Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1288 869436 805778 2026-09-12T07:42:00Z Egzs 88168 шинэчлэв. 869436 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name=Намбарын Энхбаяр | image = Намбарын Энхбаяр (cropped+edit).jpg | caption = Н.Энхбаяр. 2009 он. | office4 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга]] | term_start4 = 1997 оны 6 сарын 6 | term_end4 = 2005 оны 11 сарын 22 | predecessor4 = [[Нацагийн Багабанди]] | successor4 = [[Миеэгомбын Энхболд]] | office5 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | term_start5 = 1996 оны 10 сарын 5 | term_end5 = 1997 оны 2 сарын 7 | predecessor5 = [[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]] | successor5 = Нацагийн Багабанди | office = {{Flagicon|Монгол|1992}} 3 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] | prime_minister = Цахиагийн Элбэгдорж<br>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>[[Санжийн Баяр]] | term_start = 2005 оны 6 сарын 24 | term_end = 2009 оны 6 сарын 18 | predecessor = [[Нацагийн Багабанди]] | successor = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | office2 = {{Flagicon|Монгол|1992}} 22 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] | president2 = Нацагийн Багабанди | term_start2 = 2000 оны 7 сарын 26 | term_end2 = 2004 оны 8 сарын 13 | predecessor2 = [[Ринчиннямын Амаржаргал]] | successor2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | office3 = {{Flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурлын Дарга]] | term_start3 = 2004 оны 8 сарын 13 | term_end3 = 2005 оны 6 сар | predecessor3 = [[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] | successor3 = [[Цэндийн Нямдорж]] | birth_date = {{birth date and age2|1958|6|1}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | spouse = [[Ононгийн Цолмон]] | children = 2 хүү, 2 охин | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(1985–2010), (2021–одоо) | other_party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021) | alma_mater = Москвагийн Утга зохиолын дээд сургууль | profession = улс төрч, орчуулагч }} '''Намбарын Энхбаяр''' (1958 оны 6-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]], [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн албыг хашиж ирсэн Монголын [[улс төр]]ч, төр нийгмийн зүтгэлтэн юм. == Бага нас, боловсрол == Н.Энхбаяр нь [[1958]] оны зургадугаар сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. 1965- 1975 онд [[23-р сургууль|23-р дунд сургууль]]д сурч төгсөөд 1975-1980 онд [[Москва]] хотноо М.Горькийн нэрэмжит Утга-зохиолын дээд сургуулийг Утга-зохиолын ажилтан, [[орчуулагч]] мэргэжлээр дүүргэсэн. 1985-1986 онд [[Их Британи]]йн [[Лийдсийн Их Сургууль]]д англи хэл, утга зохиолын чиглэлээр суралцаж, МУИС-ийн [[англи хэл]]ний курс төгссөн. Утга-зохиолын ажилтан, уран зохиолын орчуулагч мэргэжилтэй. Дунд сургуульд байхдаа [[төвөд]] хэл судалсан. Н.Энхбаяр 1980-1990 онд [[Монголын зохиолчдын холбоо]]нд орчуулагч-редактор, ерөнхий нарийн бичгийн дарга, дэд ерөнхийлөгчөөр ажилласан бөгөөд 1990-1992 онд [[Соёл-урлагийн хөгжлийн хороо]]ны тэргүүн дэд даргаар ажилласан. == Улс төр == Намбарын Энхбаяр 1985 онд [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намд]] гишүүнээр элсжээ. 1992 онд анх [[Улсын Их Хурал]]д сонгогдож, мөн тус оноос П. Жасрайн Засгийн газрын Соёлын сайдаар ажилласан. 1992, 1997, 2000, 2004 онуудад УИХ-ын гишүүнээр 4 удаа дараалан сонгогджээ. 1996 оноос МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад 1997-2005 онд МАХН-ын даргаар сонгогдон ажиллажээ. 1997-2000 онд УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн дарга байсан. 2000 оны УИХ-ын сонгуульд намаа үнэмлэхүй ялалтад хүргэж, УИХ-ын 76 суудлаас 72-г нь МАХН-д авч чадсан байна. Тийнхүү 7 дугаар сарын 26-нд ялсан намын тэргүүний хувьд [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]аар томилогджээ. 2004 оны УИХ-ын сонгуульд МАХН үнэмлэхүй байр сууриа алдсан ч олон суудал авсан учраас 8 дугаар сард сөрөг намуудтай хамтарч Их эвслийн Засгийн газар байгууллагдахад, Н.Энхбаяр 2004-2005 онд Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдон ажилласан юм. Тэрбээр 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт сонгогчдын 65 хувийн санал авч үнэмлэхүй ялалт байгуулснаар Монгол Улсын гурав дахь [[Ерөнхийлөгч]]өөр сонгогдсон юм. 2009 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёрдахь удаагаа МАХН-аас нэр дэвшүүлэн өрсөлдсөн боловч нэг хувийн саналаар гол нь нийслэлд ялагдсан юм. МАХН нэрээ сольж МАН болсны дараа бууриа сахин үлдэгсэд 2011 оны 1 дүгээр сард МАХН-ыг дахин байгуулахад анхны даргаар нь сонгогдсон. ==Төрийн албан тушаалаа урвуулан ашигласан гэмт хэрэг== 2012 оны 4 дүгээр сард [[Авлигатай тэмцэх газар]] түүнд холбогдох эрүүгийн хэргийн мөрдөн шалгах ажиллагаанд удаа дараа саад учруулсан гэх үндэслэлээр дуулайнтай цагдан хорьсон болно.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-asia-19107293 3: Монголын хуучин удирдагч Намбарын Энхбаяр шоронд оров. 2012 оны 8 сард. Их Британий "Би Би Си" агентлаг]</ref> <ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/mongolia/9449082/Mongolias-former-president-jailed-for-corruption.html 3: Монголын хуучин ерөнхийлөгч хахуулийн гэмт хэргээр шоронд оров. 2012 оны 8 сард. Их Британий "Телеграф" сонин]</ref> Хориход байхдаа Энхбаяр нь төрийн ажилтнуудад салаавчаа гарган танхайрч элдвээр хараан зүхэж байгаа бичлэг нь олон нийтэд түгж нийтийг цочроосон юм.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-iFi0fTW4XQ 1: Н.Энхбаярын төрийн ажилтныг доромжилж байгаа бичлэг 2012 оны 4 сард. Youtube]</ref><ref>{{Cite web |url=http://politics.chuhal.mn/r/9339 |title=2: Н.Энхбаярын төрийн ажилтныг доромжилж байгаа бичлэг 2012 оны 4 сард. Chuhal.mn |access-date=2014-06-19 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714121055/http://politics.chuhal.mn/r/9339 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.24tsag.mn/video/383.shtml |title=3: Н.Энхбаярын төрийн ажилтныг доромжилж байгаа бичлэг 2012 оны 4 сард. http://www.24tsag.mn/ |access-date=2014-06-19 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727191125/http://www.24tsag.mn/video/383.shtml |url-status=dead }}</ref> Шүүхээс түүнд төрийн тэргүүний албан тушаалаа урвуулан ашигласан хэргээр 2 жил 6 сарын ял оноосон бөгөөд ялын хугацааныхаа тодорхой хэсгийг [[клиникийн 2-р эмнэлэг]]т эмчлүүлж өнгөрүүлсэн. <ref>[http://www.nytimes.com/2012/05/25/world/asia/facing-trial-ex-mongolia-president-calls-charges-political.html?_r=0 3: Монголын хуучин ерөнхийлөгч шүүхийг эсэргүүцэв. 2012 оны 5 сард. "Нью Йорк Таймс" сонин]</ref> Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж 2013 оны 8 дугаар сарын 1-нд зарлиг гарган, хорих 401-р ангид ял эдэлж байсан Намбарын Энхбаярт уучлал үзүүлж ялаас чөлөөлжээ. 2012 оны 4 дүгээр сараас хойш Н.Энхбаярын дүү Н.Энхтуяа ба туслах нарыг нь Монгол улсын Засгийн Газар түүний хахуулийн хэрэгтэй холбогдуулж сэжигтнээр татсан боловч тэдгээр иргэд гадаадад зугтан гарч одоог хүртэл Интерполоор олон улсад эрэн сурвалжилж байгаа юм. ==Гэр бүл== Эхнэр [[Ононгийн Цолмон|О. Цолмон]], 4 хүүхэдтэй. Аав [[Балжиннямын Намбар]] нь эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан. Хүү [[Энхбаярын Батшугар]] нь 2021 онд УИХ-ын нөхөн сонгуулиар гишүүнээр анх сонгогдсон. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nambaryn Enkhbayar|Намбарын Энхбаяр}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2000 – 2004 |дараа =[[Цахиагийн Элбэгдорж]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Нацагийн Багабанди]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он =2005 - 2009 |дараа =[[Цахиагийн Элбэгдорж]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монголын төрийн тэргүүн |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Улсын Их Хурлын дарга |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Намбарын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] k1uo9szsfvqihc2uc3d2g06isa19dwq 0 1944 869359 868290 2026-09-11T20:32:25Z Saruul 04 37290 Монгол бичгийн алдааг засав. 869359 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн}} {{For|Албан тушаалтнуудын жагсаалтын|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} {{Инфобокс албан тушаал | native_name ={{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br>ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ<br>ᠶᠡᠷᠦᠩᠬᠡᠢ<br>ᠰᠠᠢᠳ}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | imagesize = 200px | incumbent = [[Ням-Осорын Учрал]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 3 сарын 31-нээс одоо хүртэл | department = [[Монголын улс төр|Монгол Улсын гүйцэтгэх засаглал]] | style = | type = [[Засгийн газрын тэргүүн]] | status = | member_of =[[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] | reports_to = | residence =[[Их Тэнгэр цогцолбор]] | seat = | nominator =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = | formation = 1912 оны 11 сар<br/>1990 оны 9 сарын 11 | first = [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] (1912)<br/>[[Дашийн Бямбасүрэн]] (1990) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | salary = Жилийн 29,876,672 [[Төгрөг|₮]]/$ 8,453 (2021)<ref>{{Cite web|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=209847&showType=1|title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй}}</ref> | website = {{URL|https://mongolia.gov.mn/}} | footnotes = |name=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} '''Монгол Улсын Ерөнхий Сайд''' нь [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газрыг удирдаж]], төрийн хууль биелүүлэх ажлыг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцдаг албан тушаалтан юм. Улсын Их Хурлын [[Монголын сонгууль|сонгуульд]] олонхи суудал авсан эсвэл олонхийг бүрдүүлж байгаа [[Монголын намын жагсаалт|нам, эвслээс]] нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] оруулснаар Улсын Их Хурлаас томилно. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил бөгөөд түүнд итгэл үл үзүүлэх болон огцруулах саналыг Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн олонх дэмжсэнээр огцордог.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Үндсэн хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |date=1992-01-13 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Ерөнхий сайд чөлөөлөгдсөн, огцорсон, нас барсан тохиолдолд Улсын Их Хурлаас 30 хоногийн дотор нөхөж томилдог. Ерөнхий сайдын түр эзгүйд түүний үүргийг [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] гүйцэтгэдэг.<ref name=ЗГхууль>{{cite web| title=Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |date=1993-05-06 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> [[Ням-Осорын Учрал]] 2026 оны 03 дугаар сарын 30-ны өдрөөс Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг томилох тухай |date=2026-03-30 |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17436192712782 |website=legalinfo.mn |access-date=2026-04-12}}</ref> == Ерөнхий сайдын бүрэн эрх == Хуульд зааснаар Ерөнхий сайд дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг:<ref name=ЗГхууль /> *Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох саналыг Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн, зөвшилцөж чадаагүй тохиолдолд өөрөө Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх; *Засгийн газрын гишүүнийг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчид танилцуулсны үндсэн дээр томилж, чөлөөлж, огцруулах; *Улсын Их Хурлаас баталсан Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, үндсэн чиглэлийн дагуу Засгийн газрыг удирдах; *Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нарын үйл ажиллагааг чиглүүлж удирдах; *Засгийн газрын үйл ажиллагааны тухай Улсын Их Хурлын чуулганд мэдээлж, авах арга хэмжээний тухай саналаа өргөн мэдүүлэх; *Дотоод, гадаадад Засгийн газрыг төлөөлөх. Мөн Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэлийн]] иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нэр дэвшүүлсэн хүнийг тухайн засаг захиргааны нэгжийн Засаг даргаар томилох эрхтэйгээс гадна хуульд заасан шаардлага бүрдсэн тохиолдолд аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг чөлөөлөх, огцруулах эрх мэдэлтэй.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 |date=2020-12-24 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Төрийн өмчийн бодлого, тагнуул, сөрөг тагнуул, терроризмоос урьдчилан сэргийлэх асуудал, төрийн тусгай хамгаалалтын асуудал, жендэрийн хөгжлийн асуудал, зөвшөөрлийн нэгдсэн бодлого, газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн асуудлыг аль нэг сайдаар дамжуулалгүй Ерөнхий сайд шууд хариуцдаг.<ref name=ЗГхууль /> == Түүх == Монгол улсын ерөнхий сайд гэдэг албан тушаалыг 1911 онд Манж Чин улсаас салж тусгаар тогтнолоо зарласнаас бараг 1 жилийн дараа анх бий болгожээ. Энэ тусгаар тогтнолыг олон орон хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. [[Ардын хувьсгал|1921 оны хувьсгалын]] дараа дахин тусгаарласны дараагаар ерөнхий сайдыг [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Нам]] 8-р Богд хаантай зөвшилцөн томилдог байв. Харин 1924 онд батлагдсан [[Үндсэн хууль|анхдугаар Үндсэн хуул]]иар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг тунхаглаж, ерөнхий сайдын албан тушаалыг "''Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны тэргүүлэгч''" гэж нэрлэх болжээ. Энэ нь 1946 онд "''Сайд нарын зөвлөлийн дарга''" гэж өөрчлөгджээ. Монгол оронд ардчилсан хувьсгал ялсан 1990 оноос дахин ''Ерөнхий сайд'' гэж нэрлэж байна. Харин энэ нэрийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд эзэмшигчдийг нь бүгдийг нь Ерөнхий сайд гэж тооцдог. Гамин цэрэг Нийслэл хүрээг 1919 онд эзлэж аваад төр засгийн эрхийг [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдоржид]] мэдүүлж байсан тул түүнийг жил гаруй ерөнхий сайд хийсэн гэж тооцдог аж. Үүний дараа [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерн]] 8-р Богд хааныг гамингаас чөлөөлж буцаан хаан болгож, 8-р Богдыг хийддээ нууж байсан Ноёдын Намын зүтгэлтэн [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|Манзушир хутагт Цэрэндоржийг]] ерөнхий сайд болгожээ. Дараа нь Монгол Ардын Намынхан Нийслэл хүрээнд Улаан Оросоос цэрэг дагуулан ирж, засаг төрийн эрхийг авахаар шахсан тул 8-р Богд хэлэлцэн нэлээд хэдэн буулт хийж, Тангаргийн гэрээ гэгчийг байгуулан Хэмжээт цаазат хаант улсын хэлбэрээр улсаа байгуулахаар тохиролцжээ. Ингээд 8-р Богд өөрөө хэмжээт эрхт хаан болж, ерөнхий сайдаар Ноёдын намын зүтгэлтэн [[Жалханз Хутагт Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]ыг тавьжээ. Харин одоогийн Засгийн газар нь тушаалыг анх албан ёсоор эзэмшсэн [[Сайн ноён хан]] [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]г анхных гэж үздэг. Мөн [[Дамбын Чагдаржав]]ын статус маргаантай байдаг. Зарим хүмүүс түүнийг зөвхөн үүрэг гүйцэтгэгч гэж үздэг бол зарим нь жинхэнэ Ерөнхий сайд гэж үздэг. == Ерөнхий сайд нар == {{See|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] == Эшлэл == [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] <references /> == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай]{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:1911 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] 9pxwpk554xz6btpwbagnhs0pk6e8qd7 0 2065 869339 865553 2026-09-11T19:39:43Z Enkhsaihan2005 64429 869339 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан|honorific_prefix=|name=Шаравын Гунгаадорж|image=Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|caption=Ш.Гунгаадорж. 1990 он.|order={{flagicon|БНМАУ}} 15 дахь|office=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|term_start=1990 оны 3 сарын 21|term_end=1990 оны 9 сарын 11|predecessor=[[Думаагийн Содном]]|successor=[[Дашийн Бямбасүрэн]]|office1={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн|term_start1=2000|term_end1=2004|office2=|prime_minister2=|term_start2=|term_end2=|predecessor2=|successor2=|birth_place=[[Иххэт сум]], [[Дорноговь]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]|birth_date={{birth date and age|1935|5|2}}|death_place=|death_date=|party=[[Монгол Ардын Нам]]<br>(1959 оноос хойш)|spouse=|children=3|alma_mater=[[К.А.Тимирязевын нэрэмжит Академи]]|imagesize=220px|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|constituency1=33-р тойрог, [[Сэлэнгэ аймаг]]|signature=Signature of Sharavyn Gungaadorj.png}} '''Шаравын Гунгаадорж''' (1935 оны 5-р сарын 2-нд [[Дорноговь]] аймгийн [[Иххэт сум]]анд төрсөн) нь [[Монгол улс|Монгол Улс]]ын төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, академич, Хөдөлмөрийн баатар цолтон. Ш.Гунгаадорж нь 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 9-р сарын 11 хүртэл Монгол Улсын 15 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байсан ба [[хөдөө аж ахуй]]н ухааны доктор, хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны академийн гишүүн юм. == Намтар == Тэрээр [[Дорноговь]] аймгийн [[Иххэт сум]]анд 1935 онд төрсөн. === Боловсрол === 1958 онд [[ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын [[К.А.Тимирязевын нэрэмжит Академи|Тимирязевын нэрэмжит Академийг]] [[агрономич]] мэргэжилээр төгссөн. Гунгаадорж нь [[МАХН]]-д 1959 онд элссэн. === Ажил === * 1968-1975 онд Хөдөө аж ахуйн яамны орлогч сайд * 1975-1980 онд [[Завхан]] аймгийн [[Тэс]]ийн тарилангийн аж ахуйд дарга, ХААЯ-нд хэлтсийн даргаар ажилласан * 1980-1981 онд Сангийн аж ахуйн яамны нэгдүгээр орлогч сайд * 1980-1986 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажилласан * 1986-1987 онд ХААЯ-ны сайд * 1987-1990 онд [[БНМАУ]]-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга, [[Хүнс, хөдөө аж ахуйн яам]]ны сайд * 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 9-р сарын 11 хүртэл БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн даргаар (одоогийн Ерөнхий сайдын алба) ажиллажээ * 1990-1991 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн зөвлөх * 1991-1997 онд [[БНАСАУ]], [[Казахстан|Казахстан улс]]ад элчин сайдаар суусан * 1997 оноос Монголын тариаланчид, гурил үйлдвэрлэгчдийн холбооны ерөнхийлөгч, "Агро" ХХК-ний захирал * 2000-2004 онд [[Сэлэнгэ]] аймгаас [[УИХ|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр сонгогдсон [[Файл:Gungadorj.jpg|left|thumb|227x227px|Ш.Гунгаадоржийн [[Төрийн ордон]] дахь албан ёсны хөрөг зураг]] == Шагнал == * {{Flag|Монгол}}: Хөдөлмөрийн баатар цол (2022)<ref>{{Cite web |date=2021-12-27 |title=Ш.ГУНГААДОРЖ: Хөдөлмөрийн баатар болсон минь 50 гаруй жил ханилсан ханийн минь ач |url=https://ergelt.mn/news/123/single/16569 |access-date=2026-08-10 |website=ergelt.mn |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}}{{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он=1990.03.21 - 1990.09.11 |өмнө=[[Думаагийн Содном]] |дараа=[[Дашийн Бямбасүрэн]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд}} {{DEFAULTSORT:Гунгаадорж, Шаравын}} [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:Иххэтийн хүн]] [[Ангилал:Дорноговийнхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Казахстан дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын академич]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] g8zfw06jfwti6iub5ioru7rrplkq9uc 0 4349 869330 868788 2026-09-11T16:45:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869330 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] igh46jywcg6ij04jeyhfbi030dm7d2p 0 5843 869323 868805 2026-09-11T15:19:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869323 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Сангажавын Баярцогт]] | foundation = {{start date|1990}} ([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = 2024 | membership = {{increase}}172,000<ref>{{Cite web|url=https://www.democraticparty.mn/page/17/|title="Ардчилсан нам: Намын тухай"|access-date=2026-05-10|archive-date=2026-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260512180856/http://www.democraticparty.mn/page/17/|url-status=dead}}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монголын }} '''Ардчилсан Нам''' ('''АН''') нь [[Монгол]]ын хоёр том [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам, хуучин [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Ардчилсан Нам]], Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан.<ref name=":1">{{Cite web|title=Намын тухай|url=http://www.democraticparty.mn/page/17/|access-date=2026-04-30|website=democraticparty.mn|publisher=Ардчилсан Нам|language=mn|archive-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101016/http://www.democraticparty.mn/page/17/|url-status=dead}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|left|thumb|290x290px|МоАХ-ын анхны цуглаан. 1989 оны 12-р сарын 10.]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] /МоАХ/-г байгуулав.<ref name=":1" /> Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуулийн]] үр дүнд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-72, [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]-1, [[Иргэний Зориг Нам|ИЗ]]-[[Монголын Ногоон Нам|НН]]-1, [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]-1, Бие даагч-1 суудал авсан юм. Өмнөх 1996 оны сонгуульд ялалт байгуулж байсан Ардчилсан нам нэг л суудалтай хоцорсон байдаг. Тэдний ялагдлын шалтгааныг намын дотоод эв нэгдэл болоод улс төрийн туршлагатай холбон тайлбарлах нь бий. [[File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|left|thumb|237x237px|Ардчиллын төлөө намуудын нэгдэх Их Хурал.2000 оны 12-р сарын 10.]]Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 6-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], [[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], МАСМН-ын дарга [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]], МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21|title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж|url=https://www.assa.mn/a/41589|access-date=2026-04-30|website=www.assa.mn|language=mn}}</ref> Намынхаа даргаар Д.Дорлигжавыг сонгож, дэд даргаар Байгаль орчны сайд асан С.Мэндсайханыг, Нийслэлийн намын даргаар УИХ-ын гишүүн асан Ц.Ганхуягийг, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Төрийн өмчийн хорооны дарга асан З.Энхболдыг, Нарийн бичгийн даргаар УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, Ц.Энхтүвшин нарыг мөн УИХ-ын гишүүн, ЭМНХ-ын сайд асан Ш.Батбаяр, Англи улсад элчин сайд асан Ц.Сүхбаатар, Улсын нөөцийн газрын дарга асан Я.Санжмятав нарыг тус тус томилсон байдаг.<ref name=":0" /> === 2004-2008 === 2004 оны УИХ-ын сонгуульд АН-ын даргаар М.Энхсайханыг ҮЗХ-оос сонгож, “[[Эх орон–Ардчилал Эвсэл]]” байгуулан парламентад намууд бараг тэнцүү суудал авч чадсан. Гэвч Хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм. Удалгүй ҮЗХ-ны хурлаар М.Энхсайханыг огцруулж, Р.Гончигдоржийг Ардчилсан намын даргаар сонгов.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2024-12-05 |title=24 ЖИЛ: Унаж, боссон ч Монголд хэрэгтэй Ардчилсан нам |url=https://ubn.mn/p/71565 |access-date=2026-08-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Намын дарга солигдох үйл явц дахин үргэлжлэв. Тодруулбал, 2006 оны 10 дугаар сард хуралдсан ҮЗХ-ны хурлаар Р.Гончигдоржийг өөрийнх нь хүсэлтээр намын даргаас чөлөөлж, намын даргаар Ц.Элбэгдоржийг сонголоо. АН-д ийнхүү шинэчлэл өрнөж, 2006 оны 3 дугаар сарын 30-31 өдрүүдэд намын гуравдугаар их хурлаар дүрэм журамдаа өөрчлөлт оруулсан байдаг. Мөн тухайн үед Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Д.Дорлигжавыг баталж байжээ. Намын даргаасаа огцорсон М.Энхсайхан тэргүүтэй гишүүд нь "тусдаа" гарч, Үндэсний шинэ намыг байгуулав. Энэ нам хожмоо МҮАН нэртэй болжээ.<ref name=":2" /> === 2008-2012 === Монголын парламентын тав дахь удаагийн сонгууль буюу 2008 оны УИХ-ын сонгуульд нийт 356 хүн нэр дэвшсэн. Тодруулбал 11 нам, нэг эвслээс 311 нэр дэвшигч, 45 бие даагч өрсөлдсөн гэсэн үг. Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН) 41 суудал, Ардчилсан Нам 29, бусад этгээд 4 суудал эзлэхээр урьдчилсан дүн гарчээ. Ийнхүү Ардчилсан Нам энэ сонгуульд дахин ялагдал хүлээв. Тухайн үед Ардчилсан нам, Бүгд Найрамдах Нам, Иргэний Эвсэлийн удирдах хүмүүс сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй, "эрх баригчид луйвардлаа" хэмээн мэдэгдэж байв.<ref name=":2" />{{Гол|Долоодугаар сарын нэгний түйвээн}}Сонгуулийн маргааш буюу 2008 оны долоодугаар сарын 1-нд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам дахин давуу санал авсанд дургүйцсэн иргэдийн цуглаан болж, эмх замбараагүй байдал бий болж байв. Энэ өдөр бий болсон үймээнээр МАХН-ын байр шатаж, таван хүн амиа алдсан юм.<ref name=":2" /> [[Файл:Mongolian DP after 2009 election.jpg|thumb|283x283px|Тухайн үеийн АН-ын төв байр, "Ардчиллын өргөө," 2009 он.]] 2008 оны үймээний дараа С.Баярын “Стандарт бус ЗГ”-т Ардчилсан нам орж, УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг Тэргүүн шадар сайд болов. Ийнхүү тэрбээр 2012 он хүртэл эл албан тушаалыг хашсан бөгөөд мөн оны нэгдүгээр сард Ардчилсан нам Засгийн газраас гарахаа мэдэгдсэн юм.<ref name=":2" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2000-2002 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |2002-2005 |- |3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2005-2006 |- |4 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |2006-2008 |- |5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2008-2014 |- |6 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2014-2017 |- |7 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2017-2020 |- |8 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2020-2021 |- |9 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2023-2025 |- |10 |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |2025-одоо хүртэл |} === Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар === {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2000-2001 |- |2 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2001-2003 |- | 3 | [[Лүймэдийн Гансүх]] |2003-2004 |- | - |? |2004-2005 |- |4 |[[Шаравдоржийн Түвдэндорж]] |2005-2006 |- | 5 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2006-2008 |- |6 |[[Дондогдоржийн Эрдэнэбат]] |2008-2012 |- |7 |[[Цагааны Оюундарь]] |2012-2015 |- |8 |[[Ломбын Эрхэмбаяр]] |2015-2017 |- |9 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2017-2021 |- |10 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2021-2022 |- |11 |[[Ишжамцын Мөнхжаргал]] |2022-2023 |- |12 |[[Наянтайн Ганибал]] |2024-2026 |- |13 |[[Сангажавын Баярцогт]] |2026-одоо хүртэл |} == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- ![[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |365,363 |37.2% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- ![[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |184,743 |20.20% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- ![[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |562,718 |51.21% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- ![[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] |622,794 |50.23% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- ![[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] |[[Халтмаагийн Баттулга]] |611,226 |50.61% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- ![[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |72,394 |6.38% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Сонгууль ! rowspan="2" | Намын дарга ! colspan="2" | Суудал ! rowspan="2" | Эрэмбэ ! colspan="2" | Тойрог ! colspan="2" |Жагсаалт ! rowspan="2" | Үр дүн |- !{{abbr|No.| }} !+/– !Санал !% !Санал !% |- ! rowspan="2" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]{{Efn|[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон Нам]] болон [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]тай эвсэж, [[Эх орон-Ардчилал эвсэл|Эх орон-Ардчилал эвслийг]] байгуулсан. Эвсэл нийт 34 суудал авсан.}} | rowspan="2" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="2" | {{Composition bar|26|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | rowspan="2" | {{increase}} 26 | rowspan="2" | 2-т | rowspan="2" | 474,977 | rowspan="2" | 44.74% | colspan="2" rowspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2004–2006)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2006–2008)</small>}} |- ! rowspan="2" |[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | rowspan="2" | {{Composition bar|28|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | rowspan="2" | {{increase}} 2 | rowspan="2" | {{steady}} 2-т | rowspan="2" | 701,641 | rowspan="2" | 40.43% | colspan="2" rowspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2012 он хүртэл)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2012 оноос хойш)</small>}} |- ! [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | [[Норовын Алтанхуяг]] | {{Composition bar|34|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{increase}} 6 | {{increase}} 1-т | 813,878 | 34.33% | 399,247 | 35.32% | {{yes2|Эрх баригч}} |- ![[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | {{Composition bar|9|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{decrease}} 25 | {{decrease}} 2-т | 467,341 | 33.55% | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- ![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | {{Composition bar|11|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-т | 978,890 | 24.49% | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- ! rowspan="2" |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] | rowspan="2" | [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | rowspan="2" | {{Composition bar|42|126|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} | rowspan="2" | {{Increase}} 31 | rowspan="2" | {{steady}} 2-т | rowspan="2" | 3,135,988 | rowspan="2" | 33.48% | rowspan="2" |438,506 | rowspan="2" |30.13% | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2024–2025)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2025 оноос хойш)</small>}} |} {{Notelist}} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын намын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ашигласан ном зохиол == * "Монголд ардчилал эхэлсэн түүх" ном == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20260807023100/http://www.democraticparty.mn/ Албан ёсны сайт - democraticparty.mn] {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] 60d1e4rko3f3eznb6xskseowwdzrd1p 0 5897 869289 869074 2026-09-11T12:57:32Z HorseBro the hemionus 100126 869289 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] jhyh2r75wtx3f0rigpxjrf655d6pwnt 869290 869289 2026-09-11T13:20:45Z HorseBro the hemionus 100126 869290 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] 712lj1zmhpczo567bb3qgrdar4p9bn2 0 6204 869334 814591 2026-09-11T19:19:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869334 wikitext text/x-wiki [[Файл:Socrates Louvre.jpg|thumb|right|200px|Сократ]] '''Сократ''' ({{lang-gr|Σωκράτης}}, НТӨ 470-399) нь [[Эртний Грек|Эртний Грекийн]] [[гүн ухаан]]тан. Түүнийг [[барууны философи]]йн үндэслэгчдийн нэг гэдэг бөгөөд өөрийн шавь [[Платон]], Платоны шавь [[Аристотель]]д ихэд нөлөөлжээ. Иймээс ч Сократын амьдрал болон үзэл бодлуудын тухай ойлголтууд нь Платоны бичвэрүүдээс гаралтай ажээ. Философийн ухааны түүхэнд Сократ шиг алдаршсан хүн бараг байхгүй. Эртний эрин үед тэрбээр мэргэн ухааны цогцол, чин үнэнийг ердийн амьдралаас илүү дээдэлсэн цэцэн хүний дүрээр хүмүүсийн сэтгэлд хоногшин үлдсэн юм.. Түүний тухайд дараа дараачийн үед ч мэргэн ухаан, зоримог сэтгэлгээний үлгэр жишээ болсон баатарлаг бие хүн байжээ гэхээр төлөөлөгдөж иржээ. Сократ хэт ягшмал үзэлт- зовлон эдлэгч биш, үзэл санаа үнэмшилээ сохроор баримтлагч биш, харин философийг бишрэн зовогч, амьдрал үхлийн хооронд чөлөөтэй сонголт хийсэн итгэл төгөлдөр мэргэн ухаантны ёсоор энэ хорвоог орхисон хүн билээ. "Үнэн эрт орой хэзээ нэгэн цагт ялна" гэдэгт итгэсэн энэ философч шүүх ажиллагаа төгсөх үед өөрийг нь үхүүлэхээр шийтгэсэн тэр хүмүүс алсдаа хатуу ширүүн цээрлэл амсна гэж зөгнөн хэлжээ. Сократ шүүхийн танхимаас гарч явахдаа: "Та нар бусдын амыг хамхих хэрэггүй, өөрсдөө л сайн хичээгээрэй" хэмээн өгүүлсэн гэдэг. Сократыг нас барсны дараа Афинд буй болсон улс төрийн дарамтлалын улмаас [[Платон]] болон философчийг дагалдагч зарим хүмүүс Афинаас явхад хүрчээ. Хэдэн жилийн хойно Сократын шавь нар, дагагчид нь Афинд эргэн ирж багшийнхаа философийн бүтээл, үйл амьдралын тухай олон зүйл бичиж тууривсан байна. Ийнхүү Сократын тухай ном зохиол үүссэн бөгөөд түүний гол зорилт нь тухайн болон хойч үеийнхээ өмнө Сократыг цагаачлах явдал байсан. Сократыг шийтгэсэн нь нэлээд хожуу үеийнхний өвөрмөц тусгал олжээ. Сократыг өөд болсны дараа афинчууд нүглээ намилчилсан тухай, Сократыг яллагчдыг шийтгэсэн яриа буй болжээ. Сократын хувьд сайн муугийн тухай шударга шударга бус явдлын тухай ойлголт харьцангуй гэдэг нь нууц биш байсан. Аль нэг үйлдэл нэг тохиолдолд сайн, өөр нэг тохиолдолд муу юм болдогийг тэрбээр ойлгож байлаа. Ийм учраас Сократ ёс зүйн нийтлэг тодорхойлолт эрж хайсан нь философийн сэтгэлгээний түүхэнд түүний байгуулсан асар их гавьяа билээ. Сократ оюун санааны үнэ цэнийг тэргүүн зэрэгт тавьж, түүнийг бүтээх нь хүний амьдралын гол зорилго гэж үзсэн байна. Сократын үзэж байснаар ойлголтуудыг тодорхойлох диалектик арга, ярилцлага нь "туйлын үнэн"-ийг хамтран хайхын зайлшгүй чухал нөхцөл болой. == Намтар == Грекийн агуу философич Сократ нь НТӨ/ХТӨ буюу Христын Тооллын Өмнө/Нийтийн Тооллын Өмнө 470 оны үед Грекийн [[Афин]]д төржээ. Түүний эцэг нь зураач, эх нь эх баригч байсан байна. Бага байхдаа ихэнх цагаа эхийнхээ ажлыг ихэд сонирхон, ажлыг нь ажиглан өнгөрөөдөг байжээ. Сократ эрийн цээнд хүрч цэргийн албанд явж олон олон баатарлаг үйлс бүтээж байсан нь түүний эрэлхэг зоригтойг байсныг илэрхийлдэг байна. Эцэг, эх нь дээгүүр зиндааны хүмүүс байсан ч Сократ өвлөж авсан эд хөрөнгөө хүмүүсийн тусын тулд үрсэн байдаг. Хамаг цагаа цэц булаацалдсан, ном хаялцах мэтгэлцээн хийж өнгөрөөдөг байжээ. Хэл амаараа хэнд ч дийлддэггүй сайн маргаанчид дийлэгдээд хорссондоо түүнийг зодож хариугаа авах нь ч цөөнгүй байсан гэдэг. Харин Сократ үүнд нэг их эмзэглэдэггүй байсан гэдэг. Тэрээр 2 удаа гэрлэсэн. Эхнэрүүд нь хоорондоо таарамж муутай байсан бөгөөд хэрэлдэх тоолонд нь Сократ тэднийг ажиглан сонирхон харж суудаг байж. Гэр бүлийн талаар "Эхнэр авсан ч, аваагүй ч ялгаагүй чи гэмших л болно" хэмээсэн нь бий. Анхны эхнэр нь гурван хүү төрүүлсэн байна. Тэрээр Афинд төрж өсөн, бүхий л амьдралаа өнгөрүүлж, хамгийн сүүлд Афины шүүхийн өмнө буруутгагдаж хор ууж үхсэн гэдэг. == Хувь хүний хувьд == Өвөл зунгүй хөл нүцгэн, нэг л хуучин муу хувцсаа хэдэрч явдаг тэрээр Афины театрт очихдоо л гагцхүү сандаль өмсдөг байжээ. Энэ нь түүний өвөрмөц зан араншинтай холбоотой мэтээр олонтаа бичицгээдэг ч, үнэн хэрэгтээ их сэтгэгч тийм ядуу зүдүү амьдралтай байсных юм. "Зугаа цэнгэл, чамин тансаг байдлыг бид аз жаргал гэж нэрлэдэг. Миний бодлоор юу ч хүсэхгүй байна гэдэг бурхдын мөн чанар. Тиймээс тийм ч их зүйл хэрэгтэй бусыг ойлгох нь энэ аугаа их жаргалд дөхөж очих хамгийн боломжийн арга" түүний хэлсэн энэ үгнээс л хамгийн жирийн байхыг хүсэж, эд хөрөнгийг тоодоггүй байсныг харж болох юм. Сократ өөрийнхөө сургаалыг сонсогчдыг шавь биш найз нөхөр гэж нэрлэн, мэргэн сургаалаа харамгүй түгээсний хариуд юу ч авахгүй байлаа. Тэр үеийнхэн Сократад "Чи сургаал хэлээд хөлс авахгүй байна гэдэг бол чиний үг ямар ч үнэ цэнэгүй гэсэн үг. Нэгэнт яриа чинь сохор зоосны үнэгүй болохоор чи ухаантан биш" хэмээдэг байжээ. "Гэрлэнэ гэдэг чин үнэнийг хэлэх юм бол нүгэл. Гэхдээ зайлшгүй учрах ёстой нүгэл. Яадаг ч байсан гэрлэ". "Сайн эхнэр таарвал онцгой явдал болно. Муу эхнэр таарвал гүн ухаан судлахгүй юу" гэх мэт түүний хэлсэн энэ үгнүүдээс гэр бүлдээ хандаж байсан хандлагыг нь ойлгож авч болох юм. Товчоор хэлбэл тэрээр гэрийн муу эр нөхөр байсан хэрэг. Түүнийг төрийн алба хаших ямар ч чадваргүй, зугаа наргианд дуртай, архи дарснаас буцдаггүй, нэлээдгүй шооч эр байсан гэж ном зохиолд бичжээ. Мөн тэрээр ямар нэгэн юмны талаар бодож бясалгах шаардлага гарвал зогсож байсан газраа маш удаан хугацаагаар зогссоор байдаг байсан бөгөөд хотын оршин суугчид түүнийг харах гэж ихээр цуглардаг байсан байна. Сократ чулуугаар урладаг мэргэжилтэй байсан ч үүнийгээ хийдэггүйн дээр хүлээн зөвшөөрдөггүй байсан байна. Тэрээр өөрийгөө үргэлж философич хэмээдэг байжээ. == Ардчиллын талаарх үзэл == Сократ бол Афинд Периклийн үед тогтсон ардчилалтай төстэй тийм аядуу ардчиллын талыг баримтлагч байсан. Удирдах тушаалтныг шодож сонгодог практикийг Сократ шүүмжилсэн. Эртний үеэс эдүгээ хүртэл энэ шүүмжлэл Сократын “ардчиллын эсрэг үзэл“ гэсэн сэдвийн нэг гол учир нотлол болж ирэв. Албаны хүмүүсийг шодолтоор сонгох журмын талаар Сократын шүүмжлэл тэр үеийн Афины үндсэн хуульд харшилсан юм. Ардчиллын эсрэг зүйл байсангүй. Ер нь Сократ төрийн байгууллагыг өөрчлөх талаар ямар нэг онцгой хөтөлбөр дэвшүүлээгүй, зөвхөн төрийн хариуцлагатай албан тушаалтан мөн цэргийн удирдах дарга нарыг санал хураалтаар сонгох санал гаргасан ажээ. Өөрөөр хэлбэл, шодох аргыг санал хураалтаар солих нь зүйтэй юм гэсэн санаанаас өөр юу ч хэлээгүй ажээ. == Сургаалууд == === Сайн байдал, сэтгэлийн тухай сургаал === [[Сайн сайхан байдал]] гэдгийг хүнд “ашигтай” юмыг таньж мэдэх явдалтай холбож ойлгосны дүнд Сократ утилитаризм, заваан прагматизмын явцуу хүрээнээс гарч чадсан хэрэг. Юм өөрийн зориулалтдаа тохирч байвал сайн ашигтай гэнэ. Хүмүүс хүссэнээ биелүүлэхэд тус болох зүйлийг ашигтай гэж үздэг. Тэгвэл юуг хүсэх нь зохистой вэ гэдгийг мэдэх нь илүү ашигтай. Хэрэг дээрээ Сократ Грекийн философичдоос анх түрүүн бие сэтгэлийн харьцааны тухай асуудлыг тодорхой тавьсан байна. Мөн Сократ биеэ хайрлаж санаа тавихыг үгүйсгээгүй, хоол ундаа тааруулж хэрэглэхийг сануулж байсан юм. Эцэст нь сэтгэлийн /сүнсний/ тухай Сократын ойлголт шашны ойлголттой бас холбогдож байсныг нэмж хэлэх хэрэгтэй юм. === Ёс зүйн тухай сургаал === Сократ: "Хэн ч сайн дураараа шударга бус юм хийдэггүй, харин тийм явдал гаргасан бол өөрөө мэдэлгүй тэгсэн хэрэг. Үүнтэй холбогдуулж Сократ ганц хүслээр шударга бус муу юмнаас зайлахад хэцүү, хүслээс гадна" ямар нэг хүч, ур чадвар, сургалт практик, бие сэтгэлийн хүмүүжил хэрэгтэй юм гэсэн санааг өгүүлсэн байдаг. Түүний энэ санааг Аристотель "хүн сайн зүйлийг мэддэг атлаа, муу юм хийдэг явдал буй. Өөрийн явдлын муу хор уршгийг мэдсээр байж, уруу татагдаж шунал тачаалд автагдах нь бий" гэж шүүмжилсэн байдаг юм. == Хэлсэн үгс == * Эд хөрөнгө, алдар нэр бол үнэндээ, хүнд ямар ч сайн чанар авчирдаггүй. * Огт хэрэглэхгүйгээр амьдарч болох хичнээн ч олон эд зүйл байдаг юм бэ дээ? * Нөхөрлөл үгүй байсан бол хүмүүсийн хоорондын харьцаа ямар ч үнэ цэнэгүй болдог. * Муу хүн өөрт нь огт ашиггүй байсан ч, бусдад муу юм хийдэг. * Зөв сэтгэдэг, хурц ухаантай хүнийг л жаргалтай хэмээн үзэж болно. * Залуу хүмүүс аль болохуйц ойр ойрхон толинд харж байх ёстой. Сайхан харагдаж байгаа бол тэр гоо сайханыг илүүц явдлаар гутаахгүй байхыг хичээ. Царай муутай харагдаж байвал тэр үзэмж дорой байдлаа зөв хүмүүжлээр засаж залруулах хэрэгтэй. * Байгаагаасаа доогуур харагдана гэдэг бүдүүлэг бөгөөд тэнэг явдал, харин байгаагаасаа илүү харагдана гэдэг ухаантайн шинж. * Барималчид чулууг хүнтэй төстэй дүрсэд оруулах гэж хамаг чадлаараа балбадаг, харин өөрсдөө чулуутай адилхан болох ямар ч боломжгүй гэдгээ огт бодож үздэггүй нь ихэд хачирхалтай хэрэг шүү. * Тун гайхалтай, ямар ч хүн хичнээн хоньтойгоо яг таг хэлж чадна. Гэвч хичнээн найзтайгаа хэлж чаддаггүй. Нөхөд гэдэг тийм үнэ хүндгүй. * Хэдийгээр бүх юм жижиг сажиг аар саарханаас эхэлдэг ч, аливааг зөв эхэлнэ гэдэг яавч аар саар явдал биш. * Би юу ч мэдэхгүйгээ л мэднэ. * Аятайхан хувцаслахыг хичээ. Гэвч хэтэртэл бүү гангал. Аятайхан хувцаслаж чадна гэдэг дээд хүний зан. Ганган байх нь илүүц хэрэг. * Зугаа цэнгэл, чамин тансаг байдлыг бид аз жаргал гэж нэрлэдэг. Миний бодлоор юу ч хүсэхгүй байна гэдэг бурхдын мөн чанар. Тиймээс тийм ч их зүйл хэрэгтэй бишийг ойлгох нь энэ аугаа их жаргалд дөхөж очих хамгийн боломжийн арга. * Бага зүйлд сэтгэл ханаж чаддаг хүн л хамгаас баян. Ийм сэтгэл хангалуун байдал төрөлхөөсөө баян сэтгэлтэйг нь гэрчилнэ. * Үгэнд өвддөггүй хүнийг саваагаар гөвшөөд нэмэргүй. * Сайн муу хоёрыг ялгана гэдэг аливаа ухааны дээд нь. * Төр засаг л хүнийг хүмүүжүүлдэг. Сайн төр сайхан хүмүүсийг, бурангуй засаг өөдгүй муу хүмүүсийг буй болгодог. * Найз нөхдөөсөө хэр үнэтэй вэ гэдгээ байнга эргэцүүлж, аль болохуйц үнэтэй байхыг эрмэлзэгтүн. Тэгвэл танаас хэн ч урвахгүй. * Эр хүний өс хонзонгоос биш, эм хүний хайраас айвал зохилтой. Энэ бол хичнээн аюултай байх тусмаа аятайхан санагддаг хор юм. * Гэрлэнэ гэдэг чин үнэнийг хэлэх юм бол нүгэл. Гэхдээ зайлшгүй учрах ёстой нүгэл. * Яадаг ч байсан гэрлэ. Сайн эхнэр таарвал онцгой явдал болно. Муу эхнэр таарвал, гүн ухаан судлахгүй юу. * Сэтгэлийг анагаахгүйгээр биеийг эмнэж болдоггүй. * Байгалиас надад оногдсон биеэ төгс төгөлдөржүүлэхийг хичээхдээ би гимнастик хийдэг. *Өөрөө өөрийгөө танин мэдэж амьдар. * Би мэдэхгүй гэдгээ л мэдэж байна... == Баривчилгаа == Тэр үеийн Грекийн шүүх 3 үе шатыг дамждаг байсан. * Нэгд нь нийт танхимын хүмүүсээс санал авдаг * Хоёрт нь шүүгч цаазлах шийдвэрээ гаргах, * Гуравт нь шүүгдэгч өөрөө ялыг яаж гүйцэлдүүлэхээ сонгох. Мөн өмгөөллийн үг нь хоёр хэсгээс бүрддэг. * Эхнийх нь шүүгчдэгчийн өмнө өөрийгөө өмгөөлсөн үг, * Дараагийнх нь шийдвэр гарсны дараа хэлсэн үг. НТӨ 399 оны хавар Сократыг жирийн иргэний амьдралын хэм хэмжээг зөрчсөн хэмээн ялласан юм. Шүүх хуралд оролцохгүй, зүгээр л Афинаас явахад хангалттай байсан байна. Учир нь түүнийг алах гэж улайрсан хүн бараг байгаагүй байна. "Сократ нь хот даяараа шүтэн дагадаг бурхдыг хүлээн зөвшөөрдөггүй, ондоо шинэ бурхны номыг түгээдэг. Залуучуудыг замбараагүй зүйлд уруу татдаг. Тиймээс цаазаар авбаас зохилтой" хэмээн буруутгасан байдаг. Гэсэн ч энэ нь улс төрийн зорилготой байсан гэж зарим зохиолд тэмдэглэсэн байдаг. Учир нь, тэрээр Афины ардчиллын зарчмыг шүүмжилж, албан тушаалтныг шодож сонгодог журмыг буруушаадаг байсан. === Шүүх хурал === * Шүүх хурлын эхний хэсэгт нь Сократ урьдын болон тухайн үеийн зэмлэн буруутгагчдын талаар үг хэлжээ. Мөн хүнийг сурган хүмүүжүүлэх ёстой гэсэн ч багш яваагүй гэдгээ хэлжээ. * Шүүх хурлын хоёр дахь хэсэгт тэрээр шүүх хуралд яллагдагч биш, харин материаллаг баялгаас оюуны баялгийг илүү дээдлэхийг уриалсан номлогчийн дүрээр үг хэлсэн гэдэг. * Шүүх хурлын гурав дахь хэсэг нь шүүгчид, найз нөхөддөө хандсан үг байсан байна. Зарим судлаачдын үзэж байгаагаар уран зохиолын үг болохоос биш, түүхэн баримт биш хэмээн үздэг байна. Гэхдээ сүүлчийн үг нь "Би амьд үлдсэнээс ингэж хамгаалж байгаад үхсэн нь дээр", "Би цаазлуулахаар болж эндээс явж байна. Харин намайг яллагчид хорт явдал, шударга бус явдал нь үнэнд гүйцэгдэж илчлэгдэн явж байна..." гэж хэлсэн байна. Сократын гэм буруутай эсэх талаар 500 хүн санал өгснөөс 280 нь цаазлах нь зүйтэй гэсэн санал өгчээ. Ийм цөөхөн хүний зөрүүтэйгээр түүнийг буруутгасан нь түүнийг үнэхээр их гайхшруулсан гэдэг. Уг нь шүүхийн шийдвэр гармагц цаазыг гүйцэтгэдэг ёс байсан ч энэ удаад Сократыг цаазлан хороохыг 30 хоногоор хойшлуулжээ. Учир нь, Афинчууд Крит арал дээр минотавр мангасыг даран сөнөөж Критийн хаан Миност төлөх гувчуур төлөөснөөс ангижруулснаас хойш Апполон тэнгэрт Тезей хааны өргөсөн тангаргийг биелүүлж бэлэг сэлт тээсэн ариун хөлөг онгоцыг Делос арал дахь Аполлоны сүм рүү жил бүр илгээдэг заншилтай байсан бөгөөд тийнхүү ариун элч нар одсон өдрөөс Афинд эргэж иртэл нь цаазын ял гүйцэтгэхийг хориглодог байжээ. Цаазын ял хойшлогдож байх үед нь найз нөхөд нь оргуулахаар завдсан ч андынхаа үгэнд оролгүй, эх орныхоо хууль ёсонд үнэнч үлдэж оргохыг зөвшөөрөөгүй байна. Энэ шийдвэрийн шалтгаан нь "...шударга бус явдалд бас шударга бусаар хариулт өгөх хэрэггүй" гэсэн нь түүний философийн баримтлал байсан болов уу. == Үхэл == Цааз гүйцэтгэх өдөр Сократ нар шингэхийг ч хүлээлгүй, өөртөө хор авчирч өгөхийг хүсчээ. Аягатай хорыг маш тайвнаар амархан ууж дуусган таалал төгссөн байна. Сократыг нас барсны дараа Афинд бий болсон улс төрийн дарамтын улмаас Платон болон философичийг дагалдагч зарим хүмүүс Афинаас явахад хүрчээ. Хэдэн жилийн хойно түүний шавь нар Афинд эргэн ирж түүний талаар болон философийн нь талаар олон зүйлийг бичиж үлдээсэн байна. Сократыг өөд болсны дараа Афинчууд нүглээ наминчилсан тухай, Сократыг яллагчдыг шийтгэсэн тухай хууч яриа бий болжээ. Философичийн үхэл ойлгомжгүй битүүлэг хэрэг. Гэхдээ амиа хорлосон ч биш, шүүхийн алдаа ч гэж хэлмээргүй явдал юм. Шүүх дээр Сократын баримталсан байр суурь бол түүний чин сэтгэл, оюун ухааны зарлигийг дагах ёстой гэсэн ёс зүй-гүн ухааны үзэлтэй нь нягт холбоотой. Сократ өөрийгөө танин мэдэх, зан суртахууны хувьд төгөлдөржих явдлыг сайн үйл, харин оюуны хувьд сайжрахгүй "унтаж" дэмий цаг өнгөрөөх нь муу муухай зүйл гэж үзэж иргэдэд ямагт сургамжлан, ном хаялцдаг байжээ. Философио орхих уу, эсвэл үхлээс айн амьд үлдэх үү гэдэг асуудал түүнд тулгарчээ. Өөрийн үзэл санаанаас няцна гэдэг түүний хувьд амьдралаас, мөн түүний утга санаанаас ухарна гэсэн үг байжээ. Тийм ч учраас тэрээр үхлийг сонгожээ. Үхэхийнхээ өмнө тэрээр өөрийнх нь дотор үргэлж дуу хоолой оршин байдаг байсан. Тэрхүү дуу хоолой түүнд юу хийх ёстойг хэлдэг байсан гэж тэмдэглэжээ. Үүнийг бас зарим ном зохиол дээр их мэдрэмж сайтай хүн байсан ч гэж тэмдэглэсэн байдаг. == Дүгнэлт == Сократ хэт ягшмал үзэлт зовлон эдлэгч биш, үзэл санаа, үнэмшлээ сохроор баримтлагч биш, харин философийг бишрэн зовогч, амьдрал үхлийн хооронд чөлөөтэй сонголт хийсэн итгэл төгөлдөр мэргэн ухаантны ёсоор энэ хорвоог орхисон хүн билээ. Сократын хувьд сайн муугийн тухай шударга шударга бус явдлын тухай ойлголт харьцангуй гэдэг нь нууц биш байсан. Аль нэг үйлдэл нэг тохиолдолд сайн, өөр тохиолдолд муу болдгийг тэрбээр ойлгож байсан. Ийм учраас Сократ ёс зүйн нийтлэг тодорхойлолт эрж хайсан нь философийн сэтгэлгээний түүхэнд түүний байгуулсан асар их гавьяа билээ. Сократ оюун санааны үнэ цэнийг тэргүүн зэрэгт тавьж түүнийг бүтээх нь хүний амьдралын гол зорилт гэж үзсэн байна. Өөрийгөө танин мэдэх тухай Сократын сургаал нь “Хүн - шинжлэх ухаан - техник” , “Шинжлэх ухаан - ёс зүйн нигүүлсэнгүй үзэл” гэсэн асуудлаар сүүлийн үед дэлхий даяар өрнөсөн өргөн хэлэлцүүлгийн нэг нэн чухал сэдэв болсон нь их учиртай. Эртний философичийн шийдвэрлэх гэж байсан асуудлууд эдүгээ ач холбогдлоо алдаагүй байна. Ийм учраас сократ хүн төрөлхтний нэгэн мөнхийн дагуул байсан, байх ч болно. == Эх сурвалж == * 2х2=6 Г.Аюурзана * Цэцэн мэргэний нэвтэрхий толь - Г.Аюурзана * Сократ - Ф.Х.Кессиди, Дэлхийн сод хүмүүс цуврал 2004 он * [https://web.archive.org/web/20120826152807/http://www.philipcoppens.com/socrates.html Philipcoppens.com] * [https://web.archive.org/web/20071104113304/http://www.radicalacademy.com/philsocrates.htm Radicalacademy.com] == Гадаад холбоос == * {{commons|Socrates|Сократ}} [[Ангилал:Сократ| ]] [[Ангилал:Грекийн гүн ухаан]] [[Ангилал:Ёс суртахууны гүн ухаантан]] [[Ангилал:Эртний гүн ухаантан]] [[Ангилал:Ксенофонт]] [[Ангилал:Эртний Грекийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:МЭӨ цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Эртний Афины хүн]] [[Ангилал:МЭӨ 469 онд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 399 онд өнгөрсөн]] ptsb0h3httoj1hjqierhria38znaics 0 6386 869331 868789 2026-09-11T17:03:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869331 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 8249 869287 868772 2026-09-11T12:01:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869287 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n 0 8627 869333 868793 2026-09-11T19:17:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869333 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 8670 869328 864294 2026-09-11T16:06:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869328 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кенийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Найроби | native_name = Nairobi | official_name = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/2/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Nairobi skyline from Gem Hotel.jpg | caption1 = Найроби хотын үзэмж | image2 = Kenyatta International Convention Centre 02.jpg | caption2 = [[Кениатагийн олон улсын хурлын төв|KICC]] | image3 = The Nairobi Expressway in Chiromo.jpg | caption3 = [[Найроби хурдны зам]] | image4 = External views of the Nairobi National Museum 05.jpg | caption4 = [[Кенийн үндэсний музей]] | image5 = Lascar Statue of Dedan Kimathi Waciuri (4540820430).jpg | caption5 = [[Дедан Кимати]]йн хөшөө | image6 = UAP Towers seen from Uhuru Park, Nairobi.jpg | caption6 = [[Ухуру цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image7 = Karen Blixen House and Museum, Nairobi, KE.jpg | caption7 = [[Карен Бликсений музей, Кени|Карен Бликсений музей]] | image8 = Britam Tower and surrounding buildings in sunlight from Radisson Blu hotel, Nairobi, KE.jpg | caption8 = [[Бритам цамхаг]] | image9 = SAFARI AT THE NATIONAL PARK (20).png | caption9 = [[Найроби үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | image size = | image_flag = Flag of Nairobi.svg | flag_size = 100px | image_shield = Coat of Arms of Nairobi.svg | shield_size = 90px | nickname = "Нарны доорх ногоон хот" | map_caption = Найробийн байршил#Африк дахь байршил | pushpin_map = Кени#Африкийн эвэр#Африк | pushpin_map_caption = Кени дэх байршил | pushpin_relief = yes | mapframe = yes | mapframe-id = Q3870 | mapframe-wikidata = yes | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Кени}} | subdivision_type1 = [[Кенийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Найроби хотын муж|Найроби хот]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1899|df=y}} <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->| seat_type = | seat = | governing_body = [[Найроби муж|Найроби хотын муж]] | leader_title = Хууль тогтоох байгууллага | leader_name = [[Найроби муж|Мужийн хурал]] | leader_title1 = [[Кенийн мужийн захирагчид|Захирагч]] | leader_name1 = [[Жонсон Сакажа]] | area_footnotes = {{Efn|Зарим эх сурвалжын мэдээлснээр Найроби {{convert|703.9|km2|sqmi|1|abbr=on}} талбайтай<ref>{{cite web|title=Nairobi County|url=http://countytrak.infotrakresearch.com/nairobi-county/|website=Infotrak|accessdate=2026-04-23|archive-date=2022-11-08|archive--url=https://web.archive.org/web/20221108202809/http://countytrak.infotrakresearch.com/nairobi-county/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108202809/http://countytrak.infotrakresearch.com/nairobi-county/}}</ref>}}<ref>{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/nairobi-population |title=Nairobi Population 2022 |work=World Population Review |access-date=2026-04-23 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529154047/https://worldpopulationreview.com/world-cities/nairobi-population |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 696.1 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2019 | population_footnotes = <ref name=currentpop>{{cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County |publisher=knbs.or.ke |access-date=2026-04-23 |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |url-status=dead }}</ref> | population_urban = 4,397,073 | population_metro = | population_rank = [[Кенийн хот, суурингийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_total = 4,397,073 | population_density_km2 = auto | pop_est_as_of = 2024 | pop_est_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/|title=2019 KPHC – Analytical Report on Population Projections Vol XVI|access-date=2026-04-23|date=2022|website=Кенийн Үндэсний Статистикийн Товчоо|page=38|archive-date=2022-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204110524/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/|url-status=live}}</ref> | population_est = 4,828,000 | population_demonym = Найробичууд | demographics_type1 = ДНБ (ХАЧП) | demographics1_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics1_info1 = <small>''Хот ''</small>{{ increase }} $91.0 тэрбум <small>''Их хот''</small> $150B<ref>{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=2026-04-23}}</ref> | demographics1_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics1_info2 = {{increase }} $18,958 | demographics_type2 = ДНБ (нэрлэсэн)| | demographics2_title1 = [[ДНБ|Нийт]] | demographics2_info1 = <small>''Хот ''</small>{{increase}} $35 тэрбум <small>''Metro '' </small>$106B| | demographics2_title2 = [[ДНБ|Нэг хүнд ноогдох]] | demographics2_info2 = {{increase}} $7,291 | area_code = 020 | timezone = [[Зүүн Африкийн Цаг|EAT]] | utc_offset = +03:00 | mapframe-zoom = 9 | coordinates = {{coord|01|17|11|S|36|49|02|E|region:KE|display=inline,title}} | elevation_ft = 5889 | elevation_m = 1795 | footnotes = | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.771<ref>{{cite web | url=https://statskenya.co.ke/at-stats-kenya/about/human-development-index-in-kenya-hdi-by-county/114/ | title=Human Development Index in Kenya – HDI by County }}</ref>{{ font color | green| |өндөр}} | blank1_name_sec1 = Уур амьсгал | blank1_info_sec1 = [[Далайн уур амьсгал|Cwb]] | website = {{URL|https://nairobi.go.ke}} }} '''Найроби''' (''Nairobi'') нь [[Кени]]йн [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. "Найроби" гэсэн нэр нь [[Масаи]]чуудын ''Энкаре Нйироби'' буюу "Сэрүүн усны газар" гэдэг хэлцээс гаралтай. Харин олны дунд бол "Наран дахь Ногоон Хот" хэмээн хочлогддог. Найроби нь [[1899]] онд байгуулагдсан бөгөөд [[1905]] онд [[Момбаса]]гийн оронд нийслэл болжээ. Кени улсаас гадна Найроби муж болон Найроби дүүргийн төв нь юм. Найроби нь улсынхаа өмнөд хэсэгт, [[Найроби гол]]ын эрэг дээр 1661 м өндөрт оршдог. Найроби нь зүүн Африкийн хамгийн их хүн амтай хот бөгөөд нийт хотын эргэн тойронд 3-аас 4 сая хүн амьдардаг. 1999 оны тооллогоор Найроби хотын 684 км² захиргааны нутаг дэвсгэрт 2,143,254 хүн амьдардаг байна. Найроби нь одоогоор Африкийн 4 дахь том хот нь юм. Найроби нь [[улс төр]], [[санхүү]]гийн хувьд Африкийн хамгийн чухал хотуудын нэг юм. Олон компани, байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд [[бизнес]], [[соёл урлаг]]ийн томоохон төв болдог. Глобалчлал ба Дэлхийн Хотуудын Судалгааны Групп ба Сүлжээ (GaWC) нь Найробиг нийгмийн томоохон төв хэмээн тодорхойлжээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Найроби ([[Жомо Кениата олон улсын нисэх буудал]]), өндөр {{convert|1615|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–1990, 1999–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan record high C = 32.2 | Feb record high C = 33.6 | Mar record high C = 32.5 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 32.4 | Jun record high C = 29.0 | Jul record high C = 29.4 | Aug record high C = 32.2 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 35.7 | Nov record high C = 32.2 | Dec record high C = 32.2 | year record high C = | Jan high C = 26.9 | Feb high C = 27.4 | Mar high C = 28.0 | Apr high C = 26.2 | May high C = 24.9 | Jun high C = 23.7 | Jul high C = 23.6 | Aug high C = 24.1 | Sep high C = 26.3 | Oct high C = 26.9 | Nov high C = 25.3 | Dec high C = 25.8 | year high C = | Jan mean C = 20.5 | Feb mean C = 20.8 | Mar mean C = 21.6 | Apr mean C = 20.8 | May mean C = 19.8 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 17.7 | Aug mean C = 18.2 | Sep mean C = 19.4 | Oct mean C = 20.6 | Nov mean C = 19.9 | Dec mean C = 19.7 | year mean C = | Jan low C = 14.1 | Feb low C = 14.1 | Mar low C = 15.1 | Apr low C = 15.4 | May low C = 14.8 | Jun low C = 13.1 | Jul low C = 11.9 | Aug low C = 12.5 | Sep low C = 12.9 | Oct low C = 14.3 | Nov low C = 15.4 | Dec low C = 14.8 | year low C = | Jan record low C = 3.2 | Feb record low C = 5.8 | Mar record low C = 7.2 | Apr record low C = 9.8 | May record low C = 6.3 | Jun record low C = 6.1 | Jul record low C = 2.8 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = 4.2 | Oct record low C = 5.4 | Nov record low C = 7.8 | Dec record low C = 5.3 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.8 | Feb precipitation mm = 36.2 | Mar precipitation mm = 74.7 | Apr precipitation mm = 130.2 | May precipitation mm = 108.9 | Jun precipitation mm = 28.8 | Jul precipitation mm = 10.9 | Aug precipitation mm = 18.5 | Sep precipitation mm = 16.9 | Oct precipitation mm = 50.0 | Nov precipitation mm = 130.6 | Dec precipitation mm = 85.4 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 4.4 | Feb precipitation days = 3.5 | Mar precipitation days = 7.1 | Apr precipitation days = 10.7 | May precipitation days = 8.9 | Jun precipitation days = 3.6 | Jul precipitation days = 1.8 | Aug precipitation days = 2.2 | Sep precipitation days = 2.3 | Oct precipitation days = 6.4 | Nov precipitation days = 13.8 | Dec precipitation days = 7.3 | year precipitation days = | Jan humidity = 69 | Feb humidity = 63 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 77 | May humidity = 79 | Jun humidity = 76 | Jul humidity = 74 | Aug humidity = 71 | Sep humidity = 67 | Oct humidity = 67 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 76 | year humidity = 72 | Jan sun = 282.1 | Feb sun = 265.6 | Mar sun = 263.5 | Apr sun = 204.0 | May sun = 179.8 | Jun sun = 159.0 | Jul sun = 124.0 | Aug sun = 124.0 | Sep sun = 168.0 | Oct sun = 213.9 | Nov sun = 204.0 | Dec sun = 254.2 | year sun = | Jand sun = 9.1 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 8.5 | Aprd sun = 6.8 | Mayd sun = 5.8 | Jund sun = 5.3 | Juld sun = 4.0 | Augd sun = 4.0 | Sepd sun = 5.6 | Octd sun = 6.9 | Novd sun = 6.8 | Decd sun = 8.2 | yeard sun = 6.7 | source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name = DWD2>{{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_637400_kt.pdf | title = Klimatafel von Nairobi-Kenyatta (Int.Flugh.) / Kenia | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-04-23 | archive-date = 2022-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220328223214/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_637400_kt.pdf | url-status = live }}</ref> | source 2 = Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=https://www.roostweather.com/worldclimate/graphs.php?climate=9120&code=63740 |title=JOMO KENYATTA NTERNATIONAL AIRPORT Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-23 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{commons|Nairobi}} * [https://web.archive.org/web/20070508215351/http://www.nairobicity.org/ Найроби хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20120317211008/http://www.nairobians.com/ Nairobians.Com - Найробийнхан] * [https://web.archive.org/web/20100929024048/http://www.nairobi.com/ Nairobi.com] * [https://web.archive.org/web/20090501052808/http://www.fallingrain.com/world/KE/5/Nairobi.html Найробийн газрын зураг] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Африкийн нийслэл]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Кенийн муж]] [[Ангилал:Кенийн суурин]] [[Ангилал:Найроби| ]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] skhsd15f64rt5uir32pquck6hve7e4c 0 9167 869409 868717 2026-09-11T21:52:17Z Enkhsaihan2005 64429 869409 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Distinguish|text=[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (Өмнөд Солонгос)]] эсвэл түр [[Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс]] (1945–1946)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс}} | common_name = Хойд Солонгос | native_name = {{nowrap|{{native name|ko|조선민주주의인민공화국}}<br />''Чусонь Миньжужүи Иньминь Гунхуагүк''}}<!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--> | image_flag = Flag of North Korea.svg | flag_type = [[Хойд Солонгосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of North Korea.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Хойд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | anthem = {{lang|ko|조선민주주의인민공화국 국가}}<br />("[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын төрийн дуулал]]"){{parabr}}[[File:DPRK anthem.mp3|centre]] | national_motto = | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = Хойд Солонгосын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн боловч хяналтад байхгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Пёньян]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Хойд Солонгосын стандарт хэл|Мунхвао]]) | languages_type = [[Албан бичиг]] | languages = [[Солонгос үсэг|Чусонгыль]] | demonym = {{hlist|[[Хойд Солонгосын хүн ам|Хойд Солонгосчууд]]|[[Солонгосчууд]]}} | religion = {{plainlist| * 73% [[Шашин шүтэхгүй байдал]]{{efn|58% нь агностик, 15% нь атеист. Хойд Солонгос нь албан ёсоор [[атеист улс]] юм.}} * 13% [[Чхондоизм]] * 12% [[Солонгос бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] * 1.5% [[Солонгосын буддын шашин|Буддизм]] * 0.5% Бусад{{efn|[[Христийн шашин]], [[Ислам]], болон [[Хятадын уламжлалт итгэл]] зэргийг багтаасан.}} }} | religion_year = 2020 | government_type = <!--Do not change without consensus on Talk page-->[[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|САН-ын ерөнхий нарийн бичгийн]] ба [[Хойд Солонгосын төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга|төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | leader_name1 = [[Ким Жон-ын]] | leader_title2 = [[Хойд Солонгосын ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын дэд дарга]] | leader_name2 = [[Ким Ток Хун]] | leader_title3 = [[Ардын Их Хурлын Байнгын хорооны дарга|АИХ-ын Байнгын хорооны]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын 1-р дэд дарга]] | leader_name3 = [[Чхве Рён Хэ]] | leader_title4 = [[Ардын Их Хурлын дарга|АИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Пак Инь Чоль (улс төрч)|Пак Инь Чоль]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | legislature = [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Зөвлөлтийн иргэний засаг захиргаа|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date1 = 10 сарын 3, 1945 он | established_event2 = [[Хойд Солонгосын ардын түр хороо|1-р түр зг.]] | established_date2 = 2 сарын 8, 1946 он | established_event3 = [[Хойд Солонгосын ардын хороо|2-р түр зг.]] | established_date3 = 2 сарын 22, 1947 он | established_event4 = БНАСАУ байгуулагдсан | established_date4 = 9 сарын 9, 1948 он | established_event5 = [[Хойд Солонгосын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 12 сарын 27, 1972 он | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,541 | area_rank = 98<!--Demographic Yearbook--><!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_footnote = <ref name="unstats08"/> | percent_water = 0.11 | population_estimate = 26,072,217<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea North|access-date=8 April 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 55 | population_density_km2 = 212 | population_density_rank = 45 | GDP_PPP = $40 тэрбум<ref name="CIAGDP(PPP)"/> | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,800<ref name="CIAGDP(PPP)Capita"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $16 тэрбум<ref>{{cite web|url=https://data.un.org/en/iso/kp.html|title=UNData app|website=data.un.org}}</ref> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $640 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_ref = | currency = [[Хойд Солонгос вон|Солонгос Ардын вон]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[Умард Солонгос дахь цаг|Пёньяны Цаг]]<ref>{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 May 2018|date=30 April 2018}}</ref> | utc_offset = +9 | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|жжжж년 сс월 өө일}} |жж, жжжж/сс/өө {{resize|75%|([[Чүчэ хуанли|МЭ–1911]]{{\}}[[Манай эрин|МЭ]])}}}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Умард Солонгос дахь утасны дугаар|+850]]<ref name="CIATelephone"/> | iso3166code = | cctld = [[.kp]]<ref name="Hersher2016"/> | today = }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) буюу '''Хойд Солонгос''' — [[дорнод Ази]]йн [[Солонгосын хойг]]ийн Хойд хагасыг эзэлсэн [[бүрэн эрхт улс]] юм. Хойд талаараа [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (ихэнх), [[Орос|Оросын Холбооны Улс]] (багахан), өмнөд талаараа [[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]] -тай [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хиллэдэг. Өрнө зүгт [[Шар тэнгис]], дорно зүгт [[Япон тэнгис]]т тулна. [[Кужусонь|Кужусониос]] эхтэй [[солонгос үндэстэн|солонгос улс]] 8-р зуунаас нэгдмэл болж Солонгосын хойгт багтан тогтсон. 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы хараат орон болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа хоёр хэсэгт хуваагдаж, Зөвлөлт Холбоот улсыг баримталсан Солонгосын хойд хэсэгт 1948 онд [[Ким Ил Сон]] тэргүүтэй БНАСАУ-ыг байгуулжээ. 1950 онд Хойд Солонгос [[Өмнөд Солонгос|өмнөд нутаг]] руу дайрч нэгтгэх гэсэн боловч АНУ, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн цэргийг дийлэлгүй 1953 онд дайн өндөрлөсөн. 1991 онд өмнөдийн хамт хоёр улс [[НҮБ]]-д бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн. Одоо ч Өмнөд Солонгосыг өөртөө нэгтгэх бодолго баримталдаг хаалттай хату дэглэмтэй орон. БНАСАУ байгуулагдсан цагаас нь Монгол улс хүлээн зөвшөөрч, 1948 оны 10-р сарын 15-нд манай дипломат харилцаа тогтоосон хоёр дахь улс болж байсан юм. Хойд Солонгос улс төрийн [[коммунизм|эв хамт]] дэглэм, [[социализм|нийгэм журамт]] эдийн засаг, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай, нам төвт нэг намын ноёрхолт тогтолцоотой. [[Ким Ил Сон|Ким Ил Соний]] байгуулсан улсыг өдгөө ач хөвүүн [[Ким Жон-өнь]] нь удирдаж байна. Олон улсад БНАСАУ-г хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. "Чүчэ" болон "Соньгүнь" зэрэг Төрийн үзэл баримтлалтай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас]] 2014 онд явуулсан мөдлөгөөр Хойд Солонгосыг "орчин цагийн дэлхий дээр өөр хаана ч байхгүй жин, хэмжээ, тогтоц бүхий хүний эрхийн ноцтой зөрчилтэй" хэмээн дүгнэсэн байдаг.<ref>http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc</ref> == Нэр == ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс'' (조선민주주의인민공화국 — ''чусонь миньжү жүи иньминь гунхуагүг'')-ын оноосон нэрийг монголоор хэд хэдэн янзаар товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНАСАУ''', угтвараар нь '''Ардчилсан Солонгос''', байрлалаар нь '''Умард Солонгос''', '''Хойд Солонгос''' гэдэг. "Солонгос" гэсэн нь монгол үг. Харин [[солонгос хэл]]ээр улс, үндсээ хойд улсад нь "''Чусонь"'' (조선), өмнөд улсад нь "''Хань"'' (한) хэмээн нэрлэж байна. ==Газар зүй == Хойд Солонгос 120,540 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Малави]] улсаас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|98-р том]] газар нутагтай орон юм. [[Зураг:Un-north-korea.png|thumb|200px|left|Муж, хотын замын сүлжээний газрын зураг {{ref-en}}]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 37° — 43°, зүүн уртрагийн 124° —131° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах [[Солонгосын хойг]]ийн Хойд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талын Түмэн гол, Пэгдү уул, Ялу голоор зааглагдсан 1416 км зурвасаар [[Хятад улс]]тай, өмнөд талын 238 км [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Өмнөд Солонгос]]той, зүүн хойд талын 17.5 км зурвасаар [[Орос улс]]тай хиллэдэг. Хилийн нийт урт — 1671.5 км. Баруун талдаа [[Шар тэнгис]] (''Өрнөд тэнгис''), бүр тодруулвал түүний [[Солонгосын булан]], зүүн талд [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн урт нь 2495 км. Эргээс Япон тэнгист 92.6 км, Шар тэнгист 370.4 километр зайг усан хилээр боддог. === Уул усан === Хойд Солонгос орон далайн түвшнээс дээш дунджаар 400 м өндөр. Нутгийн 80 хувь уул нуруу бүхий өндөрлөг газар. 50 гаран өндөр уул байна. Зүүн болон төв биеэр уулархаг, баруун талдаа нам доор газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь Солонгосын хойгт нэгдүгээр, далайн түвшнээс дээш 2744 м өндөр [[Пэгдү]] галт уул. Хөвч нуруудаас тоочвол зүүн дорно Хойд [[Хамгён нуруу|Хамгён]] нуруу, Хойд -төв хэсгийн [[Нанним нуруу|Нанним]] нуруу, Хойд хилийн дагуух [[Каннам нуруу|Каннам]] нуруу гээд үргэлжилнэ. Хоёр Солонгосыг дамжсан [[Тэбэг нуруу|Тэбэг]] нурууны [[Көмган уул|Көмган]] уул (1638 м) үзэмж сайхнаараа зартай. Эдгээрт Мантаб-сань (2205 м), Мюхян-сань (1909 м), Матэ-сань (1745 м), Мэбу-сань (1578 м) зэрэг өндөр уулс бий. 40 километрээс хол урсдаг 138 гол горхи байна. Гол мөрнөөс 790 км урсдаг Хойд хилийн [[Ялу гол]] хамгийн урт нь юм.<ref>{{cite web |url=http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |title=Korea Geography |accessdate=2007-08-01 |author=Caraway, Bill |year=2007 |work=The Korean History Project |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706035307/http://koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |url-status=dead }}</ref> [[Түмэн гол]] 521 км, Пёнъянгаар дайрдаг [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] 397 км, өмнөд хилийн [[Имжинь]] гол 273 км урттай. Нам доор тал газар байна. Пёнъян, Чэрёнгийн хоёр бусдаасаа эн их. Тариалангийн нутаг 14.4 хувь буюу маш бага, [[ой]] мод 61 хувь байна. Газар хөдлөлийн идэвхтэй, халуун [[рашаан]]ы 124 газар байгаа. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:North_Korea_Topography.png|Байр зүйн газрын зураг Зураг:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|Өвөл алс дээрээс харахад Зураг:Baitou Mountain Tianchi.jpg|[[Пэгдү]] галт уулын тогоо Зураг:Landscape with Mountains in North Korea.JPG|[[Кэсон]] хавийн уул хангай Зураг:Beach near Lake Sijung, NK.jpg|[[Воньсань|Воньсаний]] ойр далайн эрэг Зураг:Views from Yanggakdo International Hotel 03.JPG|[[Пёнъян]]гаар урсах [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] гол </gallery> === Уур амьсгал === Хойд Солонгост дөрвөн улирал, эх газрын болон тэнгисийн уур амьсгал солигдож байдаг. Бороотой дулаан зун, хуурай хүйтэн өвөлтэй. Агаарын температур I сард −3 — −13 °C, VIII сард 20 °C — 29 °C байна. Жилийн хур тунадасны 60 хувь VI—IX сард унадаг. === Ашигт малтмал === [[Нүүрс]], [[хар тугалга]], [[гянт болд]], [[цайр]], [[бал]], [[төмөр]], [[зэс]], [[алт]], [[давс]]ны нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === [[Зураг:North_Korea_-_Kumsusan_(5015230319).jpg|thumb|Кымсүсаний дурсгалын ордны өмнө зургаа авахуулагсад]] [[Зураг:North_Korea-Pyongyang_Maternity_Hospital-04.jpg|thumb|Эмнэлгийн шүдний эмчийн өрөө]] Хойд Солонгос улс 2011 онд 24,451,285 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|48-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч байсан бол удааширч 2014 он болоход 0.5%-д хүрсэн. Мянган хүн тутамд 15 төрж, 9 нас нөхцдөг Хоол тэжээлийн хүртээмжгүй байдал, өлсгөлөн хүн амын өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг. Гэрлэлт цуцлах нь бараг байхгүй. Хүн амын 22 хувь 0–14 насны багачууд, 69% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 9% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, дундаж наслалт — 63 жил. === Ард түмэн === Хойд Солонгос нэг үндэстэн, нэгэн төрлийн ард түмний орон. Бараг 100 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Цөөн тооны [[хятад үндэстэн|хятад]], [[япон үндэстэн|япон]] байна. Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''чусонь-гыль'' гэнэ) бичнэ. Хамгён, Пёньян нутгийн аялгуу гэж байна. Пёньяны аялгуу хэвлэл мэдээлэл, албан хэргийн «''мүньхуа-о''» (Сөүлийнхэд суурилсан)-гоос ялгаатай. Өмнөдийнхтэй харьцуулахад зээлдмэл үг бага. Оросоос зээлдсэн үгс бий. Шашны зан үйл, баяр байдаг ч коммунист орны жишгээр шашинд дургүй. Судалгаанаас үзвэл хүн амын 64 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 16 хувь солонгос бөө мөргөлтөн, 13.5% [[чоньдогю]] (күнзийн суртал голлосон холимог үзлийн шинэ шашин), 4.5% буддын шашин, 1.7% [[христийн шашин|христийг]] шүтдэг. Ойрын үзэл суртлыг эс тооцвол [[буддын шашин|буддын]] болон [[күнзийн суртал|күнзийн]] олон зууны өв уламжлалтай. === Хот суурин === {{гол|Хойд Солонгосын хот суурин}} [[Зураг:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|thumb|right|200px|[[Воньсань]] хот]] 1987 оны онд мэдээлснээр хүн амын 59 хувь хотод суудаг. Нутгийн баруун биеийн нам доор газар олноороо байна. {|class="wikitable" |+ Арван хоёр том хот (2008 оны тоо): |- valign="top" | * [[Пёнъян]] (3,255,288 хүнтэй) * [[Хамхөн]] (768,551) * [[Чонжинь]] (667,929) * [[Нампу]] (366,341) * [[Воньсань]] (363,127) * [[Шинийжү]] (359,341) || * [[Таньчонь]] (345,876 хүнтэй) * [[Кэчонь]] (319,554) * [[Кэсон]] (308,440) * [[Саривонь]] (307,764) * [[Сүньчонь]] (297,317) * [[Пёнсон]] (284,386) |} === Урлаг спорт === Солонгосын уламжлалт урлаг соёлоос гадна БНАСАУ-д орчин үеийн соёл дэлгэрсэн. Өмнөдтэй харьцуулахад тэс өөр чигтэй. Уран зураг, дуу хөгжим, кино гээд бүх зүйлд коммунист үзэл, суртал ухуулга шингэсэн байдаг. Үүнд Ким Ил Сон Японы дарлалын эсрэг тэмцэж байсан, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын алдар цуу, нийгмийн сайн сайхнаа магтсан бүтээлүүд голлоно. Хувьсгалын дуурь гэж бүр тогтсон төрөл байна. Киног хүүхэд залуусыг төлөвшүүлэхэд чиглүүлдэг. [[Зураг:Laika_ac_Arirang_Mass_Games_(7934639696).jpg|thumb|200px|2012 оны Арирангийн зураг]] Хойд Солонгосын орчин цагийн барилгын хийцийг гурав ангилдаг. 1) уламжлалт солонгос хийцээс оруулсан (Морьт хөшөө, Ялалтын хаалга, Чүчэ цамхаг), 2) уламжлалт солонгос дээвэртэй (соёлын ордон, төв номын сан, Олон улсын найрамдлын үзэсгэлэн), 3) уламжлалт хийцгүй олон давхар барилга (Рёгён зочид буудал, Курё зочид буудал) байна. Бүх нийтийн гимнастикийн «[[Ариран наадам|Ариран]]» наадам жил бүр болдог. Хамгийн том бүжигт явдал гэж Гиннесийн номд бичигдсэн. Пёнъянд одоо цагийн дэлхийн хамгийн том буюу 150,000 хүний багтаамжтай [[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] бий. 1964–2014 оны хооронд Олимпын наадамд тамирчдаа илгээснээс [[буудлага]], [[бокс]], [[гимнастик]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[жүдо]], [[тэшүүрийн спорт|тэшүүр]], [[ширээний теннис]] зэрэг спортоор 14 алт, 13 мөнгө, 22 хүрэл медаль хүртсэн. [[Ким Иль]] бөх олимпын хошой аварга бол, [[Ке Сүнь-хи]] жүдоч олимпын гурван медальтай. [[Хойд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь 1966 оны ДАШТ-д шөвгийн наймд үлдэж байсан. === Хүний эрх боолт === Хойд Солонгос хүний эрхийг хааж боодгоороо ардчилсан төдийгүй бусад коммунист улсаас хол илүү. Амьдрах газраа өөрөө сонгох эрхгүй, ажиллах шаардлагатай газар дээрээс томилдог. Улсаас гарч орох чанд хяналтын доор цөөн хүнд олддог. Нам, төрийг шүүмжлэх эрх байхгүй. Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл төрийн мэдэлд байдаг. Нэг хүнийг тахин шүтэх үзлээр ухуулдаг. ''[[Эмнести]]'' олон улсын байгууллагын хэлснээр 15–20 шоронд 200,000 хүн улс төрийн хэргээр хоригдож байна. Төр нь үүргээ биелүүлээгүйгээс өлсгөлөнгөөр, мөн албадан хөдөлмөр, эсэргүү нэр зүүж 1–2 сая хүн зуурдаар хорвоог орхисон гэсэн таамаг бий. == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кужусонь Хойд Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], Хойдын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан д]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд Хойд зүгээс мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америк]] [[Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНАСАУ === [[Зураг:Korean People's Army soldier pointing to the DMZ.jpg|thumb|200px|right|Газрын зурагт Солонгосын цэрэггүй бүсийг зааж буй цэрэг]] 20-р зуунд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] ойр орших улсуудаа [[коммунизм|эв хамт]] (коммунист) дэглэмээр замнуулахыг хүсч, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] коммунист орнууд олшроход тээг учруулах гэж зорьж байлаа. Дэлхий хоёр туйлт улс төрийн дэглэмд хуваагдаж байв. Тиймээс ч [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ыг дуусгахаар дээрх хоёр гүрэн [[Япон]]ы эсрэг 1945 онд дайтахдаа өөрсдийн хамгаалан буй дэглэмээр замнуулахаар уралдан [[Солонгос]]ыг Японоос чөлөөлжээ. [[НҮБ]]-ийн шийдвэрээр Солонгосыг [[38-р өргөрөг|38-р өргөргөөр]] хоёр хуваан дээрх хоёр орны хяналтанд сахиулжээ. [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] хянаж буй хойд хагаст 1948 онд коммунист дэглэмээр замнах '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) байгуулагдсан. Улсын тэргүүнээр Манжуурт байрлан Солонгосын [[Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|тусгаар тогтнолын төлөө]] тэмцэж явсан, Зөвлөлтийн холбоотон [[Ким Ир Сен]] /[[Ким Ил Сон]]/ сонгогджээ. 1950 оны 6-р сард Хойд Солонгос [[Өмнөд Солонгос]] руу цэргийн довтолгоон хийж [[Солонгосын дайн]] (1950-1953) эхэлсэн. [[Солонгосын дайн]] Зөвлөлт-Америкийн тэрсэлдээн буюу [[Хүйтэн дайн]]ы анхны том дайн байв. Дайн Америк, [[НҮБ]], [[БНХАУ]]-ын цэргийг хамарсан томоохон дайн болсон ба 1953 оны 7-р сард дайнаас өмнөх хилтэй адил буюу хойгийн таллан хуваасан [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил татаж, гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. Дайнд хоёр талаас 1 сая цэрэг, энгийн иргэд алагдсан. Хот, барилга ихээр сүйдэж, эдийн засаг уналтанд орсон байна. [[Зураг:Pjongjang_Zentrum.jpg|thumb|200px|left|1989 оны Пёнъян]] 1956 онд Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв]]<nowiki/>ын оролцоотой Ким Ил Соныг түлхэн унагах оролдлого гарсан ч бүтэлгүйтсэн. Хойд Солонгос Зөвлөлт, Хятадтай холбоотон хэвээр үлдсэн боловч зай барьдаг болж «Чүчэ» (дотоодын үйлдвэрлэлээр өөрийн хэрэгцээгээ бие дааж хангах) үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн. 1960-аад он хүртэл Хойд Солонгосын эдийн засгийн өсөлт Өмнөдийнхөөс илүү байсан. 1976 онд хоёр солонгосын нэг хүнд ноогдох ДНБ адил байсан боловч түүнээс хойш Хойдын эдийн засаг улам бүр хоцорч иржээ. 1992 оноос хоыш Зөвлөлтийн өргөн тал бүрийн тусламж үгүй болсон. 1992 оноос Ким Ил Соны бие муудаж 1994 онд нас барахад хүү [[Ким Чен Ир]] эцгээ залгамжлан улсыг удирдсан. Ким Чен Ир «Соньгүнь» (нэгдүгээрт цэргийн үйлдвэрлэл) бодлогыг хөгжүүлсэн ба 2006 оноос цөмийн зэвсэг турших болсон. 1990-ээд оны дунд үер, ард нийтийн өлсгөлөн болсон. [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]]гийн санаачилгаар 2000 онд хоёр Солонгосын удирдагчид уулзаж [[Наран мандах бодлого|тунхаг бичиг]] солилцсон. 2010 онд Өмнөдийн Чонань байлдааны хөлөг онгоцыг Хойд тал [[Енпён]] арлын хажууд сөнөөснөөр хоёр Солонгос болон Хойд Солонгос-Америкийн харилцаа муудсан. 2011 онд эцгийн орыг залган залуу [[Ким Жон-өнь]] улсын удирдагч болов. [[Цөмийн хөтөлбөр]] хэрэгжүүлж туршилт хийх нь олширсон. == Төр засаг == [[Зураг:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|200px|right|«Маньсүдэ». АИХ-ын ордон]] БНАСАУ [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], [[коммунист|эв хамт]] улс төрийн дэглэмтэй [[нэгдмэл улс]] юм. Төр, орон нутгийн бүх түвшинд [[Солонгосын Хөдөлмөрийн Нам]] (СХН) ноёрхоно. 3 сая гишүүнтэй. [[Улсын аюулаас хамгаалах хороо]] (УАХХ) гэж чухал байгууллага бий. [[Ким Жон-өнь]] 2011 оноос хойш Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, УАХХ-ын нэгдүгээр дарга, Солонгосын Ардын Армийн ерөнхий командлагч гээд нам төрийн тэргүүнээр ажиллаж эхэлсэн. Өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]]ийг нь 1994 онд өөд болоход «Мөнхийн дарга» хэмээсэн бол, эцэг [[Ким Чен Ир]]ийг өнгөрөхөд «Мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга» хэмээн алдаршуулжээ. Нэг танхимт 687 суудалтай БНАСАУ-ын [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] (АИХ) бол хууль тогтоох дээд байгууллага юм. 1998 оноос хойш АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар [[Ким Ён-нам]] ажиллаж байгаа бол Сайд нарын зөвлөлийн даргаар [[Паг Бун-жү]] ажиллаж 30 сайдыг тэргүүлж байна. Хойд Солонгос 1955 оноос хойш [[Чүчэ|«Чүчэ»]] улс төрийн үзлийг барьж байгаа. «Өөрийн хэрэгцээг өөрөө хангах, өөрөө өөрийгөө хамгаалах, гадаадтай хараат бус харилцах» гэсэн дэлхийгээс тусгаарлагдмал бодлоготой. Гадаадын ажиглагчид БНАСАУ-ыг хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{See also|Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Солонгосын мужууд}} <div class="left"> {| class="wikitable" |- !Газрын зураг !! Нэр !! Чосонгыл !! Захиргааны төв |- | rowspan="17" |{{Хойд Солонгосын мужийн шинэ газрын зураг}} ! colspan="4" |Шууд захирагдах хот (''직할시'') |- | [[Пёньян]] ||{{lang|ko|평양}}|| [[Чүн-гүёг]] |- ! colspan="4" |Тусгай түвшний хот (''특별시'') |- | [[Кэсон]] ||{{lang|ko|개성}}||[[Kaesong]] |- ! colspan="4" |Тусгай хот (''특별시'') |- | [[Расон]] ||{{lang|ko|라선}}|| [[Ражин-гүёг]] |- | [[Нампу]] ||{{lang|ko|남포}}|| [[Ваудо-гүёг]] |- ! colspan="4" |Муж (''도'') |- | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안남도}}|| [[Пёнсон]] |- | [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안북도}}|| [[Шинийжү]] |- | [[Чаган муж|Чаган]] ||{{lang|ko|자강도}}|| [[Канге]] |- | [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해남도}}|| [[Хэжү]] |- | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해북도}}|| [[Саривонь]] |- | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] ||{{lang|ko|강원도}}|| [[Воньсань]] |- |[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경남도}} |[[Хамхөн]] |- |[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경북도}} |[[Чонжинь]] |- |[[Рянган муж|Рянган]]|| {{lang|ko|량강도}} |[[Хесань]] |} </div> === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Soldiers_at_Panmunjon_(5063812314).jpg|thumb|200px|Хилийн цэрэг]] [[Солонгос ардын цэрэг]] (САА) үндсэн 1,106,000, нөөц 8,389,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй. 17–54 насны эрчүүдийн 20% цэргийн албанд бүртгэлтэй дэлхийн хамгийн цэрэгжсэн улс гэдэг.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies (2010-02-03). Hackett, James, ed. The Military Balance 2010. London: Routledge. ISBN 1-85743-557-5.]</ref> Эрэгтэй хүмүүс 10 жил, эмэгтэй хүмүүс 7 жил цэргийн алба хашдаг бөгөөд 15-18 настай хүүхдүүд зундаа 15 хоног хээрийн бэлтгэлд явах ёстой. Цөөхөн хүмүүс их сургуульд ордог ба хэрэв орвол төгсөөд 5 жил цэрэгт явахаар болдог. Хуурай замын цэрэг, тэнгисийн цэрэг, агаарын, тусгай ажиллагааны, пуужингийн цэрэг гээд тав салбарлана. Хойд Солонгосчууд тулааны талбарт гэмтвэл нэр төртэйгөөр тэндээ үхэхийг дээрд үздэг. Учир нь цэргийн эмнэлгийн эмчилгээ нь үнэтэй ба огт эмчилгээ хийдэггүй гэж тэндээс ирсэн хүмүүс хэлж байсан. [[Соньгүнь|«Соньгүнь»]] (юун түрүүнд цэргийн үйлдвэрлэл) гэсэн үзэлтэй. Хойд Солонгосын армид 3700 [[танк]], 2100 хуягт техник, 17900 их буу, 11000 агаарын довтолгооныг эсэргүүцэгч буу, 1600 нисэх онгоц, 1000 хөлөг онгоц бий.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/North_Korea#CITEREFCountry_Study2009 Country Study 2009, p. 248.]</ref> Ойролцоогоор 70-75 шумбагч онгоцтой ба ихэнх нь зөвлөлтийн үеийнх юм. Хойд Солонгос нь [[цөмийн зэвсэг]] болон устөрөгчийн бөмбөгтэй хэмээн зарласан. 3000 км зайд тусах 1000 пуужинтай болсон.<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/03/17/us-korea-north-missiles-idUSTRE62G1ZC20100317 "North Korea has 1,000 missiles, South says". Reuters. 2010.]</ref> == Мөн үзэх== * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Солонгосын дайн]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} ==Лавлах бичиг== === Эшлэл === {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://www.korea-dpr.com/ Official Website of the DPR Korea] * [https://web.archive.org/web/20081026030109/http://www.korea-dpr.com/users/switzerland/ Official Website of the DPR Korea in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20081222041022/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=&Number=861907&page=&vc=1&PHPSESSID=#Post861907 North Korea Uncovered], (North Korea Google Earth) Comprehensive mapping on Google Earth of the DPRK's political and economic infrastructure, including railways, hotels, factories, military facilities, tourist destinations, cultural facilities, ports, communications, and electricity grid. * [https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ KCNA] - Korean Central News Agency, the official news agency of the DPRK * [http://www.naenara.kp/ Naenara]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ("My country") DPRK's Official Web Portal run by Korea Computer Company * {{Dmoz|Regional/Asia/North_Korea/}} {{Ази}} {{DEFAULTSORT:Солонгос, Хойд }} [[Ангилал:Хойд Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Социалист улс]] esry6iotmvg6ux7qmzcmgpdj7dl949l 869410 869409 2026-09-11T21:52:32Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Солонгос]] to [[Хойд Солонгос]] 869409 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Distinguish|text=[[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс (Өмнөд Солонгос)]] эсвэл түр [[Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс]] (1945–1946)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = {{nowrap|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс}} | common_name = Хойд Солонгос | native_name = {{nowrap|{{native name|ko|조선민주주의인민공화국}}<br />''Чусонь Миньжужүи Иньминь Гунхуагүк''}}<!--Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose--> | image_flag = Flag of North Korea.svg | flag_type = [[Хойд Солонгосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of North Korea.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Хойд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | anthem = {{lang|ko|조선민주주의인민공화국 국가}}<br />("[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын төрийн дуулал]]"){{parabr}}[[File:DPRK anthem.mp3|centre]] | national_motto = | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_caption = Хойд Солонгосын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн боловч хяналтад байхгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Пёньян]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|39|2|N|125|45|E|type:city}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Хойд Солонгосын стандарт хэл|Мунхвао]]) | languages_type = [[Албан бичиг]] | languages = [[Солонгос үсэг|Чусонгыль]] | demonym = {{hlist|[[Хойд Солонгосын хүн ам|Хойд Солонгосчууд]]|[[Солонгосчууд]]}} | religion = {{plainlist| * 73% [[Шашин шүтэхгүй байдал]]{{efn|58% нь агностик, 15% нь атеист. Хойд Солонгос нь албан ёсоор [[атеист улс]] юм.}} * 13% [[Чхондоизм]] * 12% [[Солонгос бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] * 1.5% [[Солонгосын буддын шашин|Буддизм]] * 0.5% Бусад{{efn|[[Христийн шашин]], [[Ислам]], болон [[Хятадын уламжлалт итгэл]] зэргийг багтаасан.}} }} | religion_year = 2020 | government_type = <!--Do not change without consensus on Talk page-->[[Тоталитаризм|Тоталитар]] [[Дарангуйлал#Персоналист|удамшлын дарангуйлал]] дор [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Солонгосын Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|САН-ын ерөнхий нарийн бичгийн]] ба [[Хойд Солонгосын төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга|төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | leader_name1 = [[Ким Жон-ын]] | leader_title2 = [[Хойд Солонгосын ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын дэд дарга]] | leader_name2 = [[Ким Ток Хун]] | leader_title3 = [[Ардын Их Хурлын Байнгын хорооны дарга|АИХ-ын Байнгын хорооны]] ба [[Төрийн асуудал эрхэлсэн комиссын дэд дарга|ТАЭК-ын 1-р дэд дарга]] | leader_name3 = [[Чхве Рён Хэ]] | leader_title4 = [[Ардын Их Хурлын дарга|АИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Пак Инь Чоль (улс төрч)|Пак Инь Чоль]] | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | legislature = [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Зөвлөлтийн иргэний засаг захиргаа|Зөвлөлтийн удирдлага]] | established_date1 = 10 сарын 3, 1945 он | established_event2 = [[Хойд Солонгосын ардын түр хороо|1-р түр зг.]] | established_date2 = 2 сарын 8, 1946 он | established_event3 = [[Хойд Солонгосын ардын хороо|2-р түр зг.]] | established_date3 = 2 сарын 22, 1947 он | established_event4 = БНАСАУ байгуулагдсан | established_date4 = 9 сарын 9, 1948 он | established_event5 = [[Хойд Солонгосын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 12 сарын 27, 1972 он | area_km2 = 120,540 | area_sq_mi = 46,541 | area_rank = 98<!--Demographic Yearbook--><!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_footnote = <ref name="unstats08"/> | percent_water = 0.11 | population_estimate = 26,072,217<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea North|access-date=8 April 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 55 | population_density_km2 = 212 | population_density_rank = 45 | GDP_PPP = $40 тэрбум<ref name="CIAGDP(PPP)"/> | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,800<ref name="CIAGDP(PPP)Capita"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $16 тэрбум<ref>{{cite web|url=https://data.un.org/en/iso/kp.html|title=UNData app|website=data.un.org}}</ref> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $640 | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI = | HDI_year = | HDI_ref = | currency = [[Хойд Солонгос вон|Солонгос Ардын вон]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[Умард Солонгос дахь цаг|Пёньяны Цаг]]<ref>{{cite web|title=Decree on Redesignating Pyongyang Time|url=http://www.naenara.com.kp/en/news/?19+8938|website=Naenara|access-date=4 May 2018|date=30 April 2018}}</ref> | utc_offset = +9 | DST_note = | time_zone_DST = | antipodes = | date_format = {{unbulleted list |yy, {{lang|ko|жжжж년 сс월 өө일}} |жж, жжжж/сс/өө {{resize|75%|([[Чүчэ хуанли|МЭ–1911]]{{\}}[[Манай эрин|МЭ]])}}}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Умард Солонгос дахь утасны дугаар|+850]]<ref name="CIATelephone"/> | iso3166code = | cctld = [[.kp]]<ref name="Hersher2016"/> | today = }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) буюу '''Хойд Солонгос''' — [[дорнод Ази]]йн [[Солонгосын хойг]]ийн Хойд хагасыг эзэлсэн [[бүрэн эрхт улс]] юм. Хойд талаараа [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (ихэнх), [[Орос|Оросын Холбооны Улс]] (багахан), өмнөд талаараа [[Өмнөд Солонгос|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]] -тай [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хиллэдэг. Өрнө зүгт [[Шар тэнгис]], дорно зүгт [[Япон тэнгис]]т тулна. [[Кужусонь|Кужусониос]] эхтэй [[солонгос үндэстэн|солонгос улс]] 8-р зуунаас нэгдмэл болж Солонгосын хойгт багтан тогтсон. 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы хараат орон болсон. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа хоёр хэсэгт хуваагдаж, Зөвлөлт Холбоот улсыг баримталсан Солонгосын хойд хэсэгт 1948 онд [[Ким Ил Сон]] тэргүүтэй БНАСАУ-ыг байгуулжээ. 1950 онд Хойд Солонгос [[Өмнөд Солонгос|өмнөд нутаг]] руу дайрч нэгтгэх гэсэн боловч АНУ, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн цэргийг дийлэлгүй 1953 онд дайн өндөрлөсөн. 1991 онд өмнөдийн хамт хоёр улс [[НҮБ]]-д бүрэн эрхт гишүүнээр элссэн. Одоо ч Өмнөд Солонгосыг өөртөө нэгтгэх бодолго баримталдаг хаалттай хату дэглэмтэй орон. БНАСАУ байгуулагдсан цагаас нь Монгол улс хүлээн зөвшөөрч, 1948 оны 10-р сарын 15-нд манай дипломат харилцаа тогтоосон хоёр дахь улс болж байсан юм. Хойд Солонгос улс төрийн [[коммунизм|эв хамт]] дэглэм, [[социализм|нийгэм журамт]] эдийн засаг, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай, нам төвт нэг намын ноёрхолт тогтолцоотой. [[Ким Ил Сон|Ким Ил Соний]] байгуулсан улсыг өдгөө ач хөвүүн [[Ким Жон-өнь]] нь удирдаж байна. Олон улсад БНАСАУ-г хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. "Чүчэ" болон "Соньгүнь" зэрэг Төрийн үзэл баримтлалтай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас]] 2014 онд явуулсан мөдлөгөөр Хойд Солонгосыг "орчин цагийн дэлхий дээр өөр хаана ч байхгүй жин, хэмжээ, тогтоц бүхий хүний эрхийн ноцтой зөрчилтэй" хэмээн дүгнэсэн байдаг.<ref>http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc</ref> == Нэр == ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс'' (조선민주주의인민공화국 — ''чусонь миньжү жүи иньминь гунхуагүг'')-ын оноосон нэрийг монголоор хэд хэдэн янзаар товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНАСАУ''', угтвараар нь '''Ардчилсан Солонгос''', байрлалаар нь '''Умард Солонгос''', '''Хойд Солонгос''' гэдэг. "Солонгос" гэсэн нь монгол үг. Харин [[солонгос хэл]]ээр улс, үндсээ хойд улсад нь "''Чусонь"'' (조선), өмнөд улсад нь "''Хань"'' (한) хэмээн нэрлэж байна. ==Газар зүй == Хойд Солонгос 120,540 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Малави]] улсаас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|98-р том]] газар нутагтай орон юм. [[Зураг:Un-north-korea.png|thumb|200px|left|Муж, хотын замын сүлжээний газрын зураг {{ref-en}}]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 37° — 43°, зүүн уртрагийн 124° —131° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах [[Солонгосын хойг]]ийн Хойд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талын Түмэн гол, Пэгдү уул, Ялу голоор зааглагдсан 1416 км зурвасаар [[Хятад улс]]тай, өмнөд талын 238 км [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Өмнөд Солонгос]]той, зүүн хойд талын 17.5 км зурвасаар [[Орос улс]]тай хиллэдэг. Хилийн нийт урт — 1671.5 км. Баруун талдаа [[Шар тэнгис]] (''Өрнөд тэнгис''), бүр тодруулвал түүний [[Солонгосын булан]], зүүн талд [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн урт нь 2495 км. Эргээс Япон тэнгист 92.6 км, Шар тэнгист 370.4 километр зайг усан хилээр боддог. === Уул усан === Хойд Солонгос орон далайн түвшнээс дээш дунджаар 400 м өндөр. Нутгийн 80 хувь уул нуруу бүхий өндөрлөг газар. 50 гаран өндөр уул байна. Зүүн болон төв биеэр уулархаг, баруун талдаа нам доор газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь Солонгосын хойгт нэгдүгээр, далайн түвшнээс дээш 2744 м өндөр [[Пэгдү]] галт уул. Хөвч нуруудаас тоочвол зүүн дорно Хойд [[Хамгён нуруу|Хамгён]] нуруу, Хойд -төв хэсгийн [[Нанним нуруу|Нанним]] нуруу, Хойд хилийн дагуух [[Каннам нуруу|Каннам]] нуруу гээд үргэлжилнэ. Хоёр Солонгосыг дамжсан [[Тэбэг нуруу|Тэбэг]] нурууны [[Көмган уул|Көмган]] уул (1638 м) үзэмж сайхнаараа зартай. Эдгээрт Мантаб-сань (2205 м), Мюхян-сань (1909 м), Матэ-сань (1745 м), Мэбу-сань (1578 м) зэрэг өндөр уулс бий. 40 километрээс хол урсдаг 138 гол горхи байна. Гол мөрнөөс 790 км урсдаг Хойд хилийн [[Ялу гол]] хамгийн урт нь юм.<ref>{{cite web |url=http://www.koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |title=Korea Geography |accessdate=2007-08-01 |author=Caraway, Bill |year=2007 |work=The Korean History Project |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706035307/http://koreanhistoryproject.org/Jta/Kr/KrGEO0.htm |url-status=dead }}</ref> [[Түмэн гол]] 521 км, Пёнъянгаар дайрдаг [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] 397 км, өмнөд хилийн [[Имжинь]] гол 273 км урттай. Нам доор тал газар байна. Пёнъян, Чэрёнгийн хоёр бусдаасаа эн их. Тариалангийн нутаг 14.4 хувь буюу маш бага, [[ой]] мод 61 хувь байна. Газар хөдлөлийн идэвхтэй, халуун [[рашаан]]ы 124 газар байгаа. <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:North_Korea_Topography.png|Байр зүйн газрын зураг Зураг:Satellite image of North Korea in December 2002.jpg|Өвөл алс дээрээс харахад Зураг:Baitou Mountain Tianchi.jpg|[[Пэгдү]] галт уулын тогоо Зураг:Landscape with Mountains in North Korea.JPG|[[Кэсон]] хавийн уул хангай Зураг:Beach near Lake Sijung, NK.jpg|[[Воньсань|Воньсаний]] ойр далайн эрэг Зураг:Views from Yanggakdo International Hotel 03.JPG|[[Пёнъян]]гаар урсах [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] гол </gallery> === Уур амьсгал === Хойд Солонгост дөрвөн улирал, эх газрын болон тэнгисийн уур амьсгал солигдож байдаг. Бороотой дулаан зун, хуурай хүйтэн өвөлтэй. Агаарын температур I сард −3 — −13 °C, VIII сард 20 °C — 29 °C байна. Жилийн хур тунадасны 60 хувь VI—IX сард унадаг. === Ашигт малтмал === [[Нүүрс]], [[хар тугалга]], [[гянт болд]], [[цайр]], [[бал]], [[төмөр]], [[зэс]], [[алт]], [[давс]]ны нөөцтэй. == Нийгэм соёл == === Хүн ам зүй === [[Зураг:North_Korea_-_Kumsusan_(5015230319).jpg|thumb|Кымсүсаний дурсгалын ордны өмнө зургаа авахуулагсад]] [[Зураг:North_Korea-Pyongyang_Maternity_Hospital-04.jpg|thumb|Эмнэлгийн шүдний эмчийн өрөө]] Хойд Солонгос улс 2011 онд 24,451,285 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|48-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч байсан бол удааширч 2014 он болоход 0.5%-д хүрсэн. Мянган хүн тутамд 15 төрж, 9 нас нөхцдөг Хоол тэжээлийн хүртээмжгүй байдал, өлсгөлөн хүн амын өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг. Гэрлэлт цуцлах нь бараг байхгүй. Хүн амын 22 хувь 0–14 насны багачууд, 69% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 9% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа жигд, бичиг үсэг тайлагдалт — 99%, дундаж наслалт — 63 жил. === Ард түмэн === Хойд Солонгос нэг үндэстэн, нэгэн төрлийн ард түмний орон. Бараг 100 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Цөөн тооны [[хятад үндэстэн|хятад]], [[япон үндэстэн|япон]] байна. Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''чусонь-гыль'' гэнэ) бичнэ. Хамгён, Пёньян нутгийн аялгуу гэж байна. Пёньяны аялгуу хэвлэл мэдээлэл, албан хэргийн «''мүньхуа-о''» (Сөүлийнхэд суурилсан)-гоос ялгаатай. Өмнөдийнхтэй харьцуулахад зээлдмэл үг бага. Оросоос зээлдсэн үгс бий. Шашны зан үйл, баяр байдаг ч коммунист орны жишгээр шашинд дургүй. Судалгаанаас үзвэл хүн амын 64 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 16 хувь солонгос бөө мөргөлтөн, 13.5% [[чоньдогю]] (күнзийн суртал голлосон холимог үзлийн шинэ шашин), 4.5% буддын шашин, 1.7% [[христийн шашин|христийг]] шүтдэг. Ойрын үзэл суртлыг эс тооцвол [[буддын шашин|буддын]] болон [[күнзийн суртал|күнзийн]] олон зууны өв уламжлалтай. === Хот суурин === {{гол|Хойд Солонгосын хот суурин}} [[Зураг:Wonsan waterfront (2937890043).jpg|thumb|right|200px|[[Воньсань]] хот]] 1987 оны онд мэдээлснээр хүн амын 59 хувь хотод суудаг. Нутгийн баруун биеийн нам доор газар олноороо байна. {|class="wikitable" |+ Арван хоёр том хот (2008 оны тоо): |- valign="top" | * [[Пёнъян]] (3,255,288 хүнтэй) * [[Хамхөн]] (768,551) * [[Чонжинь]] (667,929) * [[Нампу]] (366,341) * [[Воньсань]] (363,127) * [[Шинийжү]] (359,341) || * [[Таньчонь]] (345,876 хүнтэй) * [[Кэчонь]] (319,554) * [[Кэсон]] (308,440) * [[Саривонь]] (307,764) * [[Сүньчонь]] (297,317) * [[Пёнсон]] (284,386) |} === Урлаг спорт === Солонгосын уламжлалт урлаг соёлоос гадна БНАСАУ-д орчин үеийн соёл дэлгэрсэн. Өмнөдтэй харьцуулахад тэс өөр чигтэй. Уран зураг, дуу хөгжим, кино гээд бүх зүйлд коммунист үзэл, суртал ухуулга шингэсэн байдаг. Үүнд Ким Ил Сон Японы дарлалын эсрэг тэмцэж байсан, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын алдар цуу, нийгмийн сайн сайхнаа магтсан бүтээлүүд голлоно. Хувьсгалын дуурь гэж бүр тогтсон төрөл байна. Киног хүүхэд залуусыг төлөвшүүлэхэд чиглүүлдэг. [[Зураг:Laika_ac_Arirang_Mass_Games_(7934639696).jpg|thumb|200px|2012 оны Арирангийн зураг]] Хойд Солонгосын орчин цагийн барилгын хийцийг гурав ангилдаг. 1) уламжлалт солонгос хийцээс оруулсан (Морьт хөшөө, Ялалтын хаалга, Чүчэ цамхаг), 2) уламжлалт солонгос дээвэртэй (соёлын ордон, төв номын сан, Олон улсын найрамдлын үзэсгэлэн), 3) уламжлалт хийцгүй олон давхар барилга (Рёгён зочид буудал, Курё зочид буудал) байна. Бүх нийтийн гимнастикийн «[[Ариран наадам|Ариран]]» наадам жил бүр болдог. Хамгийн том бүжигт явдал гэж Гиннесийн номд бичигдсэн. Пёнъянд одоо цагийн дэлхийн хамгийн том буюу 150,000 хүний багтаамжтай [[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] бий. 1964–2014 оны хооронд Олимпын наадамд тамирчдаа илгээснээс [[буудлага]], [[бокс]], [[гимнастик]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[жүдо]], [[тэшүүрийн спорт|тэшүүр]], [[ширээний теннис]] зэрэг спортоор 14 алт, 13 мөнгө, 22 хүрэл медаль хүртсэн. [[Ким Иль]] бөх олимпын хошой аварга бол, [[Ке Сүнь-хи]] жүдоч олимпын гурван медальтай. [[Хойд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] нь 1966 оны ДАШТ-д шөвгийн наймд үлдэж байсан. === Хүний эрх боолт === Хойд Солонгос хүний эрхийг хааж боодгоороо ардчилсан төдийгүй бусад коммунист улсаас хол илүү. Амьдрах газраа өөрөө сонгох эрхгүй, ажиллах шаардлагатай газар дээрээс томилдог. Улсаас гарч орох чанд хяналтын доор цөөн хүнд олддог. Нам, төрийг шүүмжлэх эрх байхгүй. Бүх хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл төрийн мэдэлд байдаг. Нэг хүнийг тахин шүтэх үзлээр ухуулдаг. ''[[Эмнести]]'' олон улсын байгууллагын хэлснээр 15–20 шоронд 200,000 хүн улс төрийн хэргээр хоригдож байна. Төр нь үүргээ биелүүлээгүйгээс өлсгөлөнгөөр, мөн албадан хөдөлмөр, эсэргүү нэр зүүж 1–2 сая хүн зуурдаар хорвоог орхисон гэсэн таамаг бий. == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кужусонь Хойд Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], Хойдын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан д]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд Хойд зүгээс мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америк]] [[Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНАСАУ === [[Зураг:Korean People's Army soldier pointing to the DMZ.jpg|thumb|200px|right|Газрын зурагт Солонгосын цэрэггүй бүсийг зааж буй цэрэг]] 20-р зуунд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] ойр орших улсуудаа [[коммунизм|эв хамт]] (коммунист) дэглэмээр замнуулахыг хүсч, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] коммунист орнууд олшроход тээг учруулах гэж зорьж байлаа. Дэлхий хоёр туйлт улс төрийн дэглэмд хуваагдаж байв. Тиймээс ч [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ыг дуусгахаар дээрх хоёр гүрэн [[Япон]]ы эсрэг 1945 онд дайтахдаа өөрсдийн хамгаалан буй дэглэмээр замнуулахаар уралдан [[Солонгос]]ыг Японоос чөлөөлжээ. [[НҮБ]]-ийн шийдвэрээр Солонгосыг [[38-р өргөрөг|38-р өргөргөөр]] хоёр хуваан дээрх хоёр орны хяналтанд сахиулжээ. [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] хянаж буй хойд хагаст 1948 онд коммунист дэглэмээр замнах '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс''' (БНАСАУ) байгуулагдсан. Улсын тэргүүнээр Манжуурт байрлан Солонгосын [[Солонгосын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|тусгаар тогтнолын төлөө]] тэмцэж явсан, Зөвлөлтийн холбоотон [[Ким Ир Сен]] /[[Ким Ил Сон]]/ сонгогджээ. 1950 оны 6-р сард Хойд Солонгос [[Өмнөд Солонгос]] руу цэргийн довтолгоон хийж [[Солонгосын дайн]] (1950-1953) эхэлсэн. [[Солонгосын дайн]] Зөвлөлт-Америкийн тэрсэлдээн буюу [[Хүйтэн дайн]]ы анхны том дайн байв. Дайн Америк, [[НҮБ]], [[БНХАУ]]-ын цэргийг хамарсан томоохон дайн болсон ба 1953 оны 7-р сард дайнаас өмнөх хилтэй адил буюу хойгийн таллан хуваасан [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил татаж, гал зогсоох гэрээ байгуулжээ. Дайнд хоёр талаас 1 сая цэрэг, энгийн иргэд алагдсан. Хот, барилга ихээр сүйдэж, эдийн засаг уналтанд орсон байна. [[Зураг:Pjongjang_Zentrum.jpg|thumb|200px|left|1989 оны Пёнъян]] 1956 онд Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв]]<nowiki/>ын оролцоотой Ким Ил Соныг түлхэн унагах оролдлого гарсан ч бүтэлгүйтсэн. Хойд Солонгос Зөвлөлт, Хятадтай холбоотон хэвээр үлдсэн боловч зай барьдаг болж «Чүчэ» (дотоодын үйлдвэрлэлээр өөрийн хэрэгцээгээ бие дааж хангах) үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн. 1960-аад он хүртэл Хойд Солонгосын эдийн засгийн өсөлт Өмнөдийнхөөс илүү байсан. 1976 онд хоёр солонгосын нэг хүнд ноогдох ДНБ адил байсан боловч түүнээс хойш Хойдын эдийн засаг улам бүр хоцорч иржээ. 1992 оноос хоыш Зөвлөлтийн өргөн тал бүрийн тусламж үгүй болсон. 1992 оноос Ким Ил Соны бие муудаж 1994 онд нас барахад хүү [[Ким Чен Ир]] эцгээ залгамжлан улсыг удирдсан. Ким Чен Ир «Соньгүнь» (нэгдүгээрт цэргийн үйлдвэрлэл) бодлогыг хөгжүүлсэн ба 2006 оноос цөмийн зэвсэг турших болсон. 1990-ээд оны дунд үер, ард нийтийн өлсгөлөн болсон. [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]]гийн санаачилгаар 2000 онд хоёр Солонгосын удирдагчид уулзаж [[Наран мандах бодлого|тунхаг бичиг]] солилцсон. 2010 онд Өмнөдийн Чонань байлдааны хөлөг онгоцыг Хойд тал [[Енпён]] арлын хажууд сөнөөснөөр хоёр Солонгос болон Хойд Солонгос-Америкийн харилцаа муудсан. 2011 онд эцгийн орыг залган залуу [[Ким Жон-өнь]] улсын удирдагч болов. [[Цөмийн хөтөлбөр]] хэрэгжүүлж туршилт хийх нь олширсон. == Төр засаг == [[Зураг:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|200px|right|«Маньсүдэ». АИХ-ын ордон]] БНАСАУ [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], [[коммунист|эв хамт]] улс төрийн дэглэмтэй [[нэгдмэл улс]] юм. Төр, орон нутгийн бүх түвшинд [[Солонгосын Хөдөлмөрийн Нам]] (СХН) ноёрхоно. 3 сая гишүүнтэй. [[Улсын аюулаас хамгаалах хороо]] (УАХХ) гэж чухал байгууллага бий. [[Ким Жон-өнь]] 2011 оноос хойш Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, УАХХ-ын нэгдүгээр дарга, Солонгосын Ардын Армийн ерөнхий командлагч гээд нам төрийн тэргүүнээр ажиллаж эхэлсэн. Өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]]ийг нь 1994 онд өөд болоход «Мөнхийн дарга» хэмээсэн бол, эцэг [[Ким Чен Ир]]ийг өнгөрөхөд «Мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга» хэмээн алдаршуулжээ. Нэг танхимт 687 суудалтай БНАСАУ-ын [[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] (АИХ) бол хууль тогтоох дээд байгууллага юм. 1998 оноос хойш АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар [[Ким Ён-нам]] ажиллаж байгаа бол Сайд нарын зөвлөлийн даргаар [[Паг Бун-жү]] ажиллаж 30 сайдыг тэргүүлж байна. Хойд Солонгос 1955 оноос хойш [[Чүчэ|«Чүчэ»]] улс төрийн үзлийг барьж байгаа. «Өөрийн хэрэгцээг өөрөө хангах, өөрөө өөрийгөө хамгаалах, гадаадтай хараат бус харилцах» гэсэн дэлхийгээс тусгаарлагдмал бодлоготой. Гадаадын ажиглагчид БНАСАУ-ыг хэт дарангуй дэглэмтэй гэж тодорхойлдог. === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь}} {{See also|Хойд Солонгосын мужууд|Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Солонгосын мужууд}} <div class="left"> {| class="wikitable" |- !Газрын зураг !! Нэр !! Чосонгыл !! Захиргааны төв |- | rowspan="17" |{{Хойд Солонгосын мужийн шинэ газрын зураг}} ! colspan="4" |Шууд захирагдах хот (''직할시'') |- | [[Пёньян]] ||{{lang|ko|평양}}|| [[Чүн-гүёг]] |- ! colspan="4" |Тусгай түвшний хот (''특별시'') |- | [[Кэсон]] ||{{lang|ko|개성}}||[[Kaesong]] |- ! colspan="4" |Тусгай хот (''특별시'') |- | [[Расон]] ||{{lang|ko|라선}}|| [[Ражин-гүёг]] |- | [[Нампу]] ||{{lang|ko|남포}}|| [[Ваудо-гүёг]] |- ! colspan="4" |Муж (''도'') |- | [[Өмнөд Пёнань муж|Өмнөд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안남도}}|| [[Пёнсон]] |- | [[Хойд Пёнань муж|Хойд Пёнань]] ||{{lang|ko|평안북도}}|| [[Шинийжү]] |- | [[Чаган муж|Чаган]] ||{{lang|ko|자강도}}|| [[Канге]] |- | [[Өмнөд Хуанхэ муж|Өмнөд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해남도}}|| [[Хэжү]] |- | [[Хойд Хуанхэ муж|Хойд Хуанхэ]] ||{{lang|ko|황해북도}}|| [[Саривонь]] |- | [[Канвонь муж, Хойд Солонгос|Канвонь]] ||{{lang|ko|강원도}}|| [[Воньсань]] |- |[[Өмнөд Хамгён муж|Өмнөд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경남도}} |[[Хамхөн]] |- |[[Хойд Хамгён муж|Хойд Хамгён]]|| {{lang|ko|함경북도}} |[[Чонжинь]] |- |[[Рянган муж|Рянган]]|| {{lang|ko|량강도}} |[[Хесань]] |} </div> === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Soldiers_at_Panmunjon_(5063812314).jpg|thumb|200px|Хилийн цэрэг]] [[Солонгос ардын цэрэг]] (САА) үндсэн 1,106,000, нөөц 8,389,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй. 17–54 насны эрчүүдийн 20% цэргийн албанд бүртгэлтэй дэлхийн хамгийн цэрэгжсэн улс гэдэг.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies (2010-02-03). Hackett, James, ed. The Military Balance 2010. London: Routledge. ISBN 1-85743-557-5.]</ref> Эрэгтэй хүмүүс 10 жил, эмэгтэй хүмүүс 7 жил цэргийн алба хашдаг бөгөөд 15-18 настай хүүхдүүд зундаа 15 хоног хээрийн бэлтгэлд явах ёстой. Цөөхөн хүмүүс их сургуульд ордог ба хэрэв орвол төгсөөд 5 жил цэрэгт явахаар болдог. Хуурай замын цэрэг, тэнгисийн цэрэг, агаарын, тусгай ажиллагааны, пуужингийн цэрэг гээд тав салбарлана. Хойд Солонгосчууд тулааны талбарт гэмтвэл нэр төртэйгөөр тэндээ үхэхийг дээрд үздэг. Учир нь цэргийн эмнэлгийн эмчилгээ нь үнэтэй ба огт эмчилгээ хийдэггүй гэж тэндээс ирсэн хүмүүс хэлж байсан. [[Соньгүнь|«Соньгүнь»]] (юун түрүүнд цэргийн үйлдвэрлэл) гэсэн үзэлтэй. Хойд Солонгосын армид 3700 [[танк]], 2100 хуягт техник, 17900 их буу, 11000 агаарын довтолгооныг эсэргүүцэгч буу, 1600 нисэх онгоц, 1000 хөлөг онгоц бий.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/North_Korea#CITEREFCountry_Study2009 Country Study 2009, p. 248.]</ref> Ойролцоогоор 70-75 шумбагч онгоцтой ба ихэнх нь зөвлөлтийн үеийнх юм. Хойд Солонгос нь [[цөмийн зэвсэг]] болон устөрөгчийн бөмбөгтэй хэмээн зарласан. 3000 км зайд тусах 1000 пуужинтай болсон.<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/03/17/us-korea-north-missiles-idUSTRE62G1ZC20100317 "North Korea has 1,000 missiles, South says". Reuters. 2010.]</ref> == Мөн үзэх== * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Солонгосын дайн]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} ==Лавлах бичиг== === Эшлэл === {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == * [http://www.korea-dpr.com/ Official Website of the DPR Korea] * [https://web.archive.org/web/20081026030109/http://www.korea-dpr.com/users/switzerland/ Official Website of the DPR Korea in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20081222041022/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=&Number=861907&page=&vc=1&PHPSESSID=#Post861907 North Korea Uncovered], (North Korea Google Earth) Comprehensive mapping on Google Earth of the DPRK's political and economic infrastructure, including railways, hotels, factories, military facilities, tourist destinations, cultural facilities, ports, communications, and electricity grid. * [https://web.archive.org/web/20041006163736/http://www.kcna.co.jp/ KCNA] - Korean Central News Agency, the official news agency of the DPRK * [http://www.naenara.kp/ Naenara]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ("My country") DPRK's Official Web Portal run by Korea Computer Company * {{Dmoz|Regional/Asia/North_Korea/}} {{Ази}} {{DEFAULTSORT:Солонгос, Хойд }} [[Ангилал:Хойд Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Дарангуйлал]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Социалист улс]] esry6iotmvg6ux7qmzcmgpdj7dl949l 0 9194 869418 556051 2026-09-11T23:58:15Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Хойд Солонгос]] 869418 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгос]] 8sn61vp55t5tog0u107zyj9m8f3om6x 0 9197 869419 556052 2026-09-11T23:58:20Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Хойд Солонгос]] 869419 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгос]] 8sn61vp55t5tog0u107zyj9m8f3om6x 0 9223 869414 868798 2026-09-11T21:54:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869414 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-09-11 21:54:48 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] awfxpjxx9l1f3azxoe40lu94z68o318 0 11375 869361 823464 2026-09-11T20:49:48Z Enkhsaihan2005 64429 869361 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kim Il Sung Portrait-3.jpg|thumb]] '''Ким Ил Сон''' ({{lang-ko|김일성, 金日成}}, хуучны соц үед '''Ким Ир Сен''' 1912 оны 4-р сарын 15 – 1994 оны 7 сарын 8) нь Солонгосын Коммунист улс төрч бөгөөд 1948 онд [[Хойд Солонгос|БНАСАУ]] -ын үндэслэн нас барах хүртлээ удирдсан юм. Тэрээр 1942 - 1972 онд тус улсын ерөнхий сайд, 1972 - 1994 онд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд автократ дэглэмтэй [[БНАСАУ]]-ын Ажилчны Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн даргын албан тушаалыг хавсран гүйцэтгэж байв. Хойд Солонгост түүнийг Их жолоодогч, мөнхийн удирдагч хэмээн одоо ч тахин шүтсээр байдаг. Тэрээр засаглаж байх хугацаандаа өөрийн хүчинд тулгуурлан хөгжих тухай Жүчхэ онолыг боловсруулан мөрдүүлж байсан бол түүний хүү [[Ким Жон Ил]] харийн түрэмгийлэгч, гадны гадны импереалистуудаас зэвсэгийн хүчээр өөрийгөө хамгаалж, эх орноо нэгтгэх тухай Сонгунь номлолыг боловсруулсан бөгөөд БНАСАУ-д одоо ч мөрдөн хэрэгжүүлсээр байгаа юм. Ким Ил Сон албан ёсоор Монгол улсад 1988 онд айлчилж байсан. 1994 онд түүнийг нас барсны дараа [[Хойд Солонгос]]ын дээд эрх мэдлийг түүний хүү [[Ким Жон Ил]] (өөрөөр [[Ким Чен Ир]] гэдэг) өв залгамжлан авсан бөгөөд улмаар 2011 онд Жон Илийг нас барсны дараа ач хүү өнөөгийн Хойд Солонгосын удирдагч [[Ким Жонъынь]] өнөөг хүртэл удирдаж байна. [[Ангилал:Ким Ил Сон| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Умард Солонгосын сайд нарын зөвлөлийн дарга]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Солонгосын дайны хүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Пёньяны хүн]] [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] [[Ангилал:1912 онд төрсөн]] [[Ангилал:1994 онд өнгөрсөн]] fnbzu8vmdqu3va0fy3lh01ilqgpawzo 869364 869361 2026-09-11T21:05:14Z Enkhsaihan2005 64429 869364 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kim Il Sung Portrait-3.jpg|thumb]] '''Ким Ил Сон''' ({{lang-ko|김일성, 金日成}}, хуучны соц үед '''Ким Ир Сен''' 1912 оны 4-р сарын 15 – 1994 оны 7 сарын 8) нь Солонгосын Коммунист улс төрч бөгөөд 1948 онд [[Хойд Солонгос|БНАСАУ]] -ын үндэслэн нас барах хүртлээ удирдсан юм. Тэрээр 1942 - 1972 онд тус улсын ерөнхий сайд, 1972 - 1994 онд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд автократ дэглэмтэй [[БНАСАУ]]-ын Ажилчны Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн даргын албан тушаалыг хавсран гүйцэтгэж байв. Хойд Солонгост түүнийг Их жолоодогч, мөнхийн удирдагч хэмээн одоо ч тахин шүтсээр байдаг. Тэрээр засаглаж байх хугацаандаа өөрийн хүчинд тулгуурлан хөгжих тухай Жүчхэ онолыг боловсруулан мөрдүүлж байсан бол түүний хүү [[Ким Жон Ил]] харийн түрэмгийлэгч, гадны гадны импереалистуудаас зэвсэгийн хүчээр өөрийгөө хамгаалж, эх орноо нэгтгэх тухай Сонгунь номлолыг боловсруулсан бөгөөд БНАСАУ-д одоо ч мөрдөн хэрэгжүүлсээр байгаа юм. Ким Ил Сон албан ёсоор Монгол улсад 1988 онд айлчилж байсан. 1994 онд түүнийг нас барсны дараа [[Хойд Солонгос]]ын дээд эрх мэдлийг түүний хүү [[Ким Жон Ил]] (өөрөөр [[Ким Чен Ир]] гэдэг) өв залгамжлан авсан бөгөөд улмаар 2011 онд Жон Илийг нас барсны дараа ач хүү өнөөгийн Хойд Солонгосын удирдагч [[Ким Жонъынь]] өнөөг хүртэл удирдаж байна. [[Ангилал:Ким Ил Сон| ]] [[Ангилал:1912 онд төрсөн]] [[Ангилал:1994 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Шашин шүүмжлэгч]] [[Ангилал:Генералиссимус]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улсын баатар (Хойд Солонгос)]] [[Ангилал:Чучхе]] [[Ангилал:Солонгосын коммунист]] [[Ангилал:Солонгосын үндсэрхэг үзэлтэн]] [[Ангилал:Солонгосын эсэргүүцлийн гишүүн]] [[Ангилал:Солонгосын хувьсгалч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын коммунист]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын үндсэрхэг үзэлтэн]] [[Ангилал:Пёньяны хүн]] [[Ангилал:Хүйтэн дайны хүн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] jpw06trma8u0lmy5tg1lmb27wu4xiuv 0 14031 869398 869273 2026-09-11T21:35:09Z Enkhsaihan2005 64429 869398 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Чой Чол-Сү |бүтэн нэр =Чой Чол-Сү |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Бокс]] |улс ={{PRK}} |төрсөн огноо =1969 оны 12 сарын 1 |төрсөн газар = |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт | [[Барселоны олимп|Барселона 1992]] | -51 кг }} }} '''Чой Чол-Сү''' (1969 оны 12 сарын 1-нд төрсөн) нь [[Хойд Солонгос]]ын [[бокс]]чин бөгөөд [[1992]] оны [[Барселоны олимп]]од -51 кг-ийн жинд түрүүлж, алтан медаль хүртсэн тамирчин юм. == Олимпын дэвжээнд == *[[Мустафа Эсмайл]] (Египет) 7-4 *[[Пол Ингл]] (Их Британи) 13-12 *[[Робби Педен]] (Австрали) 25-11 *[[Ковач Иштван]] (Унгар) 10-5 *[[Рауль Гонзалес (бохчин)|Рауль Гонзалес]] (Куба) 12-2 Ингл, Педен, Ковач нар хожим мэргэжлийн бокст шилжиж, дэлхийн аварга болцгоосон. == Мэргэжлийн бокст == 1996 оны 4 сарын 15-нд [[Япон]] улсад [[мэргэжлийн бокс]]ын дэвжээн дэх анхны тулаанаа хийсэн. Гэсэн ч удалгүй нутаг буцаж, улмаар [[Хятад]]ад бэлтгэл хийн тоглох болжээ. 1998 оны 8 сарын 15-нд [[Пан Азийн Боксын Холбоо]] (PABA)-ны хөнгөн жингийн түр зуурын аварга цолын төлөө тоглолтын 3-р үед нокаутаар ялж, аваргын бүсийг түр эзэмших болжээ. Тэрээр 1999 оны 8 сарын 22-нд аварга цолоо хамгаалсны дараа аваргын бүсээ эргүүлж өгсөн байна. ==Эшлэл== * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ch/choi-chol-su-1.html Профиль] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын боксчин]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Боксын олимпын аварга]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] fzf0rmi8o8t2ozcbkmfa7n71m2fih7q 0 14748 869332 857048 2026-09-11T17:06:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869332 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Омск мужийн хот}} {{Distinguish|Томск}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Омск | ru_name = | image_skyline = Omsk Collage 2016.png | coordinates = {{Coord|54|59|N|73|22|E|type:city(1,200,000)_region:RU-OMS|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Omsk.svg | image_coa = Coat of arms of Omsk.svg | holiday = 8 сарын эхний бямба гараг | holiday_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.admomsk.ru/web/guest/city/birthday|title=День города Омска. Официальный портал Администрации города Омска|website=www.admomsk.ru}}</ref> <!-- administrative status --> | federal_subject = [[омск муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Law" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Омск [[Холбооны субъектийн ач холбогдолтой хот|мужийн ач холбогдолтой хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Law" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = Омск муж | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Law" /> | adm_ctr_of2 = Омск мужийн ач холбогдолтой хот | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Law" /> | adm_ctr_of3 = | adm_ctr_of3_ref = | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="Law" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Омск хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Law-2">Law #548-OZ</ref> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Омск хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Law-2" /> | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="www.admomsk.ru">{{cite web|url=http://www.admomsk.ru/web/en/municipality/mayor-of-omsk|title=Mayor of Omsk: Curriculum Vitae|website=www.admomsk.ru}}</ref> | leader_name = {{ill|Сергей Шелест|ru|Шелест, Сергей Николаевич}} | leader_name_ref = <ref name="www.admomsk.ru"/> | representative_body = [[Омск хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]] | representative_body_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.admomsk.ru/web/guest/government/election|title=Избирательное право. Официальный портал Администрации города Омска|website=www.admomsk.ru}}</ref> <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 572.9 | area_km2_ref = <ref name="omsk.infomsk.ru">{{cite web|url=http://omsk.infomsk.ru/geografiya_omska|title=География Омска: географическое расположение города, районы, улицы в Омске|website=omsk.infomsk.ru|access-date=2024-01-19|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313175223/http://omsk.infomsk.ru/geografiya_omska|url-status=dead}}</ref> | pop_2010census = 1154116 | pop_2010census_rank = 7-д | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 8 сарын&nbsp;2, 1716 | established_title = | established_date_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/city/100841/omsk-russia|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325202540/https://www.emporis.com/city/100841/omsk-russia|url-status=dead|archive-date=March 25, 2017|title=Omsk - Buildings - EMPORIS|first=Emporis|last=GmbH|website=www.emporis.com}}</ref> | current_cat_date = 1782 | current_cat_date_ref = <ref name="omsk.infomsk.ru"/> | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 644xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3812 | dialing_codes_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/worldclock/dialingcodes.html?p1=369&p2=374&number=|title=International Dialing Codes - how to call from Azerbaijan – Baku to Russia – Omsk – Omsk|website=www.timeanddate.com}}</ref> | website = http://www.admomsk.ru }} '''Омск''' нь баруун өмнөд [[Сибирь]]т орших ({{lang-kk|Омбы}}), [[Оросын Холбооны Улс]]ын хот бөгөөд [[Омск муж]]ийн төв юм. [[Уралын нуруу]]ны зүүн талд орших, тус улсын 2 дахь том хот болно. [[Москва]] хотоос 2700 км зайтай. [[File:Omsk, Sovetskiy Rayon.jpg|thumb|Omsk]] [[Оросын Хаант Улс]]ын үед Омскт Баруун Сибирийн захирагчийн өргөө байрладаг байв. [[Оросын иргэний дайн]]ы үед буюу 1918–1920 онд анти-Большевик [[Адмирал Колчак|Орос улсын]] нийслэл байрлаж, хаант улсын алтны нөөц хадгалагдаж байжээ. == Цаг агаар == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Омск (1991–2020, туйлын үе 1875–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 4.2 |Feb record high C = 8.0 |Mar record high C = 14.1 |Apr record high C = 31.3 |May record high C = 35.6 |Jun record high C = 40.1 |Jul record high C = 40.4 |Aug record high C = 38.0 |Sep record high C = 32.9 |Oct record high C = 27.4 |Nov record high C = 16.1 |Dec record high C = 4.5 |year record high C = 40.4 |Jan high C = −12.7 |Feb high C = −9.9 |Mar high C = -2.0 |Apr high C = 10.1 |May high C = 19.5 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 24.9 |Aug high C = 22.8 |Sep high C = 16.1 |Oct high C = 8.3 |Nov high C = -3.4 |Dec high C = −10.0 |year high C = 7.3 |Jan mean C = -16.9 |Feb mean C = -14.6 |Mar mean C = -6.6 |Apr mean C = 4.7 |May mean C = 13.0 |Jun mean C = 18.0 |Jul mean C = 19.4 |Aug mean C = 17.0 |Sep mean C = 10.6 |Oct mean C = 3.8 |Nov mean C = -6.9 |Dec mean C = -13.9 |year mean C = 2.3 |Jan low C = −21.0 |Feb low C = −19.0 |Mar low C = −11.2 |Apr low C = -0.2 |May low C = 6.6 |Jun low C = 12.1 |Jul low C = 14.0 |Aug low C = 11.7 |Sep low C = 5.7 |Oct low C = -0.1 |Nov low C = −10.0 |Dec low C = −17.8 |year low C = -2.4 |Jan record low C = −45.1 |Feb record low C = −45.5 |Mar record low C = −41.1 |Apr record low C = −26.4 |May record low C = −12.9 |Jun record low C = -3.1 |Jul record low C = 2.1 |Aug record low C = −1.7 |Sep record low C = −7.6 |Oct record low C = −28.1 |Nov record low C = −41.2 |Dec record low C = −44.7 |year record low C = −45.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 21 |Feb precipitation mm = 18 |Mar precipitation mm = 19 |Apr precipitation mm = 26 |May precipitation mm = 31 |Jun precipitation mm = 55 |Jul precipitation mm = 65 |Aug precipitation mm = 56 |Sep precipitation mm = 30 |Oct precipitation mm = 33 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 29 |year precipitation mm = 418 |Jan snow depth cm = 33 |Feb snow depth cm = 41 |Mar snow depth cm = 39 |Apr snow depth cm = 5 |May snow depth cm = 0 |Jun snow depth cm = 0 |Jul snow depth cm = 0 |Aug snow depth cm = 0 |Sep snow depth cm = 0 |Oct snow depth cm = 1 |Nov snow depth cm = 8 |Dec snow depth cm = 22 |year snow depth cm = |Jan humidity = 80 |Feb humidity = 78 |Mar humidity = 75 |Apr humidity = 63 |May humidity = 52 |Jun humidity = 61 |Jul humidity = 68 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 70 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 81 |Dec humidity = 82 |year humidity = 71 |Jan rain days = 1 |Feb rain days = 0.4 |Mar rain days = 3 |Apr rain days = 10 |May rain days = 17 |Jun rain days = 17 |Jul rain days = 18 |Aug rain days = 19 |Sep rain days = 18 |Oct rain days = 13 |Nov rain days = 5 |Dec rain days = 1 |year rain days = 122 |Jan snow days = 28 |Feb snow days = 25 |Mar snow days = 18 |Apr snow days = 9 |May snow days = 2 |Jun snow days = 0.2 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 1 |Oct snow days = 11 |Nov snow days = 22 |Dec snow days = 28 |year snow days = 144 |Jan sun = 83.9 |Feb sun = 129.6 |Mar sun = 200.6 |Apr sun = 237.5 |May sun = 306.9 |Jun sun = 317.1 |Jul sun = 297.0 |Aug sun = 257.1 |Sep sun = 177.7 |Oct sun = 121.1 |Nov sun = 71.8 |Dec sun = 54.8 |year sun = 2255.1 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28698.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Omsk | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат) | language = ru | access-date = 2026-05-25}}</ref> |source 2 = [[NOAA]]<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Omsk_28698.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Omsk | publisher = [[Байгаль орчны мэдээллийн үндэсний төвүүд]] | format = CSV | access-date = 2026-05-25}}</ref>}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Omsk|Омск}} * [https://web.archive.org/web/20190124155508/http://xn--j1adfn.xn--p1ai/web/en Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Омск| ]] [[Ангилал:Омск мужийн суурин]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:1716 онд байгуулагдсан]] kjnwygsp3qjs6e818zgktfvvo6eamm3 0 18112 869405 821185 2026-09-11T21:47:44Z Enkhsaihan2005 64429 869405 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын албан ёсны мөнгөн тэмдэгт}} {{About|Хойд Солонгосын валютын|Өмнөд Солонгосын валютын тухай (ISO 4217 код KRW)|Өмнөд Солонгос вон}} {{Инфобокс мөнгөн тэмдэгт | currency_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын вон | image_1 = File:1959-100won-1.jpg | iso_code = KPW | using_countries = {{flag|Хойд Солонгос}} | inflation_rate = | inflation_source_date = | subunit_ratio_1 = {{frac|1|100}} | subunit_name_1 = чон ({{Солонгос|hangul=전|hanja=錢|labels=no}}) | symbol = [[Воны тэмдэг|₩]] | no_plural = | frequently_used_coins = | rarely_used_coins = 1, 5, 10, 50 чон; ₩1<ref>{{cite news|url=http://www.ccdailynews.com/section/?knum=125530|script-title=ko:북한의 새로 발행된 화폐들|date=2009-12-04|publisher=ccdailynews.com|language=ko|access-date=2025-06-09|archive-date=2011-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911234000/http://www.ccdailynews.com/section/?knum=125530|url-status=dead}}</ref> |frequently_used_banknotes = ₩100, ₩200, ₩500, ₩1000, ₩2000, ₩5000<ref>[http://banknotenews.com/files/17faa856f3e2e824d407e61c9f9c03c0-898.php North Korea revalues and replaces currency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917050353/http://banknotenews.com/files/17faa856f3e2e824d407e61c9f9c03c0-898.php |date=2011-09-17 }}. BanknoteNews.com. 2009-12-04.</ref> | rarely_used_banknotes = ₩5, ₩10, ₩50 | issuing_authority = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын төв банк]] }} {{Инфобокс Солонгос нэр | title = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын вон | hangul = 조선민주주의인민공화국 원 | hanja = 朝鮮民主主義人民共和國 圓 | rr = Joseon minjujuui inmin gonghwaguk won | mr = Chosŏn minjujuŭi inmin konghwakuk wŏn | context = north | img = | caption = | othername1 = Солонгосын Ардын вон | hangul1 = 조선 인민 원 | hanja1 = 朝鮮 人民 圓 | rr1 = Joseon-inmin won | mr1 = Chosŏn-inmin wŏn | koreanipa1 = | context1 = north }} '''Вон''' ([[Мөнгөний нэгжийн тэмдэглэгээ|тэмдэглэгээ]]: '''₩'''; [[ISO 4217|код]]: '''KPW''') нь [[Хойд Солонгос]]ын мөнгөний нэгж юм. Нэг вон нь 100 ''чон''-д хуваагдана. Воныг [[Хойд Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Улсын Төв Банк]]наас хэвлэн гаргадаг. Нэг Хойд Солонгос вон (2010 оны 8 сарын 27-ны байдлаар) 8.36603 [[Өмнөд Солонгосын вон]]<ref name="xe_KPWKRW">[http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=KPW&To=KRW&image.x=14&image.y=20&image=Submit KPW to KRW exchange rate, XE.com].</ref> буюу ойролцоогоор нэг [[Америк доллар|америк центийн]] 7/10-той тэнцүү<ref name="xe_KPWUSD">[http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=1&From=KPW&To=USD&image.x=14&image.y=20&image=Submit KPW to USD exchange rate, XE.com].</ref> байна. == Цахим холбоос == {{commonscat|Money of North Korea|Хойд Солонгосын мөнгөн дэвсгэрт}} * [http://banknoteworld.com/korea-north Хойд Солонгосын мөнгөн дэвсгэртийн зургууд] * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Nordkorea-B.htm Хойд Солонгосын өнөөгийн мөнгөн дэвсгэрт] ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Азийн мөнгөн тэмдэгт}} [[Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын эдийн засаг]] qvh5nolfueju55ygd360zy1h1zsb4bl 0 19373 869372 868794 2026-09-11T21:19:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869372 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-09-11 21:19:45 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 12hpakuhzqtw4oolb8jzd5mzn4qo9t9 0 19582 869416 868799 2026-09-11T21:58:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869416 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 24120 869428 782635 2026-09-12T02:21:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 869428 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Дуайт Ховард | Англиар = Dwight Howard | Зураг = Dwight Howard March 2014.jpg | Хэмжээ = 230px | Байрлал = [[Төвийн тоглогч]] | Өндөр = 211 [[Сантиметр|см]] | Жин = 140 [[Килограмм|кг]] | Баг = Шарлотт Хорнетс | Дугаар = 12 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|mf=yes|1985|12|8}} | Мэндэлсэн газар = [[Жоржиа]], [[Атланта]] | Бага сургууль = Баруун өмнөд Атлантагийн Христийн сургууль | Ахлах сургууль = суралцаагүй | Драфт = 1 | Драфтын жил = 2004 | Сонгогдсон баг = Орландо Мэжик | Багууд = <nowiki> </nowiki> * [[Орландо Мэжик]] (2004—2012) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (2012—2013) * [[Хьюстон Рокетс]] (2015-2016) * [[Атланта Хоукс]] 2016 -2017 * [[Шарлотт Хорнетс]] 2017-одоо | Алдар цол = <nowiki> </nowiki> * 8 удаа [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]]онд оролцсон (2007—2014) * [[НБА-гийн шилдэг хамгаалан тоглогч]] (2009—2011) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын I баг]] (2008—2012) * НБА-гийн бүх оддын II баг (2014) * НБА-гийн бүх оддын III баг (2007, 2013) * Бүх оддын хамгаалалтын I баг (2009—2012) * Бүх оддын хамгаалалтын II баг (2008) * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын I баг]] (2005) * [[НБА-гийн цагирагт довтлох тэмцээн]]ий ялагч (2008) * НБА-гийн улирлыг бөмбөг авалтаар тэргүүлэгч (2008—2010, 2012—2013) * НБА-гийн улирлыг хаалтаар тэргүүлэгч (2009—2010) * Шилдэг оюутан тоглогч (Нейсмит) (2004) * Шилдэг оюутан тоглогч (Gatorade) (2004) * Шилдэг оюутан тоглогч (USA Today) (2004) | Медалиуд = {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп|Олимп]]}} {{МедальАлт|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{МедальХүрэл|[[2006 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Япон 2006]]|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн Америк тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Америкийн АШТ]]}} {{МедальАлт|Лас-Вегас 2007|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} }} '''Дуайт Дэвид Ховард''' ({{lang-en|Dwight David Howard}}, ''[[1985]] оны [[12 сарын 8|арванхоёрдугаар сарын 8-нд]] [[Жоржиа]] [[муж]]ийн [[Атланта]] [[хот]]од төрсөн'')<ref name=usa>{{Webarchiv|url=http://www.usabasketball.com/biosmen/dwight_howard_bio.html |wayback=20071128114231 |text=Dwight Howard |archiv-bot=2023-09-26 09:48:00 InternetArchiveBot }}, usabasketball.com, accessed February 24, 2008.</ref> — [[Америк]]ийн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны (НБА) [[Шарлотт Хорнетс]] багийн [[Төвийн тоглогч (сагсан бөмбөг)|төвийн бүсийн]] тоглогч юм. Түүнчлэн [[Хүчний довтлогч (сагсан бөмбөг)|хүчний довтлогчийн]] байрлалд тоглодог бөгөөд [[Өмнөд Атлантагийн Христийн сургууль|Өмнөд Атлантагийн Христийн сургуулийг]] төлөөлөн [[2004]] оны [[2004 оны НБА-гийн драфт|драфтын]] нэгээр гарч Мэжикт элссэн түүхтэй. ==Товчхон== [[НБА-гийн Бүх оддын тоглолтын жагсаалт|Бүх оддын тоглолтонд]] таван удаа оролцож, [[Бүх НБА]]-гийн багт таван удаа сонгогдож, [[Бүх НБА-гийн хамгаалалтын баг]]ийн гишүүн, [[НБА-гийн Оны шилдэг хамгаалалтын тоглогч]]оор гурван удаа шалгарч, [[Самбараас бөмбөг авалт (сагсан бөмбөг)|самбараас бөмбөг авалт]], [[Бөмбөг таслалт (сагсан бөмбөг)|бөмбөг таслалт]], [[нийт шидэлтийн хувь]] болон [[торгуулийн шидэлт]]ийн хувиараа тус тус лигийн туршид үнэмлэхүй амжилт үзүүлж байсан "[[Супермэн]]" хочит тэрээр дивизионд гурван удаа, конференцид нэг удаа түрүүлж, улмаар [[2008]] оны [[НБА-гийн Бүх Оддын тоглолт|НБА-гийн Слам Данкийн аваргаар]] шалгарч байв. [[Бээжингийн олимп|2008]] оны [[Зуны олимп|олимпын наадамд]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нэгдсэн Улсын шигшээ багийн]] гарааны бүрэлдэхүүнд багтаж алтан медаль хүртсэн. 2026 оны 9-р сард Монголд амралтаараа ирж зочилсон. [[File:Kobe Bryant left floater.jpg|200px|thumb|left|Ховард [[Лос Анжелес Лэйкерс]] багийн [[Коби Брайант]]ын шидэлтийн эсрэг]] ==Эшлэл== * [http://www.dwighthoward.com Албан ёсны цахим хуудас] * {{basketball-reference}} {{reflist}} {{Хьюстон Рокетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн драфтыг тэргүүлэгчид}} {{НБА-гийн улирлыг самбараас бөмбөг авалтаар тэргүүлэгч‎}} {{DEFAULTSORT:Ховард, Дуайт}} [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] 0t6oj7gz7axgajyvmialvohrhmik4ls 869429 869428 2026-09-12T02:22:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 869429 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Дуайт Ховард | Англиар = Dwight Howard | Зураг = Dwight Howard March 2014.jpg | Хэмжээ = 230px | Байрлал = [[Төвийн тоглогч]] | Өндөр = 211 [[Сантиметр|см]] | Жин = 140 [[Килограмм|кг]] | Баг = Шарлотт Хорнетс | Дугаар = 12 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|mf=yes|1985|12|8}} | Мэндэлсэн газар = [[Жоржиа]], [[Атланта]] | Бага сургууль = Баруун өмнөд Атлантагийн Христийн сургууль | Ахлах сургууль = суралцаагүй | Драфт = 1 | Драфтын жил = 2004 | Сонгогдсон баг = Орландо Мэжик | Багууд = <nowiki> </nowiki> * [[Орландо Мэжик]] (2004—2012) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (2012—2013) * [[Хьюстон Рокетс]] (2015-2016) * [[Атланта Хоукс]] 2016 -2017 * [[Шарлотт Хорнетс]] 2017-одоо | Алдар цол = <nowiki> </nowiki> * 8 удаа [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]]онд оролцсон (2007—2014) * [[НБА-гийн шилдэг хамгаалан тоглогч]] (2009—2011) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын I баг]] (2008—2012) * НБА-гийн бүх оддын II баг (2014) * НБА-гийн бүх оддын III баг (2007, 2013) * Бүх оддын хамгаалалтын I баг (2009—2012) * Бүх оддын хамгаалалтын II баг (2008) * [[НБА-гийн оны шилдэг шинэ тоглогч|НБА-гийн холимог шинэ оддын I баг]] (2005) * [[НБА-гийн цагирагт довтлох тэмцээн]]ий ялагч (2008) * НБА-гийн улирлыг бөмбөг авалтаар тэргүүлэгч (2008—2010, 2012—2013) * НБА-гийн улирлыг хаалтаар тэргүүлэгч (2009—2010) * Шилдэг оюутан тоглогч (Нейсмит) (2004) * Шилдэг оюутан тоглогч (Gatorade) (2004) * Шилдэг оюутан тоглогч (USA Today) (2004) | Медалиуд = {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп|Олимп]]}} {{МедальАлт|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{МедальХүрэл|[[2006 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Япон 2006]]|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Сагсан бөмбөгийн Америк тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Америкийн АШТ]]}} {{МедальАлт|Лас-Вегас 2007|[[АНУ-ын эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ]]}} }} '''Дуайт Дэвид Ховард''' ({{lang-en|Dwight David Howard}}, ''[[1985]] оны [[12 сарын 8|арванхоёрдугаар сарын 8-нд]] [[Жоржиа]] [[муж]]ийн [[Атланта]] [[хот]]од төрсөн'')<ref name=usa>{{Webarchiv|url=http://www.usabasketball.com/biosmen/dwight_howard_bio.html |wayback=20071128114231 |text=Dwight Howard |archiv-bot=2023-09-26 09:48:00 InternetArchiveBot }}, usabasketball.com, accessed February 24, 2008.</ref> — [[Америк]]ийн мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин бөгөөд [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны (НБА) [[Шарлотт Хорнетс]] багийн [[Төвийн тоглогч (сагсан бөмбөг)|төвийн бүсийн]] тоглогч юм. Түүнчлэн [[Хүчний довтлогч (сагсан бөмбөг)|хүчний довтлогчийн]] байрлалд тоглодог бөгөөд [[Өмнөд Атлантагийн Христийн сургууль|Өмнөд Атлантагийн Христийн сургуулийг]] төлөөлөн [[2004]] оны [[2004 оны НБА-гийн драфт|драфтын]] нэгээр гарч Мэжикт элссэн түүхтэй. ==Товчхон== [[НБА-гийн Бүх оддын тоглолтын жагсаалт|Бүх оддын тоглолтонд]] таван удаа оролцож, [[Бүх НБА]]-гийн багт таван удаа сонгогдож, [[Бүх НБА-гийн хамгаалалтын баг]]ийн гишүүн, [[НБА-гийн Оны шилдэг хамгаалалтын тоглогч]]оор гурван удаа шалгарч, [[Самбараас бөмбөг авалт (сагсан бөмбөг)|самбараас бөмбөг авалт]], [[Бөмбөг таслалт (сагсан бөмбөг)|бөмбөг таслалт]], [[нийт шидэлтийн хувь]] болон [[торгуулийн шидэлт]]ийн хувиараа тус тус лигийн туршид үнэмлэхүй амжилт үзүүлж байсан "[[Супермэн]]" хочит тэрээр дивизионд гурван удаа, конференцид нэг удаа түрүүлж, улмаар [[2008]] оны [[НБА-гийн Бүх Оддын тоглолт|НБА-гийн Слам Данкийн аваргаар]] шалгарч байв. [[Бээжингийн олимп|2008]] оны [[Зуны олимп|олимпын наадамд]] [[АНУ-ын Сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|АНУ-ын шигшээ багийн]] гарааны бүрэлдэхүүнд багтаж алтан медаль хүртсэн. 2026 оны 9-р сард Монголд амралтаараа ирж зочилсон. [[File:Kobe Bryant left floater.jpg|200px|thumb|left|Ховард [[Лос Анжелес Лэйкерс]] багийн [[Коби Брайант]]ын шидэлтийн эсрэг]] ==Эшлэл== * [http://www.dwighthoward.com Албан ёсны цахим хуудас] * {{basketball-reference}} {{reflist}} {{Хьюстон Рокетс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн драфтыг тэргүүлэгчид}} {{НБА-гийн улирлыг самбараас бөмбөг авалтаар тэргүүлэгч‎}} {{DEFAULTSORT:Ховард, Дуайт}} [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч]] [[Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] 9rd8unv5m8zimo08jfe60ksbmafdlee 0 26656 869338 743986 2026-09-11T19:38:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869338 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Стэйси Драгила |бүтэн нэр =Стэйси Рэни Микэлсэн |зураг =stacy dragila.jpg |хэмжээ =150px |зургийн тайлбар = |спорт =[[Хөнгөн атлетик]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо ={{bda|1971|3|25}} |төрсөн газар =[[Калифорни]], [[Обурн]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт| [[Сиднейн олимп|Сидней 2000]]|Тулгууртай харайлт}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальАлт|[[1999 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Севилья 1999]]|Тулгууртай харайлт}} {{МедальАлт|[[2001 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Эдмонтон 2001]]|Тулгууртай харайлт}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн танхимын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Танхимын ДАШТ]]}} {{МедальАлт|[[1997 оны хөнгөн атлетикийн танхимын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Парис 1997]]|Тулгууртай харайлт}} {{МедальМөнгө|[[2004 оны хөнгөн атлетикийн танхимын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Будапешт 2004]]|Тулгууртай харайлт}} }} '''Стэйси Рэни Микэлсэн''' ({{lang-en|Stacy Renée Mikaelsen}}, 1971 оны 3 сарын 25-нд [[Калифорни]] муж улсын [[Обурн]] хотод төрсөн) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын хөнгөн атлетикч, [[тулгууртай харайлт]]ын тамирчин юм. Тэрээр эмэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлтын төрөл олимпын наадамд анх удаа багтсан [[Сиднейн олимп|2000 оны зуны олимпод]] [[Дэйв Нилсэн]]ий удирдлага дор оролцож, [[алтан медаль]] хүртжээ. Түүнээс гадна дэлхийн хошой аварга (1999, 2001), 1997 оны танхимын дэлхийн аварга, дэлхийн дээд амжилтыг олон удаа шинэчлэн тогтоож, [[Жессе Оуэнс]]ийн шагналыг 2 удаа хүртсэн (2000, 2001) тамирчин билээ. Тэрээр хувийн дээд амжилт 4.83 метрээ [[Острава]] хотноо 2004 онд тогтоож байв. Драгила өдгөө Калифорни муж улсын Сан-Диего хотод оршин суудаг бөгөөд Альтиус хөнгөн атлетикийн клубийг үүсгэн байгуулжээ. Тэрээр хамгийн сүүлд [[2009 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]д оролцож, 4.25&nbsp;м-ийн амжилт үзүүлэн шигшээ тэмцээнд шалгарч чадаагүй<ref>Landells, Steve (2009-08-15). {{Webarchiv|url=http://berlin.iaaf.org/news/kind=108/newsid=52757.html |wayback=20090926060807 |text=Event Report - Women's Pole Vault - Qualification |archiv-bot=2023-09-26 18:23:49 InternetArchiveBot }}. [[IAAF]]. Retrieved on 2009-08-16.</ref>. Драгила нь эмэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлтын спортын эхэн үеийн хамгийн хурц од байсан бөгөөд түүний хувийн дээд амжилт нь тэр үеийн бусад тамирчдынхаас хол тасархай байлаа<ref>[http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=54496.html]</ref>. Драгила Америкийн зээрэнцэг шидэгч [[Иан Вальц]]тай гэрлэж, охин Алликс Жозефин Вальцаа 2010 оны 6 сарын 21-нд төрүүлжээ<ref>http://trackfield.teamusa.org/news/2010/09/27/a-decade-later-stacy-dragila/38733</ref>. ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Цахим холбоос == *[http://www.stacydragila.com Албан ёсны цахим хуудас] *{{iaaf name|id=110083|name=Стэйси Драгила}} *[http://www.usatf.org/athletes/bios/Dragila_Stacy.asp АНУ-ын Хөнгөн Атлетикийн Холбооны цахим хуудас дахь танилцуулга] *[http://atlechic.webcindario.com/duas/stacy_dragila.htm Стэйси Драгилагийн зургууд]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <br> {{s-start}} {{s-ach|rec}} {{Залгамжлал|өмнө={{flagicon|AUS}} [[Эмма Жорж]]|албан_тушаал=Эмэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлтын<br/>дэлхийн дээд амжилтын эзэн|он=1999 оны 8 сарын 21 &ndash; 2003 оны 7 сарын 13|дараа={{flagicon|RUS}} [[Елена Исинбаева]]}} {{s-ach|aw}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Оны шилдэг хөнгөн атлетикч|Оны шилдэг хөнгөн атлетикч эмэгтэй]]|өмнө={{flagicon|USA}} [[Марион Жонс]]|дараа={{flagicon|GBR}} [[Пола Радклифф]]|он=2001}} {{end box}} <br> {{DEFAULTSORT:Драгила, Стэйси}} [[Ангилал:АНУ-ын тулгууртай өндрийн харайгч]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын олимпын аварга]] [[Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] mwwpi2iacyscj8daqb2kz4kloyvks3q 0 27181 869386 869258 2026-09-11T21:34:09Z Enkhsaihan2005 64429 869386 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = {{birth date and age|mf=yes|1980|06|03}} |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эмэгтэй [[жүдо]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальМөнгө|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]] |-52 кг}} {{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] |-52 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл|[[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Каир 2005]] |-52 кг}} {{МедальХүрэл|[[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Рио-де-Жанейро 2007]] |-52 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт| [[2006 оны Азийн наадам|Доха 2006]] | -52 кг }} {{МедальХүрэл| [[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|Гуанжоу 2010]]|-52 кг }} }} '''Ань Гым-э́''' ([[солонгос хэл|солонгосоор]] 안금애, латин үсэгт хэвшсэн нь An Kum-Ae - үүнээс '''Ан Кым-Э''', Ан Кум-Э гэх нь бий) — [[1980]] онд төрсөн, эмэгтэй [[жүдо]] барилдааны 52 кг жингийн олимпын алт ([[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]), мөнгө ([[Бээжингийн олимп|2008]]), [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-ий хошой хүрэл ([[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005]], [[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007]]), Азийн наадмын алт (2006), хүрэл ([[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|2010]]) медальт, [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]]. ==Эх сурвалж== * Жүдо бөхийн танилцуулга, дүн мэдээний сан: [http://www.judoinside.com/judoka/view/1068/ Ань Гым-э] {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] 5tx30ddyadvu32jifeevi34obv0opyz 0 28491 869340 772537 2026-09-11T19:39:53Z Enkhsaihan2005 64429 869340 wikitext text/x-wiki Бодонгууд-Хоонхон овогт '''Бадамтарын Балдоо''' (1925 оны 10-р сарын 1-нд [[Буриад|Буриад-Монголын]] [[Мухаршивэр аймаг|Мухаршибирийн]] районд төрсөн-2003 онд нас барсан) -Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, Элчин сайд дипломат, ШУА-ийн академич, эрдэмтэн.1975 онд Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн, 1991 онд академич. == Намтар == 1934-1937 онд нийслэл хотын үлгэр жишээ бага сургууль сурсан байна. 1937-1943 онд Нийслэлийн 1 дүгээр 10 жилийн дунд сургууль сурч дүүргэсэн. 1947 онд Монгол Улсын Их Сургууль төгссөн. 1947-1955 онуудад [[МАХН]]-ын Төв Хороонд лектор, ухуулгын тасгийн дарга. 1959 онд ЗХУ-ын Москвагийн Нийгмийн Ухааны Академийг төгссөн. 1960 онд “Монгол дахь соёлын   хувьсгал, соёлын байгуулалт” сэдвээр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 1959-1963 онд " “Энхтайван социализмын асуудал” сэтгүүлийн монгол редакцийн эрхлэгч. 1960-1961 онд МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын түүхийн институтийн орлогч захирал, Монголын волейболын холбооны ерөнхийлөгчөөр 1960-1976 онд сонгогдож байжээ. 1961-1962 онд МУИС-ийн философийн тэнхимийн эрхлэгч, 1962-1963 онд “Үнэн” сонины Суртлын хэлсийн эрхлэгч, 1962-1976 он Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны гишүүн, дэд ерөнхийлөгч байжээ. 1963-1976 онд МАХН-ын Түүхийн институтийн орлогч эрхлэгч. 1976-1984 онд [[Хойд Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Энэтхэг]] /[[Балба]], [[Бангладеш]], [[Шри Ланка]]/, [[Унгар]] /[[Австри]]/-д суугаа БНМАУ-ын [[Элчин сайд]]. 1984-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны институтийн захирал, 1990-1999 онд ШУА-ийн Зүүн Ази судлалын төвд зөвлөх, 2000-2003 онд ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнд зөвлөхөөр ажиллаж байв. “Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин” дипломат цол хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Балдоо, Бадамтарын}} [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Австри дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Балба дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Бангладеш дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Шри Ланка дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Энэтхэг дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Мухаршивэрийнхэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1925 онд төрсөн]] o1ts3j8opcevanib9wi2r18xp6ikn24 0 30027 869374 737573 2026-09-11T21:22:28Z Enkhsaihan2005 64429 869374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kim Jong-il on August 24, 2011.jpg|thumb|Жон Ил, 2011 он]] '''Ким Жон Ил''' ({{lang-ko|김정일, 金正日}}, орос маягаар '''Ким Чен Ир''', 1941 оны 2 сарын 16 – 2011 оны 12 сарын 17) нь Солонгосын Коммунист улс төрч бөгөөд 1994 оноос эхлэн 2011 онд нас эцэслэтлээ [[Хойд Солонгос]]ын удирдагч байсан хүн юм. [[Ангилал:Ким Жон Ил| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Перугийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Эквадорын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Мексикийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Нигерийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Колумбийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Гайанагийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2011 онд өнгөрсөн]] naknbm0jwtfkfyw8ve8hau3chlh8ngy 869389 869374 2026-09-11T21:34:23Z Enkhsaihan2005 64429 869389 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kim Jong-il on August 24, 2011.jpg|thumb|Жон Ил, 2011 он]] '''Ким Жон Ил''' ({{lang-ko|김정일, 金正日}}, орос маягаар '''Ким Чен Ир''', 1941 оны 2 сарын 16 – 2011 оны 12 сарын 17) нь Солонгосын Коммунист улс төрч бөгөөд 1994 оноос эхлэн 2011 онд нас эцэслэтлээ [[Хойд Солонгос]]ын удирдагч байсан хүн юм. [[Ангилал:Ким Жон Ил| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Перугийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Эквадорын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Мексикийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Нигерийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Колумбийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Гайанагийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2011 онд өнгөрсөн]] fnqmhpmid9yptir2jd31loc7qempdkz 0 32399 869388 869259 2026-09-11T21:34:16Z Enkhsaihan2005 64429 869388 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = {{birth date and age|mf=yes|1979|08|02}} |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эмэгтэй [[жүдо]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Атлантын олимп|Атланта 1996]] |-48 кг}} {{МедальМөнгө|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]] |-57 кг}} {{МедальХүрэл|[[Сиднейн олимп|Сидней 2000]] |-52 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[1997 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Парис 1997]] |-52 кг}} {{МедальХүрэл|[[1999 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бирмингем 1999]] |-52 кг}} {{МедальАлт|[[2001 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Мюнхен 2001]] |-52 кг}} {{МедальАлт|[[2003 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Оосака 2003]] |-57 кг}} {{МедальАлт|[[2005 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Каир 2005]] |-57 кг}} {{МедальАлт|[[2007 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Рио-де-Жанейро 2007]] |-57 кг}} }} '''Ке Сүнь-хи́''' ([[солонгос хэл|солонгосоор]] 계순희, латин үсэгт хэвшсэн нь Kye Sun-Hui) — [[1979]] онд төрсөн, эмэгтэй [[жүдо]] барилдааны 48, 52, 57 кг жинд 1996-2007 оны хоорондох он жилүүдэд олимпын алт ([[Атлантын олимп|1996]]), мөнгө ([[Сиднейн олимп|2000]]), хүрэл (2004) медаль авсан дээрээ [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн]] 4 удаагийн (2001, 2003, 2005, 2007) аварга болсон [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]]. ==Эх сурвалж== * Жүдо бөхийн танилцуулга, дүн мэдээний сан: [http://www.judoinside.com/judoka/view/1075/ Ке Сүнь-хи] {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Жүдогийн азийн аварга]] [[Ангилал:Жүдогийн азийн наадмын аварга]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] jem48tfmr2gsubb2xux3ltwpqf8j8pd 0 32400 869400 869280 2026-09-11T21:35:28Z Enkhsaihan2005 64429 869400 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = {{birth date and age|mf=yes|1989|8|7}} |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдаан |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | 55 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальАлт|[[2009 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Хернинг 2009]] |55 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальМөнгө| [[2010 оны Азийн наадмын бөх барилдаан|Гуанжоу 2010]]|55 кг }} }} '''Ян Гён-и́л''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 양경일], латин үсэгт хэвшсэн нь Yang Kyong-Il) — [[1989]] онд төрсөн, эрэгтэй [[чөлөөт бөх|чөлөөт]] барилдааны 55 кг жингийн олимпын хүрэл ([[Лондоны олимп (2012 он)|2012]]) медальт, дэлхийн аварга ([[2009 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2009]]), Азийн наадмын мөнгө ([[2010 оны Азийн наадмын бөх барилдаан|2010]]), [[Бөх барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ААШТ-ий]] алт (2011), мөнгө, хүрэл медальт, [[Хойд Солонгос]] улсын [[бөх]]. ==Эх сурвалж == * Тамирчид олимпод тэмцэлдсэн дүн бүртгэл: [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ya/yang-kyong-il-1.html Ян Гён-ил] {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын бөх]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] syk6i3pj15989e8ru2rm3jy4e5mps2v 0 32403 869396 869272 2026-09-11T21:35:04Z Enkhsaihan2005 64429 869396 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдаан |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Барселоны олимп|Барселона 1992]] | 52 кг}} }} '''Ри Хаг-со́нь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 리학선, дуудлага нь [рий-хаг соон_ь], Ri Hak-Son) аль эсвэл '''И Хаг-со́нь''' (이학선, Li Hak-Son) — [[1969]] онд төрсөн, [[Барселоны олимп|1992 оны олимпын]] [[чөлөөт бөх|чөлөөт]] барилдааны 52 кг жингийн аварга, [[Хойд Солонгос]] улсын [[бөх]]. ==Гадаад холбоос== * Олимпод тэмцэлдсэн тэмдэглэл: [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/li/li-hak-son-1.html Ри Хаг-сонь] {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын бөх]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөхийн олимпын аварга]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] r37yyngjzrkyjer5cnzl3oajxxu729s 0 32404 869391 869268 2026-09-11T21:34:34Z Enkhsaihan2005 64429 869391 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдаан |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Барселоны олимп|Барселона 1992]] | 48 кг}} {{МедальАлт|[[Атлантын олимп|Атланта 1996]] | 48 кг}} }} '''Ким Ил''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 김일, дуудлага нь [ким ийл], латин үсэгт хэвшсэн нь Kim Il) — [[1971]] онд төрсөн, эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] барилдааны 48 кг жингийн олимпын хошой ([[Барселоны олимп|1992]], [[Атлантын олимп|1996]]) аварга, [[Хойд Солонгос]] улсын [[бөх]]. ==Гадаад холбоос== * Олимпод тэмцэлдсэн тэмдэглэл: [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ki/kim-il-2.html Ким Ил] {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын бөх]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөхийн олимпын аварга]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] kglcu11jwejm0n951nnk585kzi3mnc5 0 32405 869392 869269 2026-09-11T21:34:52Z Enkhsaihan2005 64429 869392 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт |[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | - 62 кг}} {{МедальТэмцээн|Дэлхийн АШТ}} {{МедальАлт |Анталья 2010 | - 62 кг}} {{МедальМөнгө |Парис 2011 | - 62 кг}} }} '''Ким Ынь-гүг''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 김은국, латин үсэгт хэвшсэн нь Kim Un-Guk) — [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны олимпын]] эрэгтэй 62 кг жинд дэлхийн дээд амжилт (нийлбэр 327 кг) тогтоон аваргалсан,<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18906742 North Korea's Kim Un Guk wins 62kg weightlifting Olympic gold]</ref> мөн ДАШТ-д тэргүүлж (2010), удаалж (2011) амжсан [[Хойд Солонгос]] улсын [[хүндийн өргөгч]]. ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20191018135904/http://www.the-sports.org/ the-sports.org] цахим талбараас [http://www.the-sports.org/weightlifting-kim-un-guk-results-identity-s22-c2-b4-o134-w140125.html Ким Ынь-гүг] (англ.) {{reflist}} {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн азийн аварга]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] to0khcplc8fs0oogog86498yah5z930 0 32407 869393 869270 2026-09-11T21:34:55Z Enkhsaihan2005 64429 869393 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = {{bda|1991|11|18}} |төрсөн_газар = [[Хойд Солонгос]]ын [[Хойд Хамгён муж]] |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт |[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | 56 кг}} }} '''Ом Юнь-чо́л''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 엄윤철) — эрэгтэй [[хүндийн өргөлт]]ийн 56 кг жинд [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны олимпын]] аварга, [[Хойд Солонгос]] улсын [[хүндийн өргөгч]], биеийн жингээсээ гурав дахин хүнд туухай өргөсөн хүн.<ref>[https://web.archive.org/web/20121031224628/http://www.london2012.com/news/articles/new-olympic-record-for.html New Olympic record for Om] (англ.)</ref> ==Эх сурвалж== * Хүндийн өргөлтийн тамирчин: [http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=om-yun-chol-1991-11-18&id=7150 Ом Юнь-чол] {{reflist}} {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн азийн аварга]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] tobx703js9uwbqad745qnqj9d320msa 0 32409 869394 869271 2026-09-11T21:34:58Z Enkhsaihan2005 64429 869394 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эмэгтэй [[хүндийн өргөлт]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт |[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]] |63 кг}} {{МедальТэмцээн|Дэлхийн АШТ}} {{МедальХүрэл |Чиангмай 2007 | 3 кг}} }} '''Пак Хёнь-сүк''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 박현숙, [[1985]] онд төрсөн) — эмэгтэй [[хүндийн өргөлт]]ийн 63 кг жинд 2007 оны ДАШТ-ээс хүрэл, [[Бээжингийн олимп|2008 оны олимпоос]] аваргын алтан медаль хүртсэн [[Хойд Солонгос]] улсын [[хүндийн өргөгч]]. ==Зураг== <gallery> Зураг:Pak Hyon-Suk.jpg </gallery> {{reflist}} {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хүндийн өргөлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] m6w37um1k1u6thgpw8uhmxbbwn98fvr 0 32493 869397 869261 2026-09-11T21:35:07Z Enkhsaihan2005 64429 869397 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = {{birth date and age|mf=yes|1990|07|01}} |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[жүдо]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн | [[Азийн наадам]]}} {{МедальХүрэл | [[2010 оны Азийн наадмын жүдо барилдаан|Гуанжоу 2010]]| - 66 кг }} {{МедальТэмцээн | [[Жүдо барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальАлт | Бангкок 2013| - 73 кг }} }} '''Хун Гүк-хёнь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 홍국현, англи латин үсэгт хэвшсэн нь Hong Kuk Hyon) — [[1990]] онд төрсөн, 66 кг жингийн эрэгтэй жүдо барилдааны Азийн наадмын хүрэл медальт (2010), 73 кг жингийн Ази тивийн аварга (2013), [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]]. ==Эх сурвалж== * Жүдо бөхийн талаар: [http://www.judoinside.com/judoka/view/57487/ Хун Гүк-хёнь] {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] iogx673hpl6vy24kflu3mtiiflsykii 0 32728 869395 869260 2026-09-11T21:35:01Z Enkhsaihan2005 64429 869395 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |төрсөн_өдөр = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[жүдо]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн | {{олимпнаадам}}}} {{МедальХүрэл | {{жо2008}} | - 66 кг}} }} '''Пак Чол-минь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 박철민, дуудлага нь [пак-чол мийн_ь], [[англи хэл|англи латин үсгээр]] Pak Chol-Min) — [[1982]] онд төрсөн, эрэгтэй [[жүдо]] барилдааны 66 кг жингийн олимпын хүрэл медальт ({{жот2008}}), [[Хойд Солонгос]] улсын [[жүдоч]]. ==Эх сурвалж== * Жүдо бөхийн талаар: [http://www.judoinside.com/judoka/view/43505/judo-results/ Пак Чол-минь] {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} {{DEFAULTSORT:Пак, Чол-минь}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын жүдоч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] k6n20c5dgw3uwe4ulfa7qu21krsx2n0 0 33128 869360 749338 2026-09-11T20:45:43Z Enkhsaihan2005 64429 869360 wikitext text/x-wiki '''Ким Жон-сүк''' ([[солонгос хэл|солонгосоор]] 김정숙, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Kim Jong-suk; 1919-1949) —[[Хойд Солонгос]]ын дарга [[Ким Ир Сен]]ий анхны гэргий, тиймээс ч [[Ким Чен Ир]]ийг төрүүлсэн эх, [[Ким Жон-өнь|Ким Жон-өний]] эмэг эх гэж ойлгох хүн. [[Ангилал:1919 онд төрсөн]] [[Ангилал:1949 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Хөрёнгийн хүн]] [[Ангилал:Солонгосын эсэргүүцлийн гишүүн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:Солонгосын хувьсгалч]] [[Ангилал:Ким гэр бүл (Хойд Солонгос)]] [[Ангилал:Солонгосын коммунист]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улсын баатар (Хойд Солонгос)]] blho3naqmmed6y1rdc381zsejwsla0v 0 33233 869375 860263 2026-09-11T21:22:52Z Enkhsaihan2005 64429 869375 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ким Жон-ын | зураг = Kim Jong-un at the Workers' Party of Korea main building.png | тайлбар = | алба1 = {{flagicon|PRK}} [[Хойд Солонгос улсын дээд удирдагч]] | ээлж1 = 2011.12.29 — өнөөдөр | өмнөх1 = [[Ким Жон Ил]] (их удирдагч байсан) | алба2 = {{flagicon|PRK}} Хойд Солонгос улсын батлан хамгаалах зөвлөлийн нэгдүгээр дарга | ээлж2 = 2012.04.12 – өнөөдөр | өмнөх2 = Ким Жон Ил (УБХЗ-ын дарга байсан) | алба3 = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]]ын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга | ээлж3 = 2012.04.11 – өнөөдөр | өмнөх3 = Ким Жон Ил | төрсөногноо = {{birth date and age2|1983|1|8}} | төрсөнгазар = [[Хойд Солонгос]], [[Пёнъян]] | улсорон = {{PRK}} | намэвсэл = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = эхнэр Ри Солжү, 1 охин | гарынүсэг = [[File:Kim Jong-un Signature.svg|150px]] }} '''Ким Жон-ын''' ({{lang-ko|김정은}} - дуудлага ~[ким жон өөн]) — [[Хойд Солонгос]] (БНАСАУ)-ын '''[[дээд удирдагч]]''' юм. Ким Жон-ыны эцэг [[Ким Жон Ил]] (1941–2011), өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]] (1912–1994) нар мөн улсыг 1948 онд байгуулагдсан цагаас удирдаж ирсэн түүхтэй. Эцгээ өнгөрсний дараа Ким Жон-ын 2012 оноос хойш Улсын батлах хамгаалах зөвлөлийн тэргүүн дарга, [[Солонгосын Ажилчдын Нам]]ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Солонгос Ардын цэргийн ерөнхий командлагч, Цэргийн төв зөвлөлийн дарга зэрэг гол албан тушаалыг хашиж байна. Ким Жон-ын өмнөх удирдагч Ким Жон Илийн гуравдугаар, отгон хөвүүн бөгөөд эх нь Ку Юнхи гэж хүн байв. [[1983 он]]д Пёнъянд төрсөн, одоо {{нас|1983|1|8}} настай. Эхнэр Ри Солжү, охины хамт амьдардаг. == Гадаадад хийсэн айлчлалууд == Ким Жон-ын 2018 онд Хятадад анхны олон улсын төрийн айлчлалаа хийсэн бөгөөд хамгийн сүүлийн айлчлал нь 2025 онд мөн Хятадад хийсэн байна. Нийтдээ Хятадад 7 удаа айлчилсан (2018, 2018, 2018, 2019, 2019, 2025), Өмнөд Солонгост тус бүр хоёр удаа айлчилсан (2018, 2019), Орост хоёр удаа айлчилсан (2019, 2023). Ким мөн Сингапур (2018), Вьетнам (2019)-д айлчилсан байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Jong-un}} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/dprk/kim-jong-woong.htm Ким Чен Ун] [[Ангилал:Хойд Солонгосын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] thpjnxcqo5zvij0mtzxwfm1oi1aougt 869390 869375 2026-09-11T21:34:31Z Enkhsaihan2005 64429 869390 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ким Жон-ын | зураг = Kim Jong-un at the Workers' Party of Korea main building.png | тайлбар = | алба1 = {{flagicon|PRK}} [[Хойд Солонгос улсын дээд удирдагч]] | ээлж1 = 2011.12.29 — өнөөдөр | өмнөх1 = [[Ким Жон Ил]] (их удирдагч байсан) | алба2 = {{flagicon|PRK}} Хойд Солонгос улсын батлан хамгаалах зөвлөлийн нэгдүгээр дарга | ээлж2 = 2012.04.12 – өнөөдөр | өмнөх2 = Ким Жон Ил (УБХЗ-ын дарга байсан) | алба3 = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]]ын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга | ээлж3 = 2012.04.11 – өнөөдөр | өмнөх3 = Ким Жон Ил | төрсөногноо = {{birth date and age2|1983|1|8}} | төрсөнгазар = [[Хойд Солонгос]], [[Пёнъян]] | улсорон = {{PRK}} | намэвсэл = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = эхнэр Ри Солжү, 1 охин | гарынүсэг = [[File:Kim Jong-un Signature.svg|150px]] }} '''Ким Жон-ын''' ({{lang-ko|김정은}} - дуудлага ~[ким жон өөн]) — [[Хойд Солонгос]] (БНАСАУ)-ын '''[[дээд удирдагч]]''' юм. Ким Жон-ыны эцэг [[Ким Жон Ил]] (1941–2011), өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]] (1912–1994) нар мөн улсыг 1948 онд байгуулагдсан цагаас удирдаж ирсэн түүхтэй. Эцгээ өнгөрсний дараа Ким Жон-ын 2012 оноос хойш Улсын батлах хамгаалах зөвлөлийн тэргүүн дарга, [[Солонгосын Ажилчдын Нам]]ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Солонгос Ардын цэргийн ерөнхий командлагч, Цэргийн төв зөвлөлийн дарга зэрэг гол албан тушаалыг хашиж байна. Ким Жон-ын өмнөх удирдагч Ким Жон Илийн гуравдугаар, отгон хөвүүн бөгөөд эх нь Ку Юнхи гэж хүн байв. [[1983 он]]д Пёнъянд төрсөн, одоо {{нас|1983|1|8}} настай. Эхнэр Ри Солжү, охины хамт амьдардаг. == Гадаадад хийсэн айлчлалууд == Ким Жон-ын 2018 онд Хятадад анхны олон улсын төрийн айлчлалаа хийсэн бөгөөд хамгийн сүүлийн айлчлал нь 2025 онд мөн Хятадад хийсэн байна. Нийтдээ Хятадад 7 удаа айлчилсан (2018, 2018, 2018, 2019, 2019, 2025), Өмнөд Солонгост тус бүр хоёр удаа айлчилсан (2018, 2019), Орост хоёр удаа айлчилсан (2019, 2023). Ким мөн Сингапур (2018), Вьетнам (2019)-д айлчилсан байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Jong-un}} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/dprk/kim-jong-woong.htm Ким Чен Ун] [[Ангилал:Хойд Солонгосын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] fr4ty6xexo4skizqa4uft6xnhvqt4pu 0 33834 869387 869267 2026-09-11T21:34:12Z Enkhsaihan2005 64429 869387 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |бүтэн_нэр = |төрсөн_өдөр = |төрсөн_газар = |улс_орон = {{PRK}} |тамир_спорт = эрэгтэй [[буудлага]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|{{олимпнаадам}}}} {{МедальАлт |{{о1972}} | 50 м урт буу хэвтээ}} }} '''И Ху-жүнь''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 리호준, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Ri Ho-Jun, [[1946]] оны [[12 сарын 1]]-нд төрсөн) — [[Мюнхений олимп|1972 оны Мюнхений олимп]]од эрчүүд 50 м зайнаас урт буугаар хэвтэж буудах дасгалаар олимпын алтан медаль хүртсэн, [[Хойд Солонгос]]ын хамгийн анхны олимпын аварга тамирчин. {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын буудлагын тамирчин]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын олимпын аварга]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] sj5de48urolzfz8rz5jbfprppety7vp 0 33914 869408 868713 2026-09-11T21:49:47Z Enkhsaihan2005 64429 869408 wikitext text/x-wiki '''Нампу''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 남포시, [[англи хэл|англи латин үсгээр]] хэвшсэн нь Nampo) — [[Хойд Солонгос]] улсын [[Өмнөд Пёнань]] аймгийн нутагт байрласан далайн эргийн боомт [[хот]]. [[2008]] онд 366,815 оршин суугчтай байсан. == Зураг == <gallery> Зураг:Nampocity.jpg Зураг:125.39255E 38.73470N Port of Nampho.png Зураг:DPRK2006 Pyongnam-Nampo.PNG Зураг:Hero Youth Highway in DPRK.jpg </gallery> {{Умард Солонгос улсад хамаарах}} {{Умард Солонгосын хот}} [[Ангилал:Нампу| ]] [[Ангилал:Өмнөд Пёнань мужийн хот]] d3i588nlyg01y8jtkp1iecn2wl29cs8 0 34893 869422 785306 2026-09-12T01:04:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869422 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр = Эллисон Феликс |зураг = Allyson Felix Daegu 2011.jpg | хэмжээ = 230px |улс =[[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] |спорт = [[Гүйлт]] |төрөл = [[100 метрийн зай|100&nbsp;м]], [[200 метрийн зай|200&nbsp;м]] |төрсөн огноо ={{Birth date and age|1985|11|18}} |төрсөн газар =АНУ, [[Калифорни]], [[Лос-Анжелес]] |улс = {{flagicon|USA}} [[АНУ]] |медалиудыг үзүүлэх =үгүй |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Бээжингийн олимп|Бээжингийн олимп]]|100 м}} {{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|100 м}} {{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|4 х 100 м буухиа}} {{МедальАлт|[[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]]|4 х 400 м буухиа}} {{МедальМөнгө|[[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]]|200 м}} {{МедальМөнгө|[[Бээжингийн олимп|Бээжин 2008]]|200 м}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{МедальАлт|Хельсинки 2005 |200 м}} {{МедальАлт|Осака 2007 |200 м}} {{МедальАлт|Осака 2007 |4 х 100 м буухиа}} {{МедальАлт|Осака 2007 |4 х 400 м буухиа}} {{МедальАлт|Берлин 2009 |200 м}} {{МедальАлт|Берлин 2009 |4 х 400 м буухиа}} {{МедальАлт|Дэгү 2011 |4 х 100 м буухиа}} {{МедальАлт|Дэгү 2011 |4 х 400 м буухиа}} {{МедальМөнгө|Дэгү 2011 |400 м}} {{МедальХүрэл|Дэгү 2011 |200 м}} }} '''Эллисон Мишель Феликс''' ({{lang-en|Allyson Michelle Felix}}, ''[[1985]] оны [[11 сарын 18|арваннэгдүгээр сарын сарын 18-нд]] төрсөн'') нь [[Америк]]ийн 100, 200 болон 800 метрийн зайд уралддаг [[Гүйлт|гүйгч]] юм. Эллисон [[Зуны олимп|олимпын]] дөрөв, [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн]] есөн удаагийн аварга бөгөөд хувийн дээд амжилт нь 100 метрт 10.89 [[секунд]], 200 метрт 21.69 секунд бол 800 метрт 49.59 секундын амжилт үзүүлж байв. ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Холбоос== *[https://web.archive.org/web/20200910193303/https://www.allysonfelix.com/ Албан ёсны цахим хуудас] *[http://www.usatf.org/athletes/bios/Felix_Allyson.asp Эллисон Феликс] *[https://web.archive.org/web/20120602053915/http://atlechic.webcindario.com/duas/allyson_felix.htm Зураг] *{{iaaf name|id=182528|name=Эллисон Феликс}} *[https://web.archive.org/web/20080715081732/http://www.spikesmag.com/athletes/Heroes/allysonfelix.aspx Профайл www.spikesmag.com] {{DEFAULTSORT:Феликс, Эллисон}} [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Эмэгтэй гүйгч]] [[Ангилал:Америкчууд]] 1yzz47cbc197t7zhgxp5p0f5c8i6bi5 0 35051 869423 782783 2026-09-12T01:08:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869423 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөнгөн атлетикч | kurzname = Эмма Грин | bild = [[File:Emma Green Doha 2010.jpg|296px]] | bildbeschreibung = ''<small>Эмма Грин, 2010 он</small>'' | langname = | nation = {{SWE}} | geburtstag = {{birth date and age|1984|12|08|df=y}} | geburtsort = [[Гётеборг]] | geburtsland = {{SWE|Ziel=Швед}} | groesse = 180 | gewicht = 62 | beruf = | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = <!-- Karriere --> | disziplin = [[Өндрийн харайлт]] | bestleistung = 2,01 м (2010 онд) | verein = | trainer = | nationalkader = <!-- Status-Kürzel: a für aktiv, g für gesperrt, n für nicht aktiv, v für verstorben, z für zurückgetreten --> | status = a | karriereende = <!-- Medaillen --> | Medaillenspiegel = {{Medaillenspiegel |ДАШТ |0|0|1}} {{Medaillenspiegel |Европын АШТ |0|1|0}} {{Medaillenspiegel |Европын АШТ |0|0|1}} | medaillen = {{Medaillen Sommersport | Wo = Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | Хүрэл | [[2005 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Хельсинки 2005]] | 1,96 м}} {{Medaillen Sommersport | Wo = Хөнгөн атлетикийн европын аварга шалгаруулах тэмцээн | Мөнгө | [[2010 оны хөнгөн атлетикийн европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Барселона 2010]] | 2,01 м | Хүрэл | [[2012 оны хөнгөн атлетикийн европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Хельсинки 2012]] | 1,92 м}} | update = }} '''Эмма Анна-Мария Грин Трегаро''' ({{lang-sv|Emma Anna-Maria Green Tregaro}}, ''[[1984]] оны [[12 сарын 8|арванхоёрдугаар сарын 8-нд]] төрсөн'') нь [[өндрийн харайлт]]ын тамирчин юм. Тэр [[2005]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] хүрэл медаль хүртэж байв. [[Бээжингийн олимп|2008]] оны [[Зуны олимп|олимпод]] оролцож байсан ба 2.01 [[метр]]ийн өндөр дээгүүр харайсан түүний хувийн дээд амжилт. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Emma Green Tregaro|Эмма Грин}} * {{iaaf name|id=190265|letter=g|name=Эмма Грин}} * {{cite web | title=EAA – Emma Green's biography | url=http://www.tilastopaja.net/db/atweaa.php?ID=5477 | accessdate=August 11, 2005 | archive-date=Хоёрдугаар сар 22, 2013 | archive-url=https://archive.ph/20130222070220/http://www.tilastopaja.net/db/atweaa.php?ID=5477 | url-status=dead }} * [https://web.archive.org/web/20160329182233/http://www.friidrott.se/rs/arsbasta/12/arsbasta_k.html www.friidrott.se Results DB] *{{Official|http://www.emma-green.se/}} * [https://web.archive.org/web/20090831113329/http://atlechic.webcindario.com/emma_green.htm Эмма Гриний зурагнууд] {{DEFAULTSORT:Грин, Эмма}} [[Ангилал:Шведийн богино зайн гүйгч]] [[Ангилал:Шведийн өндрийн харайгч‎]] [[Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Гётеборгийн хүн]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] g84acgap9jw3jccoh6m6fsavru719zf 0 38290 869318 727095 2026-09-11T15:10:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869318 wikitext text/x-wiki Монгол улсын нутаг дэвсгэрт өнөөгийн байдлаар 630 гаруй зүйлийн мөөг ургадгаас 116 зүйлийг нь хүнсэнд хэрэглэж болох 427 зүйлийг хүнсэнд хэрэглэдэггүй мөөг ургадаг байна.<ref>[https://www.muug.mn/ muug.mn:]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Мөөгний танилцуулга''</ref> == Хортой мөөг == Хүмүүс хүнсэндээ мөөг хэрэглэдэг. Гэхдээ мөөгийг хортой эсэхийг тэр бүр сайн мэддэггүйгээсээ болж хордох тохиолдол байдаг. Тиймээс дараах мэдээлэлд анхаарлаа хандуулж, мөөгийг хортой эсэхийг таньж сураарай. Хортой мөөгийг хордуулах байдлаар нь үндсэн гурван бүлэгт хуваадаг. # Хоол боловсруулах эрхтнийг хордуулах мөөгүүд. Энэ төрлийн мөөгний хордлого 15-60 минутын дараа илэрч 2-7 хоног үргэлжлэх бөгөөд сул биетэй өвчтөнийг үхүүлж ч мэднэ. Үүнд: Сархи, бүрэн чанагдаагүй намрын Хожуулдай, Далбигын төрлийн зарим мөөгнүүд орно. # Мэдрэлийн системд огцом нөлөөлдөг хор бүхий Ялхор, Хүрмэг, Сархи төрлийн зарим зүйл мөөгнүүд багтдаг. Эдгээр мөөгний хордлого 30 минутаас 2 цагийн дараа мэдрэгдэж инээх, уйлах, хий юм харах, ухаан алдах гэдэс хямрах зэргээр илэрнэ. # Хор нь цусны сийвэнд шууд нөлөөлдөг цайвар, өмхий болон хаврын зэрэг Ялхор орно. Энэ бүлэгт багтдаг мөөгний хордлого 30 минутын дараа элэг бөөрөнд үйлчилж эхэлдэг хэдий ч 24-48 цагийн хооронд хордлогын ямар ч шинж илэрдэггүй. Хэдийгээр хортой мөөг идэшний мөөгнөөс цөөхөн нь ч хор уршиг нь багадахгүй. Иймээс хортой мөөгнүүдийг идэшний мөөгнөөс ялгаж сурах нь чухал. Хортой мөөг чанасан уусмалд мөнгөн халбага хийхэд харладаг. Мөөг хөгширөхөд түүнд буй бодисууд задарч эхэлдэг учир удаан хадгалсан хүнсний мөөгөнд нь ч хордож болох талтай. Мөн давсалсан, цуужуулсан мөөг хадгалсан савнаас, эсвэл мөөгийг буруу боловсруулсан зэргээс хордож болно. == Хүнсний мөөг == === Мөөгний хэрэглээ, ач тус === Монгол оронд 28 овгийн 136 төрлийн 375 зүйл мөөг ургадаг. Шинэхэн мөөг нь ус (84-92%), уураг (2-3%), тос (0.4-1.7%), нүүрс ус (эслэг 0.7-2.5%) болон тос ба усанд уусдаг аминдэм, тосны ханаагүй хүчил, фосфор, кали, кальц, төмөр, зэс, хром, цайр, иод, марганец агуулсан байгалийн бүтээгдэхүүн юм. Харин хатаасан мөөгөнд 20-30% орчим уураг агуулагдах учир хэмжээний хувьд махнаас дутуугүй уургийн эх үүсвэр болно. Мөөгийг хүнсэнд төдийгүй эмчилгээнд өргөн хэрэглэдэг. Мөөг нь цусан дахь тосны хэмжээг багасгах, даралт болон халуун бууруулах, үрэвсэл болон хавдрын эсрэг үйлчлэл бүхий биологийн идэвхт олон бодис агуулдаг. Зарим мөөгийг сүрьеэ болон бусад халдварт өвчин, мэдрэлийн тогтолцооны үйл ажиллагааны саатлыг анагаахад хэрэглэж байжээ. Гэвч зарим мөөг бие махбодийг хордуулах үйлчлэл бүхий бодис агуулдаг учир тэдгээрийг хүнсний мөөгнөөс ялгаж таньж сурах нь чухал. Судлаач Г.Уранчимэгийн "Монгол орны хүнсний мөөг" (2004) номонд мөөгний ангилал, төрөл зүйл, хэрэглээний талаар дэлгэрэнгүй өгүүлсэн байдаг. Монгол цагаан мөөг шарх анагаана. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Монгол орны ургамал зүй]] [[Ангилал:Монгол хоол]] 1p3462gvd9srok94u0lhofn15iceu9s 0 46399 869329 867925 2026-09-11T16:33:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869329 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сербийн захиргааны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Нишава тойрог | native_name = Нишавски округ | settlement_type = [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойрог]] <!-- maps and coordinates ------>| image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a =Русавија.JPG |photo1b =Спомен парк Бубањ.JPG |photo1c =Византијска улица у Нишкој тврђави.jpg |photo1d =Манастир Св. Роман 09.jpg |photo2a =Ниш 35.JPG |photo2b =Niš, katedrála.jpg |photo2c =Festung Niš.jpg |photo3a =Bovan lake 01.jpg |photo3b =Kopajkosara 16.jpg |photo3c =Nisevac 32.jpg |photo3d =Nis.jpg |photo4a =Niska Banja - panoramio - tromi (1).jpg |photo4b =Nišava river.jpg |photo4c =Маз103.jpg |photo5a =Mediana, Niš (Medijana).JPG |photo5b =Robna kuća Beograd.jpg |photo6a =Niš, panorama náměstí.jpg |size = 270 |spacing = 1 |foot_montage = |color = #FFFFFF |border = 1 }} | image_map = Nisava in Serbia.svg | mapsize = 200px | map_caption = Серби дэх тойргийн байршил | coordinates = {{coord|43|18|N|21|54|E|source:itwiki_type:adm2nd|display=inline, title}} <!-- location ------------------>| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Серби}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Ниш]] <!-- government type, leaders -->| leader_title = Комиссар | leader_name = Петар Бабович | total_type = Нийт | area_total_km2 = 2,729 | population_total = 343,950 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name="auto">{{Cite web | url=https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234001.pdf | title=Ethnicity - Data by municipalities and cities | website=publikacije.stat.gov.rs}}</ref> | population_density_km2 = auto <!-- blank fields (section 1) -->| blank_name_sec1 = [[Сербийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | blank_info_sec1 = 6 ба 1 [[Сербийн хотын захиргаанууд|хот]] | blank1_name_sec1 = Суурин | blank1_info_sec1 = 285 | website = {{url|http://nis.okrug.gov.rs}} | blank2_name_sec1 = - [[Сербийн хотын жагсаалт|Хот, суурин]] | blank2_info_sec1 = 8 | blank3_name_sec1 = - Тосгон | blank3_info_sec1 = 277 | iso_code = RS-20 | official_name = }} '''Нишава тойрог''' ({{langx|sr|Нишавски округ|Nišavski okrug}}, {{IPA|sh|nîʃaʋskiː ôkruːɡ|pron}}) isнь [[Серби]]йн [[Сербийн захиргааны тойрог|захиргааны тойргийн]] нэг. Сербийн зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг. 2022 оны хүн амын тооллогын дагуу Нишава тойрог 343,950 хүн амтай байв. Нишава тойргийн захиргааны төв нь [[Ниш]] хот юм. Газар нутгаараа [[Өмнөд Бачка тойрог|Өмнөд Бачка тойргийн]] дараа Сербид хоёрт ордог. ==Хот ба хотын захиргаа== Бор тойрог нэг хот болон найман хотын захиргааг хамардаг: * [[Ниш]] (хот) * [[Алексинац]] (хотын захиргаа) * [[Долевац]] (хотын захиргаа) * [[Гаджин Хан]] (хотын захиргаа) * [[Мерошина]] (хотын захиргаа) * [[Ражань]] (хотын захиргаа) * [[Сврлиг]] (хотын захиргаа) Ниш хот [[Медиана]], [[Нишка Баня]], [[Палилула, Ниш|Палилула]], [[Пантелей]] ба [[Црвени Крст, Ниш|Црвени Крст]] гэсэн хотын захиргаанд хуваагддаг. ==Хүн ам зүй== {{Хүн амын түүхэн тоо |1948|283842 |1953|303482 |1961|327367 |1971|363292 |1981|394110 |1991|396043 |2002|381757 |2011|376319 |2022|343950 | source = <ref name="auto"/> }} === Хот ба суурин === 10,000-аас дээш хүн амтай хоёр хот/суурин байдаг. * [[Ниш]]: 178,976 * [[Алексинац]]: 14,593 === Угсаатны бүтэц === {| class="wikitable" |+ !Угсаатан !Хүн ам<ref name="auto"/> !Хувь |- | [[Сербичүүд]] | 311,039 | 90.4% |- | [[Цыганууд]] | 9,760 | 2.8% |- | Бусад | 4,203 | 1.2% |- | Хариулаагүй/Үл мэдэгдэх | 18,948 | 5.5% |} ==Мөн үзэх== * [[Сербийн захиргааны тойрог]] * [[Сербийн засаг захиргааны хуваарь]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons category|Nišava District|Нишава тойрог}} * {{official website|http://nis.okrug.gov.rs}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Сербийн тойрог}} [[Ангилал:Нишава тойрог| ]] [[Ангилал:Өмнөд ба Зүүн Сербийн тойрог]] [[Ангилал:Өмнөд Серби]] edlv10x6s2oeo4mv18c44ro2ekspdij 0 47254 869342 739918 2026-09-11T19:40:10Z Enkhsaihan2005 64429 869342 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Батын Дорж | image = Батын Дорж.jpg | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Завхан]] аймгийн [[Алдархаан сум]] | death = {{death date and age2|1982|07|23|1914|1|1|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = цэргийн зүтгэлтэн | military rank= Армийн генерал | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Батын Дорж''' (* [[1914 он]]ы [[9 сарын 17]], [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум]]; † [[1982 он]]ы [[7 сарын 23]]) нь [[БНМАУ]]-ын [[Улсын баатар]], анхны [[Армийн Генерал]] (1971 онд), цэргийн зүтгэлтэн, улс төрч, Элчин сайд зэргийн нэр хүндтэй ажлыг нэр төртэйгээр биелүүлж явсан хүн юм. ==Намтар== * 1929-33 онд сумын зарлага, галч, хамтралын тариачин, агтны дарга, * 1935-36 онд Ардын хувьсгалт цэргийн морин сургуульд сурагч, салааны орлогч, * 1936-37 онд дунд даргын курст сонсогч, салааны дарга, * 1938-40 онд мөн дивизийн 1-р хорооны 2-р сумангийн дарга, 1-р морьт дивизийн дарга бөгөөд УБ хотын гарнизоны дарга, * 1940-48 онд Хилийн ба Дотоодын Цэргийн ХЭГ-ын дарга, ДЯЯ-ны цэргийн хэргийг эрхэлсэн орлогч сайд, * 1948-52 онд ЗХУ-ын Фрунзийн академи, Жанжин штабын цэргийн академийн дээд курст сурч төгссөн. * 1952-56 онд Чойбалсан дахь морьт бригадын дарга, Монгол-Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн, “Совмонгол металл” нийгэмлэгийн ерөнхий захиргааны орлогч, * 1956-59 онд ЦНАХХЭГ-ын сайд, * 1959-61 онд НАХЯ-ны сайд, * 1961-68 онд БНАСАУ-д, БНАГУ-д, ХБНСЮУ-д БНМАУ-аас суусан Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, * 1968-69 онд НАХЯ-ны орлогч сайд бөгөөд Хилийн ба Дотоодын Цэргийн ХЭГ-ын дарга, * 1970 онд К.Е Ворошиловын нэрэмжит ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын академийн дээд курс төгссөн, * 1969-78 онд БХЯ-ны сайд, * 1978-82 онд ХТАЗХ-ны даргаар ажиллажээ. Засгийн газрын шийдвэрээр 1940-1948 он хүртэл баруун хязгаарыг тохинуулах тусгай группийн командлагчаар томилогдон, улсын хил цөмөрсөн Гоминдан, Османы дээрэмчдийг устгах, [[Ховд]], [[Баян-Өлгий]], [[Говь-Алтай]]н иргэдийн амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалах, хилийн чанадад тусгай ажиллагаа зохион байгуулах үүргийг амжилттай биелүүлжээ. ==Гавьяа Шагнал== ===БНМАУ-ын=== * АИХТ-ийн 1974 оны 253 дугаар зарлигаар [[Улсын баатар]] цол * Сүхбаатарын одон 2 удаа * Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон 2 удаа * Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон * Алтангадас одон 2 удаа * Хүндэт хилчин * Байлдааны ба ойн медалиуд, ===Гадаад Орны=== * ЗХУ-ын Лениний одон * ЗХУ-ын Улаан Тугийн одон * ЗХУ-ын Эх орны дайны 2-р одон * БНБАУ-ын Улаан тугийн одон * Югославын улаан тугийн * БНАСЧУ-ын улаан таван хошуу одон болон бусад медалиудаар шагнагджээ. ===БНМАУ-ын Ардын Армийн цол=== Б.Доржид БНМАУ-ын ЦЯЯ-ны сайд бөгөөд Бүх цэргийн жанжны тушаалаар 1940 онд дивиз командлан захирагч, 1942 онд корпус командлан захирагч цол, БНМАУ-ын Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 1944 оны 4 дүгээр сарын 8-ны өдрийн 52 дугаар тогтоолоор Хошууч генерал 1956 оны 6 дугаар сарын 8-ны өдрийн 52 дугаар тогтоолоор Дэслэгч генерал, 1969 оны 7 дугаар сарын 4-ний өдрийн 228 дугаар тогтоолоор Хурандаа генерал, 1971 оны 3-дугаар сарын 9-ний өдрийн 68 дугаар тогтоолоор армийн генерал цолоор тус тус шагнуулжээ. ==Сонгуульт ажил== * АИХ-ын депутатаар 6 * МАХН-ын ТХ-ны гишүүнээр 7 удаа сонгогдсон. ==Дурсгал== 1982 оны 260-р зарлигаар хилийн 0130-р ангийг түүний нэрэмжит болгожээ. Хөшөөг нь төрсөн нутаг [[Завхан]] аймгийн [[Алдархаан сум]], Завхан аймгийн Улиастай хот, [[Ховд]] аймгийн [[Үенч сум]]анд тус тус босгосон. {{NaviBlock |Монголын Батлан Хамгаалахын сайд |БНМАУ-ын Нийгмийг Аюулаас Хамгаалахын сайд |Хөтлөгч мөр Монголын генералууд }} {{DEFAULTSORT:Дорж, Батын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Зүүн Герман дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Югослав дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын армийн генерал]] [[Ангилал:Монголын генерал]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын тагнуулч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын жанжин штабын цэргийн академийн төгсөгч]] [[Ангилал:Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийн төгсөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт хилчин шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Эх орны дайны 2-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Югославын хөдөлмөрийн гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Чехословакийн улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Алдархааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] 643jpf2wu4hrnl9gn3hwhv1akvwra6z 0 53571 869343 851337 2026-09-11T19:40:18Z Enkhsaihan2005 64429 869343 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Жамсраны Самбуу | зураг = JamsrangiinSambuu.png | тайлбар = Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн урд талд байх хөшөө | алба1 = {{flagicon|Монгол|1940}} [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|БНМАУ-ын АИХ-ын дарга]] | ээлж1 = 1960.07.07 — 1972.05.21 (12 жил) | өмнөх1 = ''УИХ-ын дарга'' | дараах1 = [[Сономын Лувсан]] | алба2 = {{flagicon|Монгол|1940}} [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|БНМАУ-ын УИХ-ын дарга]] | ээлж2 = 1954.07.07 – 1960.07.07 (6 жил) | өмнөх2 = [[Гончигийн Бумцэнд]] | дараах2 = ''АИХ-ын дарга'' | төрсөногноо = {{birth date|1895|6|27}} | төрсөнгазар = одоо [[Монгол]], [[Төв]], [[Бүрэн сум|Бүрэн]] | улсорон = {{flag|БНМАУ}} | өнгөрсөногноо = {{birth date|1972|5|21}} | өнгөрсөнгазар = [[Монгол]], [[Улаанбаатар]] | алдарцол = [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] (1968) }} '''Жамсраны Самбуу''' ([[1895]] оны 6-р сарын 27-нд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Зоригт ван Цэрэнбаавайн хошуунд буюу өнөөгийн Төв аймгийн Бүрэн сумын төрсөн –[[1972]] оны 5-р сарын 22-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) — [[Монгол улс]]ын [[төрийн зүтгэлтэн]], 1937-1946 онд ЗХУ-д суугаа Элчин сайд, 1954-1972 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга, БНМАУ-ын [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн баатар.]] == Бага нас == Ж. Самбуу 1895 оны 6-р сарын 25-нд [[Чин улс]]ын [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Зоригт ван Цэрэнбаавайн хошуу, одоогийнхоор Монгол улсын [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Бүрэн сум]]ын нутагт малчин ард эцэг Жамсран, эх Балжин нарынд мэндэлжээ. Багадаа 1903 онд нутгийн сайн бичээч Дугарсүрэн гэж хүнд шавь орж гэрээр бичиг үсэг сурч хошуу тамгын газар бичээч болсон. 1912 оноос Нийслэл хүрээний Түмтийн өртөөнд улаач буюу шуудан хүргэгч хийж хөдөлмөрийн гараагаа эхлүүлжээ. == Ажил алба == === Яам, орон нутаг === Монголд [[Ардын хувьсгал]] ялснаас хойш 1921 оноос Түшээт вангийн хошууны тамгын газар хавсраа бичээчээр ажилд орсон, -1923 онд Ардын Засгийн [[Сангийн яам]]анд гутгаар зэргийн нягтлан бодогч, 1926 оноос тэргүүн зэргийн нягтлан бодогч түшмэл, 1928 онд эрхэлсэн түшмэл болжээ. -1930 онд Богдхаан уулын (Төв аймаг) аймгын дарга, хожим 1931 онд Өмнөговь аймгийн анхны даргаар томилогдон ажиллаж байв. -1932 онд Өмнөговь аймгийн шүүхийн дарга. -1934 онд аймгаасаа МАХН-ын 9 дүгээр Их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдож Улаанбаатарт ирсэн. 1934-1937 оны сүүлч хүртэл БНМАУ-ын Мал тариалангийн яаманд хэлтсийн даргаар ажилласан байна. === Элчин сайд === 1937 онд дипломат албанд шилжив: * 1937-1941 онд БНМАУ-аас [[ЗСБНХУ]]-д суух Бүрэн эрхт төлөөлөгч, 1941-1946 онд Онц бөгөөд бүрэн эрхт [[Элчин сайд]], * 1946-1950 онд онд Гадаад явдлын яамны Алс Дорнодын хэлтсийн дарга, *1950 онд Намын шинэ хүчний сургуульд сурч төгссөн. * 1950 оны 5-р сарын 23-нд [[Хойд Солонгос|БНАСАУ]]-д суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдсон, *1951 оны 9-р сараас 1953 онд Гадаад яамны орлогч сайд, * 1953-1954 Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн орлогч даргаар ажилласан. === Төрийн тэргүүн === * 1954 оноос МАХН-ын Төв хорооны бүрэлдэхүүнд орж, Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүнээр сонгогдон,1972 он хүртэл [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Монгол улсын Төрийн тэргүүн]]ээр ажилласан. Тухайн үед албан ёсоор 1954-1960 онд [[БНМАУ|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] Улсын Их Хурлын дарга, 1960-1972 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга байв. 1972 оны 5-р сарын 22-нд Улаанбаатар хотод нас барсан. Энэ үеэр орон даяар гашуудал зарлаж байсан. Ж.Самбуу ном унших, [[шатар]] тоглох дур сонирхолтой байжээ. == Ном бүтээл == * «Малчдад өгөх зөвлөгөө» (1945) * «Шашин ба лам нарын асуудалд» (1961) * «Амьдралын замналаас» (1965, 1970) — дуртгалын хоёр дэвтэр ном * "Мал маллах арга ухаан, ардад өгөх сануулга, сургаал" == Алдар цол == * [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]] (1968) * Сүхбаатарын одонгоор дөрвөн удаа, * Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор хоёр удаа, * “Алтан гадас” одонгоор шагнагджээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.baatar.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&menu_id=229&id=392 |title=Улсын болон хөдөлмөрийн баатрууд - САМБУУ Жамсрангийн |access-date=2015-10-25 |archive-date=2019-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408174926/http://baatar.pms.mn/index.php?module=menu&cmd=content&menu_id=229&id=392 |url-status=dead }}</ref> * ЗХУ-ын Лениний нэрэмжит олон улсын энх тайвны шагнал (1966). ЗХУ-аас Лениний одон, Октябрийн хувьсгалын одон, Улаан таван хошуу одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон медалиудаар шагнагджээ. == Дурсгал == "Монгол төрийн мэргэн өвөө" гэж Ж.Самбуугийн тухай Хууль зүйн ухааны доктор, хуульч, сэтгүүлч [[Ширчингийн Сүхбаатар]] ном бичсэн байна. Ж.Самбуугийн хөшөөг 2007 онд Улаанбаатар хотын төвд Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн урд талд Төрийн ордныг ажин суугаа байдлаар босгосон байна. == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн}} {{DEFAULTSORT:Самбуу, Жамсраны}} [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Гадаад хэргийн сайдын орлогч сайд]] [[Ангилал:Орос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:Бүрэний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1895 онд төрсөн]] [[Ангилал:1972 онд өнгөрсөн]] kk5462kdwjhifry050wyh1ev5yqjvvk 0 54610 869319 604890 2026-09-11T15:10:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Солонгосын хятад]] to [[Солонгос дахь хятадууд]] 604890 wikitext text/x-wiki '''Солонгосын хятад''' — [[Солонгос]]т ([[Өмнөд Солонгос|өмнөд]], [[Умард Солонгос|умард]]) амьдардаг '''[[хятад үндэстэн|хятад хүн]]'''. Солонгост 1980 оноос хятад хүмүүс мэдэгдэхүйц тооны болсон. Ихэвчлэн [[Шаньдун]] мужаас ирэл гаралтай гэдэг. == Өмнөд Солонгос == [[Зураг:Busan_chinatown.jpg|200px|thumb|[[Пүсань|Пүсаний]] хятад гудамж]] Өмнөд Солонгост 696,861 [[БНХАУ]]-ын иргэн байгаагаас 70 хувь нь [[солонгос үндэстэн]] юм. Үлдсэн хувь буюу 208,761 мянган хүн [[хятад үндэстэн]] гэж үзэхэд их зөрөхгүй. Ихэвчлэн [[Сөүл]] хавиар оршин суудаг. === Алдартан === * Жү Хёньми дуучин *''[[EXO]]-M'' хамтлагийн Крис, Лүхань, Ишин, Тао *''[[Miss A]]'' хамтлагийн Фэй, Жя. * ''[[Super Junior]]'' хамтлагийн Хань Гөн * ''[[F(x)]]'' хамтлагийн Викториа, Амбер == Умард Солонгос == Умардад 1958 онд 14000 БНХАУ-ын иргэн байсан. Яс үндэс тодорхойгүй. Одоогоор 10000 орчим гэдэг. {{DEFAULTSORT:хятад, Солонгосын}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгос дахь угсаатан]] [[Ангилал:Умард Солонгос дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] k2nxpaxu2seedy6vz5ywgnr8175cxkx 869321 869319 2026-09-11T15:15:56Z Enkhsaihan2005 64429 869321 wikitext text/x-wiki '''Солонгосын хятад''' — [[Солонгос]]т ([[Өмнөд Солонгос|өмнөд]], [[Умард Солонгос|умард]]) амьдардаг '''[[хятад үндэстэн|хятад хүн]]'''. Солонгост 1980 оноос хятад хүмүүс мэдэгдэхүйц тооны болсон. Ихэвчлэн [[Шаньдун]] мужаас ирэл гаралтай гэдэг. == Өмнөд Солонгос == [[Зураг:Busan_chinatown.jpg|200px|thumb|[[Пүсань|Пүсаний]] хятад гудамж]] Өмнөд Солонгост 696,861 [[БНХАУ]]-ын иргэн байгаагаас 70 хувь нь [[солонгос үндэстэн]] юм. Үлдсэн хувь буюу 208,761 мянган хүн [[хятад үндэстэн]] гэж үзэхэд их зөрөхгүй. Ихэвчлэн [[Сөүл]] хавиар оршин суудаг. === Алдартан === * Жү Хёньми дуучин *''[[EXO]]-M'' хамтлагийн Крис, Лүхань, Ишин, Тао *''[[Miss A]]'' хамтлагийн Фэй, Жя. * ''[[Super Junior]]'' хамтлагийн Хань Гөн * ''[[F(x)]]'' хамтлагийн Викториа, Амбер == Умард Солонгос == Умардад 1958 онд 14000 БНХАУ-ын иргэн байсан. Яс үндэс тодорхойгүй. Одоогоор 10000 орчим гэдэг. [[Ангилал:Солонгос дахь Хятадын диаспора| ]] [[Ангилал:Солонгос дахь Хятад цагаач| ]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн ам зүй]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос дахь угсаатан|Хятадууд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь угсаатан|Хятадууд]] [[Ангилал:Хятад гаралтай Солонгос хүн| ]] es4s6e2t233yvg371icncqqpvwdawjj 0 55554 869344 864162 2026-09-11T19:40:21Z Enkhsaihan2005 64429 869344 wikitext text/x-wiki '''Боржигон Төгөлдөр''' овогтой '''Дамдины Ням''' /1916 онд төрсөн -1996 онд нас барсан/ Монгол Улсын орчин цагийн анхны дипломатуудын нэг. Киноны хэрэг эрхлэх газрын анхны дарга. == Намтар == 1916 оны 4-р сарын 1-нд (хаврын дунд сарын шинийн нэгэнд төрснөө баримт бичигт аргын тооллоор ингэж тэмдэглүүлсэн бололтой) одоогийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] /тэр үеийн Түшээт хан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошуу/ нутагт Д.Дамдины дунд хүү болон "Гүн галуутай" хэмээх газар төржээ. (Ах Тувааны Нацаг, дүү [[Баянбаатарын Очирбат]]). Эцэг Дүүрэнгийн Дамдин нь Түшээт хаан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошууны Гүн Галуутай гэх нутагт 1880 онд малчин ард Дүүрэнгийн хүү болж төрөөд хувийн мал аж ахуй эрхэлж амьдарч байгаад 1927 онд нас баржээ. Д.Ням бага насаа эцэг эхийн гар дээр мал маллаж өнгөрөөж Богд Хан уулын хошууны тамгын дэргэдэх тэнхимийн сургуульд сурч байсан. Эх нь түүний дүү Б.Очирбатыг төрүүлээд 1924 онд нас барсан байна. == Боловсрол == 1928 онд Богд хаан уулын аймаг, Богд хаан уулын хошууны Тамган дээр байгуулагдсан Танхимын сургуульд орж, бичиг үсэг суралцан төгсөж улмаар 1931 онд Улаанбаатар хотод нүүж ирээд хотын 1 дүгээр дунд сургуульд орж 2 жил суралцаж төгссөн байсан. 1933 онд Хөдөө аж ахуйн техникумд шилжин орж 1 жил суралцсаны дараа уг сургуулиас гарч ажил хийж амьдрах болсон юм. Тэрээр үндэсний монгол бичгээр цэвэрхэн алдаагүй бичдэг байсан тул 1932 оны хавар /тэр үед сургуулийн сурагчдыг хөдөө орон нутагт соёлын довтолгооны багшаар томилжээ, латин үсэг заалгаж байснаар Төв аймгийн Угтаал суманд очиж латин үсгийг зааж байгаад мөн оны намар шинэ эргэлтийн дараа буцан ирж сургуульдаа орж төгссөн байна. == Ажилласан байдал == 1934 оноос Монгол тээхийн хоёрдугаар бааз, дараа нь Засгийн газарт ахлах зааварлагч, Намын Төв Хороонд тасгийн эрхлэгч, Киноны хэрэг эрхлэх газрын дарга, Гадаад жуулчныг үйлчлэх товчооны дарга зэрэг алба хашиж байсан. 1939 оны 6-р сард Гадаад Явдлын Яаманд дипломат албанд шилжин Зөвлөлт Холбоот Улсад суугаа БНМАУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газар [[Жамсрангийн Самбуу|Жамсрангийн Самбуугийн]] шууд удирдлага дор хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1940 оны 5-р сард эрүүл мэндийн шалтгаанаар нутаг буцаж Засгийн газрын шийдвэрээр Гадаад Явдлын Яамны Өрнөдийн хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байгаад Намын Төв Хорооны шийдвэрээр 1941-1944 онд Намын Төв Хорооны дэргэдэх Намын Шинэ хүчний дээд сургуульд суралцаж төгссөн байна. 1944 оны 7-р сард Намын Шинэ  хүчний дээд сургуулийг төгсч Монгол Ардын Хувьсгалт намын Төв Хорооны Улс Төрийн товчооны тогтоолоор НТХ-ны Тусгай тасгийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаж байсан. 1946 оны 1-р сард Гадаад Явдлын Яамыг өргөгтгөх үед ГЯЯ-ны Протоколын ангийн референтээр шилжин ажиллаж байсан. 1950 оны 6-р сард  БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны ЭСЯ-нд 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар, 1952 оны 1-р сараас 1 дүгээр нарийн бичгийн даргаар дэвшин ажиллаж байгаад 1953 оны 5-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн орон нутагтаа буцаж ирсэн. 1953 оны 6-р сараас ГЯЯ-ны Протоколын /Ёслолын/ хэлтсийн орлогч эрхлэгчээр, 1953 оны 8-р сараас эхлэн мөн Яамны шинэ хүчний хэлтсийн даргаар ажиллаж байгаад 1954 оны 1-р сард уг хэлтэс татан буугдсан учир чөлөөлөгдсөн. 1954 оны 1-р сараас МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр Урлагийн Хэрэг эрхлэх газрын харьяа Кино үйлдвэр, кино үзвэрийн хэрэг эрхлэх газар хоёрыг нэгтгэж '''Киноны хэрэг эрхлэх газар''' болгоход уг газрын анхны даргаар томилогдон ажилласан. 1954 оны 8-р сараас Улаанбаатар хотын “Алтай” зочид буудал, “Алтай” ресторан хоёрыг нэгтгэж Гадаад худалдааны газрын харьяа Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчоо болгоход Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Киноны хэрэг эрхлэх газрын даргын үүрэгт ажлаас чөлөөлж Гадаад жуулчдыг үйлчлэх товчооны даргаар томилогдон ажилсан бөгөөд 1956 оны 1-р сараас эхлэн уг товчооны зохион байгуулалтыг өргөтгөж, Гадаад худалдааны яамны харьяа Гадаадын жуулчдыг үйлчлэх газар болгоход уг газрын орлогч даргаар томилогдон ажилласан. 1956 оны 6-р сараас уг ажлаас чөлөөлөгдөж Гадаад Явдлын Яамны тусгай хэлтсийн даргаар шилжин ажиллаж байгаад 1957 оны 12 дугаар сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн БНМАУ-аас БНАСАУ-д суух анхны ЭСЯ-ны 2 дугаар нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж, 1958 оны 11-р сард уг ажлаас чөлөөлөгдөн эх нутагтаа эргэн ирсэн байна. 1958 оны 11-р сараас Гадаад Явдлын Яамны Ерөнхий канцелярын газар /Тамгын газар/ референтээр, 1959 оны 3 дугаар сараас тус Яамны Үйлчилгээ аж ахуйн хэлтсийн орлогчоор, 1961 оны 1-р сараас Аж ахуйн хэлтсийн даргаар тус тус ажилласан. 1961 оны 12-р сарын 15-наас ГЯЯ-ны Гэрээ, архивын референт, 1969 оны 7-р сараас Гадаад Яамны Архив, номын сангийн тасгийн даргаар томилогдон ажилласан. 1972 оноос 1978 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа ЭСЯ-нд нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллаж 1978 оны эцсээр тэтгэвэртээ суусан. Тухайн үеийн Гадаад Явдлын Яаманд "Ням" нэртэй хүн хэд хэд байсан тул "улаан хамар Нямаа" гэж түүнийг нэрлэдэг байжээ. ЗХУ-ын удирдагч Л.И.Брежневийг 1966 онд БНМАУ-д айлчлах үеэр байгуулсан "Найрамдлын Гэрээ"-нд [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], [[Леонид Брежнев|Л.Брежнев]] нар гарын үсэг зурахад Монголын талаас баримт бичгийг түшиж байсан нь баримтат киноны дэлгэцнээ дүр нь үлджээ. Тэрээр 1996 онд өвчний улмаас Улаанбаатар хотноо нас барсан. == Гэр бүл == Эхнэр Сүхбаатарын Хандсүрэн, тэд нар 10 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн байна. == Шагнал == Төр, засгаас Д.Нямын гавьяа зүтгэлийг үнэлж "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг"-ийн одон, "Алтан гадас" одонгоор гурван удаа болон Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, БНМАУ-ын Засгийн газрын хүндэт жуух бичиг, Ардын хувьсгалын 25, 40, 50, 60 жилийн ойн медалиудаар тус тус шагнаж байжээ. {{DEFAULTSORT:Ням, Дамдины}} [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Хувьсгалын 25 жилийн ойн медаль шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] 5k84nmcmzazgd50j9kr96mu27v07weg 0 58894 869415 577780 2026-09-11T21:58:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869415 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Фолксваген]] | Modell = Амарок | Bild = VW Amarok 2.0 TDI 4MOTION DC – Frontansicht, 17. April 2011, Düsseldorf.jpg | Bild zeigt = Фолксваген Амарок (2011) | von = 2010 | bis = | Klasse = [[Пик-ап]] | Versionen = [[Пик-ап]] | Motoren = Бензин мотор:<br />2.0 литр<br />(118 [[Ватт (нэгж)|кВт]])<br />Дизель мотор:<br />2.0 литр<br />(90-132 кВт) | Länge = 5254 | Breite = 1944–1954 | Höhe = 1834 | Radstand = 3095 | Gewicht = 1872–2178 | Vorgänger = [[Фолксваген Таро|Таро]] | Nachfolger = }} '''Фолксваген Амарок''' нь [[Фолксваген]] маркийн пик-ап загварын тэрэг юм. Аргентиний [[Буэнос-Айрес]] хотын ойролцоох<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/tnBasicIndustries-SP/idUSL1646949620071016|title=Volkswagen to invest 223 million euros in Argentina|work=Thomson Reuters|publisher=Reuters.com|date=2007-10-16|accessdate=2009-11-06}}</ref><ref name=Forbes>{{cite web|title=VW confirms stoppage of plans to build a Pick-up for European market|url=http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2008/07/04/afx5184241.html|work=Forbes.com LLC|publisher=Forbes.com|date=07.04.08|accessdate=2009-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080714104437/http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2008/07/04/afx5184241.html|archivedate=2008-07-14}}</ref> Женерал Пачекод жилдээ 90.000 дан кабинтай загварыг Фолксвагений салбар үйлдвэрт үйлдвэрлэж байна. ==Зургийн цомог== <gallery widths="200"> Зураг:VW Amarok Austrian Police DSC 4672w.jpg|Австрийн цагдаад ахиглаж буй Амарок загвар Зураг:Volkswagen Amarok Tamlans Negea Kokonaisturvallisuus 2015 01.JPG|Амарок түргэний тэрэгний загвар Зураг:Amarok Kipper.JPG|Ачаа буулгагчтай загвар Зураг:12-06-30-leipzig-by-ralfr-63.jpg|Аялалын зориулалттай загвар Зураг:VW Amarok 2.0 TDI 4MOTION DC Highline – Heckansicht, 1. April 2012, Essen.jpg|Давхар кабинтай загвар ар талаасаа Зураг:Amarok SC.JPG|Дан кабинтай загвар хажуу талаасаа </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Volkswagen Amarok|Фолксваген Амарок|S}} * * [http://www.volkswagen-nutzfahrzeuge.de/de/models/amarok.html Фолксваген Амарок загварууд]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == <references /> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Фолксваген}} [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Фолксваген-Автомашин|Амарок]] [[Ангилал:Хэрэглээний зориулалттай автомашин]] [[Ангилал:Пикап]] qwhp5jraeyvhpg82z223dfyhpneih24 14 61441 869376 541956 2026-09-11T21:23:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төрч]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрч]] over a redirect without leaving a redirect 541956 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төр|улс төрч]] [[Ангилал:Улс төрч улс орноор]] 94cdre6oooe7y01fxdg5wq9gco2nu7v 869377 869376 2026-09-11T21:24:07Z Enkhsaihan2005 64429 869377 wikitext text/x-wiki {{commons category|Politicians of North Korea|Хойд Солонгосын улс төрч}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрийн хүн]] [[Ангилал:Солонгосын улс төрч|.Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Азийн улс төрч]] ncxv46gfi9msu7ql0kfpbfw0p023oxu 14 61442 869379 556047 2026-09-11T21:25:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төр]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төр]] over a redirect without leaving a redirect 556047 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Politics of North Korea|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Умард Солонгос|улс төр]] [[Ангилал:Солонгосын улс төр]] [[Ангилал:Улс төр улс орноор]] attds73z65e0dlqjgvoldip3sxdoao9 869380 869379 2026-09-11T21:26:31Z Enkhsaihan2005 64429 869380 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Politics of North Korea|Хойд Солонгосын улс төр}} {{Cat main|Хойд Солонгосын улс төр}} [[Ангилал:Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Солонгосын улс төр]] [[Ангилал:Улс төр улс орноор]] [[Ангилал:Азийн улс төр улс орноор]] [[Ангилал:Зүүн Азийн улс төр]] tdqirtbaw054gdk5czszyvqw9dku605 0 66614 869399 868795 2026-09-11T21:35:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869399 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 14 67943 869314 569821 2026-09-11T14:56:08Z Enkhsaihan2005 64429 869314 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Korean War|Солонгосын дайн}} {{-}} :::{{Cat main|Солонгосын дайн}} [[Ангилал:Солонгосын мөргөлдөөн| ]] [[Ангилал:1950 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1951 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1952 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1953 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1950-д оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1950-д он]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын дайн]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын дайн]] [[Ангилал:Хятадын дайн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]] [[Ангилал:Канадын дайн]] [[Ангилал:Бельгийн дайн]] [[Ангилал:Этиопын эзэнт гүрний дайн]] [[Ангилал:Грекийн дайн]] [[Ангилал:Энэтхэгийн дайн]] [[Ангилал:Люксембургийн дайн]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн дайн]] [[Ангилал:Тайландын дайн]] [[Ангилал:Туркийн дайн]] [[Ангилал:Нидерландын дайн]] [[Ангилал:Филиппиний дайн]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос–Хойд Солонгосын харилцаа]] 6sd182k9j026ilekqrt6vlhdn8pzbyz 0 67982 869437 761181 2026-09-12T09:28:34Z Ciepiersia 107391 removed [[Category:Ургамал]]; added [[Category:Биелэгтний овог]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 869437 wikitext text/x-wiki ''' Хиаглай тунх ''' - ({{lang-en|Leymus chinensis}}), ({{lang-ru|Вострец ложнопырейнный}}) Салаалсан урт мөлхөө үндэслэг иштэй, олон наст үет ургамал. Үржлийн найлзуур 50-70 см, хөгжлийн найлзуур, навчны үндсэн масс 30-35 см-ийн өндөрт оршино. Бууралдуу ногоон өнгийн үл мэдэг үсэрхэг хавтгай навч, нэг дороос 1-2-оороо гарсан түрүүхэйтэй байна. Тавдугаар сараас ургаж зургаадугаар сарын сүүлч долоодугаар сард цэцэглэнэ. Наймдугаар сард үр бүрэн боловсорно. Үндсэндээ сайн бэхлэгдэж өвөлжнө. Ойт хээр, хээрийн бүсэд нэн өргөн тархсан бөгөөд говийн хэсэгт ч чийглэг нам газрыг даган ургасан байдаг.<ref>[Г.Эрдэнэжав, Г.Балдандорж, С.Тусивахын - БНМАУ-ын тэжээлийн голлох ургамлын өнгөт альбом 1 - 1974 - хуудас 72]</ref> == Ашигласан материал == {{reflist}} [[Ангилал:Монголын ургамлын аймаг]] [[Ангилал:Биелэгтний овог]] e3bt195oqqwmhpltfv70t5xqh6293mh 14 74380 869349 833255 2026-09-11T19:42:33Z Enkhsaihan2005 64429 869349 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь элчин сайд|Монгол]] [[Ангилал:Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] d8slvoil2grk4ml8y112t2pcsflisxm 869350 869349 2026-09-11T19:42:41Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] to [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] without leaving a redirect 869349 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь элчин сайд|Монгол]] [[Ангилал:Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] d8slvoil2grk4ml8y112t2pcsflisxm 0 74382 869347 808995 2026-09-11T19:40:45Z Enkhsaihan2005 64429 869347 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Пунцагийн Шагдарсүрэн | native_name = | image =[[File:Пунцагийн Шагдарсүрэн 6th division 17th cavalry chief of staff.jpg|Пунцагийн Шагдарсүрэн 6th division 17th cavalry chief of staff]] | caption =Пунцагийн Шагдарсүрэн 6th division 17th cavalry chief of staff | birth_date = 1918 он | birth_place = [[Баян-Өнжүүл сум]], [[Төв аймаг]] | death = {{death date and age2|2019|07|03|1918|10|29|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{MNG}} | occupation = Улс төрч, дипломатч | years_active = | agent = | alma_mater = | children = }} '''Пунцагийн Шагдарсүрэн''' (* [[1918 он]]ы [[10 сарын 29|аравдугаар сарын 29]]-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баян-Өнжүүл сум]], хуучнаар [[Баянбараат сум]]; † [[2019 он]]ы [[7 сарын 3|долоодугаар сарын 3]]-нд [[Улаанбаатар]]т<ref>[http://mass.mn/n/57662 mass.mn], нийтлэгдсэн 2019-07-04</ref>) нь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын улс төрч бөгөөд [[дипломат төлөөлөгч]] байснаас гадна 1958 оноос 1963 оныг хүртэл [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Гадаад Явдлын Яамны сайдаар ажиллаж байв. [[Файл:Маршал_Хорлоогийн_Чойбалсангийн_хамт.jpg|thumb|Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан]]<nowiki/>гийн х<nowiki/>амт|288x288px]] == Намтар == Шагдарсүрэн 1930-1936 онд бага, дунд сургууль, 1936-1937 онд “Монгол Тээх”-д данс хөтлөгч, 1937-1939 онд Цэргийн Ерөнхий сургууль, 1939 онд Тамсагийн 6-р дивизийн 17-р морьт хорооны штабын дарга, 1939-1948 онд Ерөнхий сайд Х.Чойбалсангийн тусгай хэрэг эрхлэгч, нарийн бичгийн дарга, Дотоод хэрэг эрхэлсэн туслагч, 1948-1953 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Москва хотын Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийг Олон улсын харилцааны мэргэжлээр төгссөн байна. 1953-1955 онд Гадаад явдлын яамны Европын хэлтсийн эрхлэгчийн орлогч, Протоколын /Ёслолын/ хэлтсийн эрхлэгч, 1955-1956 онд [[Хойд Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсад]] [[элчин сайд]], мөн түүнчлэн 1956-1958 онд [[Энэтхэг]] улсад Элчин сайдаар ажиллажээ. 1958 онд тэрбээр буцаж монголдоо ирээд [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын ерөнхий сайд]] [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]ын засгийн газарт [[Сономын Аварзэд]]ийн халааг авч, Гадаад Явдлын Яамны сайдын албыг хашив. 1963 онд тэрээр сайдын албаа [[Мангалын Дүгэрсүрэн]]д хүлээлгэн өгсөн байна.<ref>[http://rulers.org/fm3.html Mongolia: Foreign Ministers] (rulers.org)</ref><ref>Alan Sanders: [https://books.google.de/books?id=Z5umNthHltQC&pg=PA117&dq=Puntsagiyn+Shagdars%C3%BCren&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwiVvp2WhqnTAhXMI1AKHSWaDMQQ6AEIIjAA#v=onepage&q=Puntsagiyn%20Shagdars%C3%BCren&f=false ''Historical Dictionary of Mongolia''], S. 117, Scarecrow Press, 2003, ISBN 0-8108-6601-3</ref> [[Файл:БНМАУ-аас_БНЭУ-д_суух_анхны_Элчин_сайд_П.Шагдарсүрэн_Итгэмжлэх_жуух_бичгээ_барих_үед_1956_оны_12_дугаар_сар.jpg|thumb|БНМАУ-аас БНЭУ-д суух анхны Элчин сайд П.Шагдарсүрэн Итгэмжлэх жуух бичгээ барих үед 1956 оны 12 дугаар сар|289x289px]] 1963-1971 онд МАХН-ын Төв хорооны Гадаад харилцааны хэлтсийн эрхлэгч, 1971-1974 онд Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улсад, 1974-1978 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улсад, 1978-1981 онд Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улсад, 1981-1982 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан Улсад, 1982-1986 онд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайдын алба хашсан байна. [[Файл:Ахмад_Дипломатч.jpg|thumb|П.Шагдарсүрэн Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд]] == Шагнал == П.Шагдарсүрэн нь 1939 оны [[халхын голын дайн]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны эх орны чөлөөлөх дайнуудад]] оролцож байсныг үнэлэн 2014 онд түүнд [[Монгол улсын баатар]] цол, мөн түүнчлэн төрийн албанд олон жил ажилласаныг нь үнэлэн «Төрийн албаны тэргүүний ажилтан» цол, тэмдгийг 2017 онд тус тус хүртээжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://csc.gov.mn/s/44/248 |wayback=20170930143545 |text=csc.gov.mn: |archiv-bot=2023-10-06 15:11:59 InternetArchiveBot }} ''Монгол Улсын баатар П.Шагдарсүрэн'', нийтлэгдсэн 2017-07-03, хандсан 2018-03-08</ref>[[Файл:Пунцагийн_Шагдарсүрэн.jpg|thumb|МОНГОЛ УЛСЫН БААТАР, АХМАД ДАЙЧИН П.ШАГДАРСҮРЭН 2019.07.04]] == Цахим холбоос == * [http://rulers.org/indexs3.html rulers.org] хуудсан дахь түүний тухай мэдээлэл == Эшлэл == <references /> {{commonscat}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Шагдарсүрэн, Пунцагийн}} [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Афганистан дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Зүүн Герман дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Югослав дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Энэтхэг дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол улсын баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн албаны тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] [[Ангилал:2019 онд өнгөрсөн]] pyqhf84scvqb58pxtid6pb8pf94aujc 14 74384 869355 556157 2026-09-11T19:46:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгос дахь элчин сайд]] to [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь элчин сайд]] without leaving a redirect 556157 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Ambassadors to North Korea|Умард Солонгос дахь элчин сайд}} [[Ангилал:Элчин сайд хүлээн авагч улсаар]] [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн|Элчин сайд]] [[Ангилал:Умард Солонгосын гадаад бодлого|элчин сайд]] rjc5m75bjoitswk2xp89a3nrhxbvh1z 869356 869355 2026-09-11T19:47:49Z Enkhsaihan2005 64429 869356 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Ambassadors to North Korea|Хойд Солонгос дахь элчин сайд}} [[Ангилал:Элчин сайд хүлээн авагч улсаар]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Солонгос дахь элчин сайд|*Хойд]] b5m80cpu7k2l48p6eje209s2pqygn19 14 74385 869357 539048 2026-09-11T19:48:07Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын гадаад бодлого]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын гадаад бодлого]] without leaving a redirect 539048 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Гадаад бодлого улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төр|гадаад бодлого]] b705i6nu4cd7e29d8d44awaiisl90pk 869358 869357 2026-09-11T19:49:04Z Enkhsaihan2005 64429 869358 wikitext text/x-wiki {{Commons category|International relations of North Korea|Хойд Солонгосын гадаад бодлого}} {{Cat main|Хойд Солонгосын гадаад харилцаа}} [[Ангилал:Гадаад бодлого улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын гадаад бодлого|*Хойд]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төр]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]] n4dlbgvywii7wol9gcas55sr32p1c11 14 74388 869351 539056 2026-09-11T19:43:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Монгол-Умард Солонгосын харилцаа]] to [[Ангилал:Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] without leaving a redirect 539056 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Relations of Mongolia and North Korea|Монгол-Умард Солонгосын харилцаа}} [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Монгол)|Умард Солонгос]] [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Умард Солонгос)|Монгол]] 8qhnmp9n4f77zitdphlvitk0lc3606l 869352 869351 2026-09-11T19:44:22Z Enkhsaihan2005 64429 869352 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Relations of Mongolia and North Korea|Монгол-Умард Солонгосын харилцаа}} [[Ангилал:Монголын хоёр талын харилцаа|Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хоёр талын харилцаа|Монгол]] nrm426z2bncafo13n2yze3br4gzelm8 14 74389 869353 539057 2026-09-11T19:45:17Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Умард Солонгос)]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хоёр талын харилцаа]] without leaving a redirect 539057 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Bilateral relations of North Korea|Хоёр орны харилцаа (Умард Солонгос)}} [[Ангилал:Хоёр орны харилцаа|Умард Солонгос]] [[Ангилал:Умард Солонгосын гадаад бодлого]] 3yftpadkrms45pbbomhmszymac1odor 869354 869353 2026-09-11T19:46:34Z Enkhsaihan2005 64429 869354 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Bilateral relations of North Korea|Хойд Солонгосын хоёр талын харилцаа}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Хоёр талын харилцаа улс орноор|Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Солонгосын хоёр талын харилцаа| ]] pldcuo8os6wv0b7j4rqobul9h4pv1cn 0 75646 869315 855800 2026-09-11T15:00:29Z Enkhsaihan2005 64429 869315 wikitext text/x-wiki [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|Женевийн хурлын Энэтхэг-хятадын хойгийн чуулган]] [[File:French_Indochina_post_partition.png|thumb|Женевийн хурлаар дөрвөн улс орны хилийг тогтоожээ]] '''1954 оны Женевийн хурал''' — [[Швейцар]]ын [[Женев]] хотод [[1954]] оны 4-р сарын 26-наас 7-р сарын 21-ны хооронд болсон олон улсын хурал байв. Хуралд [[Зөвлөлт]], [[Хятад]], [[Их Британи]], [[Америк]], [[Франц]]ын гадаад хэргийн сайд нар болон [[Умард Солонгос]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Вьетнам]], [[Өмнөд Вьетнам]], [[Камбож]], [[Лаос]] зэрэг улс орны төлөөлөгч нар оролцжээ. Хурлаар дайн тулаан болж хурцадсан [[Солонгос]] болон [[Энэтхэг-хятадын хойг]]ийн асуудлыг хэлэлцжээ. == Солонгос == [[Солонгосын дайн]]ы гал зогсоох гэрээ 1953 оны 7-р сард зурагдсан байв. Женевийн хурлын эхэнд Солонгосын талаар хэлэлцэв. [[Умард Солонгос]], [[Өмнөд Солонгос]] хоёр улсын төлөөлөгч нар тус тусын улсыг хууль ёсны цор ганц [[Солонгос]] улс мөн хэмээгээд нөгөө улсыг хамгаалан байгаа гадаадын цэргийг гаргах болон Солонгосын нэгдсэн сонгууль явуулахыг харилцан шаарджээ. Хятад, Зөвлөлт хоёр Умардын саналыг дэмжиж, Америк, Их Британи хоёр Өмнөдийн саналыг дэмжиж байсан ба эцсийн дүндээ Солонгосын талаар ямар ч шийдвэр тунхаг гаргалгүй хурал өндөрлөжээ. == Энэтхэг-хятадын хойг == [[Энэтхэг-хятадын хойг]]ийг [[Франц]] колоничлохоос татгалзаж [[Лаос]], [[Камбож]]ийг тусгаар тогтнуулахаар болсон боловч [[Вьетнам]]ыг тавихгүй байв. Вьетнамд [[Хо Ши Мин]]ээр удирдуулсан коммунист үзэлтэй [[Умард Вьетнам]] Францын эсрэг тулалдаж байв. Хурал эхлэхийн өмнөх өдөр буюу 1954 оны 5-р сарын 7-нд [[Дьенбьенфугийн тулалдаан]]д Умард Вьетнам чухал ялалт байгуулжээ. Женевийн хурлын Энэтхэг-хятадын хойгийн талаарх хэлэлцүүлэг 1954 оны 5-р сарын 8-наас эхлэв. Хурлаар Лаос, Камбож, Вьетнамыг тусгаар тогтнуулах дээр санал нэгдсэн бөгөөд Вьетнамд тогтсон хоёр дэглэмийг хэрхэх талаар удаан мэтгэлцжээ. Хурлаас дараах заалттай гэрээнд гарын үсэг зурцгаажээ. # гал зогсоох, Вьетнамын тэхий дундуур буюу хойд өргөргийн 17-р градусаар цэрэггүй бүсийн хил зурах # 1956 онд бүх Вьетнам даяар цаашид ямар дэглэмээр замнах, нэгдсэн улс байх сонгууль явуулах # Вьетнам, Лаос, Камбожоос гадаадын цэргийг гаргах, цэрэг зэвсэглэлээр хөөцөлдөхийг бууруулах гэжээ. Гэвч Америк зөвшөөрч гарын үсэг зураагүй бөгөөд дайн үргэлжилжээ. 1955 онд Өмнө Вьетнам сонгуульд оролцохгүй гэсэн. [[Ангилал:1954 оны хурал|Женев]] [[Ангилал:Швейцарын дипломат хурал]] [[Ангилал:Солонгосын дайн]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын нэгдүгээр дайн]] [[Ангилал:1954 он]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр Францын Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Вьетнам-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Вьетнам-Францын харилцаа]] [[Ангилал:ЗХУ–Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:АНУ-Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:Вьетнам–ЗХУ-ын харилцаа]] [[Ангилал:Вьетнам-Их Британийн харилцаа]] [[Ангилал:АНУ-Вьетнамын харилцаа]] [[Ангилал:Энтони Иден]] 8r1o2l64thrmpfc2g72s8w3z73apins 14 79624 869371 556033 2026-09-11T21:18:53Z Enkhsaihan2005 64429 869371 wikitext text/x-wiki {{category more|Солонгосын Ажилчдын Нам}} [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Нам|Гишүүн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын коммунист]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын үндсэрхэг үзэлтэн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрч намаар]] [[Ангилал:Коммунист намын гишүүн|Солонгос]] slcosbh9b9y3t3i89lffkbel91gcdup 14 79625 869373 556034 2026-09-11T21:22:02Z Enkhsaihan2005 64429 869373 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Workers' Party of Korea|Солонгосын Ажилчдын Нам}} {{Catmain}} [[Ангилал:1949 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын коммунист нам]] [[Ангилал:Хэт зүүний улс төрийн нам]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]] [[Ангилал:Чучхе улс төрийн нам]] [[Ангилал:Солонгосын үндсэрхэг үзэлтэй нам]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын үндсэрхэг үзэл]] [[Ангилал:Нэг намын тогтолцооны нам]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын нам]] [[Ангилал:Эрх баригч коммунист нам]] lc3dvznjdz5u2f9wq0qk5ifj6zxzavs 14 79628 869412 588762 2026-09-11T21:52:45Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгос]] to [[Ангилал:Хойд Солонгос]] without leaving a redirect 588762 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|North Korea}} {{Cat main|Умард Солонгос}} {{DEFAULTSORT:Солонгос, Умард}} [[Ангилал:Улсын сэдэв]] [[Ангилал:Дорнод Ази]] [[Ангилал:Солонгос| ]] hmbqwzg58gcj9uphvvvx4yj4n0tlbqd 869413 869412 2026-09-11T21:54:35Z Enkhsaihan2005 64429 869413 wikitext text/x-wiki {{Commons category|North Korea|Хойд Солонгос}} {{See also|Ангилал:Солонгос|Ангилал:Өмнөд Солонгос}} [[Ангилал:Солонгос|*Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Азийн улс]] [[Ангилал:Зүүн Азийн улс]] [[Ангилал:Зүүн Хойд Азийн улс]] [[Ангилал:Коммунист улс|.Хойд Солонгос]] pcs473xb2aoilpe7kc7pwj6y44au2c4 14 79631 869316 633864 2026-09-11T15:00:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын түүх]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын түүх]] without leaving a redirect 633864 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|History of North Korea|Умард Солонгосын түүх}} [[Ангилал:Умард Солонгос|түүх]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын түүх| ]] fr0ze76r3yul2pssqru42d349snlntb 869317 869316 2026-09-11T15:01:45Z Enkhsaihan2005 64429 869317 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|History of North Korea|Умард Солонгосын түүх}} {{Cat main|Хойд Солонгосын түүх}} [[Ангилал:Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Солонгосын түүх| ]] [[Ангилал:Азийн түүх улс орноор]] [[Ангилал:Түүх улс орноор]] [[Ангилал:Орчин үеийн түүх улс орноор]] ddzojxf5l1sn9ph2x6bpggtx357b100 14 79657 869403 556160 2026-09-11T21:42:28Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн]] without leaving a redirect 556160 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хүн улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгос|хүн]] [[Ангилал:Солонгосын хүн|*Умард Солонгос]] 4s674vf3cu2klthqm9fd1pg426vzpad 869404 869403 2026-09-11T21:46:58Z Enkhsaihan2005 64429 869404 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгос|Хүн]] [[Ангилал:Солонгосчууд|-]] [[Ангилал:Хүн үндэстнээр]] [[Ангилал:Азийн хүн үндэстнээр]] r83pos7tlxdevraga23vfwb8su8sw7w 14 79659 869365 635241 2026-09-11T21:05:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын сайд нарын зөвлөлийн дарга]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын ерөнхий сайд]] without leaving a redirect 635241 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төрч|сайд нарын зөвлөлийн дарга]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүн|Солонгос #Умард]] [[Ангилал:Умард Солонгосын засгийн газар|сайд нарын зөвлөлийн дарга]] ng8gxmnu76qt9ozp23vcc6r44kzrmtv 869366 869365 2026-09-11T21:08:15Z Enkhsaihan2005 64429 869366 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Хойд Солонгосын ерөнхий сайд}} {{Commons category|Prime ministers of North Korea|Хойд Солонгосын ерөнхий сайд}} [[Ангилал:Ерөнхий сайд улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын сайд]] [[Ангилал:Солонгосын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Азийн засгийн газрын тэргүүн]] pjfpdheekr686h7z00ojeqr1h2l3qz1 14 79660 869368 556163 2026-09-11T21:09:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын засгийн газар]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]] without leaving a redirect 556163 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Засгийн газар улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төр|Засгийн газар]] ktwt5s5ic2ycydxlvmkawfh9m2t0uym 869369 869368 2026-09-11T21:10:57Z Enkhsaihan2005 64429 869369 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons category|Government of North Korea|Хойд Солонгосын засгийн газар}} [[Ангилал:Хойд Солонгос|Засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын засгийн газар|*Хойд]] 8ge0fcgz7vn7s8gmjmytx8ec6j91t6u 14 79661 869311 556164 2026-09-11T14:49:15Z Enkhsaihan2005 64429 869311 wikitext text/x-wiki __NOGALLERY__ {{cat main}} {{commons category|Kim Il-sung|Ким Ир Сен}} [[Ангилал:Ким гэр бүл (Хойд Солонгос)]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний сэдэв]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрчийн сэдэв]] 3conx158brq6znqufvmr2d15keudnod 869362 869311 2026-09-11T20:49:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Ким Ир Сен]] to [[Ангилал:Ким Ил Сон]] without leaving a redirect 869311 wikitext text/x-wiki __NOGALLERY__ {{cat main}} {{commons category|Kim Il-sung|Ким Ир Сен}} [[Ангилал:Ким гэр бүл (Хойд Солонгос)]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний сэдэв]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрчийн сэдэв]] 3conx158brq6znqufvmr2d15keudnod 869363 869362 2026-09-11T20:50:04Z Enkhsaihan2005 64429 869363 wikitext text/x-wiki __NOGALLERY__ {{cat main}} {{commons category|Kim Il-sung|Ким Ил Сон}} [[Ангилал:Ким гэр бүл (Хойд Солонгос)]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний сэдэв]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрчийн сэдэв]] 1odyysj4ed4iwazubhmfglvh48utzx9 14 79662 869312 648875 2026-09-11T14:49:24Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын удирдагч эсвэл улс төрчийн сэдэв]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрчийн сэдэв]] without leaving a redirect 648875 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ноёрхогч эсвэл улс төрчийн сэдэв| ]] [[Ангилал:Умард Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төр]] 2v2twagu2s5rrdqpgd8o7bz8e5ajkwo 869313 869312 2026-09-11T14:50:37Z Enkhsaihan2005 64429 869313 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрч|Ω]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүний сэдэв| Улс төрч]] [[Ангилал:Солонгосын улс төрчийн сэдэв]] o8rer1xpnsj5bs8elg0cl9cv3g75znr 14 79677 869401 577862 2026-09-11T21:35:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосчууд]] without leaving a redirect 577862 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of North Korea|Умард Солонгосчууд}} {{categoryTOC}} [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн|!]] [[Ангилал:Хүн үндэстнээр|Солонгосчууд]] 53vkdoh8nnt2lb2a6egrmf95gy339nr 14 79680 869298 556198 2026-09-11T14:39:05Z Enkhsaihan2005 64429 869298 wikitext text/x-wiki ''Үзэх: [[Солонгосын боксчдын жагсаалт]]'' [[Ангилал:Хойд Солонгосын тулааны тамирчин]] [[Ангилал:Боксчин улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын бокс|Боксчин]] [[Ангилал:Солонгосын боксчин]] b0ohtilcjlym7xytczwbuj3kkvgyhx5 869299 869298 2026-09-11T14:39:12Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын боксчин]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын боксчин]] without leaving a redirect 869298 wikitext text/x-wiki ''Үзэх: [[Солонгосын боксчдын жагсаалт]]'' [[Ангилал:Хойд Солонгосын тулааны тамирчин]] [[Ангилал:Боксчин улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын бокс|Боксчин]] [[Ангилал:Солонгосын боксчин]] b0ohtilcjlym7xytczwbuj3kkvgyhx5 14 79681 869300 625623 2026-09-11T14:39:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын буудлагын тамирчин]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын буудлагын тамирчин]] without leaving a redirect 625623 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Буудлагын тамирчин улс орноор|Солонгос, Умард]] [[Ангилал:Умард Солонгосын тамирчин|буудлагын тамирчин]] afhl9qyaimci4zeo8qe5kcxe761uvw0 869301 869300 2026-09-11T14:40:02Z Enkhsaihan2005 64429 869301 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Буудлагын тамирчин улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын тамирчин спортын төрлөөр|Буудлага]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын буудлага| Буудлага]] tmu12euat75109db5p28nznive46w9t 14 79683 869296 869286 2026-09-11T14:33:32Z Enkhsaihan2005 64429 869296 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Weightlifters from North Korea|Хойд Солонгосын хүндийн өргөгч}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын тамирчин спортын төрлөөр|Хүндийн өргөгч]] [[Ангилал:Хүндийн өргөгч улс орноор]] 3fp0w7vjmnhptqaqzpu49qln0c49dts 14 79686 869302 613362 2026-09-11T14:40:16Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын тамирчин]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын тамирчин]] without leaving a redirect 613362 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sportspeople from North Korea}} [[Ангилал:Умард Солонгосын спортын хүн|тамирчин]] [[Ангилал:Тамирчин улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн ажил үйлээр|Тамирчин]] 1fhsnhrnrt1fx3emo9tnip3q669s6qi 869303 869302 2026-09-11T14:41:30Z Enkhsaihan2005 64429 869303 wikitext text/x-wiki Энэ ангилалд [[Хойд Солонгос]]ын тамирчдыг оруулсан. {{Commons cat|Sportspeople from North Korea|Хойд Солонгосын тамирчин}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын спортын хүн|Тамирчин]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт|Тамирчин]] [[Ангилал:Солонгосын тамирчин|*]] [[Ангилал:Тамирчин улс орноор]] ml08k70w5s7e3jaywyo2jw517qul724 14 79687 869304 556211 2026-09-11T14:41:39Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын спортын хүн]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын спортын хүн]] without leaving a redirect 556211 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Спортын хүн улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн|Спорт]] [[Ангилал:Умард Солонгосын спорт|хүн]] tmcfct3yisgvqap0p82e3u3r6q4rt0s 869305 869304 2026-09-11T14:43:11Z Enkhsaihan2005 64429 869305 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн мэргэжлээр|Спорт]] [[Ангилал:Спортын хүн улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт| Хүн]] [[Ангилал:Азийн спортын хүн]] 5wj7wqjokgvfbhbc1rqnqhc7zkra7a4 869383 869305 2026-09-11T21:28:10Z Enkhsaihan2005 64429 869383 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн ажил үйлээр|Спорт]] [[Ангилал:Спортын хүн улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт| Хүн]] [[Ангилал:Азийн спортын хүн]] c2vxavy8ycamuu4ywzgnvduyk1kv1zp 14 79688 869308 556212 2026-09-11T14:44:29Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын спорт]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт]] without leaving a redirect 556212 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in North Korea|Умард Солонгосын спорт}} [[Ангилал:Умард Солонгос|спорт]] [[Ангилал:Спорт улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын спорт| Умард Солонгос]] t46onn8yg43u2kzb1a0s1ynvsy36yiz 869309 869308 2026-09-11T14:45:27Z Enkhsaihan2005 64429 869309 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commons category|Sports in North Korea|Хойд Солонгосын спорт}} [[Ангилал:Солонгосын спорт|*Хойд]] [[Ангилал:Зүүн Азийн спорт улс орноор|Солонгос, Хойд]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын соёл|Спорт]] [[Ангилал:Азийн спорт улс орноор|Солонгос, Хойд]] [[Ангилал:Спорт улс орноор]] go4sa7fymnayhyznkcgf86yt7vu4x4b 14 82890 869406 699685 2026-09-11T21:48:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын эдийн засаг]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын эдийн засаг]] without leaving a redirect 699685 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Economy of North Korea|Умард Солонгосын эдийн засаг}} [[Ангилал:Азийн эдийн засаг|Солонгос #Умард]] [[Ангилал:Эдийн засаг улс орноор|Солонгос #Умард]] [[Ангилал:Умард Солонгос|эдийн засаг]] h4ppyjn1y3pmqz7rmd5qjreb6pffo2k 869407 869406 2026-09-11T21:48:47Z Enkhsaihan2005 64429 869407 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Economy of North Korea|Хойд Солонгосын эдийн засаг}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:Хойд Солонгос}} [[Ангилал:Хойд Солонгос|Эдийн засаг]] [[Ангилал:Эдийн засаг улс орноор]] [[Ангилал:Азийн эдийн засаг улс орноор]] [[Ангилал:Зүүн Азийн эдийн засаг]] [[Ангилал:Зүүн Хойд Азийн эдийн засаг]] [[Ангилал:Солонгосын эдийн засаг| Хойд Солонгос]] 8wboafmboot92lahvmbc3d6wrlapelu 14 84129 869310 571100 2026-09-11T14:48:24Z Enkhsaihan2005 64429 869310 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Kim Jong-il|Ким Жон Ил}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрчийн сэдэв]] [[Ангилал:Ким гэр бүл (Хойд Солонгос)|Жон Ил]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний сэдэв]] 0z4lgiaj68764hiuu62wsty6roj6pfj 14 90428 869402 589277 2026-09-11T21:42:05Z Enkhsaihan2005 64429 869402 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People of Pyongyang|Пёньяны хүн}} {{category more|Пёньян}} [[Ангилал:Пёньян]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн суурингаар]] e8jkqk38be01gj3s1szb1lbuup155gt 14 92750 869306 597868 2026-09-11T14:43:31Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын үндэсний шигшээ баг]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын үндэсний шигшээ баг]] without leaving a redirect 597868 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Үндэсний шигшээ баг улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын спорт|Үндэсний шигшээ баг]] 3iclkv5bnstlqh6v2ffdlsd4258lz6p 869307 869306 2026-09-11T14:44:17Z Enkhsaihan2005 64429 869307 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Үндэсний шигшээ баг улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын спортын клуб ба баг| ]] phgw4fd875z75ecgx04c5c99vx9847d 14 95302 869322 604893 2026-09-11T15:16:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгос дахь угсаатан]] to [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь угсаатан]] without leaving a redirect 604893 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Умард Солонгос|угсаатан]] 2xzf3v868n9cyj0rck6vh7zrpymque6 869324 869322 2026-09-11T15:19:41Z Enkhsaihan2005 64429 869324 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Угсаатан улс орноор]] [[Ангилал:Солонгос дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын нийгэм]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн ам зүй]] lxdcnfjns1pwmovapzrxsukbd19m5jx 0 96791 869421 856189 2026-09-12T01:03:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869421 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in Central Africa}} {{Distinguish|Гвиней-Бисау|Гвиней|Баруун Шинэ Гвиней|Папуа Шинэ Гвиней}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Экваторын Гвинейн Бүгд Найрамдах Улс | common_name = Экваторын Гвиней | native_name = {{unbulleted list|{{native name|es|República de Guinea Ecuatorial}}|{{native name|fr|République de Guinée équatoriale}}|{{native name|pt|República da Guiné Equatorial}}}} | image_flag = Flag of Equatorial Guinea.svg | flag_type = [[Экваторын Гвинейн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg | symbol_type = [[Экваторын Гвинейн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native name|es|Unidad, Paz, Justicia}}<br />"Эв нэгдэл, Энхтайван, Шударга ёс" | national_anthem = {{native name|es|[[Экваторын Гвинейн төрийн дуулал|Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad]]|nolink=yes}}<br />''Асар их аз жаргалынхаа замаар алхацгаая ''<br />{{center|[[File:Equatorial Guinea's national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:GNQ orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Африкийн газрын зураг|default=1}} | map_caption = | capital = [[Малабо]] (''одоогийн'')<br /> [[Сьюдад де ла Пас]] (''баригдаж буй'') | coordinates = {{Coord|3|45|N|8|47|E|type:city_region:GQ}} | largest_city = [[Малабо]] | official_languages = {{Plain list| * [[Испани хэл]] * [[Франц хэл]]<ref>{{Cite web|url=https://www.worldtravelguide.net/guides/africa/equatorial-guinea/history-language-culture/ |title = History, language and culture in Equatorial Guinea}}</ref> * [[Португал хэл]]<ref>{{cite web|url=https://appablog.wordpress.com/2011/10/17/equatorial-guinea-adds-portuguese-as-the-countrys-third-official-language/|title=Equatorial Guinea Adds Portuguese as the Country's Third Official Language|date=14 October 2011|access-date=26 September 2022}}</ref> }} | regional_languages = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |[[Фанг хэл]] |[[Бубе хэл]] |[[Аннобон хэл]] |[[Комбе хэл]] |[[Квасио хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 85.7% [[Фан үндэстэн|Фан]] | 6.5% [[Буби үндэстэн|Буби]] | 3.6% [[Экваторын Гвинейн хүн ам#Уугуул гэж тооцогддог хүмүүс|Ндове]] | 1.6% Аннобон | 1.1% [[Квасио үндэстэн|Бужеба]] | 1.1% бусад }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name=CIA>{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea/ |wayback=20210109235259 |text=Equatorial Guinea |archiv-bot=2026-02-28 14:34:31 InternetArchiveBot }}. Cia World Factbook.</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |88.7% [[Христийн шашин|Христ]] |5.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |4.0% [[Ислам]] |1.7% [[Африкийн уламжлалт шашин|уламжлалт итгэл]] |0.6% [[Экваторын Гвиней дэх шашин шүтлэг|бусад]] }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/equatorial-guinea#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016|title=Religions in Equatorial Guinea &#124; PEW-GRF|website=Global Religious Futures|access-date=19 April 2022|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409020658/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/equatorial-guinea#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | demonym = {{unbulleted list |[[Экваторын Гвинейн хүн ам|Экваторын Гвинейчүүд]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[дарангуйлал]])<ref>{{cite report |title=Equatorial Guinea 2020 Human Rights Report |url=https://gq.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/194/EQUATORIAL-GUINEA-2020-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf |website=U.S. Embassy in Equatorial Guinea |access-date=8 August 2021 |section=Section 3. Freedom to Participate in the Political Process |page=15 |date=2020 |archive-date=16 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716074830/https://gq.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/194/EQUATORIAL-GUINEA-2020-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|title=Democracy Index 2020|url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2020/|access-date=2021-12-17|website=Economist Intelligence Unit|language=en-GB}}</ref> | leader_title1 = [[Экваторын Гвинейн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] | leader_title2 = [[Экваторын Гвинейн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Теодоро Нгема Обианг Манге]] | leader_title3 = [[Экваторын Гвинейн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Мануэла Рока Ботей]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[Экваторын Гвинейн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Сенат (Экваторын Гвиней)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Экваторын Гвиней)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Франкогийн Испани|Испаниас]]) | established_event1 = Тунхагласан | established_date1 = 10 сарын 12, 1968 | area_km2 = 28,050 | area_rank = 141 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 10,830 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = 1,679,172<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Equatorial Guinea|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 154 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = $27.959 тэрбум | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 148 | GDP_PPP_per_capita = $18,127<ref name="data.worldbank.org">{{cite web |title=GDP per capita, PPP (current international $) - Equatorial Guinea |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=GQ |website=data.worldbank.org |publisher=The World Bank |access-date=26 April 2022 |archive-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426143026/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=GQ |url-status=dead }}</ref> | GDP_nominal = $16.012 тэрбум | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 133 | GDP_nominal_per_capita = $8,462<ref name="data.worldbank.org2">{{cite web |title=GDP per capita (current US$) - Equatorial Guinea |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=GQ |website=data.worldbank.org |publisher=The World Bank |access-date=26 April 2022}}</ref> | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.596 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI1">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=16 October 2022}}</ref> | HDI_rank = 145 | currency = [[Төв Африкийн франк]] | currency_code = XAF | time_zone = [[Баруун Африкийн Цаг|БАЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[+240]] | cctld = [[.gq]] | footnote_a = | today = }} '''Экваторын Гвинейн Бүгд Найрамдах Улс''', нийтлэг нэршил нь '''Экваторын Гвиней''' ({{lang-es|Guinea Ecuatorial}}, {{lang-fr|Guinée équatoriale}}, {{lang-pt|Guiné Equatorial}}) нь [[Субсахарын Африк]]т орших [[улс]] юм. Эх газарт орших хэсэг нь умард талаараа [[Камерун]]тай, дорнод ба өмнөд талаараа [[Габон]]той хиллэх бол өрнөдөд нь [[Гвинейн булан]] бий. Энэ улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн өмнөд цэг нь [[Аннобон]] арал бөгөөд [[экватор]]оос өмнө зүгт 156 км-т, үлдсэн нутаг дэвсгэр нь экваторын хойд талд оршино. Хэдийгээр тус улсын нэрэнд экваторын гэдэг үг байгаа боловч улсын нутаг дэвсгэрийн нь хаагуур нь ч экватор дайрдаггүй аж. Урьдны [[Испанийн эзэнт гүрэн|испанийн колони]] байсан тус улсын хүн амын дийлэнх нь [[Фанг (угсаатан)|фангууд]] бол цөөн тооны [[Бүби (усгаатан)|бүби]] байна. Экваторын Гвиней нь тэнгисийн эрэг дагуу их хэмжээний [[газрын тос]]ны баялагтай боловч түүнээс олсон ашгийг нь цөөн тооны эрх мэдэл бүхий улс төрчид л хүртдэг байна. [[Нэг хүнд ногдох орлого|Нэг хүнд ногдох орлогын]] хэмжээгээрээ Европын Холбооны улсуудын дунджид хүрэх ч, ядуурлын түвшин өндөр.<ref>Andrej Pustovitovskij: Strukturelle Kraft in Internationalen Beziehungen: Ein Konzept der Macht in internationalen Verhandlungen. Springer-Verlag, 2016, ISBN 978-3-658-12693-3, Kapitel 5.2.5.: Äquatorialguinea – China als Brecher der politischen Isolation, S. 207 ([https://books.google.de/books?id=ElSmCwAAQBAJ&pg=PA207#v=onepage&q&f=false eingeschränkte Vorschau] in der Google-Buchsuche [abgerufen am 21. Januar 2019]).</ref> [[Хүний эрх]] зөрчигдөх явдал нь эрс багассан боловч хууль эрх зүйн найдвартай орчин бүрдээгүй хэвээр байсаар байна. == Газар зүй == Экваторын Гвиней нь Африк тивийн хамгийн жижиг нутаг дэвсгэртэй улсуудын нэг бөгөөд нийт 28.051 км² нутаг дэвсгэртэйгээс эх газарт байх нутаг нь ойролцоогоор 26.000 км². Үүнийг манай улсын газар нутагт харьцуулбал ойролцоогоор [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] нутаг дэвсгэрийн талаас ч бага гэсэн үг юм. Эх газарт орших хэсгийг нь [[Мбини]] гэх ба тэнгисийн эргээсээ алгуур өндөрссөөр бүс нутгийн төв хэсэгтээ 1200 метр хүртэл өргөгдөнө. Улсын нутаг дэвсгэрийн хойд хэсэг нь болох [[Биоко]] арал нь ойролцоогоор 2000 км² талбайтай. Мөн түүнчлэн эргийн ойролцоох [[Кориско]], [[Их Элобей]], [[Бага Элобей]] зэргийн арлуудаас гадна [[Сан-Томе (арал)|Сан-Томе]] арлаас баруун урд зүгт 352 км-ийн зайд орших 17 км² газар нутаг бүхий [[Аннобон]] арал Экваторын Гвинейд харьяалагдана. Хуурай газрын хилийн урт нь 835 км, эргийн хилийн урт нь 300 орчим километр. === Уур амьсгал === Арал дээр болон эх газарт халуун орны чийглэг ойн уур амьсгалтай ба хуурай байх үе нь маш богино. Биоко арал дээр хуурай улирал нь арванхоёрдугаар ба нэгдүгээр сар байхад, эх газарт долоодугаар сараас наймдугаар сар хүртэл үргэлжилнэ. === Амьтан, ургамал === Экваторын Гвинейд халуун орны чийглэг ой зонхилно. Биоко арал дээрх чийглэг ойг тариалангийн талбай болгосон. Аннобон арал дээр ихэнхдээ тосны- ба наргилын далдуу мод ургадаг. Чийглэг ойн бүс нутаг нь олон зүйлийн амьтанд тохиромжтой уур амьсгалтай учраас [[Ердийн шимпанзе|шимпанзе]], [[Өрнийн нам дор газрын горилла|горилла]], [[Дрил (примат)|дрил]], [[мандрил]], [[алтан макака|макака]] ихээхэн байдаг. Мөн [[цоохор ирвэс]], [[ойн заан]], [[улаан одос үхэр|ойн одос үхэр]], [[бутны гөрөөс]], [[Бонго (гөрөөс)|бонго]] ч ихээр тааралдана.<ref>[http://www.bioko.org/index.html Bioko Biodiversity Protection Program.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} In: bioko.org. 18. Februar 2019, abgerufen am 18. Februar 2019 (englisch).</ref> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Equatorial Guinea|Экваторын Гвиней}} {{Wikivoyage|Equatorial Guinea}} == Эшлэл == <references /> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} [[Ангилал:Экваторын Гвиней| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] baxprchophn84tve7z1jyww1ejp582c 14 97862 869381 613363 2026-09-11T21:27:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн ажил үйлээр]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн мэргэжлээр]] without leaving a redirect 613363 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хүн мэргэжил ба улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн|!хүн ажил үйлээр]] 4a6mtjwylvw5w4c04534xf5muy8p2hk 869382 869381 2026-09-11T21:28:04Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн мэргэжлээр]] to [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн ажил үйлээр]] without leaving a redirect 613363 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хүн мэргэжил ба улс орноор]] [[Ангилал:Умард Солонгосын хүн|!хүн ажил үйлээр]] 4a6mtjwylvw5w4c04534xf5muy8p2hk 869385 869382 2026-09-11T21:29:00Z Enkhsaihan2005 64429 869385 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Солонгосын хүн ажил үйлээр| +Хойд Солонгос]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн| Ажил үйлээр]] [[Ангилал:Хүн мэргэжил ба улс орноор]] a1yrq9a4upe53bbde1m1y411tbw8nc9 0 105908 869417 868800 2026-09-11T22:16:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869417 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 0 108625 869345 863893 2026-09-11T19:40:35Z Enkhsaihan2005 64429 869345 wikitext text/x-wiki '''Сорхууд''' овогт '''Содовжамцын Хүрэлбаатар''' ([[1951 он]]ы [[10 сарын 17]]-нд төрсөн -2023 оны 9-р сарын 19-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монгол Улс]]ын [[дипломат]]ч. Япон улсад 2 удаа болон [[БНАСАУ]]-д Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байв. Монгол, Японы харилцааг дэмжих “Түншийн холбоо” нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч байсан. == Намтар == Түүний эцэг Ц.Содовжамц Ховд аймгийн уугуул хүн байсан бөгөөд нутгаасаа гарч Багшийн сургуулийг дүүргээд Завхан аймагт багшилж байсан. Удалгүй цэргийн хүн болж Баянхонгор аймагт ажиллаж амьдрах болсон байна. Харин С.Хүрэлбаатарын эх нь Х.Сангидулам гэдэг хүн байсан ажээ. Х.Сангидулам нь хүүгээ сургууль соёлд суралцуулах гэж Ц.Содовжамцтай гэр бүл болж овоглон сургууль төгсгөсөн. === Боловсрол === Хүрэлбаатар 1969 онд [[Баянхонгор аймаг]]т дунд сургууль дүүргээд Улсын Багшийн Дээд Сургуулийн орос хэлний ангид элсэн орж 1971 он хүртэл суралцсан. Улмаар 1971-1976 онд [[Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургууль]]д суралцаж дипломатч мэргэжил эзэмшжээ. Сүүлд 1989-1991 онуудад ЗХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын академид сурч дүүргэсэн байна. === Ажилласан байдал === * 1976-1981 [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яамны]] Азийн газрын ажилтан. Энэ үедээ Япон улсаас БНМАУ-д суугаа ЭСЯ-нд томилогдон орчуулагчаар 2 жил ажилласан. * 1981-1987 онд БНМАУ-ын Япон улсад суугаа ЭСЯ-ны 3-р нарийн бичгийн дарга * 1987-1989 онд БНМАУ-ын ГЯЯ-ны Азийн газрын 2-р нарийн бичгийн дарга * 1991-1996 онд ГХЯ-ны Ази-Африкийн газрын дарга * 1997-2001 онд Монгол улсаас Япон улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд * 2002-2005 онд Монгол улсын ГХЯ-ны бодлого төлөвлөлт, мэдээлэл, үнэлгээний газрын зөвлөх * 2005-2008 онд Монгол улсын ГХЯ-ны Азийн газрын дарга * 2008-2011 онд Монгол улсаас БНАСАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд * 2012-2017 онд Монгол улсаас Япон улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд == Шагнал == * Японы "Мандах нар" одонгийн алт мөнгөн од, зэрэглэлийн одон (2017) * Монгол Улсын Гавьяат Эдийн засагч (2021) * Алтангадас одон == Гадаад холбоосууд == * [https://web.archive.org/web/20210616190118/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%8F%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B3%D1%8B%D0%BD-%D1%87%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%83%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%80%D1%85%D1%8D%D0%BC/ Монгол Японы харилцааны тулгын чулууг тавилцсан эрхэм] - 2017.12.18 {{s-start}} {{Залгамжлал | албан_тушаал = Монгол Улсаас Япон улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд | он = 2012-2017 | өмнө = [[Рэнцэндоогийн Жигжид]] | дараа = [[Дамбадаржаагийн Батжаргал]] }} {{Залгамжлал | албан_тушаал= Монгол Улсаас БНАСАУ-д суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд | он = 2008-2011 | өмнө = [[Жанчивдоржийн Ломбо]] | дараа = [[Маньбадрахын Ганболд]] }} {{Залгамжлал | албан_тушаал= Монгол Улсаас Япон улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд | он = 1997-2001 | өмнө = [[Бадам-Очирын Должинцэрэн]] | дараа = [[Замбын Батжаргал]] }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Хүрэлбаатар, Содовжамцын}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Япон дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн төгсөгч]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Баянхонгорынхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1951 онд төрсөн]] [[Ангилал:2023 онд өнгөрсөн]] c5hr250kw8d48xfssdbaaltvhln5u2v 3 118272 869291 867304 2026-09-11T13:35:38Z Amikkkk 95821 /* Хүсэлт */ шинэ хэсэг 869291 wikitext text/x-wiki Сайн байна уу? Та боломжтой бол Юндэндоржийн Оюун гуайн тухай Англи хэлээр википедиа пейж нээж өгч туслана уу? Уншсанд баярлалаа. == Хэлэлцүүлэг / Яриа == Hello! Please see the discussion at [[Wikipedia:Хурал#Хэлэлцүүлэг / Яриа]] Thank you! [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 14:57, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) == Stefania Turkewich == Hello Avirmed Batsaikhan, When you have time, could you take a look at the English article: [[en: Stefania Turkewich]]? Stefania was the first woman composer of classical music in Ukraine. Would it be possible for you to give this article a start in the Mongolian language Wikipedia with an introductory sentence or paragraph for the «CEE Spring 2022» Wikipedia project? Thank you. [[Хэрэглэгч:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Nicola Mitchell|talk]]) 13:36, 1 Тавдугаар сар 2022 (UTC) :Today I posted in Mongolian language Wikipedia, Good luck. [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|talk]]) 03:58, 2 Тавдугаар сар 2022 (UTC) ::Thank you for all the work! The article looks great! [[Хэрэглэгч:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Nicola Mitchell|talk]]) 19:22, 2 Тавдугаар сар 2022 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:Constitution of Azerbaijan]] in Mongolian Wikipedia? It does not need to be long. Yours sincerely, [[Хэрэглэгч:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Multituberculata|talk]]) 14:41, 26 Тавдугаар сар 2022 (UTC) :Already upload in Mongolian Wikipedia the article "Constitution of Azerbaijan". [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|talk]]) 17:13, 26 Тавдугаар сар 2022 (UTC) ::Thank you very much for the new article and all the best! [[Хэрэглэгч:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Multituberculata|talk]]) 13:54, 29 Тавдугаар сар 2022 (UTC) == Сайн байна уу == Википедиагаа жаахан шинэчлэе гээд хэд хэдэн хэлэлцүүлгийг эхлүүлсэн байгаа юм, та завтай бол санал онолоо өгөөч? Баярлалаа! * [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр_хуудас]] [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:18, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) :Бусад хэл дээрх Вики-тэй адил тодорхой гарчиг оруулах хэрэгтэй. Жишээ нь Олон улсын харилцаа гэдэгт "Монгол-америкийн харилцаа", "Монгол-Оросын харилцаа",...,..., зэргийг оруулах зэрэг [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|talk]]) 11:12, 3 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Ангилал, Interlanguage link нэмэх == Сайн байна уу, Та шинээр оруулж байгаа өгүүллүүддээ ангилал (category), interlanguage link нэмж байвал википедиагийн з.б-д их хэрэгтэй шүү - Ангиллыг өгүүллийнхээ доор (кодоор) <nowiki>[[Ангилал:блабла]]</nowiki> гэж нэмж болно, эсвэл Visual Editor ашиглаад: [[Файл:Add category example.png|200px]] Interlanguage link-ийг зүүн талын "Add interlanguage links" холбоос дээр дараад "enwiki" (англи викитэй холбох нь хамгийн шулуухан) гэж байгаад бусад хэлээрх өгүүллүүдээс хайгаад холбож болно (ингэснээр wikidata-д бас холбогдоод бусад хэлний викигээс монгол вики руух холбоос нэмэгдэнэ): [[Файл:Add interwiki example.png|200px]] Асууж барих зүйл байвал хэлээрэй! Thanks [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 01:55, 9 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) == TOGG == @[[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] Hi, I created an article for the new Turkish car manufacturer TOGG but it was deleted twice since I used machine translation. I have seen that you have created some car-related articles on Mongolian Wikipedia and I want to ask you can you create an article for TOGG for me please? Thanks [[Хэрэглэгч:ARDITGILA|ARDITGILA]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ARDITGILA|talk]]) 09:20, 28 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Зураг == Таны Commons руу оруулж бгаа зурагнууд устгагдаад байх шиг байна, одоохондоо шууд монгол вики рүү аплоуд хийгээч? Лиценз гэх мэтийг дараа нь шийдэж байгаад Commons руу хуулж болно. --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 23:47, 19 Есдүгээр сар 2023 (UTC) :Харин тийм ээ. Ок [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|talk]]) 01:03, 20 Есдүгээр сар 2023 (UTC) == Question? == kk: Ассалаумағалейкум моңғол тіліне үлес қоспақшымын, кіші өңдемелер арқылы. Соңғы өңдемемді көріп өз ойыңызды білдірсеңіз қуанышты болар едім? [[Хэрэглэгч:Muzaffar Turgunov|Muzaffar Turgunov]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Muzaffar Turgunov|talk]]) 19:15, 24 Арваннэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Эшлэл == Таны оруулж байгаа хувь нэмэр арвин их байгаад баярлаж байдаг. Гэхдээ таны бичсэн шинэ, хуучин өгүүлэлд ямар ч эшлэл алга байна. Цаашид засвар хийхдээ тэр сэдэвт нэмсэн өгүүлбэр зэргийг ямар эх сурвалж, баримтаас авч ашигласнаа тодорхой тэмдэглэж байвал сайн байна. Мөн ангилал нэмж байвал сайн байна.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 05:52, 23 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) :Яаж эшлэл хийхийг мэдэхгүй учир хийгээгүй. Мөн Ангилал яаж нэмэх вэ? Алхам алхамаар яаж хийхийг заагаад өгнө үү. [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|яриа]]) 12:54, 24 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) :Ангилал (Category) нэмэх тухай [https://www.youtube.com/watch?v=hEIzbIpo9Dg заавар бичлэг]. == Translation request == Hello, Avirmed Batsaikhan. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Mongolian Wikipedia? Kindest regards, [[Хэрэглэгч:Oirattas|Oirattas]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Oirattas|яриа]]) 13:50, 18 Аравдугаар сар 2024 (UTC) == Шинэ хуудасны талаар == Сайн байна уу? Шинэ хуудас үүсгэхдээ ангилал, эшлэл нэмээд үүсгэснийхээ дараа бусад хэлтэй холбодог болж болох уу? Холбоос нэмэх товч дээр дараад нэмдэг шүү. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 21:08, 7 Арванхоёрдугаар сар 2024 (UTC) == Хуудас өөр хүн бичсэн болох юм? == Энэ миний бичиж үүсгэсэн өгүүллийг өөр хүн үүсгэсэн болгоод гарч байх юм ? Жишээ нь "Лунд Их сургууль" гэх хуудас. ичдэггүй улс вэ? [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|яриа]]) 14:56, 11 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) :Та өмнө нь байсан өгүүллийг өөр нэрээр дахин үүсгэсэн тул би таны оруулсан агуулгыг анх байсан өгүүлэлд нэгтгэсэн болно. Шинэ хуудас үүсгэхдээ тухайн өгүүлэл монгол хэлний википедиад байгаа эсэхийг шалгаж байна уу. Баярлалаа. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 07:26, 12 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) ::zaa [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|яриа]]) 09:43, 12 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) == Request == Hello, Avirmed Batsaikhan. Can you translate and upload the articles [[:en:Bazardüzü]] and [[:en:Campi Flegrei]] in Mongolian Wikipedia? The latter is an active supervolcano. Yours sincerely, [[Хэрэглэгч:Kurcke|Kurcke]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Kurcke|яриа]]) 20:11, 26 Хоёрдугаар сар 2026 (UTC) == Хуудас зөөх хүсэлт == Сайн байна уу. Төвөг удсанд уучлаарай. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026/Батжаргалын Заяабал]] ноорог хуудсыг эх сурвалж, эшлэл, зураг, бүтэцтэйгээр аль болох цэгцлэн бэлтгээд байна. Одоогоор надад хуудас зөөх эрх нээгдээгүй тул боломжтой бол [[Батжаргалын Заяабал]] нэрээр үндсэн өгүүллийн орон зай руу зөөх боломжтой эсэхийг шалгаж өгч тусална уу. Хэрэв шаардлага хангахгүй зүйл байвал засах зөвлөгөө өгвөл их баярлана. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026|MongolEditor2026]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolEditor2026|яриа]]) 14:27, 17 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) == Хүсэлт == Сайн байна уу? Та боломжтой бол Юндэндоржийн Оюун гуайн тухай Англи хэлээр википедиа пейж нээж өгч туслана уу? Уншсанд баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Amikkkk|Amikkkk]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amikkkk|яриа]]) 11:53, 27 Наймдугаар сар 2026 (UTC) == Хүсэлт == Та хэрвээ Ю.Оюун гуайн Англи википедиа пейж нээвэл би орчуулга, нэмэлт мэдээлэл бичиж өгч тус болно [[Хэрэглэгч:Amikkkk|Amikkkk]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amikkkk|яриа]]) 13:35, 11 Есдүгээр сар 2026 (UTC) omkgmpet5ys5mel93ijsl5434omv926 0 123810 869335 823471 2026-09-11T19:37:40Z Enkhsaihan2005 64429 869335 wikitext text/x-wiki '''Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа'''. [[БНАСАУ]]-ыг 1948 оны 9-р сарын 9-нд байгуулагдахад хоёр орон харилцан нэг нэгнийгээ хүлээн зөвшөөрч '''1948 оны 10-р сарын 15-нд''' [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцааа]] тогтоосон байна. Улмаар 1951 онд хоёр талдаа ЭСЯ-аа байгуулсан түүхтэй ажээ. Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан анхны Элчин сайдаар АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу]], БНАСАУ-аас Монгол улсад сууж байсан анхны Элчин сайд нь Ким Ён Жин нар байсан түүхтэй. == 1948-1990 оны харилцаа == Солонгосын дайны үеэр Монгол нь коммунист орны хувьд Хойд Солонгосын талд баттай зогсон эд материал болон сэтгэл санааны хувьд ихэд дэмжиж байсан бөгөөд дайны үед мал, махаар тусалснаас гадна адуу амьдаар нь гаргаж байсан. Нийт 226,236 толгой мал бэлэглэж байсан түүхтэй. Мөн дайнд өнчирсөн 200 хүүхдийг Монголд авч ирэн 7 жил өсгөж өндийлгөж байсан юм. Энэ хугацаанд хоёр орны харилцаа хэвийн буюу ойр дотно байжээ. Төрийн болон коммунист намуудын харилцааны хүрээнд нам төрийн дээд хэмжээний айлчлал байнга зохиогдож, албан бусаар намын амрагч нар БНАСАУ-д зочилдог, Үйлдвэрчний эвлэлийн жуулчид, соёл урлагийн солилцоо хийдэг байжээ. БНАСАУ-ын удирдагч [[Ким Ир Сен|Ким Ир Сэн]] Монголд 1956 болон 1988 онд хоёр удаа айлчилж байжээ. 1956 онд БНМАУ-ын удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], 1986 онд Монгол Улсын нам, төрийн удирдагч [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]] тус тус БНАСАУ-д айлчилсан. == 1990 оноос хойшхи харилцаа == 1990 он гарсаар хоёр орны харилцаа бараг зогсонги байдалд орсон боловч тэр үед Монгол улсын Ерөнхий сайд асан [[Шаравын Гунгаадорж]]<nowiki/>ийг БНАСАУ-д Элчин сайдаар томилсон явдал нь монголын тал хоёр орны харилцааг цаашид өндөр хэмжээнд хадгалах сонирхолтой байгаа илэрхийлэл болжээ. 1996 онд Монгол Улсын Их хуралд Монгол-Солонгосын парламентийн бүлэг байгуулагдсан байна. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди, 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж БНАСАУ-д, 2007 онд БНАСАУ-ын АДХТ-ийн дарга Ким Ен Нам Монголд албан ёсны айлчлал хийсэн. 2007 онд хоёр орны Засгийн газрын хооронд ажиллах хүч солилцох тухай хэлэлцээр байгуулагдсанаас хойш БНАСАУ-ын барилгачид, манай улсын бүтээн байгуулалтад гар бие оролцсон байна. 1990-ээд оны дунд үеэс хойш Хойд Солонгосоос Өмнөд Солонгост нийтдээ 20 мянган дүрвэгч очсоны 7-8 мянга нь Монголоор дамжиж очсон гэдэг тоо байна. /Энэ тухай Өмнөд Солонгосын баримтат кино байдаг/. 2008 оны Бээжингийн олимпоос эхлэн БНХАУ хилийн асуудлаа чангатгаснаар Монгол уруу ирэх дүрвэгчид эрс цөөрсөн ажээ. == Монгол улс, БНАСАУ-ын хоорондын өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд: == === Нэг. Монголын талаас === 1. 1953 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 2. 1956 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 3. 1961 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Самбуу тэргүүтэй төлөөлөгчдийн төрийн айлчлал 4. 1975 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Л.Ринчин 5. 1978 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СН3- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Т.Рагчаа тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 6. 1979 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МҮЭ-ийн Төз Зөвлөлийн дарга Г.Очирбат тэргүүтэй АИХ-ын төлөөлөгчид 7. 1980 онд МАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, Намын Хянан шалгах Хорооны дарга С.Лувсанравдан тэргүүтэй МАХН-ын төлөөлөгчид 8. 1983 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СнЗ- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Д.Майдар тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 9. 1984 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МАХН-ын Төв Хорооны хэлтсийн эрхлэгч Б.Лхамжав тэргүүтэй АИХ-ын төлөөлөгчид 10.1986 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны дарга С.Мөнхжаргал тэргүүтэй Улаанбаатар хотын төлөөлөгчид 11. 1986 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга, АИХ-ын дарга Д.Цэвэгмид тэргүүтэй парламентын төлөөлөгчид 12. 1986 онд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Батмөнх тэргүүтэй нам, төрийн төлөөлөгчид 13. 1988 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Д.Содном тэргүүтэй нам, Засгийн төлөөлөгчид. 14. 1988 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Н.Содном 15. 1988 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга Ч.Сүрэн тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 16. 1989 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Ц.Гомбосүрэн 17. 1989 онд МАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Ц.Намсрай тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 18. 1992 онд Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн сайд Ж.Батсуурь тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 19. 1996 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн дэд сайд Ч.Баатар 20. 1998 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд Ш.Алтангэрэл 21. 1998 онд Монгол Улсын Сангийн сайд Б.Батбаяр 22. 1999 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал 23. 2003 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд Л.Эрдэнэчулуун 24. 2003 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр 25. 2003 онд УИХ-ын Байгаль орчин, хөдөөгийн бодлогын байнгын Хорооны дарга Ш.Гунгаадорж 26. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 27. 2005. Монгол Улсын Байгаль Орчны сайд У.Барсболд 28. 2005. Монгол Улсын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Б.Чадраа 29. 2006 онд Монгол Улсын БСШУ-ны дэд сайд С.Төмөр-Очир 30. 2006 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Бадамдамдин 31. 2010 онд Гадаад Харилцааны сайд Г.Занданшатар 32. 2011 онд Улаанбаатар хотын дарга Э.Бат-Үүл 33. 2012 онд УИХ-ын дэд дарга Р.Гончигдорж 33. 2012 онд Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин 34. 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] 35. 2014 онд Үйлдвэр, Хөдөө аж ахуйн сайд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] 36. 2014. Хөдөлмөрийн сайд Я.Санжмятав 37. 2017 онд Гадаад хэргийн дэд сайд Б.Батцэцэг 38. 2018 онд УИХ-ын гишүүн, Монгол, БНАСАУ-ын парламентын бүлгийн дарга О.Баасанхүү 39. 2008 онд Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 40. Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]] айлчилсан. === Хоёр. БНАСАУ-ын талаас === 1. 1956. БНАСАУ-ын Сайд нарын Танхимын дарга [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сен]] тэргүүтэй БНАСАУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгчид 2. 1959. БНАСАУ-ын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Цой Ен Ген тэргүүтэй нам, төрийн төлөөлөгчид 3. 1959. БНАСАУ-ын АДХТ-ийн нарийн бичгийн дарга Пак Мун Гю тэргүүтэй АДХ-ын төлөөлөгчид 4. 1961. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, Сайд нарын Танхимын орлогч дарга Жөн Ил Рён тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 5. 1966.6 СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 6. 1972. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Кан Рян Ук 7. 1973. БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Хѳ Дам 8. 1973. БНАСАУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Кан Рян Ук 9. 1976. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга Сө Чөр тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 10. 1981. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Жөн Жүн Ги тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 11. 1981. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Ким Ген Рён тэргүүтэй БНАСАУ ын нам, засгийн төлөөлөгчид 12. 1985. БНАСАУ-ын Засаг захиргааны зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Ким Ен Нам 13. 1986. БНАСАУ-ын АДХ-ын орлогч дарга Ре Ен Гу 14. 1986. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, Пёньян хотын Захиргаа, Эдийн засгийг удирдах Хорооны дарга Кан Хи Вөн тэргүүтэй Пёньян хотын төлөөлөгчид 15. 1987. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Ким Хван тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 16. 1987. БНАСАУ-ын Гадаад Худалдааны яамны сайд Цой Жөн Гөн 17. 1988. СХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНАСАУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ким Ил Сон|'''Ким Ир Сен''']] 18. 1989. БНАСАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч Жо Сэ Ун тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 19. 1995. БНАСАУ-ын Сангийн сайд Юн Ги Жон тэргүүтэй СМНН-ийн төлөөлөгчид 20. 1995. БНАСАУ-ын Орон нутгийн аж үйлдвэрийн сайд Ким Сөн Гү тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 21. 1997. БНАСАУ-ын ГХЯ-ны дэд сайд Цой У Жип 22. 1998. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Чон Жэ Хон 23. 2002. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Пэк Нам Сун 24. 2004. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ким Ен Ир 25. 2005.9 БНАСАУ-ын Сангийн сайд, СМНН-ийн дарга Мун Ир Бон 26. 2006.8 БНАСАУ-ын ГСХХ-ны даргын үүрэг гүйцэтгэгч Мун Жэ Чөр 27. 2007.7 БНАСАУ-ын АДХТ-ийн дарга Ким Ен Нам 28. 2011 Гадаад хэргийн сайд Пак Ы Чун 29. 2012 БНАСАУ-ын Ардын Дээд Хурлын дарга Цой Тхе Бок 30. 2013. БНАСАУ-ын Ард түмнийг аюулаас хамгаалахын сайд Цой Бу Ил 31. 2014. БНАСАУ-ын Гадаад худалдааны дэд сайд Гу Бон Тэ 32. 2014. БНАСАУ-ын Хөдөө аж ахуйн дэд сайд Хван Мин 33. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ли Су Eн 34. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ли Гил Сөн 35. 2015, 2018.БНАСАУ-ын АДХ дахь Солонгос, Монголын найрамдлын бүлгийн дарга, Дээд боловсролын Хорооны дарга Тэ Хён Чөл нар айлчилжээ. == Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан Элчин сайд нар == 1. [[Жамсрангийн Самбуу]] /1951-1952/ 2. [[Сандивын Равдан|Сандавын Равдан]] /1952-1955/ 3. [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] /1955-1956/ 4. Нүдэнхүүгийн Ядамжав /1956-1959/ 5. Цэвэлмаагийн Даш /1959-1961/ 6. [[Батын Дорж]] /1961-1963/ 7. Дэндэвийн Шарав /1963-1967/ 8. Гэлэгбармидын Вандан /1967-1971/ 9. Дагдалын Барс /1971-1973/ 10. Очирын Цэнд /1973-1976/ 11. [[Бадамтарын Балдоо]] /1976-1978/ 12. [[Нямжавын Баасанжав]] /1978-1981/ 13. Цэвээнгомбын Дэмиддагва /1981-1984/ 14. [[Пэрэнлэйн Үржинлхүндэв]] /1984-1989/ 15. Жамбалдоржийн Бадраа /1989-1991/ 16. [[Шаравын Гунгаадорж]] /1991-1995/ 17. [[Дамдины Бямбаа]] /1995-2001/ 18. [[Жанчивдоржийн Ломбо]] /2001-2008/ 19. [[Содовжамцын Хүрэлбаатар]] /2008-2012/ 20. Маньбадрахын Ганболд /2012-2016/ 21. Сүрэнгийн Цоггэрэл /2016-2021/ 22. Лувсанцэрэнгийн Эрдэнэдаваа /2021-/ == БНАСАУ-аас Монгол улсад суусан Элчин сайд нар == 1. Ким Ен Жин /1951-1953/ 2. Хон он Чор /1954-1956/ 3. Пак Квон Сөн /1956-1959/ 4. Хан Ил Му /1959-1961/ 5. Ким Кван Сөб /1961-1964/ 6. Пак Ин Гын /1964-1966/ 7. Ким Дон Жин /1966-1967/ 8. Пак Ген Бөм /1968-1970/ 9. Пак Ким Бөм /1970-1972/ 10. Цой Жон Ген /1972-1975/ 11. Ким Рен Ха /1975-1977/ 12. Ким И Хун /1977-1982/ 13. Пак Си Гвөн /1982-1985/ 14. Ким Тек Рюл /1985-1990/ 15. Жөн Юн Хве /1990-1994/ 16. Жөн Жан Хен /1994-1999/ 17. Чөн Жан Ен /1999-2001/ 18. Цой Жин Су /2001-2004/ 19. Пак Жөн До /2005-2010/ 20. Ли Чөн Гван /2010-2013/ 21. Хон Гю /2013-2017/ 22. О Сын Хо /2018- / [[Ангилал:Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хоёр талын харилцаа]] [[Ангилал:Монголын хоёр талын харилцаа|Солонгос, Хойд]] 3wf23cdvbhspcow4h6tif3gnzb4lk5y 869336 869335 2026-09-11T19:38:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Монгол-Умард Солонгосын харилцаа]] to [[Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] 869335 wikitext text/x-wiki '''Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа'''. [[БНАСАУ]]-ыг 1948 оны 9-р сарын 9-нд байгуулагдахад хоёр орон харилцан нэг нэгнийгээ хүлээн зөвшөөрч '''1948 оны 10-р сарын 15-нд''' [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцааа]] тогтоосон байна. Улмаар 1951 онд хоёр талдаа ЭСЯ-аа байгуулсан түүхтэй ажээ. Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан анхны Элчин сайдаар АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу]], БНАСАУ-аас Монгол улсад сууж байсан анхны Элчин сайд нь Ким Ён Жин нар байсан түүхтэй. == 1948-1990 оны харилцаа == Солонгосын дайны үеэр Монгол нь коммунист орны хувьд Хойд Солонгосын талд баттай зогсон эд материал болон сэтгэл санааны хувьд ихэд дэмжиж байсан бөгөөд дайны үед мал, махаар тусалснаас гадна адуу амьдаар нь гаргаж байсан. Нийт 226,236 толгой мал бэлэглэж байсан түүхтэй. Мөн дайнд өнчирсөн 200 хүүхдийг Монголд авч ирэн 7 жил өсгөж өндийлгөж байсан юм. Энэ хугацаанд хоёр орны харилцаа хэвийн буюу ойр дотно байжээ. Төрийн болон коммунист намуудын харилцааны хүрээнд нам төрийн дээд хэмжээний айлчлал байнга зохиогдож, албан бусаар намын амрагч нар БНАСАУ-д зочилдог, Үйлдвэрчний эвлэлийн жуулчид, соёл урлагийн солилцоо хийдэг байжээ. БНАСАУ-ын удирдагч [[Ким Ир Сен|Ким Ир Сэн]] Монголд 1956 болон 1988 онд хоёр удаа айлчилж байжээ. 1956 онд БНМАУ-ын удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], 1986 онд Монгол Улсын нам, төрийн удирдагч [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]] тус тус БНАСАУ-д айлчилсан. == 1990 оноос хойшхи харилцаа == 1990 он гарсаар хоёр орны харилцаа бараг зогсонги байдалд орсон боловч тэр үед Монгол улсын Ерөнхий сайд асан [[Шаравын Гунгаадорж]]<nowiki/>ийг БНАСАУ-д Элчин сайдаар томилсон явдал нь монголын тал хоёр орны харилцааг цаашид өндөр хэмжээнд хадгалах сонирхолтой байгаа илэрхийлэл болжээ. 1996 онд Монгол Улсын Их хуралд Монгол-Солонгосын парламентийн бүлэг байгуулагдсан байна. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди, 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж БНАСАУ-д, 2007 онд БНАСАУ-ын АДХТ-ийн дарга Ким Ен Нам Монголд албан ёсны айлчлал хийсэн. 2007 онд хоёр орны Засгийн газрын хооронд ажиллах хүч солилцох тухай хэлэлцээр байгуулагдсанаас хойш БНАСАУ-ын барилгачид, манай улсын бүтээн байгуулалтад гар бие оролцсон байна. 1990-ээд оны дунд үеэс хойш Хойд Солонгосоос Өмнөд Солонгост нийтдээ 20 мянган дүрвэгч очсоны 7-8 мянга нь Монголоор дамжиж очсон гэдэг тоо байна. /Энэ тухай Өмнөд Солонгосын баримтат кино байдаг/. 2008 оны Бээжингийн олимпоос эхлэн БНХАУ хилийн асуудлаа чангатгаснаар Монгол уруу ирэх дүрвэгчид эрс цөөрсөн ажээ. == Монгол улс, БНАСАУ-ын хоорондын өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд: == === Нэг. Монголын талаас === 1. 1953 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 2. 1956 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 3. 1961 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Самбуу тэргүүтэй төлөөлөгчдийн төрийн айлчлал 4. 1975 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Л.Ринчин 5. 1978 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СН3- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Т.Рагчаа тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 6. 1979 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МҮЭ-ийн Төз Зөвлөлийн дарга Г.Очирбат тэргүүтэй АИХ-ын төлөөлөгчид 7. 1980 онд МАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, Намын Хянан шалгах Хорооны дарга С.Лувсанравдан тэргүүтэй МАХН-ын төлөөлөгчид 8. 1983 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СнЗ- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Д.Майдар тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 9. 1984 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МАХН-ын Төв Хорооны хэлтсийн эрхлэгч Б.Лхамжав тэргүүтэй АИХ-ын төлөөлөгчид 10.1986 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны дарга С.Мөнхжаргал тэргүүтэй Улаанбаатар хотын төлөөлөгчид 11. 1986 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга, АИХ-ын дарга Д.Цэвэгмид тэргүүтэй парламентын төлөөлөгчид 12. 1986 онд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Батмөнх тэргүүтэй нам, төрийн төлөөлөгчид 13. 1988 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Д.Содном тэргүүтэй нам, Засгийн төлөөлөгчид. 14. 1988 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Н.Содном 15. 1988 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга Ч.Сүрэн тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 16. 1989 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Ц.Гомбосүрэн 17. 1989 онд МАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Ц.Намсрай тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 18. 1992 онд Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн сайд Ж.Батсуурь тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 19. 1996 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн дэд сайд Ч.Баатар 20. 1998 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд Ш.Алтангэрэл 21. 1998 онд Монгол Улсын Сангийн сайд Б.Батбаяр 22. 1999 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал 23. 2003 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд Л.Эрдэнэчулуун 24. 2003 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр 25. 2003 онд УИХ-ын Байгаль орчин, хөдөөгийн бодлогын байнгын Хорооны дарга Ш.Гунгаадорж 26. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 27. 2005. Монгол Улсын Байгаль Орчны сайд У.Барсболд 28. 2005. Монгол Улсын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Б.Чадраа 29. 2006 онд Монгол Улсын БСШУ-ны дэд сайд С.Төмөр-Очир 30. 2006 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Бадамдамдин 31. 2010 онд Гадаад Харилцааны сайд Г.Занданшатар 32. 2011 онд Улаанбаатар хотын дарга Э.Бат-Үүл 33. 2012 онд УИХ-ын дэд дарга Р.Гончигдорж 33. 2012 онд Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин 34. 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] 35. 2014 онд Үйлдвэр, Хөдөө аж ахуйн сайд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] 36. 2014. Хөдөлмөрийн сайд Я.Санжмятав 37. 2017 онд Гадаад хэргийн дэд сайд Б.Батцэцэг 38. 2018 онд УИХ-ын гишүүн, Монгол, БНАСАУ-ын парламентын бүлгийн дарга О.Баасанхүү 39. 2008 онд Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 40. Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]] айлчилсан. === Хоёр. БНАСАУ-ын талаас === 1. 1956. БНАСАУ-ын Сайд нарын Танхимын дарга [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сен]] тэргүүтэй БНАСАУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгчид 2. 1959. БНАСАУ-ын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Цой Ен Ген тэргүүтэй нам, төрийн төлөөлөгчид 3. 1959. БНАСАУ-ын АДХТ-ийн нарийн бичгийн дарга Пак Мун Гю тэргүүтэй АДХ-ын төлөөлөгчид 4. 1961. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, Сайд нарын Танхимын орлогч дарга Жөн Ил Рён тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 5. 1966.6 СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 6. 1972. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Кан Рян Ук 7. 1973. БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Хѳ Дам 8. 1973. БНАСАУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Кан Рян Ук 9. 1976. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга Сө Чөр тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 10. 1981. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Жөн Жүн Ги тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 11. 1981. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Ким Ген Рён тэргүүтэй БНАСАУ ын нам, засгийн төлөөлөгчид 12. 1985. БНАСАУ-ын Засаг захиргааны зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Ким Ен Нам 13. 1986. БНАСАУ-ын АДХ-ын орлогч дарга Ре Ен Гу 14. 1986. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, Пёньян хотын Захиргаа, Эдийн засгийг удирдах Хорооны дарга Кан Хи Вөн тэргүүтэй Пёньян хотын төлөөлөгчид 15. 1987. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Ким Хван тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 16. 1987. БНАСАУ-ын Гадаад Худалдааны яамны сайд Цой Жөн Гөн 17. 1988. СХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНАСАУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ким Ил Сон|'''Ким Ир Сен''']] 18. 1989. БНАСАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч Жо Сэ Ун тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 19. 1995. БНАСАУ-ын Сангийн сайд Юн Ги Жон тэргүүтэй СМНН-ийн төлөөлөгчид 20. 1995. БНАСАУ-ын Орон нутгийн аж үйлдвэрийн сайд Ким Сөн Гү тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 21. 1997. БНАСАУ-ын ГХЯ-ны дэд сайд Цой У Жип 22. 1998. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Чон Жэ Хон 23. 2002. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Пэк Нам Сун 24. 2004. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ким Ен Ир 25. 2005.9 БНАСАУ-ын Сангийн сайд, СМНН-ийн дарга Мун Ир Бон 26. 2006.8 БНАСАУ-ын ГСХХ-ны даргын үүрэг гүйцэтгэгч Мун Жэ Чөр 27. 2007.7 БНАСАУ-ын АДХТ-ийн дарга Ким Ен Нам 28. 2011 Гадаад хэргийн сайд Пак Ы Чун 29. 2012 БНАСАУ-ын Ардын Дээд Хурлын дарга Цой Тхе Бок 30. 2013. БНАСАУ-ын Ард түмнийг аюулаас хамгаалахын сайд Цой Бу Ил 31. 2014. БНАСАУ-ын Гадаад худалдааны дэд сайд Гу Бон Тэ 32. 2014. БНАСАУ-ын Хөдөө аж ахуйн дэд сайд Хван Мин 33. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ли Су Eн 34. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ли Гил Сөн 35. 2015, 2018.БНАСАУ-ын АДХ дахь Солонгос, Монголын найрамдлын бүлгийн дарга, Дээд боловсролын Хорооны дарга Тэ Хён Чөл нар айлчилжээ. == Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан Элчин сайд нар == 1. [[Жамсрангийн Самбуу]] /1951-1952/ 2. [[Сандивын Равдан|Сандавын Равдан]] /1952-1955/ 3. [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] /1955-1956/ 4. Нүдэнхүүгийн Ядамжав /1956-1959/ 5. Цэвэлмаагийн Даш /1959-1961/ 6. [[Батын Дорж]] /1961-1963/ 7. Дэндэвийн Шарав /1963-1967/ 8. Гэлэгбармидын Вандан /1967-1971/ 9. Дагдалын Барс /1971-1973/ 10. Очирын Цэнд /1973-1976/ 11. [[Бадамтарын Балдоо]] /1976-1978/ 12. [[Нямжавын Баасанжав]] /1978-1981/ 13. Цэвээнгомбын Дэмиддагва /1981-1984/ 14. [[Пэрэнлэйн Үржинлхүндэв]] /1984-1989/ 15. Жамбалдоржийн Бадраа /1989-1991/ 16. [[Шаравын Гунгаадорж]] /1991-1995/ 17. [[Дамдины Бямбаа]] /1995-2001/ 18. [[Жанчивдоржийн Ломбо]] /2001-2008/ 19. [[Содовжамцын Хүрэлбаатар]] /2008-2012/ 20. Маньбадрахын Ганболд /2012-2016/ 21. Сүрэнгийн Цоггэрэл /2016-2021/ 22. Лувсанцэрэнгийн Эрдэнэдаваа /2021-/ == БНАСАУ-аас Монгол улсад суусан Элчин сайд нар == 1. Ким Ен Жин /1951-1953/ 2. Хон он Чор /1954-1956/ 3. Пак Квон Сөн /1956-1959/ 4. Хан Ил Му /1959-1961/ 5. Ким Кван Сөб /1961-1964/ 6. Пак Ин Гын /1964-1966/ 7. Ким Дон Жин /1966-1967/ 8. Пак Ген Бөм /1968-1970/ 9. Пак Ким Бөм /1970-1972/ 10. Цой Жон Ген /1972-1975/ 11. Ким Рен Ха /1975-1977/ 12. Ким И Хун /1977-1982/ 13. Пак Си Гвөн /1982-1985/ 14. Ким Тек Рюл /1985-1990/ 15. Жөн Юн Хве /1990-1994/ 16. Жөн Жан Хен /1994-1999/ 17. Чөн Жан Ен /1999-2001/ 18. Цой Жин Су /2001-2004/ 19. Пак Жөн До /2005-2010/ 20. Ли Чөн Гван /2010-2013/ 21. Хон Гю /2013-2017/ 22. О Сын Хо /2018- / [[Ангилал:Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хоёр талын харилцаа]] [[Ангилал:Монголын хоёр талын харилцаа|Солонгос, Хойд]] 3wf23cdvbhspcow4h6tif3gnzb4lk5y 0 126730 869346 858769 2026-09-11T19:40:40Z Enkhsaihan2005 64429 869346 wikitext text/x-wiki '''Очирын Цэнд''' ( 1918 онд Хуучин Засагт хан аймгийн Дэлгэрхааны хошуу, одоогийн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Эрдэнэбулган сум|Эрдэнэбулган сумын]] нутагт төрсөн- 2010 онд нас барсан) -Монголын төрийн зүтгэлтэн, дипломат. 1976-1978 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга. == Намтар == Тэрбээр 1941 онд Санхүүгийн техникум, 1947 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Эрхүү]] хотын Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль төгссөн байна. 1959 -1960 онд ЗХУ-ын нийслэл [[Москва]] хотод аспирантурт суралцаж, эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 1947 оноос БНМАУ-ын Сангийн яаманд мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1953 оноос санхүүгийн техникумд багш, орлогч захирал, 1954 оноос Статистикийн төв газрын нэгдүгээр орлогч дарга, 1966-1970 онд БНМАУ-ын Статистикийн төв газрын дарга, 1970-1976 онд БНМАУ-аас [[Вьетнам|БНАВУ]], [[Хойд Солонгос|БНАСАУ]]-д суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайдаар ажилласан. 1976-1978 онд [[Улаанбаатар]] хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга, 1978-1981 онд БНМАУ-аас [[Куба]] улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарчээ. 2010 онд нас барсан. {{DEFAULTSORT:Цэнд, Очирын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Эрдэнэбулганы хүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Вьетнам дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Куба дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎]] [[Ангилал:20-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] 3nugdmqp5igkt1skq0rsffqq0kyy0y8 0 132902 869327 854713 2026-09-11T15:52:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869327 wikitext text/x-wiki '''Москвагийн консерватори''' буюу бүтэн нэр '''Пётр Чайковскийн нэрэмжит Москва хотын улсын консерватори''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Московская государственная консерватория имени Петра Ильича Чайковского'') — Оросын хөгжмийн тэргүүлэх Москва хот дахь хөгжмийн дээд боловсролын байгууллага. == Түүх == 1766 онд ирээдүйн консерваторийн эдлэн газрыг хожим Шинжлэх ухааны академи, Оросын академийн ерөнхийлөгч байсан гүнж [[Екатерина Дашкова|Екатерина Романовна Дашкова]] (1743-1810) худалдаж авсан. Байшингийн барилгыг архитектор [[Василий Баженов|Василий Баженовын]] зургаар барьж 1790-ээд онд дуусгасан байна. 1812 оны дайны үеэр байшин шатаж 1824 онд сэргээн босгосон байна. Москвад консерватори байгуулах санааг анх 1819 онд Большой театрын удирдаач герман гаралтай [[Фридрих Шольц]] илэрхийлсэн боловч уг санаа дэмжлэг аваагүй байна. 11 жилийн дараа буюу 1830 онд тэрээр гэртээ "ерөнхий хөгжим үнэ төлбөргүй заах" зөвшөөрөл авч чадсан байна. Хэсэг хугацааны дараа 1860 онд төгөлдөр хуурч, хөгжмийн удирдаач [[Николай Рубинштейн]] болон Василий Кологривов нар Москвад Оросын эзэн хааны хөгжмийн нийгэмлэгийн Москва дахь салбарт хөгжмийн анги зохион байгуулжээ. Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн Москва дахь салбарын дарга (1863-1876), гүн [[Николай Трубецкой]] Н.Рубинштейний хамт хөгжмийн анги үүсгэн байгуулагч нь байсан. Эхэндээ хөгжмийн хичээлүүд Н.Рубинштейн өөрийн гэртээ явуулдаг байв. 1862 онд Санкт-Петербургт консерватори байгуулагдаж, улмаар Москвад хөгжмийн дээд боловсролын байгууллага байгуулах хэрэгцээ гарч ирэв. Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн 1863/1864 оны тайланд "Москвад нээгдэх гэж буй консерваторийн төлөө" зохион байгуулсан концертын талаар дурдсан байдаг. Москвагийн консерватори нь 1866 онд байгуулагдсан бөгөөд 9-р сарын 1-нд нээлтээ хийжээ. Консерватори байгуулах гол санаачлагч нь Николай Рубинштейн, хамтран үүсгэн байгуулагч нь гүн Николай Трубецкой нар байв. 1865 оны 12-р сарын 24-нд тус нийгэмлэгийг дэмжин тэтгэгч, Их гүнгийн авхай Елена Павловнагийн хүсэлтээр Москвагийн консерваторийг нээх зөвшөөрлийг авчээ. 1866 оны 2-р сарын 6-нд төгөлдөр хуурч Н.Рубинштейн захирлаар, К.К.Альбрехтыг консерваторийн байцаагчаар тус тус томилжээ. Консерватори Воздвиженка гудамжинд байшин түрээслэж орсон ( сүүлд 1941 онд Москвад агаарын дайралт хийх үеэр энэ барилга бөмбөгөнд өртөж сүйрчээ) түүхтэй. 1871 онд Москвагийн консерватори Екатерина Дашковагийн байшинг түрээсэлж байгаад сүүлд 1878 онд 185 мянган рублиэр худалдаж авчээ. Москвагийн консерватори нь Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн концертын үйл ажиллагаанаас олсон орлого, хотын болон засгийн газрын татаас, хувь хүмүүсийн хандив, сургалтын төлбөрөөс санхүүждэг байсан. Консерваторид суралцах хугацаа 1879 он хүртэл зургаан жил үргэлжилж, дараа нь 9 жил болж нэмэгдсэн. Энэ нь хөгжмийн анги (хөгжмийн, гоцлол, найрал хөгжим, найрал дуу, дуурь, онол) болон ерөнхий боловсролын хичээлүүдийг хоёуланг нь хамардаг байсан. 1917 он хүртэл тус хөгжмийн боловсролын байгууллага төлбөртэй байсан. 1940 оны 5-р сарын 7-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Москвагийн консерваторийг [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] нэрэмжит болгож, хөгжмийн зохиолчийн ангийн онцгой авьяаслаг оюутнуудад П.И.Чайковскийн нэрэмжит тэтгэлэг олгож эхэлжээ. == Консерваторийн факультетууд == * дуу хоолой * удирдаач (найрал дуурийн болон дуурийн симфони удирдаачийн тэнхимүүд) * түүхэн-онолын * хөгжмийн зохиолч * найрал хөгжим * төгөлдөр хуур * түүхэн ба орчин үеийн тайзны урлаг * факультет хоорондын тэнхимүүд == Консерваторийн танхимууд: == * Их танхим-Большой зал * Бага танхим-Малый зал * Рахманиновын танхим (1890 онд баригдсан) * Бага хурлын танхим-Конференц-зал * Концертын танхим-Концертный зал имени Н. Я. Мясковского * Дугуй танхим, Н.Рубинштейны Үзэсгэлэнгийн танхим. == Консерваторийн захирал, ректорууд == {| class="wikitable" !№ !Он жилүүд !Захирал, Ректор |- |1 |1866—1881 |Рубинштейн, Николай Григорьевич |- |2 |1881—1883 |Губерт, Николай Альбертович |- |3 |1883—1885 |Альбрехт, Карл Карлович |- |4 |1885—1889 |Танеев, Сергей Иванович |- |5 |1889—1906 |Сафонов, Василий Ильич |- |6 |1906—1922 |Ипполитов-Иванов, Михаил Михайлович |- |7 |1922—1924 |Гольденвейзер, Александр Борисович |- |8 |1924—1929 |Игумнов, Константин Николаевич |- |9 |1929—1932 |Пшибышевский, Болеслав Станиславович |- |10 |1932—1934 |Шацкий, Станислав Теофилович |- |11 |1935—1937 |Нейгауз, Генрих Густавович |- |12 |1937—1939 |Шацкая, Валентина Николаевна |- |13 |1939—1942 |Гольденвейзер, Александр Борисович |- |14 |1942—1948 |Шебалин, Виссарион Яковлевич |- |15 |1948—1974 |Свешников, Александр Васильевич |- |16 |1974—1990 |Куликов, Борис Иванович |- |17 |1991—2000 |Овчинников, Михаил Алексеевич |- |18 |2001—2004 |Соколов, Александр Сергеевич |- |19 |2004—2005 |Суханов, Владимир Владимирович |- |20 |2005―2009 |Алиханов, Тигран Абрамович |- |21 |2009 оноос |Соколов, Александр Сергеевич |} Цахим хуудас: https://web.archive.org/web/20220215055844/https://www.mosconsv.ru/ru/default.aspx 4sszr4wb1s9esw172p8o94udctd5gcw 0 134336 869326 801209 2026-09-11T15:42:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869326 wikitext text/x-wiki '''Монголын уран зургийн галерей''' бол Монголын дүрслэх урлагийн шилдэг бүтээлүүд хадгалагдаж байдаг газар юм. == Түүхэн тойм == 1921 оны Ардын Хувьсгал ялснаас хойш өнөөдрийг хүртэлх үе үеийн авьяаслаг уран бүтээлчдийн бүтээсэн уран зураг, уран баримал, уран сийлбэр, хөөмөл, хатгамал, зээгт наамал, өрөг урлал гээд дүрслэх урлагийн бүхий л төрлийн 4000 гаруй бүтээл тус галерейд хадгалагдаж байна. == Үйл ажиллагаа == Монголын уран зургийн галерей нь жил бүр дүрслэх урлагийн шилдэг бүтээлээр сан хөмрөгөө баяжуулж, судлан сурталчилж, хадгалж хамгаалан олон түмэнд дэлгэн толилуулдаг. Монголын уран зургийн галерейд нүүдэлчин монголчуудын өнө эртний түүх соёл, үндэсний ёс заншил, ахуй амьдрал, аж байдал, түүнчлэн уудам хээр тал, говь хангайн үзэсгэлэнт байгалийн сонин дүр дүрслэлийг тусгасан уран бүтээлүүд болон чөлөөт сэтгэлгээний орчин үеийн шинэ бүтээлүүд бий. Жилд гадна дотнын томоохон хэмжээний 50 орчим үзэсгэлэнг зохион байгуулж, 10000 гаруй үзэгчид үйлчилж байна. === Байршил === Улаанбаатар хотын төв цэгээс зүүн тийш, Сүхбаатар дүүрэг 8 дугаар хороо, Соёлын төв өргөөний зүүн талын Б корпус == Гадаад холбоос == *[https://web.archive.org/web/20240427075517/https://art-gallery.mn/ Албан ёсны хуудас] *[https://www.facebook.com/Gallery1991 Фэйсбүүк хуудас] *[https://web.archive.org/web/20240427075607/https://mongoliax.mn/read/post/Mongolian-Art-Gallery Монголын уран зургийн галерей] *[https://web.archive.org/web/20240427075517/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=9 Монголын уран зургийн галерей] nd8ku3ltgwxyo4k2ynkwc5c3d3h8bp7 0 134598 869420 821850 2026-09-12T00:58:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 869420 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шинээр хөгжиж буй орнуудын засгийн газар хоорондын байгууллага}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс байгууллага | name = БРИКС | formation = {{Plainlist| *{{Start date and age|2009|6|16|df=yes}} }} | image = | image_size = | caption = | logo = BRICS 2025 Brazilian chairmanship logo.svg | logo_size = 125px | logo_alt = БРИКС 2025 оны Бразилын үеийн лого | logo_caption = | map = BRICS, partners and applicants (2025-06).svg | map_size = | map_alt = | map_caption = <!--2025 оны 1 сарын байдлаар (!)--> {{legend|#0072B2|БРИКС-ийн гишүүн улс}} {{legend|#87aade|БРИКС-ийн ''түншүүд''}} {{legend|#5fd35f|БРИКС-д ''дэвшигч''}} | map2_size = | map2_caption = | founding_location = {{unbulleted list|[[Екатеринбург]], Орос|([[БРИК-ийн 1-р дээд хэмжээний уулзалт]])}} | named_after = Эхний таван гишүүн улсын Англи нэрийн эхний үсэг | type = [[Олон улсын байгууллага|Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | purpose = Улс төр, эдийн засгийн | fields = [[Олон улсын харилцаа|Олон улсын улс төр]] | membership = {{flag|Бразил}}<br/>{{flag|Орос}}<br/>{{flag|Энэтхэг}}<br/>{{flag|Хятад}}<br/>{{flag|Өмнөд Африк}}<br/>{{flag|Египет}}<br/>{{flag|Этиоп}}<br/>{{flag|Индонез}}<br/>{{flag|Иран}}<br/>{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | formerly = [[БРИК]] }} '''БРИКС''' ([[Англи хэл|англи]]. ''BRICS'' — товчлол '''B'''razil, '''R'''ussia, '''I'''ndia, '''C'''hina, '''S'''outh Africa) — 9 улс хоорондын албан бус холбоо. Үүнд: [[Бразил]], [[Орос]], [[Энэтхэг]], [[БНХАУ]], [[Өмнөд Африк]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]], [[Иран]], [[Египет]] болон [[Этиоп]] зэрэг улс ордог. Тус байгууллага (улс орнуудын хамтын нийгэмлэг) 2006 оны 6-р сард ('''БРИК''', ''BRIC'') гэж нэртэй, [[Петербургийн эдийн засгийн чуулга|Петербургийн эдийн засгийн чуулганы]] үеэр Бразил, Орос, Энэтхэг, Хятад зэрэг 4 орны эдийн засгийн сайд нарын уулзалтаар анх бий болсон. Үндсэндээ БРИКС-ийн гишүүн орнуудын хоорондох хоёр талын харилцаа нь хөндлөнгөөс дотоод хэрэгт оролцохгүй, эрх тэгш, харилцан ашигтай байх үндсэн дээр тогтдог байна. 2009 оноос хойш БРИКС-ийн орнуудын засгийн газрууд жил бүр албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт (сүүлийн 15 дахь дээд хэмжээний уулзалт 2023 оны 8-р сарын 22-24-нд Өмнөд Африкт болсон) зохион байгуулдаг. Дээд хэмжээний уулзалтаас гадна Гадаад хэргийн сайд, Сангийн сайд болон бусад түвшний уулзалтууд мөн болдог байна. Орос, Хятад, Энэтхэг, Бразил улсууд нийт хүн ам, газар нутаг, ДНБ-ээрээ дэлхийн арван том орны тоонд ордог. БРИКС-ийн орнууд нийт 45,726,508 км² газар нутагтай, нийт хүн ам нь ойролцоогоор 3,41 тэрбум хүн буюу дэлхийн хуурай газрын 26,7%, дэлхийн хүн амын 41,6%-ийг эзэлдэг. 2023 оны 8-р сарын байдлаар 40 улс БРИКС-д элсэх хүсэлтээ илэрхийлснээс 20 орчим нь элсэх хүсэлтээ албан ёсоор тавьсан байна. 2023 оны 8-р сард болсон дээд хэмжээний уулзалтаар Иран, Саудын Араб, Египет, Аргентин, Этиоп, АНЭУ-ыг 2024 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн БРИКС-ийн бүрэн эрхт гишүүнээр элсүүлэхийг урьсан байна. Ийнхүү 2024 оны 1-р сарын 1-нд уригдсан 5 орон нэмэгдэж БРИКС 9 гишүүн улстай болжээ. == Бүрэлдэхүүн == 2025 оны 2-р сарын байдлаар БРИКС нь 10 гишүүн оронтой. Мөн ойролцоогоор 40 улс БРИКС-д элсэх сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн бөгөөд эдгээрээс ойролцоогоор 20 нь албан ёсоор гишүүнчлэл хүссэн байна. Удирдагчид тус байгууллагад элсэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдсэн боловч дараа нь янз бүрийн шалтгаанаар бодлоо өөрчилсөн тохиолдол мөн гарч байсан. 2024 оны 10-р сар гэхэд Саудын Араб, Аргентин улсуудыг "уригдсан орнууд"-аар жагсаасан. 2024 онд Орост болсон БРИКС-ийн дээд хэмжээний уулзалтаар БРИКС-тэй холбоотой улсуудын шинэ ангилал болох БРИКС-ийн түншүүд орнууд гэдэг болгосон. === Гишүүн орнууд === '''[[Бразил]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 11-р байранд ордог, худалдан авах чадвараараа 8-р байранд ордог, эдийн засаг бөгөөд байгалийн баялгийн ихээхэн нөөцтэй, хөдөө аж ахуйн экспортын томоохон бүтээгдэхүүнтэй. '''[[Орос]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 8-р байранд ордог, дэлхийн 4-р байранд ордог, PPP-д суурилсан ДНБ-ээр Европт 1-р байранд ордог[13]. Энэ нь хамгийн том эрдэс баялгийн нөөц, хамгийн том байгалийн хийн нөөц, дэлхийн хамгийн том газар нутагтай бөгөөд дэлхийн хамгийн том цөмийн гүрнүүдийн нэг юм. '''[[Энэтхэг]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 5-р байранд ордог[12], PPP-д суурилсан ДНБ-ээр 3-р байранд ордог[13], бага өртөгтэй оюуны капиталтай, дэлхийн хамгийн том хүн амтай. '''[[Хятад]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 2-р байранд ордог[12], PPP-д суурилсан ДНБ-ээр 1-р байранд ордог[13], дэлхийн 1-р экспортлогч («дэлхийн үйлдвэр») юм. Энэ нь дэлхийн хамгийн том гадаад валютын нөөцийн нэг бөгөөд 1 тэрбум гаруй хүн амтай дэлхийн хоёрхон орны нэг юм. '''[[Өмнөд Африк]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 38-р байранд, PPP ДНБ-ээр 32-р байранд ордог[13] бөгөөд олон төрлийн байгалийн нөөцтэй; '''[[Иран]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 41-р байранд, PPP ДНБ-ээр 22-р байранд ордог[13] бөгөөд байгалийн нөөцийн асар их нөөцтэй; '''[[Египет]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 32-р байранд, PPP ДНБ-ээр 18-р байранд ордог[13] бөгөөд стратегийн таатай байршилтай; '''[[Этиоп]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 61-р байранд, PPP ДНБ-ээр 56-р байранд ордог[13], Африкт хүн амаараа хоёрдугаарт ордог; '''[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]''' нь ДНБ-ээр дэлхийд 29-р байранд, PPP ДНБ-ээр 33-р байранд ордог[13]; '''[[Индонез]]''' улс нь ДНБ-ээрээ дэлхийд 16-р байранд ордог, худалдан авах чадвараараа дэлхийд 7-р байранд ордог. [[Ангилал:БРИКС| ]] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] 80n6ab8deiw5e3iuqlyqf0irv5tle1w 869426 869420 2026-09-12T02:03:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 869426 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шинээр хөгжиж буй орнуудын засгийн газар хоорондын байгууллага}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс байгууллага | name = БРИКС | formation = {{Plainlist| *{{Start date and age|2009|6|16|df=yes}} }} | image = | image_size = | caption = | logo = BRICS 2025 Brazilian chairmanship logo.svg | logo_size = 125px | logo_alt = БРИКС 2025 оны Бразилын үеийн лого | logo_caption = | map = BRICS, partners and applicants (2025-06).svg | map_size = | map_alt = | map_caption = <!--2025 оны 1 сарын байдлаар (!)--> {{legend|#0072B2|БРИКС-ийн гишүүн улс}} {{legend|#87aade|БРИКС-ийн ''түншүүд''}} {{legend|#5fd35f|БРИКС-д ''дэвшигч''}} | map2_size = | map2_caption = | founding_location = {{unbulleted list|[[Екатеринбург]], Орос|([[БРИК-ийн 1-р дээд хэмжээний уулзалт]])}} | named_after = Эхний таван гишүүн улсын Англи нэрийн эхний үсэг | type = [[Олон улсын байгууллага|Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | purpose = Улс төр, эдийн засгийн | fields = [[Олон улсын харилцаа|Олон улсын улс төр]] | membership = {{flag|Бразил}}<br/>{{flag|Орос}}<br/>{{flag|Энэтхэг}}<br/>{{flag|Хятад}}<br/>{{flag|Өмнөд Африк}}<br/>{{flag|Египет}}<br/>{{flag|Этиоп}}<br/>{{flag|Индонез}}<br/>{{flag|Иран}}<br/>{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | formerly = [[БРИК]] }} '''БРИКС''' ([[Англи хэл|англи]]. ''BRICS'' — товчлол '''B'''razil, '''R'''ussia, '''I'''ndia, '''C'''hina, '''S'''outh Africa) — 9 улс хоорондын албан бус холбоо. Үүнд: [[Бразил]], [[Орос]], [[Энэтхэг]], [[БНХАУ]], [[Өмнөд Африк]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]], [[Иран]], [[Египет]] болон [[Этиоп]] зэрэг улс ордог. Тус байгууллага (улс орнуудын хамтын нийгэмлэг) 2006 оны 6-р сард ('''БРИК''', ''BRIC'') гэж нэртэй, [[Петербургийн эдийн засгийн чуулга|Петербургийн эдийн засгийн чуулганы]] үеэр Бразил, Орос, Энэтхэг, Хятад зэрэг 4 орны эдийн засгийн сайд нарын уулзалтаар анх бий болсон. Үндсэндээ БРИКС-ийн гишүүн орнуудын хоорондох хоёр талын харилцаа нь хөндлөнгөөс дотоод хэрэгт оролцохгүй, эрх тэгш, харилцан ашигтай байх үндсэн дээр тогтдог байна. 2009 оноос хойш БРИКС-ийн орнуудын засгийн газрууд жил бүр албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт (сүүлийн 15 дахь дээд хэмжээний уулзалт 2023 оны 8-р сарын 22-24-нд Өмнөд Африкт болсон) зохион байгуулдаг. Дээд хэмжээний уулзалтаас гадна Гадаад хэргийн сайд, Сангийн сайд болон бусад түвшний уулзалтууд мөн болдог байна. Орос, Хятад, Энэтхэг, Бразил улсууд нийт хүн ам, газар нутаг, ДНБ-ээрээ дэлхийн арван том орны тоонд ордог. БРИКС-ийн орнууд нийт 45,726,508 км² газар нутагтай, нийт хүн ам нь ойролцоогоор 3,41 тэрбум хүн буюу дэлхийн хуурай газрын 26,7%, дэлхийн хүн амын 41,6%-ийг эзэлдэг. 2023 оны 8-р сарын байдлаар 40 улс БРИКС-д элсэх хүсэлтээ илэрхийлснээс 20 орчим нь элсэх хүсэлтээ албан ёсоор тавьсан байна. 2023 оны 8-р сард болсон дээд хэмжээний уулзалтаар Иран, Саудын Араб, Египет, Аргентин, Этиоп, АНЭУ-ыг 2024 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн БРИКС-ийн бүрэн эрхт гишүүнээр элсүүлэхийг урьсан байна. Ийнхүү 2024 оны 1-р сарын 1-нд уригдсан 5 орон нэмэгдэж БРИКС 9 гишүүн улстай болжээ. == Бүрэлдэхүүн == 2025 оны 2-р сарын байдлаар БРИКС нь 10 гишүүн оронтой. Мөн ойролцоогоор 40 улс БРИКС-д элсэх сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн бөгөөд эдгээрээс ойролцоогоор 20 нь албан ёсоор гишүүнчлэл хүссэн байна. Удирдагчид тус байгууллагад элсэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдсэн боловч дараа нь янз бүрийн шалтгаанаар бодлоо өөрчилсөн тохиолдол мөн гарч байсан. 2024 оны 10-р сар гэхэд Саудын Араб, Аргентин улсуудыг "уригдсан орнууд"-аар жагсаасан. 2024 онд Орост болсон БРИКС-ийн дээд хэмжээний уулзалтаар БРИКС-тэй холбоотой улсуудын шинэ ангилал болох БРИКС-ийн түншүүд орнууд гэдэг болгосон. === Гишүүн орнууд === # '''[[Бразил]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 11-р байранд ордог эдийн засагтай, худалдан авах чадвараараа 8-р байранд ордог, эдийн засаг бөгөөд байгалийн баялгийн ихээхэн нөөцтэй, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний том экспортлогч улс юм. # '''[[Орос]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 8-р байранд ордог эдийн засагтай, худалдан авах чадвараараа дэлхийн 4-р байранд ордог. Орос улс хамгийн том эрдэс баялгийн нөөц, хамгийн том байгалийн хийн нөөц, дэлхийн хамгийн том газар нутагтай бөгөөд дэлхийн хамгийн том цөмийн гүрнүүдийн нэг юм. # '''[[Энэтхэг]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 5-р байранд ордо, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 3-р байранд ордог, бага өртөгтэй оюуны капиталтай, дэлхийн хамгийн том хүн амтай улс. # '''[[Хятад]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 2-р байранд ордог, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 1-р байранд ордог, дэлхийн 1-р экспортлогч («дэлхийн үйлдвэр») юм. Энэ нь дэлхийн хамгийн том гадаад валютын нөөцийн нэг бөгөөд 1 тэрбум гаруй хүн амтай дэлхийн хоёрхон орны нэг юм. # '''[[Өмнөд Африк]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 38-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 32-р байранд ордог бөгөөд олон төрлийн байгалийн нөөцтэй улс. # '''[[Иран]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 41-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 22-р байранд ордог бөгөөд байгалийн асар их нөөцтэй улс юм; # '''[[Египет]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 32-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 18-р байранд ордог бөгөөд стратегийн таатай байршилтай улс; # '''[[Этиоп]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 61-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 56-р байранд ордог, Африкт хүн амаараа хоёрдугаарт ордог улс; # '''[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]''' нь ДНБ-ээр дэлхийд 29-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 33-р байранд ордог; # '''[[Индонез]]''' улс нь ДНБ-ээрээ дэлхийд 16-р байранд ордог, худалдан авах чадвараартай ДНБ-ээр 7-р байранд ордог улс. === БРИКС-ын түнш орнууд === * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Belarus.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Belarus.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Беларусь]] [[Беларусь]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Bolivia_(state).svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Bolivia_(state).svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Боливия]] [[Боливи]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Vietnam.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Vietnam.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Вьетнам]] [[Вьетнам]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Kazakhstan.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Казахстан]] [[Казахстан]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Cuba.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Cuba.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Куба]] [[Куба]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Malaysia.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Malaysia.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Малайзия]] [[Малайз]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Nigeria.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Nigeria.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Нигерия]] [[Нигери]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Thailand.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Thailand.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Таиланд]] [[Тайланд|Таиланд]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Turkey.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Turkey.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Турция]] [[Турк]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Uganda.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Uganda.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Уганда]] [[Уганда]] * [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Uzbekistan.svg|border|class=noresize noviewer|22x22px|Узбекистан]] [[Узбекистан]] [[Ангилал:БРИКС| ]] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] tdx268qjus3ctt77pum4ewt1gw5vwgl 869427 869426 2026-09-12T02:19:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 869427 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шинээр хөгжиж буй орнуудын засгийн газар хоорондын байгууллага}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс байгууллага | name = БРИКС | formation = {{Plainlist| *{{Start date and age|2009|6|16|df=yes}} }} | image = | image_size = | caption = | logo = BRICS 2025 Brazilian chairmanship logo.svg | logo_size = 125px | logo_alt = БРИКС 2025 оны Бразилын үеийн лого | logo_caption = | map = BRICS, partners and applicants (2025-06).svg | map_size = | map_alt = | map_caption = <!--2025 оны 1 сарын байдлаар (!)--> {{legend|#0072B2|БРИКС-ийн гишүүн улс}} {{legend|#87aade|БРИКС-ийн ''түншүүд''}} {{legend|#5fd35f|БРИКС-д ''дэвшигч''}} | map2_size = | map2_caption = | founding_location = {{unbulleted list|[[Екатеринбург]], Орос|([[БРИК-ийн 1-р дээд хэмжээний уулзалт]])}} | named_after = Эхний таван гишүүн улсын Англи нэрийн эхний үсэг | type = [[Олон улсын байгууллага|Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | purpose = Улс төр, эдийн засгийн | fields = [[Олон улсын харилцаа|Олон улсын улс төр]] | membership = {{flag|Бразил}}<br/>{{flag|Орос}}<br/>{{flag|Энэтхэг}}<br/>{{flag|Хятад}}<br/>{{flag|Өмнөд Африк}}<br/>{{flag|Египет}}<br/>{{flag|Этиоп}}<br/>{{flag|Индонез}}<br/>{{flag|Иран}}<br/>{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} | formerly = [[БРИК]] }} '''БРИКС''' ([[Англи хэл|англи]]. ''BRICS'' — товчлол '''B'''razil, '''R'''ussia, '''I'''ndia, '''C'''hina, '''S'''outh Africa) — 9 улс хоорондын албан бус холбоо. Үүнд: [[Бразил]], [[Орос]], [[Энэтхэг]], [[БНХАУ]], [[Өмнөд Африк]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]], [[Иран]], [[Египет]] болон [[Этиоп]] зэрэг улс ордог. Тус байгууллага (улс орнуудын хамтын нийгэмлэг) 2006 оны 6-р сард ('''БРИК''', ''BRIC'') гэж нэртэй, [[Петербургийн эдийн засгийн чуулга|Петербургийн эдийн засгийн чуулганы]] үеэр Бразил, Орос, Энэтхэг, Хятад зэрэг 4 орны эдийн засгийн сайд нарын уулзалтаар анх бий болсон. Үндсэндээ БРИКС-ийн гишүүн орнуудын хоорондох хоёр талын харилцаа нь хөндлөнгөөс дотоод хэрэгт оролцохгүй, эрх тэгш, харилцан ашигтай байх үндсэн дээр тогтдог байна. 2009 оноос хойш БРИКС-ийн орнуудын засгийн газрууд жил бүр албан ёсны дээд хэмжээний уулзалт (сүүлийн 15 дахь дээд хэмжээний уулзалт 2023 оны 8-р сарын 22-24-нд Өмнөд Африкт болсон) зохион байгуулдаг. Дээд хэмжээний уулзалтаас гадна Гадаад хэргийн сайд, Сангийн сайд болон бусад түвшний уулзалтууд мөн болдог байна. Орос, Хятад, Энэтхэг, Бразил улсууд нийт хүн ам, газар нутаг, ДНБ-ээрээ дэлхийн арван том орны тоонд ордог. БРИКС-ийн орнууд нийт 45,726,508 км² газар нутагтай, нийт хүн ам нь ойролцоогоор 3,41 тэрбум хүн буюу дэлхийн хуурай газрын 26,7%, дэлхийн хүн амын 41,6%-ийг эзэлдэг. 2023 оны 8-р сарын байдлаар 40 улс БРИКС-д элсэх хүсэлтээ илэрхийлснээс 20 орчим нь элсэх хүсэлтээ албан ёсоор тавьсан байна. 2023 оны 8-р сард болсон дээд хэмжээний уулзалтаар Иран, Саудын Араб, Египет, Аргентин, Этиоп, АНЭУ-ыг 2024 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн БРИКС-ийн бүрэн эрхт гишүүнээр элсүүлэхийг урьсан байна. Ийнхүү 2024 оны 1-р сарын 1-нд уригдсан 5 орон нэмэгдэж БРИКС 9 гишүүн улстай болжээ. == Байгууллагын нэршил == БРИКС гэх үг нь зөвхөн гишүүн улс орнуудын нэрний эхний үсгийн товчлол төдийгүй, англи хэл дээрх "bricks" гэсэн "тоосго" гэх үгтэй маш төстэй бөгөөд энэ нь санамсаргүй биш юм. Үүгээрээ эдгээр орнуудын тоосго мэт нийлээд дэлхийн эдийн засгийн цаашдын өсөлт ихээхэн хэмжээгээр бий болно гэдгийг онцолсон утгатай юм. БРИК / БРИКС гэдэг нь ""тоосго" гэсэн үгийг зөвхөн англи хэлээр бус хятад хэлээр мөн «тоосго» (磚, жуань гэж дуудна) гэсэн утгатай юм. 2024 оны эхээр БРИКС-д шинэ улсууд элссэн бөгөөд үүний дараа уг холбоог ихэвчлэн '''БРИКС+''' гэж нэрлэх болсон байна. == Бүрэлдэхүүн == 2025 оны 2-р сарын байдлаар БРИКС нь 10 гишүүн оронтой. Мөн ойролцоогоор 40 улс БРИКС-д элсэх сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн бөгөөд эдгээрээс ойролцоогоор 20 нь албан ёсоор гишүүнчлэл хүссэн байна. Удирдагчид тус байгууллагад элсэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдсэн боловч дараа нь янз бүрийн шалтгаанаар бодлоо өөрчилсөн тохиолдол мөн гарч байсан. 2024 оны 10-р сар гэхэд Саудын Араб, Аргентин улсуудыг "уригдсан орнууд"-аар жагсаасан. 2024 онд Орост болсон БРИКС-ийн дээд хэмжээний уулзалтаар БРИКС-тэй холбоотой улсуудын шинэ ангилал болох БРИКС-ийн түншүүд орнууд гэдэг болгосон. === Гишүүн орнууд === # '''[[Бразил]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 11-р байранд ордог эдийн засагтай, худалдан авах чадвараараа 8-р байранд ордог, эдийн засаг бөгөөд байгалийн баялгийн ихээхэн нөөцтэй, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний том экспортлогч улс юм. # '''[[Орос]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 8-р байранд ордог эдийн засагтай, худалдан авах чадвараараа дэлхийн 4-р байранд ордог. Орос улс хамгийн том эрдэс баялгийн нөөц, хамгийн том байгалийн хийн нөөц, дэлхийн хамгийн том газар нутагтай бөгөөд дэлхийн хамгийн том цөмийн гүрнүүдийн нэг юм. # '''[[Энэтхэг]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 5-р байранд ордо, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 3-р байранд ордог, бага өртөгтэй оюуны капиталтай, дэлхийн хамгийн том хүн амтай улс. # '''[[Хятад]]''' улс нь ДНБ-ээр дэлхийд 2-р байранд ордог, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 1-р байранд ордог, дэлхийн 1-р экспортлогч («дэлхийн үйлдвэр») юм. Энэ нь дэлхийн хамгийн том гадаад валютын нөөцийн нэг бөгөөд 1 тэрбум гаруй хүн амтай дэлхийн хоёрхон орны нэг юм. # '''[[Өмнөд Африк]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 38-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 32-р байранд ордог бөгөөд олон төрлийн байгалийн нөөцтэй улс. # '''[[Иран]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 41-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 22-р байранд ордог бөгөөд байгалийн асар их нөөцтэй улс юм; # '''[[Египет]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 32-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 18-р байранд ордог бөгөөд стратегийн таатай байршилтай улс; # '''[[Этиоп]]''' бол ДНБ-ээр дэлхийд 61-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 56-р байранд ордог, Африкт хүн амаараа хоёрдугаарт ордог улс; # '''[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]]''' нь ДНБ-ээр дэлхийд 29-р байранд, худалдан авах чадварт суурилсан ДНБ-ээр 33-р байранд ордог; # '''[[Индонез]]''' улс нь ДНБ-ээрээ дэлхийд 16-р байранд ордог, худалдан авах чадвараартай ДНБ-ээр 7-р байранд ордог улс. === БРИКС-ын түнш орнууд === * [[Беларусь]] (2025) * [[Боливи]] (2025) * [[Вьетнам]] (2025) * [[Казахстан]] (2025) * [[Куба]] (2025) * [[Малайз]] (2025) * [[Нигери]] (2025) * [[Тайланд|Таиланд]] (2025) * [[Турк]] * [[Уганда]] (2025) * [[Узбекистан]] (2025) [[Ангилал:БРИКС| ]] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] jx90xtzp8ckbcuhbxcxpa30faszhwyu 0 135919 869370 868579 2026-09-11T21:17:04Z Enkhsaihan2005 64429 869370 wikitext text/x-wiki [[Файл:WPK symbol red.svg|thumb|Солонгосын Ажилчдын намын сүлд]] '''Солонгосын Ажилчдын нам''' (товч. СХН, [[Солонгос хэл|солонгос]]. 조선로동당^?, 朝鮮勞動黨^?: ''Joseon Rodongdang'') — [[Хойд Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] байгуулагдсан цагаас хойш эрх барьж байгаа улс төрийн нам. 1949-1994 онд Ким Ду Бон, [[Ким Ил Сон]], 1994-2011 онд [[Ким Чен Ир]] нар удирдаж байсан. 2012 оноос хойш намыг [[Ким Жон-ын]] тэргүүлж байна. СХН-ын үзэл суртал "Чучхе" үзэл санаан дээр суурилдаг. Солонгосын Ажилчдын намыг 1945 оны [[10 сарын 10|10-р сарын 10-]]<nowiki/>нд байгуулагдсан гэж үздэг. Энэ өдөр Солонгосын коммунистууд Солонгосын Коммунист намыг дахин сэргээн байгуулсан байна. Энэ өдөр Солонгосын Ажилчдын нам байгуулагдсан БНАСАУ-ын Үндэсний баярын өдөр юм. == Намын сүлд == Намын сүлд нь хадуур, алх, бийр гурвын бариулын огтолцол бөгөөд Хойд Солонгосын нийгмийн анги доторх бүтээлч бүлгүүд болох тариачид, ажилчид, сэхээтнүүдийн эв нэгдлийг илэрхийлдэг байна. Ким Ир Сений зөвлөснөөр дэлхийн ажилчин намуудын дунд уламжлал болсон алх, хадуур дээр сэхээтний төлөөлөл болгож бийр нэмж оруулсан байна. == Түүх == 1946 оны 7-р сарын 29-нд Шинэ Ардын Нам, Хойд Солонгосын Коммунист намын хамтарсан бүгд хурлаар хоёр нам нэгдэж буй тухай албан ёсоор зарлаж, холбогдох мэдэгдлийг батласан байна. Дараа сарын турш аймаг, дүүрэг, хотын намын байгууллагуудыг нэгтгэх ажлыг хийж дуусжээ. 1946 оны 8-р сарын 28-аас 30-ны хооронд Хойд Солонгосын Ажилчдын Нам (УСХН)-ын '''Анхдугаар Их хурал''' [[Пёньян|Пёньянд]] болов. Намын даргаар [[Ким Ду Бон]] сонгогдож 170 мянган гишүүнтэй байжээ. 1947 оны 1-р сарын 1-нд тус нам 562 мянган гишүүнтэй болж намын гишүүдийн тоо хурдацтай нэмэгдэж 1948 оны 7-р сарын 1-нд 738,913 гишүүнтэй болсон байна. 1948 оны 3-р сарын 27-30-ны өдрүүдэд Пёньян хотод Хойд Солонгосын Ажилчдын '''Намын II Их хурал''' болсон байна. [[Файл:Visitors Paying Their Respects To Kim Il-Sung.jpg|thumb|282x282px|Ким Ир Сений хөшөө]] 1946 оны 11-р сарын 23-нд Өмнөд Солонгосын Коммунист болон Шинэ Ардын Нам (1946 оны 3-р сарын 1-нд [[Сөүл]] хотод байгуулсан) нэгдэж Өмнөд Солонгосын Ажилчдын нам (남조선로동당) (ӨСХН) байгуулагдсан. Пак Хонг Ён намын дарга болсон байна. Тус нам хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж байсан ч [[Өмнөд Солонгос]] даяар салбар үүрийн сүлжээ байгуулж чадсан байна. Намын гишүүдийн тоо 360 мянгад хүрчээ. Америкийн цэргийн эрх баригчид 1946 оны 9-р сарын 7-нд уг намын удирдагчдыг баривчлах тушаал буулгасаны дараа намын удирдлагын ихэнх хэсэг 1946-1947 онд Хойд руу нүүжээ. 1949 онд Хойд болон Өмнөд Солонгосын Ажилчдын намууд нэгдэж шинээр байгуулагдсан Солонгосын Ажилчдын намын даргаар Ким Ил Сон болсон түүхтэй юм. Ким Ир Сен СХНам байгуулагдсанаас хойш түүний удирдагчаар ажиллаж байсан. Эхлээд СХН-ын Төв Хорооны даргаар, дараа нь 1966 оноос СХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. Удирдагч Ким Ил Сон 1994 онд нас барсны дараа түүний хүү [[Ким Жон Ил|Ким]] [[Ким Жон Ил|Жон Ил]] СХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болж, 2011 онд нас барах хүртлээ энэ албан тушаалыг хашсан юм. 2012 оны 4-р сарын 11-нд Ким Чен Ирийг нас барсны дараа СХН-ын Төв Хорооны мөнхийн ерөнхий нарийн бичгийн даргаар зарлан тунхаглаж, түүний хүү [[Ким Жон-ын|Ким]] [[Ким Жон-ын|Жон-ын]] намын удирдлагыг хүлээн авч, СХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг хүлээж авав. 2016 оны 5-р сарын 9-нд болсон намын 7-р их хурлаар уг албан тушаалыг СХН-ын дарга, 2021 оны 1-р сарын 11-ний өдөр СХН-ын 8-р их хурлын шийдвэрээр тус намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон. '''1950-1953 оны''' [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үеэр Өмнөд Солонгосын Ажилчдын намын байгууллагууд үгүй болж, үйл ажиллагаагаа зогсоосон. Хойд Солонгост Пан Хак Се тэргүүтэй төрийн аюулгүй байдлынхан нам дотроо хатуу цэвэрлэгээ хийж, өрсөлдөгч фракцуудыг устгаж, Ким Ир Сений бүрэн дарангуйлал тогтсон байна. 1956 оны 4-р сарын 23-29-ний хооронд болсон '''СХН-ын III их хурал''' социализмын үндэс суурийг бий болгох, хөдөө аж ахуйн хамтралын үйл ажиллагааг дуусгах, хувийн аж үйлдвэр, худалдаанд социалист болгох өөрчлөлтийг хийх намын чиглэлийг баталсан. '''СХН-ын IV их хурал''' 1961 оны 9-р сарын 4-нөөс 11-ний хооронд болж [[БНАСАУ]]-ын үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэх 1961-1967 оны долоон жилийн төлөвлөгөөний зорилтыг баталж, түүний үндсэн зорилт болох социализмын материал техникийн бааз бий болгохыг тодорхойлсон. '''СХН-ын V их хурал''' 1970 оны 11-р сарын 2-оос 13-ны хооронд болж Бүгд найрамдах улсын эдийн засгийн хөгжил, социалист аж үйлдвэржсэн улс болгон хувиргах үр дүнг дүгнэж, үндэсний хөгжлийн 1971-1976 онуудын эдийн засгийн зургаан жилийн төлөвлөгөөний удирдамжийг батлав. '''СХН-ын VI их хурал''' 1980 оны 10-р сарын 10-14-ний хооронд болж улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийг дүгнэж, социализмын материал-техникийн баазыг бэхжүүлэх зорилтуудыг дэвшүүлж, хоёр дахь долоон жилийн төлөвлөгөөг дэвшүүлэв. БНАСАУ-ын үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэх (1978-1984) нь чухал үе шат гэж зарлав. Дараа нь хүү [[Ким Чен Ир|Ким Чен Ирийг]] хайрт удирдагч Ким Ир Сений залгамжлагч хэмээн ард түмэнд анх танилцуулсан. 2010 он хүртэл хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байсан жишгээр Солонгосын Ажилчдын намын Их хурлыг таван жил тутамд хийх ёстой байсан ч 2015 оны 10-р сарын 30-ны өдөр л СХН-ын VII их хурлыг 2016 оны 5-р сард хуралдах тухай зарласан юм. '''СХН-ын VII их хурал''' 2016 оны 5-р сарын 6-9-ний хооронд 36 жилийн дараа болсон анхны Их хурал байв. Тус намын чуулга уулзалтад шийдвэрлэх саналтай 3467, зөвлөх саналтай 200 орчим төлөөлөгч оролцож, гадаадын хэвлэлд хаалттай хуралдсан байна. Их хурлаар намын дээд байгууллагуудын нэрэнд зарим өөрчлөлт оруулсан: Нарийн бичгийн дарга нарын газрын оронд намын дарга (Ким Жон-ын сонгогдсон), түүний есөн орлогчтой болжээ. '''СХН-ын VIII их хурал''' 2021 оны 1-р сарын 5-аас-12-ны хооронд болсон. Их хуралд 5000 хүн оролцсоноос 4750 нь шийдвэрлэх, 250 нь зөвлөх саналтай байсан юм. Чуулганд мөн 2000 хүн ажиглагчаар оролцов. Их хурлаар намын Дүрэмд хэд хэдэн өөрчлөлт оруулсан бөгөөд үүний дагуу, тухайлбал дараагийн их хурлыг таван жил тутамд хуралдуулахаар болсон. Түүнчлэн их хурлын шийдвэрээр СХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Гүйцэтгэх зөвлөлийг Хэрэг эрхлэх газар болгон өөрчилж, [[Ким Жон-ын]]<nowiki/>ыг Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгосон байна. 2025 оны 10-р сарын 10-нд тус нам 80 жилийн ойгоо цэргийн ёслолын жагсаал хийж тэмдэглэсэн байна. {{DEFAULTSORT:Солонгосын Ажилчдын Нам}} [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Нам| ]] [[Ангилал:1949 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын коммунист нам]] [[Ангилал:Хэт зүүний улс төрийн нам]] [[Ангилал:Азийн хэт зүүний улс төр]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар]] [[Ангилал:Чучхе улс төрийн нам]] [[Ангилал:Үндэсний коммунизм]] [[Ангилал:Нэг намын тогтолцооны нам]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын нам]] [[Ангилал:Эрх баригч коммунист нам]] bv2y8g0t74w2jzpwvnw7qwotczyq2bi 0 138465 869288 804752 2026-09-11T12:40:39Z Aster226 95145 869288 wikitext text/x-wiki '''Индивидуализм''' нь хувь хүний дотоод үнэ цэнийг онцлон тэмдэглэдэг ёс суртахууны байр суурь, улс төрийн философи, үзэл суртал, нийгмийн үзэл юм. Индивидуалистууд өөрийн зорилго, хүслийг хэрэгжүүлэхийг дэмжиж, бие даасан байдал, өөртөө найдахыг үнэлж, хувь хүний ашиг сонирхолыг улс, нийгмийн бүлгээс илүүд үзэх ёстой гэж үздэг. Мөн нийгэм болон засгийн газар зэрэг байгууллагуудаас хувь хүний эрх ашигт гаднаас оролцохыг эсэргүүцдэг. Индивидуализм нь хувь хүнийг төв болгож, "хүний эрх чөлөөний төлөөх тэмцэлд хувь хүн үндсэн ач холбогдолтой" гэсэн зарчмаар эхэлдэг. Индивидуализмыг ихэвчлэн хамт олонч үзэл, коллективизм, корпоратизмтай эсрэгцүүлэн тодорхойлдог. Индивидуализмыг "хувь хүн байх чанар; хувь хүний онцлог" гэсэн утгаар хэрэглэдэг бөгөөд энэ нь "хувийн шинж чанар; өвөрмөц байдал"-тай холбоотой юм. Мөн энэ үзэл урлаг, бохеми амьдралын хэв маягтай холбогддог бөгөөд уламжлал, олон нийтийн түгээмэл санал, зан үйлийг дагахаас илүүтэйгээр өөрийгөө бүтээх, туршилт хийх хандлагыг илэрхийлдэг. Түүнчлэн, хуманист философийн байр суурь, ёс зүйтэй холбоотой байдаг. == Этимологи == Англи хэлэнд '''"индивидуализм"''' (хувь хүнийг дээдлэх үзэл) гэх нэр томьёог анх 1830-аад оны сүүлчээр Оуэнистүүд зэрэг утопик социалистууд доромж үг, сөрөг утгаар хэрэглэж эхэлжээ. Гэхдээ тэд Сен-Симонизмын нөлөөгөөр энэ үгийг авсан уу, эсвэл өөрсдөө бие даан гаргаж ирсэн үү гэдэг нь тодорхойгүй байдаг.<ref>{{Citation |title=Individualism |date=2026-09-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Individualism&oldid=1373905393 |work=Wikipedia |access-date=2026-09-11 |language=en}}</ref> Их Британид уг нэр томьёог илүү эерэг утгаар ашиглах хандлага нь социалист бөгөөд христийн израиль хүн байсан, миллениарист үзэлтэн Жеймс Элишама Смитийн бүтээлүүдэд анх гарч ирсэн байна. Тэрээр эхэндээ Роберт Оуэнийг дагагч байсан ч яваандаа Оуэний өмчийг хамтран эзэмших хамтын үзэл баримтлалаас татгалзаж, индивидуализмыг "давтагдашгүй суут ухааныг" хөгжүүлэх боломж олгодог "универсализм" (түгээмэл үзэл) гэж үзэх болжээ. Смит индивидуализм байхгүй бол хувь хүмүүс өөрсдийн аз жаргалыг нэмэгдүүлэх өмч хөрөнгийг хуримтлуулж чадахгүй гэж үзэж байв.<ref>{{Citation |title=Gregory Claeys |date=2026-09-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gregory_Claeys&oldid=1374168046 |work=Wikipedia |access-date=2026-09-11 |language=en}}</ref> Унитариан номлогч бөгөөд Смиттэй танил байсан байж болох Уильям Маккалл ч мөн Жон Стюарт Милль, Томас Карлайл болон Германы романтизмын нөлөөгөөр үүнтэй төстэй дүгнэлтэд хүрсэн бөгөөд үүнийгээ өөрийн 1847 оны "Индивидуализмын үндэс" (Elements of Individualism) хэмээх бүтээлдээ тусгажээ. pthsvcr1jlpj2ltevnluu4fyof7edxi 0 139559 869432 834335 2026-09-12T03:51:10Z ~2026-49355-54 107423 869432 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Харчу энтертайнмент''' нь 2013 онд Ө.Бум-Эрдэнийн санаачлагаар үүсгэн байгуулагдсан. {{stub}} sgrki2misyaajxe3duo1x6jt858rcp2 0 141507 869433 829496 2026-09-12T04:11:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 869433 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн хэлнүүд''' - дэлхийн хамгийн том хэлний каталог болох Америкийн "''Ethnologue''" лавлахын дагуу 2024 оны байдлаар дэлхий дээр 142 хэлний аймагт хамаарах 7164 амьд хэл байгаа ажээ. Хамгийн түгээмэл хэл [[Хятад хэл|хятад]], [[Хинди хэл|хинди]], [[Англи хэл|англи]], [[Испани хэл|испани]], [[Араб хэл|араб]], [[Орос хэл|орос]], [[Португал хэл|португал]], [[Франц хэл|франц]] зэрэг 40 хэлээр дэлхийн хүн амын 2/3 орчим нь ярьдаг байна. Дэлхийд харилцаа холбоо хөгжиж даяаршихын хэрээр [[Амьд хэл|амьд хэлний]] тоо цөөрч, 2-3 долоо хоног тутамд дунджаар 1 хэл [[мөхсөн хэл|мөхөж]] байна. Хэл нь тухайн хэлээр сүүлчийн яригчтай хамт мөхдөг тул аюул нь юуны түрүүнд бичиг үсэг хэрэглэдэггүй ард түмэнд тулгардаг. Хэлний мөхлийн нэг шалтгаан нь ярилцагчийн тоогоор жигд бус хуваарилагдсан явдал юм. Тиймээс дэлхийн хүн амын 80% нь 80 хэлээр ярьдаг бөгөөд 3.5 мянган хэлээр ярьдаг нь дэлхийн оршин суугчдын ердөө 0.2% эзэлдэг юм. Хэл мөхөх буюу үгүй болох үйл явцын гол шалтгааныг судлаачид даяаршил, шилжилт хөдөлгөөн гэж үздэг. Хүмүүс тосгоноос хот руу нүүж, ард түмнийхээ хэлийг алддаг. Олон хэл устаж үгүй болдог нь тухайн хэлээр ярьдаг хүмүүс нь илүү хүчтэй хэл шинжлэлийн орчинтой харьцдаг тул хамгийн түрүүнд жижиг үндэстнүүдийн хэл, өөрийн төрт улсгүй ард түмний хэлүүд алга болдог гэж хэлж болно. Хэрвээ тухайн хэлээр ярьдаг ард түмний хүүхдүүдийн 70 хүрэхгүй хувь нь хэлээ сурдаггүй бол үүнийг ховордсон хэл эж үзнэ. Хамгийн устах аюул нүүрэлсэн хэл нь Австрали, Энэтхэг-хятадын хойг, Латин Америк, Африкийн уугуул иргэд болон бусад тивээс тусгаарлагдсан жижиг арлуудад хэргэлдэг хэлнүүд юм. == Хэлний хөгжлийн хүчин зүйлүүд == === Нийгэм, соёлын өөрчлөлтүүд === * Нийгмийн амьдралын хэв маяг, шинэ технологи, соёлын харилцаа холбоо, эдийн засгийн хэрэгцээний нөлөөн дор хэл өөрчлөгддөг. === Түүхэн үйл явдлууд === * Дайн, колоничлол, хүн амын шилжилт хөдөлгөөн, бусад ард түмэнтэй харилцах харилцаа нь үг хэллэг, дүрмийн бүтэц зэргийг бусад хэлнээс зээлж авахаас гадна шинэ хэл бий болоход хүргэдэг. === Шилжилт ба тусгаарлалт === * Шилжин суурьшилтын үр дүнд шинэ нийгэм үүсэх, улмаар хэл шинжлэлийн тусгаарлалт нь шинэ аялгуу, цаг хугацааны явцад бие даасан хэлүүд үүсэхэд мөн хүргэдэг. === Харилцааны хэрэгцээ === * Хүмүүсийн янз бүрийн бүлгүүдийн харилцан ойлголцох хүсэл нь олон улсын хэлтэй адил нийтлэг хэлийг хөгжүүлэх эсвэл тухайн хэлийг түгээн дэлгэрүүлэхэд хүргэдэг. == Хамгийн их тархсан хэлний аймгууд == Даяаршлын үйл явцад илүү өргөн тархсан, эрэлт хэрэгцээтэй хэлийг үздэг тул жижиг хэлнүүдийг мөхөхөд хүргэж болзошгүй байгаа юм. * Энэтхэг-Европ хэлний аймаг: ~ 2.5 тэрбум хүн ярьдаг, үүнд роман хэл, энэтхэг-ари хэл, герман хэл, балт-слав хэл; * Хятад-Төвөд хэлний аймаг: ~ 1.2 тэрбум хүн, түүний дотор үндсэн Хятад хэл; * Урал-Алтайн хэлний аймаг: ~ 500 сая хүн ярьдаг, үүнд гол түрэг хэлүүд орно. == Дэлхийн хэмжээний хэлнүүд == {| class="wikitable" !Эрэмбэ !Хэл !Төрөлх !Хоёр дахь хэл !Нийт тоо |- |1 |[[Хятад хэл]] |1,4 тэрбум |300 сая орчим |1,7 тэрбум |- |2 |[[Англи хэл]] |380 сая |260 сая орчим |640 сая |- |3 |[[Испани хэл]] |425 сая |125 сая орчим |550 сая |- |4 |[[Араб хэл]] |280 сая |80 сая орчим |380 сая |- |5 |[[Франц хэл]] |80 сая |200 сая орчим |280 сая |- |6 |[[Португал хэл]] |190 сая |35 сая орчим |225 сая |- |7 |[[Орос хэл]] |110 сая |100 сая орчим |210 сая |- |8 |[[Герман хэл]] |80 сая |70 сая орчим |150 сая |} ==Олон улсын хэлний тархалтын зураг== <gallery mode=packed> Detailed SVG map of the Sinophone world.svg|[[Хятад хэл|Хятад хэлний тархалт]] Detailed SVG map of the Anglophone world.svg|[[Англи хэл|Англи хэлний тархалт]] Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|[[Испани хэл|Испани хэлний тархалт]] Detailed SVG map of the Francophone world.svg|[[Франц хэл|Франц хэлний тархалт]] Detailed SVG map of the Arabophone world.svg|[[Араб хэл|Араб хэлний тархалт]] Detailed SVG map of the Russophone world.svg|[[Орос хэл|Орос хэлний тархалт]] Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|[[Португал хэл|Португал хэлний тархалт]] Legal statuses of German in the world.svg|[[Герман хэл| Герман хэлний тархалт]] </gallery> [[Ангилал:Хэл судлал]] [[Ангилал:Соёлын даяарчлал]] m1mgy4nw96zc8emnr01hdzad6wsu0d5 0 141562 869434 826329 2026-09-12T05:09:45Z Frnw26 107424 /* */ 869434 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mahmoud Abbas 2026-01-22.jpg|thumb|Махмуд Аббас, 2026 он.]] '''Махмуд Аббас''' ([[Араб хэл|араб.]] محمود عباس‎, [[Англи хэл|англи]]. ''Mahmoud Abbas,'' 1935 оны 11-р сарын 15-нд Британийн мандат дорх Палестины Сафед буюу Цфат хотод төрсөн) — Палестины улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. 2013 оны 1-р сарын 5-ны өдрөөс автономит [[Палестин Улс]]ын тэргүүн. 2004 оноос [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага|Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын]] гүйцэтгэх хорооны дарга. == Намтар == '''Махмуд Рида Аббас''' Сафед хотод төрсөн. Тэрээр хүүхэд байхдаа 1947-1949 оны [[Араб-Израилын дайн]]ы үеэр тус хотыг Израилын зэвсэгт хүчинд эзлэгдсэний дараа гэр бүлийнхээ хамт [[Сири]] рүү дүрвэсэн юм. Тэрээр Дамаскийн их сургуулийн хуулийн ангийг дүүргэж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын Патрис Лумумбын нэрэмжит Улс түмний найрамдлын их сургуулийн аспирантурт суралцаж түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. Тэрээр 1958 он Амина Аббастай гэрэлсэн. Тэд Ясир, Тарик, Мазен гэсэн гурван хүүтэй байсан бөгөөд отгон хүү Мазен нь 2002 онд нас барсан ажээ. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == [[Файл:Sharon bush abbas.jpg|thumb|454x454px]] Махмуд Аббас Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын (ПЧБ) цөм болсон "Палестины үндэсний эрх чөлөөний төлөөх хөдөлгөөн" (Фатх) байгуулахад гар бие оролцсон. Зарим мэдээллээр тэрээр [[1972 оны Зуны Олимп|1972 оны Мюнхений Олимп]] зэрэг хэд хэдэн террорист халдлагыг бэлтгэх, санхүүжүүлэхэд оролцсон бөгөөд палестинчуудын “цэргийн ажиллагаанд” шууд оролцсон гэж үздэг. Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын аппаратад тэрээр Араб, олон улсын харилцааны хэлтсийг удирдаж байсан. Дунд зэргийн прагматист гэдгээрээ алдартай М.Аббас 1970-аад оны эхээр Израилын зүүний үзэлтэй хүрээний төлөөлөгчидтэй яриа хэлэлцээ хийхийг санаачлагчдын нэг байсан гэдэг. 2003 оны 3-р сараас хойш Палестины бие даасан Засаг захиргааны Ерөнхий сайдын албыг хашсан байна. 2003 оны 5-р сарын 17, 29-нд Израилын Ерөнхий сайд [[Ариел Шарон]] Махмуд Аббас нар уулзаж яриа хэлэлцээ хийсэн. 2003 оны 5-р сарын 20-нд Махмуд Аббас АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Жорж Буш|Жорж Буштай]] анхны яриа хэлэлцээ хийжээ. [[Ясир Арафат|Ясир Арафатыг]] нас барсны дараа Махмуд Аббас 2005 оны 1-р сард болсон сонгуульд 62,5% санал авч ялалт байгуулж, Палестины Үндэсний Засаг захиргааны тэргүүн болсон. 2008 оны 11-р сарын 23-нд [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага|Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын]] Төв зөвлөл Махмуд Аббасыг "Палестин улсын Ерөнхийлөгч"-ээр дахин хугацаагаар сонгосон ажээ. 2013 оны 1-р сарын 6-нд тэрээр Палестины Үндэсний Засаг захиргааг хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн "Палестин улс" болгон өөрчлөх зарлигт гарын үсэг зурж, төрийн бэлгэ тэмдэг, түүний дотор төрийн сүлд, тамга зэргийг өөрчилжээ. Мөн уг зарлигаар Палестины Үндэсний Засаг захиргааны тэргүүний албан тушаалыг Палестин улсын Ерөнхийлөгчийн албан тушаал болгож сольсон байна. {{DEFAULTSORT:Аббас, Махмуд}} [[Ангилал:Палестины улс төрч]] [[Ангилал:Палестины ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] h4fc0jxcypv8d3xy8joywb5vu5kpcjh 0 142656 869341 831711 2026-09-11T19:39:59Z Enkhsaihan2005 64429 869341 wikitext text/x-wiki '''Нямжавын Баасанжав''' (1928–2017) нь Монголын дипломат ажилтан. Н.Баасанжав 1928 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянбулаг сум]]анд төрсөн. 14 настайдаа сумын бага сургуулийг төгсөөд бичиг үсгийн багшаар ажиллаж байв. 1946–1949 онд нийслэлийн Санхүү эдийн засгийн техникум, 1955–1959 онд тэр үеийн ЗХУ-ын Эрхүү хотод Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд суралцан дипломын ажил хамгаалж мэргэжил эзэмшжээ.<ref>{{Cite book |last=С.Дулам Д.Даш Ж.Энхбаяр |first=Баян Буяны Өлгий Баянбулаг нутаг минь |title=Мөнхийн үсэг хэвлэл |publisher=2024}}</ref> Тэр үеийн ЗХУ-ын Гадаад Яамны дэргэдэх Дипломатын академид 1979, 1988 онд суралцсан. Н.Баасанжав Сангийн яаманд байцаагч, хэлтсийн дарга, Сангийн яамны газрын дарга, 1961–1964 онд Нийслэлийн орлогч сайдаар тус тус ажилласан байна. Н.Баасанжав нь 1964–1968 он хүртэл 1-р орлогч сайд, 1968–1978 онд Улаанбаатар хотын намын хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад, 1978–1981 онд Монгол Улсаас БНАСАУ-д суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайдаар ажилласан. 1981–1988 онд Гадаад яамны эдийн засгийн талаарх харилцаа, байгуулалтын үйлчилгээ, эдийн засгийн газрын даргаар ажилласан байна. Н.Баасанжав нь 1988 онд дипломат цол хүртжээ. Н.Баасанжав нь санхүүгийн аж ахуйн салбарт 15 жил, намын байгууллагад 13 жил, гадаад харилцааны салбарт 10 жил, бүгд 38 жил ажилласан нам, төрийн зүтгэлтэн, дипломат хүн байв. Н.Баасанжав ажиллаж байсан хугацаандаа нягтлан бодох бүртгэлийн сэтгүүл, ордерын систем, мастеруудын лавлах зэрэг ном бүтээлүүд, судалгааны ажлын тайлан, товчоон бичиж хэвлүүлсэн нь мэргэжлийн хүмүүсийн гарын авлага болгон ашиглагдаж байжээ. Үүнээс гадна төвийн сонин сэтгүүлд 80 гаруй өгүүлэл, нийтлэл бичиж нийтлүүлсэн байна. Тэрээр улсын хэмжээнд олон удаа хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, ардын хувьсгалын 60, 70 жилийн ойн медалиуд, “Алтан гадас” одонгоор шагнагдсан байна. {{DEFAULTSORT:Баасанжав, Нямжавын}} [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Баянбулагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2017 онд өнгөрсөн]] ny14pwmg07lbs79jdmk23z37ynl7qo1 0 144307 869348 842893 2026-09-11T19:40:48Z Enkhsaihan2005 64429 869348 wikitext text/x-wiki '''Дэндэвийн Шарав''' (1915 онд Түшээт хан аймаг, Баатар вангийн хошуу, одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутагт төрж, 1993 онд нас барсан) - Монголын төр нийгмийн зүтгэлтэн, Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд. == Намтар == 1938 онд Эрхүүгийн Улсын Багшийн сургуулийг төгссөн. Тэрээр Х.Чойбалсангийн дэргэд нийт 10 гаруй жил, 1938-1939, 1943-1947 онд түүний туслах, улмаар 1947-1953 онд Ерөнхий сайдын соёл урлаг эрхэлсэн орлогчоор томилогдон ажиллаж байв. Харин 1953 оноос УИХ-ын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргаар сонгогдон 6 жил ажиллаад, БНХАУ, БНАСАУ, Алжир, Румын, Вьетнамд Элчин сайдын алба хашжээ. {{DEFAULTSORT:Шарав, Дэндэвийн}} [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Хятад дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Хойд Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Алжир дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Румын дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Вьетнам дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Мандалын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1915 онд төрсөн]] [[Ангилал:1993 онд өнгөрсөн]] 84h06jnjwgg6g64fbma007tfb9x3qki 0 145953 869431 862095 2026-09-12T03:29:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 869431 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Батжаргалын Заяабал | image = Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg | caption = Б. Заяабал, 2025 он }} '''Батжаргалын Заяабал''' (1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн) - Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байна.<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref><ref name="parliament">{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> Өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга, Татварын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.<ref name="parliament" /><ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> == Намтар == === Боловсрол === 1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1-р арван жилийн дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name="parliament" /> 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.<ref name="parliament" /> 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.<ref name="parliament" /> 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.<ref name="parliament" /> === Ажилласан байдал === * 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах<ref name="parliament" /> * 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банкны]] Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан<ref name="parliament" /> * 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга<ref name="parliament" /> * 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: [[Төрийн Өмчийн Хороо|Төрийн өмчийн хорооны]] дарга<ref name="parliament" /> * 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: [[Монгол Улсын Татварын ерөнхий газар|Татварын ерөнхий газрын]] дэд дарга<ref name="parliament" /> * 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга<ref name="parliament" /> * 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2024 оны 7 сараас: [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> * 2026 оны 5 дугаар сараас: Улсын Их Хурлын Эдийн Засгийн Байнгын Хорооны дарга<ref>{{cite web |title=Татварын хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг хэлэлцэхийг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77366/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-22 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> === Улс төрийн үйл ажиллагаа, байр суурь === 2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намаас]] нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref><ref>{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.<ref>{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref><ref>{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татварын албаны цахимжилт болон татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.<ref>{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn |archive-date=2026-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260417012528/https://news.mn/r/2859715/ |url-status=dead }}</ref> 2026 оны 5 дугаар сарын 20-ны өдөр Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооноос түүнийг Байнгын хорооны даргаар сонгохыг дэмжсэн байна.<ref>{{cite web |title=ЭЗБХ: Байнгын хорооны даргаар УИХ-ын гишүүн Б.Заяабалыг сонгохыг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77326/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref><ref>{{cite news |title=ЭЗБХ-ны даргад Б.Заяабалыг нэр дэвшүүлэхийг ДЭМЖЛЭЭ |url=https://ubn.mn/p/97811 |work=UBN.mn |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2026 оны 5 дугаар сарын 22-ны өдөр Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар түүнийг Эдийн засгийн байнгын хорооны даргаар сонгосон байна.<ref>{{cite web |title=Татварын хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг хэлэлцэхийг дэмжив |url=https://www.parliament.mn/nn/77366/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |date=2026-05-22 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref><ref>{{cite news |title=Эдийн засгийн байнгын хорооны даргаар УИХ-ын гишүүн Б.Заяабалыг сонгов |url=https://www.24tsag.mn/a/246143 |work=24tsag.mn |date=2026-05-23 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2026 онд Mass.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд тэрээр хувь хүний орлогын албан татварын хуулийн төсөлтэй холбоотой асуудлаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Xувь xүний xүний орлогод нийцсэн албан татвар аваx ёстой |url=https://mass.mn/n/105522 |work=Mass.mn |date=2026-05-19 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> 2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-05-22 |language=mn}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] 96i4680fyq9o0km94obfbaem17484vc 0 147631 869292 869072 2026-09-11T13:57:40Z HorseBro the hemionus 100126 869292 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ir9au90m2b621ug0co7btaffj8felo4 869293 869292 2026-09-11T14:11:47Z HorseBro the hemionus 100126 869293 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] gcy8rreovg1mjj4gulfypnjirlvvheq 869294 869293 2026-09-11T14:26:07Z HorseBro the hemionus 100126 869294 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] ogmp795uiph73jeseykbrlt9v6eefma 869295 869294 2026-09-11T14:29:42Z HorseBro the hemionus 100126 869295 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== because i got high no im not getting unblocked on english wikipedia go fuck that idea im returning 2 years later biatcchh i like horses a a a a a a a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] id4rrcmsx58xpk8zce9l1n7cchkzmpn 0 147860 869424 865642 2026-09-12T01:35:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869424 wikitext text/x-wiki '''Ядамжавын Цэлмэн''' нь Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), профессор, [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]ын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн юм. Тэрээр эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах ажиллагаа, хүний эрх болон эрүү шүүлт, бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр ажилладаг. Цэлмэн 2022 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Улсын Их Хурлын 29 дүгээр тогтоолоор Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээр томилогдсон.<ref>{{cite web |title=Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх Үндэсний ажиллагаа |url=https://npmmongolia.mn/about/1/4 |publisher=Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Энэ албан тушаалын хүрээнд тэрээр Монгол Улсын эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Үүнд эрх чөлөө хязгаарласан болон хассан газарт урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ хийх, эрүү шүүлт болон зүй бус харьцааны эрсдэл, шалтгаан нөхцөлийг тодорхойлох, холбогдох байгууллагуудад зөвлөмж хүргүүлэх зэрэг үйл ажиллагаа багтдаг. Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааны тайланг Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж ирсэн.<ref>{{cite web |title=Байнгын хорооны хуралдааны тэмдэглэл |url=https://www.parliament.mn/files/173c257aa025471b8b9bd6c5e6ef1de7/?d=1 |publisher=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> Түүний энэ чиглэлийн үйл ажиллагаа нь эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн эрх, эрүү шүүлтийн эрсдэлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ болон үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. == Олон улсын хамтын ажиллагаа == Цэлмэн Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын хүрээнд олон улсын хүний эрхийн байгууллага болон бусад улсын үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмуудтай хамтран ажиллаж ирсэн. 2022 онд Asia Pacific Forum-аас Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой зохион байгуулсан дээд түвшний хэлэлцүүлэгт Цэлмэн Монголын ХЭҮК-ийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын чиг үүрэг, тухайн үеийн үйл ажиллагааны талаар танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=APF holds High-Level Dialogue with Mongolian NHRI |url=https://www.asiapacificforum.net/news/apf-holds-high-level-dialogue-with-mongolian-nhri |publisher=Asia Pacific Forum |date=2022-12-15 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> 2024 онд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийг ахлан Словенийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмтай туршлага солилцох айлчлалд оролцсон.<ref>{{cite web |title=Experience of the Slovenian National Preventive Mechanism shared with the newly founded NPM from Mongolia |url=https://arhiv.varuh-rs.si/en/news/news/experience-of-the-slovenian-national-preventive-mechanism-shared-with-the-newly-founded-npm-from-mon/index.html |publisher=Human Rights Ombudsman of the Republic of Slovenia |language=en |access-date=2026-08-10 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2025 оны 6 дугаар сарын 3–5-нд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийн хамт Польшийн Хүний эрхийн комиссарын байгууллагад туршлага судлах айлчлал хийсэн. Польшийн Хүний эрхийн комиссарын албан мэдээлэлд Цэлмэнийг ''Commissioner for the Prevention of Torture in Mongolia'' гэж танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=Study visit of the representatives of Mongolian National Preventive Mechanism |url=https://bip.brpo.gov.pl/index.php/en/content/study-visit-representatives-mongolian-national-preventive-mechanism |publisher=Commissioner for Human Rights of the Republic of Poland |date=2025-06-06 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> == OSCE-ийн Supplementary Human Dimension Meeting == 2026 онд Цэлмэн [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] (OSCE)-ын Швейцарын даргалалт болон Ардчилсан институт, хүний эрхийн алба (ODIHR)-аас зохион байгуулсан ''Preventing Torture and Ill-Treatment: Strengthening Co-operation and Implementation'' сэдэвт Supplementary Human Dimension Meeting III-д шинжээч илтгэгч (''expert introducer'')-ээр уригдан оролцсон. Тус хурал 2026 оны 6 дугаар сарын 29–30-ны өдрүүдэд Австрийн Вена хотод зохион байгуулагдсан. OSCE-ийн Швейцарын даргалалт болон ODIHR-аас 2026 оны 6 дугаар сарын 8-нд ирүүлсэн албан урилгад Цэлмэнийг Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын тэргүүний хувиар тус хурлын ''expert introducer''-аар үг хэлэхийг урьж, өөрийн шинжилгээ, байр суурийг танилцуулан хэлэлцүүлгийн үндсийг тавихыг хүссэн байна. 2026 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр болсон '''Session II: Preventing torture through training, monitoring, and enhanced oversight''' хуралдаанд Цэлмэн гурван introducer-ийн нэгээр оролцсон. Хуралдаанаар эрүү шүүлт болон зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэхэд мэргэжлийн сургалт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт хийх урьдчилан сэргийлэх хяналт, хараат бус хяналтын тогтолцоо, хамгаалалтын баталгааны хүртээмж болон Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үүргийг хэлэлцсэн. Цэлмэн тус хуралдаанд Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын туршлага, урьдчилан сэргийлэх хяналт, сургалт, зөвлөмжийн хэрэгжилт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт нэвтрэх боломж болон механизмын институцийн хараат бус байдлын асуудлаар илтгэл, байр сууриа танилцуулсан. == Мэргэжлийн чиглэл == Цэлмэний мэргэжлийн болон судалгааны үйл ажиллагаа нь эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах болон нотлох ажиллагаа, хүний эрх, эрүү шүүлт болон бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн хүний эрхийн баталгаа, Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. Тэрээр хууль сахиулах болон эрүүгийн эрх зүйн салбарын алба хаагчдад хүний эрх, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудлаар зохион байгуулсан сургалт, мэргэжлийн үйл ажиллагаанд оролцож ирсэн. == Хэвлэл мэдээлэл == Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх, эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа болон эрх чөлөө хязгаарласан байгууллагуудын нөхцөл байдлын талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ярилцлага, байр сууриа илэрхийлж ирсэн. 2023 онд ''Jargal Defacto''-д өгсөн ярилцлагадаа эрүү шүүлтийн асуудал, Монголын хорих байгууллагууд болон Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн нөхцөл байдлын талаар ярьсан.<ref>{{cite web |title=Ядамжавын Цэлмэн (Tselmen Yadamjav) |url=https://jargaldefacto.com/?p=16055 |publisher=Jargal Defacto |date=2023-10-26 |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенц]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенцын Нэмэлт протокол]] * [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://npmmongolia.mn/ Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны албан ёсны цахим хуудас] * [https://nhrcm.gov.mn/　Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын албан ёсны цахим хуудас] {{DEFAULTSORT:Цэлмэн, Ядамжавын}} [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын хүний эрхийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 3g0zuweix79ngfp33rocfk50dr2s8le 0 148042 869425 868605 2026-09-12T02:00:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869425 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Өмнөд Данийн их сургууль | эххэлдээрх_нэр = ''Syddansk Universitet'' | уриа = | зураг = | зургийн_хэмжээ = 200px | байгуулагдсан = 1998 он | төрөл = Улсын сургууль | endowment = | city = [[Оденсе]] | state = | country = [[Дани]] | staff = 3772 (2016)<ref name="numbers">{{cite web |url=https://static.sdu.dk/Flexpaper/aspnet/Flex_document.aspx?doc=%2Fsitecore%2Fmedia%20library%2FFiles%2Fepage%2FOm_SDU%2FDokumentation_tal%2FTal%20og%20tabeller%2FTal%20og%20tabeller_webpdf%3Fsc_database%3Dweb |title=Tal & Tabeller |language=da |trans-title=Numbers & Tables |website=static.sdu.dk |access-date=17 January 2019 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | faculty = | ректор = | chancellor = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = 29,674 оюутан (2016)<ref name="numbers" /> | campus = [[Оденсе]] (төв)<br>[[Сённерборг]]<br>[[Эсбьерг]]<br>[[Копенхаген]]<br>[[Коллинг]] | mascot = | colors = | affiliations = | цахим_хуудас = {{url|www.sdu.dk}} }} '''Өмнөд Данийн их сургууль''' ({{lang-da|Syddansk Universitet}}, '''SDU''') нь [[Дани]] улсын [[Өмнөд Дани]] болон Зеланд бүс нутагт кампустай төрийн их сургууль юм. Тус их сургууль нь [[Фленсбургийн их сургууль]] болон Килийн их сургуультай хамтран хэд хэдэн хамтарсан сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн бүс нутгийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд болон олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлдэг. 29,674 оюутантай (2016 оны байдлаар), тус их сургууль нь гурав дахь том их сургууль бөгөөд Оденсе Их Сургуультай холбоотой тул Данийн гурав дахь хамгийн эртний их сургууль юм (Хэрэв Данийн Техникийн Их Сургуулийг оруулбал дөрөв дэх нь). 2012 онд эрэмбэлэх системийг нэвтрүүлснээс хойш Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Times Higher Education World University Rankings сэтгүүлийн 50-иас доош [[The Times Higher Education ны дэлхийн их сургуулиудын жагсаалт|насны]] шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад дэлхийд 36 (2012 <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/one-hundred-under-fifty |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/one-hundred-under-fifty/commentary |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> 38 (2013 <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/one-hundred-under-fifty/detailed |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> ), 37 (2014 [5]), 44 (2015 <ref>{{Cite web |date=2015-06-04 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/one-hundred-under-fifty/methodology |access-date=2023-02-07 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> )-д жагсаж байна. <ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=Young University Rankings |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2012/young-university-rankings |access-date=2022-01-22 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref> Мөн 2012-2015 оны [[QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт|QS World University Rankings-]] ийн мэдээлснээр 50-иас доош насны шилдэг 50 их сургуулийн нэг юм. <ref>{{Cite web |date=2012-05-29 |title=The QS top 50 universities under 50 2012 |url=http://www.theguardian.com/higher-education-network/2012/may/29/top-50-universities-under-50-2012 |access-date=2022-01-22 |website=the Guardian |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2013 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2013 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2014 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2014 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=QS University Rankings: Top 50 Under 50 2015 |url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/top-50-under-50/2015 |access-date=2022-01-22 |website=Top Universities |language=en}}</ref> == Түүх == Өмнөд Данийн их сургууль нь 1998 онд Оденсегийн их сургууль, Өмнөд Данийн Бизнесийн болон Инженерийн сургууль, Өмнөд Ютландын Их Сургуулийн Төвийг нэгтгэн байгуулсан. Мөн Өмнөд Данийн их сургуулийн номын сан нь 1998 онд тус их сургуулийн бүрэлдэхүүнд орсон. 2007 онд Slagelse дахь Бизнесийн сургуулийн төв ( ''Handelshøjskolecentret Slagelse'' ) болон Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн ( ''Statens Institut for Folkesundhed'' ) нь мөн Өмнөд Данийн Их Сургуульд нэгдсэн. Данийн Хааны гэр бүлийн Гүнж Мари 2009 онд тус их сургуулийн ивээн тэтгэгч болсон <ref>{{Cite news |last=Bergman |first=Jan |date=30 September 2009 |title=Prinsesse Marie hjælper universitet |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.tv2fyn.dk/fyn/prinsesse-marie-skal-promovere-syddansk-universitet |access-date=2 May 2023}}</ref> бөгөөд хэдэн жилийн турш жил бүр зохион байгуулагддаг үдэшлэгт оролцсон. <ref>{{Cite news |last=Salling |first=Henrik |date=10 October 2010 |title=Prinsesse Marie har fundet sin plads |work=[[Billed Bladet]] |url=https://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/prinsesse-marie-har-fundet-sin-plads |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Vestesen |first=Bjarke |date=6 October 2012 |title=Rektor og prinsesse til årsfest |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/rektor-og-prinsesse-til-aarsfest |access-date=2 May 2023}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Astrup |first=Sander Schmidt |date=3 October 2014 |title=Prinsesse Marie kom til kæmpefest på SDU |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/odense/prinsesse-marie-kom-til-kaempefest-paa-sdu |access-date=2 May 2023}}</ref> Оденсе хотын өөр өөр хэсэгт хэдэн жилийн турш байрласны дараа Оденсегийн гол кампустай физик байдлаар холбогдсон Инженерийн факультетийн цоо шинэ барилга байгуулагдаж, 2015 онд нээгдэв. <ref>{{Cite web |title=Robot kapper rød snor ved indvielse af ny SDU bygning |url=https://www.sdu.dk/da/aktuelt/nyhedsarkiv/nyheder/arkiv_2015/september+15/indvielse+tek |access-date=2018-09-26 |website=SDU |language=da-DK}}</ref> Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын санг мөн 1998 онд тус их сургуультай нэгтгэсэн. Анхны Оденсе Их Сургууль 1966 онд байгуулагдсан тул Өмнөд Данийн Их Сургууль 2016 оны 9-р сарын 15-нд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ Данийн хатан хаан тэр жилийн 10-р сард SDU-д айлчилсан. <ref>{{Cite news |last=Nørmark |first=Jakob |date=24 October 2016 |title=Dronningebesøg på fredag: Margrethe lokket til SDU med 50 år gammelt foto |work=[[Fyens Stiftstidende]] |url=https://fyens.dk/tema/dronningebesoeg-paa-fredag-margrethe-lokket-til-sdu-med-50-aar-gammelt-foto |access-date=2 May 2023}}</ref> == Захиргаа ба зохион байгуулалт == Их сургуулийг 9 гишүүнээс бүрдсэн зөвлөл удирддаг: зөвлөлийн дийлэнх нь их сургуулиас гадуурх 5 гишүүн, 1 гишүүнийг эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, 1 гишүүнийг захиргааны ажилтнууд, 2 гишүүнийг оюутнууд томилдог. Ректорыг их сургуулийн зөвлөл томилдог. Ректор нь эргээд декануудыг, деканууд нь тэнхимийн эрхлэгчдийг томилдог. Факультетийн сенат гэж байдаггүй бөгөөд факультетууд ректор, декан, тэнхимийн эрхлэгчдийг томилоход оролцдоггүй. Тиймээс тус их сургууль нь факультетийн удирдлагагүй юм. <ref>{{Cite web |title=Syddansk Universitets bestyrelse |url=http://www.sdu.dk/Om_SDU/Organisationen/Bestyrelsen.aspx |access-date=2009-11-20}}</ref> Одоогийн ректор нь Женс Рингсмос бөгөөд одоогийн дэд захирал ( {{Langx|da|Prorektor}} ) бол Хелле Вагепетерсен юм. <ref>{{Cite web |title=Rectorate |url=https://www.sdu.dk/en/om_sdu/organisationen/rektoratet |access-date=2022-10-31 |website=University of Southern Denmark |language=en}}</ref> == Кампусууд == [[Файл:Rustenborg.jpg|thumb| Их сургуулийн кампус Оденсе буюу ''"Зэвэрсэн цайз"'']] Өмнөд Данийн Их Сургууль нь Данийн өмнөд хэсэгт байрладаг зургаан кампустай: Фунен арлын Оденсе кампус, Зеланд арлын Слагелсе кампус, [[Копенхаген|Копенгаген]] кампус, мөн Сёндерборг дахь [[Коллинг|Колдинг]] кампус, [[Эсбьерг]] кампус, Алсион кампус, 2026 оноос хойш Ютланд хойг дээр байрладаг [[Вайлэ|Вейле]] кампус. Слагелсе дэх кампусыг 2027 оноос албан ёсоор зогсоосон бөгөөд тус их сургууль өөр байгууллага эзэмших сонирхолтой байгаатай холбоотой асуудлуудыг дурдсан байна. <ref>{{Cite web |title=FAQ about SDU Slagelse |url=https://mitsdu.dk/en/service/campusslagelse/faq |access-date=31 May 2024 |website=SDU}}</ref> SDU-ийн физик барилга нь 272,554 ^м2 талбайг хамардаг (2007) бөгөөд энэ тоо нь 1999 онд их сургуулийг нэгтгэх үед 181,450 ^м2 талбайтай харьцуулахад өссөн үзүүлэлт юм. <ref>{{Cite web |title=Statistical Yearbook of the University of southern Denmark |url=http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190717/http://www1.sdu.dk/Adm/VirksRegnsk/Statbog/resultat/byg_arealer/ruter/arealerUniversitetetialtFrame.html |archive-date=2016-03-03 |access-date=2008-11-18}}</ref> Өмнөд Данийн их сургууль нь Арктикийн Их Сургуулийн идэвхтэй гишүүн юм. <ref>{{Cite web |title=Members |url=https://www.uarctic.org/members/member-profiles/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic |language=en-US}}</ref> UArctic нь Арктикийн бүс нутагт боловсрол, судалгааг дэмжих сонирхолтой 200 гаруй их сургууль, коллеж болон бусад байгууллагуудаас бүрдсэн, туйлын туйлын бүсэд төвтэй олон улсын хамтын ажиллагааны сүлжээ юм. <ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://www.uarctic.org/about-us/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}</ref> Тус их сургууль нь UArctic-ийн north2north хөдөлгөөнт хөтөлбөрт оролцдог. Тус хөтөлбөрийн зорилго нь гишүүн байгууллагуудын оюутнуудад Хойд зүгийн өөр өөр хэсэгт суралцах боломжийг олгох явдал юм. <ref>{{Cite web |title=north2north |url=https://www.uarctic.org/activities/north2north/ |access-date=2025-03-06 |website=UArctic - University of the Arctic |language=en-US}}</ref>{{Reflist}} * [http://www.sdu.dk/en/ Өмнөд Данийн Их Сургууль] * [http://www.sdu.dk/bibliotek.aspx?sc_lang=en Өмнөд Данийн Их Сургуулийн Номын Сан] * [http://www.alsion.dk Алсион, Сондерборг дахь оюутны хотхоны шинэ барилга] * [https://web.archive.org/web/20201027170831/http://www.ivkstudiet.dk/ Ivkstudiet.dk, Олон улсын бизнесийн харилцаа холбооны сайт.] [[Ангилал:CS1 Дани-хэлний эх сурвалж (da)]] [[Ангилал:Articles using infobox templates with no data rows]] [[Ангилал:Coordinates on Wikidata]] [[Ангилал:Pages with unreviewed translations]] qx7vftwaa62wk7gubwq729zbrbdhmd6 0 148214 869435 868286 2026-09-12T07:39:08Z Egzs 88168 869435 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаал | native_name ={{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠤᠭ᠎ᠠ}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Сандагийн Бямбацогт]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 4 сарын 3-наас одоо хүртэл | style = | type = | status = | abbreviation = УИХ-ын дарга | member_of = [[Улсын Их Хурал]]<br/>[[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] | reports_to = | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] | nominator = Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга | formation = [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны 7-р сар]] | first = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (УБХ)<br/>[[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] (УИХ) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Улсын Их Хурлын дэд дарга]] | salary = | website = {{URL|https://www.parliament.mn/}} | footnotes = |name=Монгол Улсын Их Хурлын дарга}} '''Улсын Их Хурлын дарга''' нь [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг, төлөөлдөг, нэгдсэн хуралдаан, чуулганыг даргалдаг тэргүүлэгч албан тушаалтан юм.<ref name=":0" /> Улсын Их Хурлын даргыг УИХ-д суудалтай [[Монголын намын жагсаалт|нам эвсэл]] нэр дэвшүүлж, хэлэлцүүлэггүйгээр сонгох бөгөөд гишүүн саналаа илээр гаргаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын санал авснаар сонгодог.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-05-16 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140610916031 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> 2026 оны 4-р сарын 3-наас хойш [[Сандагийн Бямбацогт]] УИХ-ын даргын албыг хашиж байгаа.<ref>{{Cite web |title=Сандагийн Бямбацогт |url=https://www.parliament.mn/cv/224/ |access-date=2026-09-03 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] түр эзгүйд эсхүл Ерөнхийлөгч огцорсон, нас барсан, хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн бол УИХ-ын дарга нь хуулийн дагуу Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite web |date=1993-06-05 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/338 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Энэ утгаараа УИХ-ын дарга нь Монгол Улсын хоёр дахь хамгийн өндөр төрийн дээд албан тушаалтан юм.<ref>{{Cite web |last=Д.Оюун-Эрдэнэ |date=2016-04-04 |title=Нэг, хоёрдугаар хүний эсрэгцэл ба эдийн засаг дахь улстөржилт |url=https://ikon.mn/n/pen |access-date=2026-09-03 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын гишүүнээс гадна УИХ-ын дарга нь мөн [[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] (ҮАБЗ)-ийн гишүүн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн бүрэлдэхүүн |url=https://nsc.gov.mn/mn/p/104 |access-date=2026-09-03 |website=nsc.gov.mn |language=mn}}</ref> == Бүрэн эрх == {{Монгол улсын улс төр}} Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд заасны дагуу Улсын Их Хурлын дарга гишүүнд хууль тогтоомжоор олгосон бүрэн эрхээс гадна дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:<ref name=":0" /> * УИХ-ын үйл ажиллагаанд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], бусад хуулийг сахин биелүүлэх ажлыг зохион байгуулах; * ээлжит, ээлжит бус чуулган, хүндэтгэлийн хуралдаан зарлах, бэлтгэлийг хангах, нэгдсэн хуралдааныг даргалах; * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газартай]] Улсын Их Хурлыг төлөөлөн харилцах; * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагуудын хяналтын үйл ажиллагааг УИХ-ын хяналт шалгалтын ажилтай уялдуулах; * Улсын Их Хурлыг бүрэн эрхийнхээ хүрээнд дотоод, гадаадад төлөөлөх; * УИХ-ын гадаад харилцаа, парламент хоорондын хамтын ажиллагааг зохион байгуулах; * гишүүд болон УИХ-д ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын даргад дотоод, гадаад томилолт олгох, түүний журмыг баталж мөрдүүлэх; * Тамгын газрын үйл ажиллагааны бие даасан, хараат бус байдлын баталгааг хангуулах; * хууль тогтоомжийн төсөл, бодлогын баримт бичиг боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * холбогдох Байнгын хорооны саналаар Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * хуульд заасан үндэслэлээр Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын дарга, дэд даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * шаардлагатай гэж үзвэл Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх хууль тогтоомжийн төслийн талаар хууль зүйн дүгнэлт гаргуулж, хуульд заасан шаардлага хангуулах; * хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг харьяаллын дагуу холбогдох Байнгын хороонд хуваарилж, нэгдсэн хуралдаанд мэдээлэх; * Ерөнхий сайдаас гаргасан хүсэлтийг үндэслэн хууль тогтоомжийн төслийг баталсан тов, дараалал харгалзахгүйгээр чуулганы хуралдаанаар яаралтай хэлэлцэх эсэхийг нэгдсэн хуралдаанд оруулж шийдвэрлүүлэх; * чуулганыг түр завсарлуулах болон хаах асуудлыг уг хуулийн 13.3-т заасан Зөвлөлөөр хэлэлцүүлэн, захирамж гаргаж шийдвэрлэх; * Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * Улсын Их Хурлын даргын зөвлөхийг томилох, чөлөөлөх; * Улсын Их Хурлын төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх; * Улсын Их Хурлын шагналын журмыг батлах; * Улсын Их Хурлын дарга уг хуулийн 13.1-д заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд захирамж гаргана. УИХ-ын дарга бүрэн эрхийнх нь хугацаа дууссанаас эхлэн 2 жилийн хугацаанд суудлын автомашин болон холбоогоор үйлчлүүлж, төрийн тусгай хамгаалалтад байх бөгөөд энэ талаар тусгайлан шийдвэр гаргахгүй.<ref name=":0" /> === УИХ-ын даргын дэргэдэх Зөвлөл === Нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын үйл ажиллагаа, УИХ-ын хяналт шалгалтын ажлыг уялдуулан зохицуулах, нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын саналыг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох, тухайн долоо хоногт чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэх асуудлын тов, дараалал, хууль тогтоомжийн төслийг нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх хугацааг хэлэлцүүлгийн үе шат бүрээр тогтоох, УИХ-ын төсөв болон УИХ-ын дотоод үйл ажиллагаатай холбогдолтой бусад асуудлыг зөвшилцөх чиг үүрэг бүхий Зөвлөл УИХ-ын даргын дэргэд ажиллана.<ref name=":0" /> Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд УИХ-ын дарга, дэд дарга, нам, эвслийн бүлгийн дарга, Байнгын хороодын дарга, УИХ-д суудалтай бөгөөд нам, эвслийн бүлэг байгуулаагүй нам, эвслийн төлөөлөл болох гишүүн, УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар орно. Зөвлөлийн хуралд нам, эвслийн бүлгийн дэд дарга таслах эрхгүйгээр оролцох бөгөөд холбогдох албан тушаалтныг байлцуулж болно. Зөвлөлийн ажиллах журмыг УИХ-н дарга батална.<ref name=":0" /> == Албан тушаалаас чөлөөлөх == Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлд заасны дагуу УИХ-ын даргын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байх бөгөөд түүнийг хуульд заасан үндэслэлээр хугацаанаас нь өмнө чөлөөлж, огцруулж болно.<ref name=":0" /> УИХ-ын даргын бүрэн эрх уг хуулийн 45 дугаар зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн, 9 дүгээр зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрх нь дуусгавар болсноос гадна дараах тохиолдолд хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болно:<ref name=":0" /> * Улсын Их Хурлын даргын үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өөрөө гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн авсан; * [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]] Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэлтэй гэсэн дүгнэлт гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонх (50 хувиас дээш) Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэл бүхий санал гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг үндэслэн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж, чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг ил санал хураалтаар шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулахыг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол энэ тухай тогтоол баталсанд тооцно. == Үе үеийн дарга нар == {| class="wikitable" !д.д !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл !Сонгууль |- !1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 оны 9 сар |1992 оны 7 сар | bgcolor="#2554A7" | |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] | style="text-align:center" |{{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} |- !2 |[[Нацагийн Багабанди]] |1992 оны 7 сар |1996 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- !3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1996 оны 7 сар |2000 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] | style="text-align:center" |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- !4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 оны 7 сар |2001 оны 9 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- !5 |[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] |2001 оны 10 сар |2004 оны 8 сарын 13 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !6 |[[Намбарын Энхбаяр]] |2004 оны 8 сарын 13 |2005 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- !7 |[[Цэндийн Нямдорж]] |2005 оны 7 сар |2007 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !8 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]] |2007 оны 6 сар |2008 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- !9 |[[Дамдины Дэмбэрэл]] |2008 оны 8 сар |2012 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" |[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- !10 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2012 оны 7 сар |2016 оны 7 сарын 5 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] | style="text-align:center" |[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- !11 |[[Миеэгомбын Энхболд]] |2016 оны 7 сарын 5 |2019 оны 1 сарын 29 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Гомбожавын Занданшатар]] | rowspan="2" |2019 оны 2 сарын 1 | rowspan="2" |2024 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- | style="text-align:center" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- !13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 оны 7 сарын 2 |2025 оны 10 сарын 17 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- !14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 10 сарын 17 |2026 оны 4 сарын 3 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 оны 4 сарын 3 |одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] * [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{commons category}} * [https://www.parliament.mn/cv/?appointmentId=1 Монгол Улсын Их Хурлын Дарга - parliament.mn] {{Улсын Их Хурлын дарга}} [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан|Улсын Бага Хурлын дарга]] [[Category:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] fvfnh0i344q45akujlvv9mdz3mwlufv 14 148327 869297 2026-09-11T14:36:46Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Хойд Солонгосын тамирчин| Спорт]] [[Ангилал:Тамирчин улс орноор ба спортын төрлөөр]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт спортын төрлөөр| Хүн]] [[Ангилал:Солонгосын тамирчин спортын төрлөөр]]" 869297 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын тамирчин| Спорт]] [[Ангилал:Тамирчин улс орноор ба спортын төрлөөр]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын спорт спортын төрлөөр| Хүн]] [[Ангилал:Солонгосын тамирчин спортын төрлөөр]] rdusglbp3u5pnmurnras8xxyg7dmz37 0 148328 869320 2026-09-11T15:10:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Солонгосын хятад]] to [[Солонгос дахь хятадууд]] 869320 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Солонгос дахь хятадууд]] 1rzekhumh2edrwdllywvt1of48ab6sz 14 148329 869325 2026-09-11T15:22:36Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Demographics of North Korea|Хойд Солонгосын хүн ам зүй}} {{cat main}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын нийгэм]] [[Ангилал:Хүн ам зүй улс орноор]] [[Ангилал:Азийн хүн ам зүй улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын хүн ам зүй]]" 869325 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Demographics of North Korea|Хойд Солонгосын хүн ам зүй}} {{cat main}} [[Ангилал:Хойд Солонгосын нийгэм]] [[Ангилал:Хүн ам зүй улс орноор]] [[Ангилал:Азийн хүн ам зүй улс орноор]] [[Ангилал:Солонгосын хүн ам зүй]] pfyh5byst1mphum4oq3lu0x3ekux5wb 0 148330 869337 2026-09-11T19:38:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Монгол-Умард Солонгосын харилцаа]] to [[Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] 869337 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] qzzsfmvlkow2k2u15ffi1amshqesjsw 14 148331 869367 2026-09-11T21:09:26Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар|Сайд]] [[Ангилал:Сайд улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрийн албан тушаалтан]]" 869367 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын засгийн газар|Сайд]] [[Ангилал:Сайд улс орноор]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төрийн албан тушаалтан]] 1qa4ngz1bcwsx63813n4umoathgxat3 14 148332 869378 2026-09-11T21:25:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн мэргэжлээр|Улс төрийн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төр|.People]] [[Ангилал:Улс төрийн хүн улс орноор]] [[Ангилал:Азийн улс төрийн хүн]]" 869378 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн мэргэжлээр|Улс төрийн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төр|.People]] [[Ангилал:Улс төрийн хүн улс орноор]] [[Ангилал:Азийн улс төрийн хүн]] fflgvy4i26ne7fzyudbfsmpztbrrqk9 869384 869378 2026-09-11T21:28:16Z Enkhsaihan2005 64429 869384 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Хойд Солонгосын хүн ажил үйлээр|Улс төрийн]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын улс төр|.Хүн]] [[Ангилал:Улс төрийн хүн улс орноор]] [[Ангилал:Азийн улс төрийн хүн]] hbuzh890mb01g6h76w609t6w847okq9 0 148333 869411 2026-09-11T21:52:33Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Умард Солонгос]] to [[Хойд Солонгос]] 869411 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хойд Солонгос]] 8sn61vp55t5tog0u107zyj9m8f3om6x 0 148334 869430 2026-09-12T03:22:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:USA Basketball logo.svg|thumb]] '''АНУ-ын Сагсан бөмбөгийн үндэсний /эрэгтэй/ шигшээ баг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United States men's national basketball team'') -олон улсын тэмцээнд АНУ-ыг төлөөлдөг үндэсний сагсан бөмбөгийн баг юм. Үүнийг АНУ-ын Сагсан бөмбөгийн холбоо удирддаг бөгөөд FIB..." 869430 wikitext text/x-wiki [[Файл:USA Basketball logo.svg|thumb]] '''АНУ-ын Сагсан бөмбөгийн үндэсний /эрэгтэй/ шигшээ баг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''United States men's national basketball team'') -олон улсын тэмцээнд АНУ-ыг төлөөлдөг үндэсний сагсан бөмбөгийн баг юм. Үүнийг АНУ-ын Сагсан бөмбөгийн холбоо удирддаг бөгөөд FIBA-ийн гишүүн юм. Сагсан бөмбөгийu "үүсгэн байгуулагч" болох АНУ-ын шигшээ баг нь дэлхийн хамгийн хүчирхэг, хамгийн олон шагнал хүртсэн шигшээ баг юм. Түүхийнхээ туршид АНУын баг 5 удаа Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, оролцсон бүх 20 Олимпийн наадамд медаль хүртсэн бөгөөд үүнээс 17 алтан медаль хүртсэн. бөгөөд FIBA-ийн чансаанд нэгдүгээрт бичигддэг баг юм. Энэ нь олон улсын тэмцээнд хамгийн амжилттай оролцсон эрэгтэй баг бөгөөд оролцсон бүх хорин олимпийн тэмцээнээс медаль хүртсэн бөгөөд үүнд арван долоон алтан медаль багтсан. Мэргэжлийн эрин үед тус баг 1992, 1996, 2000, 2008, 2012, 2016, 2020, 2024 онуудад олимпийн алтан медаль хүртэж байжээ. == Түүх == '''1936—1968''' 1936 онд сагсан бөмбөг анх Олимпийн хөтөлбөрт орж эхэлснээс хойш 1968 он хүртэл АНУ-ын шигшээ баг дараалан долоон удаа олимпийн тэмцээнд түрүүлжээ. Тухайн жилүүдэд Америкийн сагсан бөмбөгийн ноёрхол асар их байсан бөгөөд зарим наадамд АНУ-ын шигшээ баг ч биш, харин NCAA-ийн шилдэг багуудын нэг оролцсон. Жишээлбэл, 1948 оны Лондонгийн олимпод Кентуккигийн Их Сургуулийн сагсан бөмбөгийн тоглогчдоос бүрдсэн баг өрсөлдсөн бол Канзасын баг 1952 онд Хельсинкид түрүүлжээ. Гэсэн хэдий ч эдгээр сонирхогчдын багуудад хожим мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн од болсон тоглогчид багтжээ. Ромын наадамд АНУ-ын багт Оскар Робертсон, Жерри Вест, Жерри Лукас зэрэг тоглогчид багтсан бөгөөд АНУ-ын шигшээ баг 1992 он хүртэл ийм гайхалтай бүрэлдэхүүнтэй байгаагүй. '''1972—1988''' [[1972 оны Зуны Олимп|1972 онд Мюнхенд болсон Олимпийн наадамд]] АНУ-ын баг анх удаа хожигдсон юм. ЗХУ-ын эсрэг хийсэн шигшээ тоглолтыг бүх оролцогчид үүрд дурсдаг юм. Залуу, хүсэл тэмүүлэлтэй Америкийн баг шүүгчийн 3 секунд нэмсэн шийдвэрээр ялагдсанаа хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, медаль хүртэх ёслолд оролцоогүй. Зөвлөлтийн тоглогчид буюу сүүлийн 3 секундыг авсан тоглогчид Иван Едешкогоос [[Александр Белов]] руу 30 метрийн гайхалтай дамжуулахад тэрээр агаарт хөөрч, бөмбөгийг цагирагт оруулж харьцааг 51-50. АНУ-ын баг анхны олимпийн тэмцээндээ төдийгүй тэр үед тоглосон 64 олимпийн анхны тоглолтондоо хожигдсон түүхтэй. АНУ-ын баг 1988 онд [[Сөүл|Сөүлд]] болсон [[1988 оны Зуны Олимп|олимпийн наадамд]] Зөвлөлтийн багт хоёр дахь удаагаа ялагдсан бөгөөд энэ удаад хагас шигшээд - 76-82-оор - ялагдал хүлээсэн. Хоёр супер гүрний багууд өмнө нь хэзээ ч таарч байгаагүй: 1976 онд Монреальд болсон тоглолтод Америкчууд дахин ялж, финалд Югославыг ялж, Зөвлөлтийн сагсан бөмбөгийн баг хагас шигшээд хожигдсон. 1980 онд Москва, 1984 онд Лос Анжелес хотод болсон Олимпийн наадмыг харилцан бойкотлоод оролцоогүй юм. '''1992—2000''' 1989 оны 9-р сард [[Пуэрто Рико|Пуэрто Рикод]] болсон [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын]] [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олимпийн хорооны]] 95 дахь чуулганаар урьд өмнө байгаагүй мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн тамирчдыг Олимпийн наадамд оролцуулах шийдвэр гаргасан. [[Ларри Бёрд|Ларри Берд]], [[Мэжик Жонсон]], [[Чарльз Баркли]], Крис Муллин, [[Патрик Юинг]], [[Клайд Дрекслер]], [[Жон Стоктон]], [[Майкл Жордан]], [[Скотти Пиппен]]...зэрэг одууд бүгд [[1992 оны Зуны Олимп|1992 оны Барселонагийн олимпийн наадамд]] ирсэн. 1992 оноос өмнө Америкчууд дээд зэрэглэлийн багийг талбайд гаргаж чадахгүй байсан, учир нь Европын мэргэжлийн лигийн тоглогчдыг сонирхогчид гэж үздэг байв. АНУ-ын багийг тэр даруй "Мөрөөдлийн баг" ([[Англи хэл|англи.]] ''Dream Team'') гэж нэрлэсэн бөгөөд үнэндээ өмнө нь болон хөжим ийм баг гарч байгаагүй юм. Тоглосон 8 тоглолтын туршид Америкчууд 100-аас дээш оноо авч, тэдний дасгалжуулагч [[Чак Дэйли]] тэмцээний турш нэг ч завсарлага аваагүй бөгөөд зөвхөн хөгжөөн дэмжигчид төдийгүй өрсөлдөгч багийн тоглогчид тоглолтын дараа гарын үсэг авахаар ар араасаа жагсаж байсан юм. [[Литва]] улсын баг хагас шигшээд 127:76-аар, финалд [[Хорват|Хорватын]] багийг 117:85-аар хожигдсон. 1994 онд Америкийн "тэнгэрийн амьтад" Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцохоор шийджээ. Мөрөөдлийн II багт Барселонагийн олимпийн аварга ганц ч тамирчин ороогүй ч энэ нь залуу [[Шакил О'Нил|Шакил О'Нилийн]] тэргүүлсэн багийг [[Торонто]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд итгэлтэйгээр түрүүлж, финалд Оросын багийг 137:91 харьцаагар бут ниргэхэсэн юм. Мөрөөдлийн баг III багт анхны бүрэлдэхүүний 5 гишүүн (Чарльз Баркли, Карл Малон, Скотти Пиппен, Дэвид Робинсон, Жон Стоктон) зэрэг бараг бүх шилдэг тоглогчид багтсан байв. Агуу [[Майкл Жордан]] Мөрөөдлийн баг III-т орохоос татгалзсан боловч түүнгүйгээр ч АНУ-ын баг 1996 онд [[Атланта]] хотод болсон [[1996 оны Зуны Олимп|Олимпийн наадамд]] өрсөлдөгчдөөсөө хол давамгай байв. Финалын тоглолт үзэгчдийн дээд амжилтыг тогтоож АНУ-Югославын тоглолтыг 34,600 үзэгч үзсэн түүхтэй. [[2000 оны Зуны Олимп|2000 оны Сиднейн олимпийн наадамд]] АНУ-ын шигшээ баг дахин хамгийн хүчтэй тоглогчдыг татан оролцуулсан боловч Dream Team IV-ийн тоглолт бараг л сүйрэлд хүргэх шахсан. Хагас шигшээд АНУ-ын баг Литвад арай ядан хожсон (85:83) бөгөөд финалд Францын эсрэг (85-75) хожсон байна. '''2006—2016''' Америкчууд өмнөх 4 жилийн бүтэлгүйтлээс залхсан 2006 оны Японы дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд өндөр найдвар тавьж байсан. Үндэсний шигшээ багт нэр дэвшигчдийг нэг сарын эрчимтэй бэлтгэл хийж сонгосон байна. Тэмцээний туршид бүх зүйл сайн болсон бөгөөд Гректэй хагас шигшээ тоглолт хийж, 95:101-ийн харьцаатайгаар цочирдом ялагдал хүлээсэн юм. 2008 оны 8-р сарын 24-нд [[2008 оны Бээжингийн олимп|2008 оны Бээжингийн олимпийн]] финалд Америкчууд Испанийг ширүүн тоглолтонд 118:107-ийн харьцаатайгаар хожиж, багийн ахлагч [[Коби Брайант|Коби Брайантын]] чадварлаг тоглолтын ачаар түүхэндээ 13 дахь удаагаа Олимпийн аварга болсон. АНУ-ын багийг NBA-аас бус, харин NCAA-аас гаралтай анхны мэргэжлийн Америкийн багийн дасгалжуулагч [[Майк Кшижевски]] ялалтад хүргэсэн бөгөөд тэрээр домогт Мөрөөдлийн багийн нэгдүгээр үеийн дасгалжуулагч Чак Дэйлигийн туслахаар ажиллаж байжээ. 2010 онд АНУ-ын шигшээ баг дэлхийн аварга болсон. Тэмцээний үеэр Америкийн баг дараалсан 9 тоглолтын бүгдэд нь ялалт байгуулж, Бразилийн эсрэг тоглолтод бага зэрэг хожигдолтой тулгарч, хоёр оноогоор (70:68) хожсон. Шигшээ тоглолтод тэд тэмцээний зохион байгуулагч Туркийг (81:64) хожсон. [[2012 оны Зуны Олимп|2012 оны Лондонгийн олимпод]] АНУ-ын шигшээ баг "мөрөөдлийн баг" гэдгээ дахин баталсан. Майк Кшижевскийн багт NBA-ийн одод [[Леброн Жеймс]], [[Коби Брайант]], [[Кевин Дюрант]], [[Крис Пол]], [[Кармело Энтони]] болон бусад одууд багтсан юм. АНУ-ын сагсан бөмбөгийн баг тэмцээний турш дахин ялагдалгүй, Франц, Аргентин, Литва зэрэг хүчирхэг багуудыг ялсан. Мөн 4 жилийн өмнөх шиг шигшээ тоглолтод Испанитай хийсэн ширүүн тоглолтод (107:100) тэд 14 дэх Олимпийн алтан медалиа хүртсэн. 2014 онд АНУ-ын шигшээ баг дараалан хоёр дахь удаагаа дэлхийн аварга болж, 4 жилийн өмнө (2010 онд) хүртсэн цолоо түүхэндээ анх удаа хамгаалсан. Тэмцээний үеэр Америкийн баг 9 тоглолтын бүгдэд нь ялалт байгуулсан. 2016 онд АНУ-ын баг олон тэргүүлэх тоглогчид Бразил руу явахаас татгалзсан ч энэ [[2016 оны Зуны Олимп|Олимпод]] түрүүлсэн. '''2016-''' 2015 оны 10-р сард АНУ-ын багийн ерөнхий менежер Жерри Коланжело NBA-гийн 5 удаагийн аварга [[Грегг Попович]] шинэ олимпийн мөчлөгт багийг удирдана гэж зарлав. == Шигшээ багийн амжилтууд == '''Олимпийн наадам''' * Алтан медаль (17): 1936, 1948, 1952, 1956, 1960, 1964, 1968, 1976, 1984, 1992, 1996, 2000, 2008, 2012, 2016, 2020, 2024 * Мөнгөн медаль: 1972 * Хүрэл медаль: 1988, 2004 '''FIBA-гийн дэлхийн цом''' * Аварга: 1954, 1986, 1994, 2010, 2014 * Дэд байр: 1950, 1959, 1982 * Гуравдугаар байр: 1974, 1990, 1998, 2006 == Медалийн тэргүүлэгчид == 1992 оноос өмнө Олимпод оролцох боломж олдсон тоглогчид цөөхөн байсан. Европын туршлагатай, ахмад тамирчдаас ялгаатай нь АНУ-ын тоглогчид ихэвчлэн нэг Олимпод оролцож, медаль хүртсэнийхээ дараа мэргэжлийн тамирчид болдог байв. Үүний үр дүнд 1992 оноос өмнө АНУ-ын багууд 4 жил тутамд шинээр бүрддэг байв. 1992 онд NBA-ийн тоглогчдыг оруулсаны дараа АНУ-ын баг илүү нягт холбоотой болж, тоглогчид нэгээс олон Олимпийн тэмцээнд оролцохыг сонгодог болсон юм. {| class="wikitable sortable" !Тоглогч !тоглосон жил !Алт !Мөнгө !Хүрэл !Нийт медаль |- |'''{{sortname|Kevin|Durant}}''' |2012–2024 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |4 |- |{{sortname|Carmelo|Anthony}} |2004–2016 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Bronze_Medal.png|16x16px]] |4 |- |'''{{sortname|LeBron|James}}''' |2004–2012, 2024 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Bronze_Medal.png|16x16px]] |4 |- |{{sortname|David|Robinson}} |1988–1996 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Bronze_Medal.png|16x16px]] |3 |- |{{sortname|Bob|Kurland}} |1948–1952 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Bill|Hougland}} |1952–1956 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Burdette|Haldorson}} |1956–1960 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Michael|Jordan}} |1984, 1992 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Patrick|Ewing}} |1984, 1992 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Chris|Mullin}} |1984, 1992 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Charles|Barkley}} |1992–1996 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Scottie|Pippen}} |1992–1996 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Karl|Malone}} |1992–1996 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|John|Stockton}} |1992–1996 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Gary|Payton}} |1996–2000 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Jason|Kidd}} |2000, 2008 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Deron|Williams}} |2008–2012 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Kobe|Bryant}} |2008–2012 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Chris|Paul}} |2008–2012 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Anthony|Davis}} |2012, 2024 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Draymond|Green}} |2016–2020 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Jrue|Holiday}} |2020–2024 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Jayson|Tatum}} |2020–2024 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Bam|Adebayo}} |2020–2024 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Devin|Booker}} |2020–2024 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | | |2 |- |{{sortname|Mitch|Richmond}} |1988, 1996 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Bronze_Medal.png|16x16px]] |2 |- |{{sortname|Dwyane|Wade}} |2004–2008 |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Gold_Medal.png|16x16px]] | |[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sports_Bronze_Medal.png|16x16px]] | |} * mhf12wpwelwh6l78dwwgps1e51d0z10