Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Орхон аймаг 0 816 869645 841750 2026-09-14T08:05:49Z Saruul 04 37290 Далбаа, бэлгэдлийг SVG файлаар оруулав. 869645 wikitext text/x-wiki {{Short description|Province (aimag) of Mongolia}} {{Инфобокс суурин | name = Орхон аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Erdenet 02.jpg | image_alt = | image_caption = [[Эрдэнэт]] | image_flag = Mn flag orkhon aimag 2024.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa orkhon aimag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Orkhon in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|0|N|104|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1976 | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Эрдэнэт]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 844 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 111,890 | population_as_of = {{increase}} 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 3,567 Тэрбум<br />[[Америк доллар |US$]] 1.02 Тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = [[Төгрөг|MNT]] 33,888,466<br />[[Америк доллар |US$]] 9778.02 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 7035 (7039) | registration_plate = ОР_ | iso_code = MN-035 | website = {{URL|http://www.erdenet.mn/}} | footnotes = | official_name = }} '''Эрдэнэт''', {{mongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠤ|h}} — [[Орхон]] аймгийн [[аймгийн төв|төв]], [[Монгол Улс]]ын хоёрдугаар их [[хот]], улсынхаа [[аж үйлдвэр]]ийн томоохон төв. [[Улаанбаатар]] хотоос ойролцоогоор 380км зайд орших бөгөөд засмал болон төмөр замаар нийслэл хоттой холбогдсон байдаг. == Сумд == Баян-Өндөр болон Жаргалант гэсэн 2 сумтай. Эрдэнэт хот нь Баян-Өндөр сумынхаа төвд байрладаг. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тод) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2012) |- ! 2004 ! 2008 ! 2012<ref>{{Cite web |url=http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |title=Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого. Нэгдсэн дүн |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312180653/http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |url-status=dead }}</ref> ! 2022 |- | align=left| '''[[Баян-Өндөр сум (Орхон)|Баян-Өндөр]]''' || 26 ||80,858 ||86,866 ||87,273 ||102,814 ||208.0 ||419.58 |- | align=left| [[Жаргалант сум (Орхон)|Жаргалант]] || 4 ||2,733 ||3,009 ||3,094 ||3,417 ||635.6 ||4.87 |- |- style="background: #f0f0f0;" | Аймгийн дүн || 30 || 83,591 || 89,875 || 99,367 || 106,231 || 844 || 107.07 |- |} [[Файл:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|center|250px|Газрын зураг]] == Эдийн засаг == 2024 оны байдлаар Орхон аймгийн нийт дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) нь 3.6 их наяд төгрөг буюу 3,616.8 тэрбум төгрөг байна.<ref>{{Cite web|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|publisher=Mongolian Statistical Information Service|access-date=2024-07-30|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|url-status=dead}}</ref> === Эдийн засгийн бүтэц === {| class="wikitable" |- ! Салбар !! ДНБ-д эзлэх хувь (2024) !! Нийт орлого (тэрбум ₮) |- | Хөдөө аж ахуй || 1.12% || 40.5 |- | Үйлдвэрлэл || 84.56% || 3,059.8 |- | Үйлчилгээ || 14.29% || 516.5 |} === Нэг хүнд ногдох ДНБ === 2024 оны байдлаар Орхон аймгийн нэг хүнд ногдох ДНБ нь 34,177 мянган төгрөг буюу 10,079 ам.доллар байна. Энэ нь улсын дунджаас 1.5 дахин өндөр үзүүлэлт юм. {| class="wikitable sortable"</nowiki> ! Он !! Нэг хүнд ДНБ (мян.₮) !! Нэг хүнд ДНБ (USD) |- | 2024 || 34,176.6 || 10,079.20 |- | 2023 || 33,734.3 || 9,732.31 |- | 2022 || 31,545.4 || 10,033.01 |- | 2021 || 29,546.4 || 10,372.17 |- | 2020 || 17,942.1 || 6,377.29 |- | 2019 || 20,297.3 || 7,619.10 |- | 2018 || 18,333.1 || 7,412.64 |- | 2017 || 17,030.9 || 6,978.02 |- | 2016 || 11,173.1 || 5,202.61 |- | 2015 || 11,811.7 || 5,992.66 |- | 2014 || 13,833.7 || 7,606.26 |- | 2013 || 13,254.4 || 8,689.17 |- | 2012 || 12,847.6 || 9,449.16 |- | 2011 || 11,910.4 || 9,411.67 |- | 2010 || 10,254.8 || 7,561.21 |- | 2009 || 8,061.3 || 5,605.60 |- | 2008 || 10,011.3 || 8,582.60 |- | 2007 || 11,295.3 || 9,649.35 |- | 2006 || 8,339.8 || 7,067.43 |- | 2005 || 4,440.8 || 3,684.04 |- | 2004 || 3,471.2 || 2,928.79 |- | 2003 || 1,768.9 || 1,542.83 |- | 2002 || 1,251.1 || 1,126.79 |- | 2001 || 686.0 || 624.91 |- | 2000 || 1,422.2 || 1,321.17 |} === Ядуурлын түвшин === 2020 оны байдлаар Орхон аймгийн ядуурлын түвшин 23.7% байна. == Алдартай хүмүүс == === Спортын алдартнууд === Орхан аймаг спортын олон алдартнуудтай *[[Мягмардуламын Нандинцэцэг]], Эрдэнэт хот, [[:en:Mongolia at the 2014 Asian Games|2014 оны Азийн наадмын 51 кг-н хүрэл медальт]] Сагсан бөмбөгийн ОУХМ Шаравжамц. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Батзул. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ Болортуяа. Ширээний теннисний спортын мастер Х.Дамдинбаяр, Х.Эрдэнэбаяр. Паралимпийн аварга, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Содномпэлжээ. Дэлхийн шатрын их мастер (Хамгийн залуудаа их мастер болсон монгол шатарчин, 16 настайдаа), өсвөрийн дэлхийн аварга Д.Батсүрэн. МУ-ын начин Б.Эрдэнэхүү. МУ-ын даян мэргэн, төрийн наадмын түрүү харваач Б.Ёндон. === Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван. МУ-ын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Эрдэнэс Таван толгой компанийн захирал Ганхуяг, [[Цахиагийн Элбэгдорж]]. ===Цэргийн зүтгэлтнүүд === ===Бусад === Урлаг : [[Болдбаатарын Баатархүү]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Orkhon Aimag|Орхон аймгийн зураг}} * [http://erdenet.mn/ Орхон аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Орхоны сумууд}} [[Ангилал:Орхон аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] 9pwytw0dq6xkvdpqwvpu05wv0euxd8q 869654 869645 2026-09-14T08:54:32Z Saruul 04 37290 869654 wikitext text/x-wiki {{Short description|Province (aimag) of Mongolia}} {{Инфобокс суурин | name = Орхон аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Erdenet 02.jpg | image_alt = | image_caption = [[Эрдэнэт]] | image_flag = Mn flag orkhon aimag 2024.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa orkhon aimag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Orkhon in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|0|N|104|15|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1976 | founder = | seat_type = Аймгийн төв | seat = [[Эрдэнэт]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 844 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 111,890 | population_as_of = {{increase}} 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 3,567 Тэрбум<br />[[Америк доллар |US$]] 1.02 Тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = [[Төгрөг|MNT]] 33,888,466<br />[[Америк доллар |US$]] 9778.02 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 7035 (7039) | registration_plate = ОР_ | iso_code = MN-035 | website = {{URL|http://www.erdenet.mn/}} | footnotes = | official_name = }} '''Эрдэнэт''', {{mongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠤ|h}} — [[Орхон]] аймгийн [[аймгийн төв|төв]], [[Монгол Улс]]ын хоёрдугаар их [[хот]], улсынхаа [[аж үйлдвэр]]ийн томоохон төв. [[Улаанбаатар]] хотоос ойролцоогоор 380км зайд орших бөгөөд засмал болон төмөр замаар нийслэл хоттой холбогдсон байдаг. == Сумд == Баян-Өндөр болон Жаргалант гэсэн 2 сумтай. Эрдэнэт хот нь Баян-Өндөр сумынхаа төвд байрладаг. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тод) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2012) |- ! 2004 ! 2008 ! 2012<ref>{{Cite web |url=http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |title=Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого. Нэгдсэн дүн |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312180653/http://ubstat.mn/News=ebaf41a3-0bff-11e1-9add-001fc60e81da |url-status=dead }}</ref> ! 2022 |- | align=left| '''[[Баян-Өндөр сум (Орхон)|Баян-Өндөр]]''' || 26 ||80,858 ||86,866 ||87,273 ||102,814 ||208.0 ||419.58 |- | align=left| [[Жаргалант сум (Орхон)|Жаргалант]] || 4 ||2,733 ||3,009 ||3,094 ||3,417 ||635.6 ||4.87 |- |- style="background: #f0f0f0;" | Аймгийн дүн || 30 || 83,591 || 89,875 || 99,367 || 106,231 || 844 || 107.07 |- |} [[Файл:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|center|250px|Газрын зураг]] == Эдийн засаг == 2024 оны байдлаар Орхон аймгийн нийт дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) нь 3.6 их наяд төгрөг буюу 3,616.8 тэрбум төгрөг байна.<ref>{{Cite web|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|publisher=Mongolian Statistical Information Service|access-date=2024-07-30|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|url-status=dead}}</ref> === Эдийн засгийн бүтэц === {| class="wikitable" |- ! Салбар !! ДНБ-д эзлэх хувь (2024) !! Нийт орлого (тэрбум ₮) |- | Хөдөө аж ахуй || 1.12% || 40.5 |- | Үйлдвэрлэл || 84.56% || 3,059.8 |- | Үйлчилгээ || 14.29% || 516.5 |} === Нэг хүнд ногдох ДНБ === 2024 оны байдлаар Орхон аймгийн нэг хүнд ногдох ДНБ нь 34,177 мянган төгрөг буюу 10,079 ам.доллар байна. Энэ нь улсын дунджаас 1.5 дахин өндөр үзүүлэлт юм. {| class="wikitable sortable"</nowiki> ! Он !! Нэг хүнд ДНБ (мян.₮) !! Нэг хүнд ДНБ (USD) |- | 2024 || 34,176.6 || 10,079.20 |- | 2023 || 33,734.3 || 9,732.31 |- | 2022 || 31,545.4 || 10,033.01 |- | 2021 || 29,546.4 || 10,372.17 |- | 2020 || 17,942.1 || 6,377.29 |- | 2019 || 20,297.3 || 7,619.10 |- | 2018 || 18,333.1 || 7,412.64 |- | 2017 || 17,030.9 || 6,978.02 |- | 2016 || 11,173.1 || 5,202.61 |- | 2015 || 11,811.7 || 5,992.66 |- | 2014 || 13,833.7 || 7,606.26 |- | 2013 || 13,254.4 || 8,689.17 |- | 2012 || 12,847.6 || 9,449.16 |- | 2011 || 11,910.4 || 9,411.67 |- | 2010 || 10,254.8 || 7,561.21 |- | 2009 || 8,061.3 || 5,605.60 |- | 2008 || 10,011.3 || 8,582.60 |- | 2007 || 11,295.3 || 9,649.35 |- | 2006 || 8,339.8 || 7,067.43 |- | 2005 || 4,440.8 || 3,684.04 |- | 2004 || 3,471.2 || 2,928.79 |- | 2003 || 1,768.9 || 1,542.83 |- | 2002 || 1,251.1 || 1,126.79 |- | 2001 || 686.0 || 624.91 |- | 2000 || 1,422.2 || 1,321.17 |} === Ядуурлын түвшин === 2020 оны байдлаар Орхон аймгийн ядуурлын түвшин 23.7% байна. == Алдартай хүмүүс == === Спортын алдартнууд === Орхан аймаг спортын олон алдартнуудтай *[[Мягмардуламын Нандинцэцэг]], Эрдэнэт хот, [[:en:Mongolia at the 2014 Asian Games|2014 оны Азийн наадмын 51 кг-н хүрэл медальт]] Сагсан бөмбөгийн ОУХМ Шаравжамц. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Батзул. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ Болортуяа. Ширээний теннисний спортын мастер Х.Дамдинбаяр, Х.Эрдэнэбаяр. Паралимпийн аварга, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Содномпэлжээ. Дэлхийн шатрын их мастер (Хамгийн залуудаа их мастер болсон монгол шатарчин, 16 настайдаа), өсвөрийн дэлхийн аварга Д.Батсүрэн. МУ-ын начин Б.Эрдэнэхүү. МУ-ын даян мэргэн, төрийн наадмын түрүү харваач Б.Ёндон. === Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван. МУ-ын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Эрдэнэс Таван толгой компанийн захирал Ганхуяг, [[Цахиагийн Элбэгдорж]]. ===Цэргийн зүтгэлтнүүд === ===Бусад === Урлаг : [[Болдбаатарын Баатархүү]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Orkhon Aimag|Орхон аймгийн зураг}} * [http://erdenet.mn/ Орхон аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Орхоны сумууд}} [[Ангилал:Орхон аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] sj175u08je90poj1fqcth20u5khvpts Дэлхий 0 3589 869626 869238 2026-09-14T02:13:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869626 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7jmkryh7dq5qqggwf89ciismslqdusl Нүүрс 0 4349 869661 869330 2026-09-14T10:43:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869661 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-09-14 10:43:07 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] lf7gymc9k5tg1kyotzz90xv8w7tno12 Дэлхийн Банк 0 6317 869585 862150 2026-09-13T15:19:51Z Enkhsaihan2005 64429 [[Дэлхийн Банк Групп]] руу чиглүүлэгдлээ 869585 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дэлхийн Банк Групп]] pv34173jv9f647vh6sgzjt2klad384g Оман 0 6386 869662 869331 2026-09-14T10:49:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869662 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-09-14 10:49:02 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] r2fgd0dw6wbt331rggp441murjfnqj5 НАТО 0 7133 869598 792743 2026-09-13T18:08:14Z Enkhsaihan2005 64429 869598 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын цэргийн холбоо}} {{Инфобокс байгууллага | name = Умард Атлантын Гэрээний Байгууллага | native_name = {{lang|en|North Atlantic Treaty Organization}}<br>{{lang|fr|Organisation du traité de l'Atlantique nord}} | native_name_lang = fr | logo = NATO OTAN landscape logo.svg | logo_size = 175px | logo_caption = Лого | image = NATO flag.svg{{!}}border | image_size = 150px | caption = [[НАТО-гийн далбаа|Далбаа]] | map = {{Switcher | [[File:NATO (Orthographic Projection).svg|upright=1.25|frameless]] | Дэлхий | [[File:NATO (Locator Map).svg|upright=1.25|frameless]] | Европ }} | map_size = 250px | map_caption = Гишүүн орнуудыг хар ногооноор | abbreviation = {{hlist|NATO|OTAN}} | formation = {{Start date and age|1949|4|4|df=y|p=y}} | type = [[Цэргийн холбоо]] | headquarters = [[Брюссель Хот|Брюссель]], Бельги | expenses = '''Нийт''': {{USD|1.588 их наяд|link=yes}}<br /> '''АНУ-ыг эс тооцвол''': {{USD|608 тэрбум|link=yes}}<ref>{{cite web|url= https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/finance/def-exp-2025-en.pdf |title=Defence Expenditure of NATO Countries (2014–2025)|publisher=НАТО}}</ref> | expenses_year = 2025 оны тооцоо | num_members = {{Collapsible list|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[НАТО-гийн гишүүн орнууд|32 улс]] |{{flaglist|Албани}} |{{nowrap|{{flaglist|Америкийн Нэгдсэн Улс}}}} |{{flaglist|Бельги}} |{{flaglist|Болгар}} |{{flaglist|Герман}} |{{flaglist|Грек}} |{{flaglist|Дани}} |{{flaglist|Исланд}} |{{flaglist|Испани}} |{{flaglist|Итали}} |{{flaglist|Канад}} |{{flaglist|Латви}} |{{flaglist|Литва}} |{{flaglist|Люксембург}} |{{flaglist|Монтенегро}} |{{flaglist|Нидерланд}} |{{nowrap|{{flaglist|Нэгдсэн Хаант Улс}}}} |{{flaglist|Норвеги}} |{{flaglist|Польш}} |{{flaglist|Португал}} |{{flaglist|Румын}} |{{flaglist|Словак}} |{{flaglist|Словени}} |{{flaglist|Турк}} |{{flaglist|Унгар}} |{{flaglist|Финланд}} |{{flaglist|Франц}} |{{nowrap|{{flaglist|Хойд Македон}}}} |{{flaglist|Хорват}} |{{nowrap|{{flaglist|Чех}}}} |{{flaglist|Швед}} |{{flaglist|Эстони}} }} | languages = {{hlist|[[Англи хэл|Англи]]|[[Франц хэл]]<ref>{{Cite web |date=1949-09-17 |title=Final Communiqué |url=https://www.nato.int/docu/comm/49-95/c490917a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206002220/http://www.nato.int/docu/comm/49-95/c490917a.htm |archive-date=2006-12-06 |access-date=2026-09-13 |publisher=НАТО |quote=Англи, Франц хэл Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын албан ёсны хэл болно.}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 April 1949 |title=The North Atlantic Treaty |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_17120.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110914102953/http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_17120.htm |archive-date=2011-09-14 |access-date=2026-09-13 |publisher=НАТО|quote=Энэхүү гэрээний Англи, Франц хэл дээрх эх бичвэрүүд адил хүчинтэй&nbsp;...}}</ref>}} | leader_title = [[НАТО-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader_name = [[Марк Рютте]]<ref>{{Cite web |title=Mark Rutte takes office as NATO Secretary General |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_229142.htm?selectedLocale=en |access-date=2026-09-13 |publisher=НАТО}}</ref> | leader_title2 = [[НАТО-гийн цэргийн хорооны дарга]] | leader_name2 = [[Жузеппе Каво Драгоне]] | leader_title3 = [[Европ дахь Холбоотны Хүчний Ерөнхий Командлагч|Европын Холбоотны Ерөнхий Командлагч]] | leader_name3 = [[Алексус Гринкевич]] | website = {{URL|https://nato.int}} | footnotes = {{center|'''Дуулал:''' "[[НАТО-гийн дуулал]]" }}{{center|'''Уриа:''' "[[Animus in consulendo liber]]" }} }} '''НАТО''' ({{lang-en|North Atlantic Treaty Organization (NATO)}}; {{lang-fr|Organisation du traité de l'Atlantique nord (OTAN)}} ''„Умард Атлантын Гэрээний Байгууллага“'') -32 гишүүн орнуудыг нэгтгэсэн Олон улсын Засгийн газар хоорондын цэргийн эвслийн байгууллага. Байгууллагын уриа нь [[Латин хэл|латин хэлээр]]-"animus in consulendo liber" (орч. "эргэлзэхээс ангид оюун ухаан") юм. Байгууллагын стратегийн үзэл баримтлалд "тогтоон хягзаарлах" үзэлтэй байдаг. НАТО-гийн төв байр Бельгийн [[Брюссель]] хотод байрладаг бол НАТО-гийн цэргийн төв байр нь Бельгийн Монс хотын ойролцоо байрладаг. НАТО-гийн бүх 32 гишүүн орнуудын нэгдсэн цэргийн тоо -3.5 сая орчим цэрэг, албан хаагч багтаж байна. Бүх гишүүн улсууд нийлээд 973 сая орчим хүн амтай 25.07 сая км2 газар нутагтай. Тэдний цэргийн зардал 2022 оны байдлаар дэлхийн нийт нэрлэсэн нийт зардлын 55 орчим хувийг эзэлж байна. Түүнчлэн 2024 он гэхэд батлан ​​хамгаалахын зорилтот зардлыг ДНБ-ийхээ 2%-иас доошгүй хэмжээнд хүргэхээр гишүүд тохиролцсон байна. [[1949]] оны [[4 сарын 4|4 дүгээр сарын 4]]-нд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед Вашингтон хотноо [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон түүний холбоотнууд болох социалист орнуудын эсрэг чиглэсэн [[Атлантын далай|Умард Атлантын]] гэрээний дагуу байгуулагдсан цэрэг, улс төрийн эвсэл юм. АНУ, Канад, Исланд, Их Британи, Франц, Бельги, Нидерланд, Люксембург, Норвеги, Дани, Итали, Португал зэрэг '''12''' орон анх нэгдэж байгуулсан юм. Эдгээр орнууд эхлээд дор дороо Гэрээг соёрхон баталсны дараа 1949 оны 8-р сарын 24-нд хүчин төгөлдөр болжээ. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайнаас]] буюу 1990 оноос хойш дэлхийд АНУ-ын тэргүүлэх нэг тэнхлэгийн бодлогыг хэрэгжүүлэх зорилго бүхий цэргийн эвсэл болсон байна. НАТО-ийн дүрэмд зааснаар энэ байгууллагын зорилго нь гишүүн улсуудын эрх чөлөө, аюулгүй байдлыг улс төр цэрэг зэвсгийн хүчээр хангах, Европт шударга бөгөөд бат бэх энх тайван тогтоож ардчилал хүний эрх, эрх чөлөөг эрхзүйт төрийн үндсэн дээр бэхжүүлэх явдал ажээ. Байгууллагын аль нэг гишүүн орон гадны довтолгоонд өртвөл бусад бүх гишүүд өөр рүү нь довтолсонтой адилтгаж үзнэ гэсэн дүрэмтэй. Байгууллагын төв байр [[Бельги]] улсын нийслэл [[Брюссель]]д байрладаг. == Гишүүн орнууд == [[Зураг:History of NATO enlargement.svg|thumb|Гишүүн орнууд элссэн жилээр]] 2024 оны байдлаар НАТО нь 32 гишүүн улстай цэргийн байгууллага юм. 2024 оны 3-р сарын 7-нд НАТО-д элссэн хамгийн сүүлчийн гишүүн улс бол Швед юм. НАТО одоогоор 2018 оны 12-р сард НАТО-гийн гишүүнчлэлийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг хүлээн авсан Босни Герцеговиныг, Гүрж, Украиныг тус эвсэлд гишүүнээр элсэхэд нэр дэвшигчээр хүлээн зөвшөөрч байгаа юм. Мөн НАТО-гийн "энх тайвны төлөөх түншлэл" хөтөлбөрт өөр 19 улс, институцичлагдсан яриа хэлэлцээний хөтөлбөрт 15 улс оролцдог юм. 2020 онд НАТО-гийн бүх гишүүн орнуудын цэргийн зардал дэлхийн нийт зардлын 57 гаруй хувийг эзэлж байна. <table> <td> * [[Албани]] * [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] * [[Бельги]] * [[Болгар]] * [[Герман]] * [[Грек]] * [[Дани]] * [[Испани]] * [[Исланд]] * [[Итали]] * [[Канад]] * [[Латви]] * [[Литва]] * [[Люксембург]] * [[Монтенегро]] * [[Нидерланд]] </td><td> * [[Норвеги]] * [[Их Британи|Нэгдсэн Вант Улс]] * [[Польш]] * [[Португал]] * [[Румын]] * [[Словак]] * [[Словени]] * [[Хорват]] * [[Турк]] * [[Умард Македон]] * [[Унгар]] * [[Финланд]] * [[Франц]] * [[Чех]] * [[Швед]] * [[Эстони]] </td> </table> == Түүх == Дэлхийн 2-р дайн дуусаж, хүйтэн дайн эхэлсний дараахан [[Зүүн Герман]] болон [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] зүгээс болзошгүй халдлага тохиолдоход эвсэх, харилцан туслалцах тухай Дункиркийн гэрээг ([[Англи хэл|англи]]. ''Treaty of Dunkirk'') 1947 оны 3-р сарын 4-нд францын Дункирк хотноо Франц, Их Британи хоёр улс анх гарын үсэг зурсан байна. Умаар бусад барууны орнуудыг нэмж оруулан 1948 оны 3-р сард Бельги, Их Британи, Люксембург, Нидерланд, Францын хооронд Брюсселийн гэрээ байгуулагдаж, хожим нь "Баруун Европын Холбоо" (WEU) үндэс суурийг тавьсан юм. Үүнийг Умард Атлантын холбоо үүсэх эхлэл гэж үздэг. Үүний зэрэгцээ АНУ, Канад, Их Британийн хооронд соёл иргэншлийн нэгдмэл байдалд суурилсан холбоо байгуулах тухай далд яриа, хэлэлцээ явагдсан байна. Удалгүй Европын орнууд болон АНУ, Канадын хооронд хэлэлцээ хийж, нэгдсэн холбоо байгуулахаар болсон түүхтэй. Дээрх бүх яриа хэлэлцээний үр дүнд 1949 оны 4-р сарын 4-нд Бельги, Их Британи, Дани, Исланд, Итали, Канад, Люксембург, Нидерланд, Норвеги, Португал, АНУ, Франц зэрэг 12 орны төлөөлөгчид Умард Атлантын гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. Энэхүү гэрээ нь хамтын аюулгүй байдлын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд Гэрээнд оролцогч талууд халдлагад өртсөн аль ч талыг хамтдаа хамгаалах үүрэгтэй болсон юм. Бүх улс орнууд дор дороо соёрхон баталсаны дараа 1949 оны 8-р сарын 24-нд хүчин төгөлдөр болжээ. Грек, Турк улс 1952 онд НАТО-д элссэн ("НАТО-гийн анхны өргөжилт"). Баруун Герман 1955 онд НАТО-гийн гишүүн болсон ("НАТО-ын хоёр дахь өргөжин тэлэлт"). 1954 оны 3-р сарын 31-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] НАТО-д элсэх хүсэлт гаргасан ч эрс татгалзсан хариу өгсөн байдаг юм. 1966 онд НАТО-гийн дээд удирдах байгууллага болох "НАТО-гийн Зөвлөл"-өөс гадна гишүүн орнуудын Батлан ​​хамгаалахын сайд нараас бүрдсэн "НАТО-гийн Цэргийн төлөвлөлтийн хороо"-г байгуулж, жилд хоёр удаа хуралддаг болсон. 1966 онд Франц улс Ерөнхийлөгч [[Шарль де Голль|Шарль де Голлийн]] үед НАТО-гын цэргийн ажиллагаанаас гарж зөвхөн улс төрийн бүтцэд оролцож болсон Үүнтэй холбогдуулан НАТО-гийн төв байрыг Парис хотоосс Брюссель рүү нүүлгэн шилжүүлсэн бөгөөд Америкийн бүх цэргийн баазыг Францын нутаг дэвсгэрээс гаргах шаардлагатай болсон байна. Сүүлд Франц 2009 онд бүрэн хэмжээнд НАТО-д эргэн орсон байна. Грек 1974 онд НАТО-оос гарч, 1981 онд дахин НАТО-д эргэж элссэн юм. Испани 1982 онд НАТО-д элссэн ("НАТО-гийн гурав дахь өргөтгөл"). Хоёр Германыг нэгтгэснээр эвслийн нутаг дэвсгэрт хуучин БНАГУ-ын нутаг дэвсгэр (одоо Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын нэг хэсэг) багтжээ. Хүйтэн дайн дууссаны дараа буюу 1999 онд Унгар, Польш, Чех улсууд НАТО-д элссэн ("НАТО-ын дөрөв дэх өргөтгөл"), 2004 онд Болгар, Латви, Литва, Румын, Словак, Словени, Эстони (НАТО-гийн "Тав дахь өргөтгөл болсон"). 2009 онд Хорват, Албани улсууд НАТО-д элссэн ("НАТО-ын зургаа дахь өргөжилт"). 2017 онд Монтенегро НАТО-д элссэн (“НАТО-гийн долоо дахь өргөжилт”). 2020 онд - Хойд Македон ("НАТО-ын найм дахь тэлэлт"). Мөн 2023 онд - Финланд ("НАТО-гийн ес дэх удаагийн өргөтгөл") элссэн. '''''Хүйтэн дайн дуустал НАТО-гийн хүчин ямар ч цэргийн ажиллагаанд албан ёсоор оролцоогүй.''''' 20-р зууны төгсгөл ба 21-р зууны эхэн үед НАТО-гийн цэргүүд дараахь мөргөлдөөнд оролцов. * '''''Хуучин Югослав дахь дайнууд''''': * Босни Герцеговина - "Тоцоолсон хүч" ([[Англи хэл|англи]]. ''Deliberate Force''; серб. ''Делиберате Форце,'' 1995); * Косово - "Холбоотны хүчний ажиллагаа" ([[Англи хэл|англи]]. ''Operation Allied Force''; буюу ''Operation «Noble Anvil»'' 1999). * '''''Афганистан'':''' * "Аюулгүй байдлыг дэмжих Олон улсын хүч" ([[Англи хэл|англи]]. ''International Security Assistance Force''; '''ISAF,''' 2001-2014); * "Шийдвэртэй дэмжлэг" ажиллагаа ([[Англи хэл|англи]]. ''Resolute Support Mission,'' 2014–2021). * '''''Ливи''':'' - "Нэгдсэн Хамгаалалт" ажиллагаа (2011). Эдгээр ажиллагаа нь НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн мандатын дор явагдсан (Косово дахь "Холбоотны хүчний ажиллагаа"-г эс тооцвол). == Бүтэц == НАТО-гийн улс төрийн шийдвэр гаргах гол байгууллага нь [[Умард Атлантын Зөвлөл]] юм. Түүний уулзалтууд Брюссель дэх НАТО-гийн төв байранд болдог байна. Умард Атлантын Зөвлөлд дараах хороо харьяалагддаг байна. Үүнд: * Орлогч нарын хороо; * Бодлого ба түншлэлийн асуудлаарх хороо; * Үл дэлгэрүүлэх хороо; * Зөвлөлдөх, Удирдах Зөвлөл; * Үйл ажиллагааны хороо; * Ердийн зэвсгийн хяналтын өндөр түвшний ажлын хэсэг; * Баталгаажуулах болон уялдуулан зохицуулах хороо; * Үндэсний зэвсгийн захирлуудын бага хурал; * Стандартчиллын хороо; * Арын хангалтын хороо; * Нөөцийн бодлого төлөвлөлтийн зөвлөл; * Агаарын довтолгооноос хамгаалах хороо; * Нислэгийн хөдөлгөөний удирдлагын хороо; * Иргэний болон онцгой байдлын төлөвлөлтийн хороо; * Олон нийтийн дипломат үйл ажиллагааны хороо; * Умард Атлантын Зөвлөлийн үйл ажиллагаа, сургалтын Хороо; * Аюулгүй байдлын хороо; * Иргэний тагнуулын хороо; * Архивын хороо. == Зэвсэгт хүчин == 2010 оны байдлаар НАТО-гийн гишүүн орнууд 4 сая орчим цэргийн албан хаагчидтай байсан бөгөөд эдгээрийн 2 сая 200 мянган нь Европ тивд байдаг байна. == Санхүүжилт == 2021 онд НАТО-гийн зардал өмнөх оноос 2,7%-иар өсөж 1,1 их наяад ам.доллар болжээ. Байгууллагын гишүүд 2024 он гэхэд ДНБ-ийхээ 2% -аас доошгүй хувьтай тэнцэх батлан ​​хамгаалах зардлын зорилтод хүрэх зорилгоо хэрэгжүүлэхээр санал нэгдээд байгаа. == НАТО-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар == НАТО-гийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь Умард Атлантын эвслийн байгууллагын (НАТО) тэргүүн албан тушаалтан юм. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь эвслийн ерөнхий зохицуулалтыг хариуцдаг бөгөөд [[Умард Атлантын Зөвлөл|Умард Атлантын Зөвлөлийн]] тэргүүн юм. {| class="wikitable sortable" !# !Овог нэр !Улс !Ажлаа авсан огноо !Ажлаа өгсөн огноо !Хугацаа |- |'''1''' |[[Гастингс Исмей]] <small>(1887–1965)</small> |[[Их Британи]] |24.03.1952 |16.05.1957 |5 жил |- |'''2''' |Поль-Анри Спаак <small>(1899–1972)</small> |[[Бельги]] |16.05.1957 |21.04.1961 |4 жил |- |'''3''' |Дирк Стиккер <small>(1897–1979)</small> |[[Нидерланд]] |21.04.1961 |01.08.1964 |3 жил |- |'''4''' |Манлио Брозио <small>(1897–1980)</small> |[[Итали]] |01.08.1964 |01.10.1971 |7 жил |- |'''5''' |Йозеф Лунс <small>(1911–2002)</small> |Нидерланд |01.10.1971 |25.06.1984 |13 жил |- |'''6''' |Питер Каррингтон <small>(1919–2018)</small> |[[Их Британи]] |25.06.1984 |01.07.1988 |4 жил |- |'''7''' |Манфред Вёрнер <small>(1934–1994)</small> |[[Герман|ХБНГУ]] |01.07.1988 |13.08.1994 |6 жил |- |'''—''' |Серджо Баланцино (и.о.) <small>(1934–2018)</small> |[[Итали]] |13.08.1994 |17.10.1994 |2 сар |- |'''8''' |Вилли Клас <small>(1938-)</small> |[[Бельги]] |17.10.1994 |20.10.1995 |1 жил |- |'''—''' |Серджо Баланцино (и.о.) <small>(1934–2018)</small> |[[Итали]] |20.10.1995 |05.12.1995 |6 долоо хоног |- |'''9''' |[[Хавьер Солана]] <small>(1942-)</small> |[[Испани]] |05.12.1995 |06.10.1999 |4 жил |- |'''10''' |Жорж Робертсон <small>(1946-)</small> |[[Их Британи]] |14.10.1999 |17.12.2003 |4 жил |- |'''—''' |Алессандро Минуто-Риццо (и.о.) <small>(1940-)</small> |[[Итали]] |17.12.2003 |01.01.2004 |3 долоо хоног |- |'''11''' |Яп де Хоп Схеффер <small>(1948-)</small> |[[Нидерланд]] |01.01.2004 |01.08.2009 |5 жил |- |'''12''' |Андерс Фог Расмуссен <small>(1953-)</small> |[[Дани]] |01.08.2009 |01.10.2014 |5 жил |- |'''13''' |Йенс Столтенберг <small>(1959-)</small> |[[Норвеги]] |01.10.2014 |01.10.2024 |10 жил |- |'''14''' |[[Марк Рютте]] <small>(1967-)</small> |[[Нидерланд]] |01.10.2024 |''ажиллаж байгаа'' |— |} ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Гадаад холбоос== * [http://www.nato.int/ НАТО-гийн албан ёсны сайт] * {{commons|Category:North Atlantic Treaty Organization}} {{Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:НАТО| ]] [[Ангилал:Геополитик]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Хүйтэн дайн]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] oh3lk1jrnx9sf6yjx1puqmb0ao9d6r7 Түмэнцогт сум 0 8065 869637 810740 2026-09-14T04:57:57Z ~2026-49612-84 107457 869637 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Түмэнцогт сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠨᠴᠣᠭᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag sükhbaatar aimag.svg}} [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 2,135 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 2,518 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Түмэнцогт''' нь [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[сум]] юм. == Түүх == Энэ суманд Дэлгэржаргал төрсөн бөгөөд одоо хот явсан.Сайд нарын Зөвлөлийн 1954 оны 180 дугаар тогтоолоор [[Дорнод]] аймгийн Тамсагбулаг гэдэг газарт [[нарийвтар ноос|нарийвтар ноост хонь]] үржүүлэх Тамсагбулагийн САА-г байгуулсан нь Түмэнцогт сумын үндэс суурь болжээ. 1960 оны нэгдүгээр сард Сайд нарын Зөвлөлийн 19 дүгээр тогтоолоор Тамсагбулагийн САА нь Сүхбаатар аймгийн [[Хан Хөхий уул|Хан Хөхий уулын]] өвөрт [[Хар ямаатын гянт болдын уурхай|Хар ямаатын гянт болдын уурхайн]] суурин дээр шилжин суурьшжээ. 1972 оноос [[газар тариалан|газар тариалангаас]] гадна нутгийн шилмэл [[үхэр]] үржүүлэх болсноор [[мал аж ахуй]], газар тариалан хосолсон аж ахуй болсон байна. 1978 онд [[ЗХУ]]-ын хүч хөрөнгөөр сумын төвийг тохижуулж соёлын төв, 110 айлын орон сууц, хүүхдийн цэцэрлэг, сургууль, дотуур байр, эмнэлэг бүхий орчин үеийн тохилог суурин болсон байна. == Байгаль, газар зүй == 250 мянган га нутаг дэвсгэртэй. [[Монгол догор]], [[алтан гагнуур]], [[гүйлс]], [[зэрлэг сармис]], [[гандигар]], [[бамбай]], [[бонго]], [[хайч өвс]], [[бор хус]], [[улиангар]], [[хайлаас]], [[монос]], [[үрэл долоогоно]], [[тэхийн шээг]], [[нохойн хошуу]], [[гүйлс]], [[яшил]] зэрэг 400 гаруй зүйл ургамлаас 80 орчим [[эмийн ургамал]] ургадаг. [[Инээдэг хад]], [[Арслан хад]], [[Жамбалнавгийн агуй]] болон [[төгөл ой]] зэрэг үзэсгэлэнт байгаль [[Түмэнцогт уул|Түмэнцогт]], [[Хар Ямаатын уул|Хар Ямаатын ууланд]] байдаг. Сумын хойт талаар [[Хэрлэн гол]] 20 гаруй км-т урсдаг бөгөөд хурын усаар тэтгэгддэг арваад нуур, 4 булагтай. Дорнод талын махны хэвшлийн [[улаан үхэр]] өсгөн үржүүлдэг. Газар тариаланд тохиромжтой 10 мянган га эргэлтийн талбайтай. Тус сумаас улсын аварга 6, улсын гавьяат цолтон 3, улсын аварга хамт олон 4 төрж гарсан байна. Мянганы зам тус сумын нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрнө. {{Хөтлөгч мөр Сүхбаатарын сумууд}} [[Ангилал:Түмэнцогт сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум]] {{Mongolia-stub}} 9sfi5ls0a6manxm8bx9vtu2zbafhdwj Индонез 0 8249 869628 869287 2026-09-14T02:44:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869628 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-09-14 02:44:14 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] a0nccvk3j7ffnbcr940ged1eqr93vcv Афин 0 8543 869620 867467 2026-09-14T00:52:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869620 wikitext text/x-wiki {{short description|Грекийн нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Афин | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 300 | align = center | caption_align = center | image1 = Athens Acropolis at Daybreak.jpg | caption1 = [[Афины Акрополис|Акрополис]] дээрх [[Парфенон]] | image2 = Zappeion_Megaron_on_February_3,_2021.jpg | caption2 = [[Заппион]] | image3 = Πλατεία_Μοναστηρακίου_3645.jpg | caption3 = [[Монастираки]] | image4 = The Metropolitan Cathedral of Athens (Metropolis of Athens) in April 2019.jpg | caption4 = [[Афины Хотын цогчин дуган|Хотын цогчин дуган]] | image5 = Griechisches Parlament nachts (Zuschnitt).jpg | caption5 = [[Хуучин хааны ордон]] | image6 = Stavros Niarchos Foundation Cultural Center - 52036972429.jpg | caption6 = [[Грекийн Үндэсний Номын Сан]] | image7 = Akademie von Athen.jpg | caption7 = [[Афины Академи (орчин үеийн)|Афины Академи]] }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}, "алдарт хот")<br/>{{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}, "нил ягаан титэмт хот") <br /> Мэргэн ухааны хот<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=2026-04-22 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=2022-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/>City of Reason<ref>{{Cite web |date=2022-07-15 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=2026-04-22 |publisher=RANE Network}}</ref> | image_flag = Flag of Athens, Greece-en.svg | flag_link = | image_seal = Coat of Arms of Athens (English Version).svg | pushpin_map = Грек#Европ | pushpin_map_caption = Грек дэх байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagicon|Грек}} [[Грек]] | subdivision_type1 = [[Geographic regions of Greece|Geographic region]] | subdivision_name1 = [[Central Greece (geographic region)|Central Greece]] | subdivision_type2 = [[Administrative regions of Greece|Administrative region]] | subdivision_name2 = [[Attica (region)|Attica]] | subdivision_type3 = [[Regional units of Greece|Regional unit]] | subdivision_name3 = [[Central Athens (regional unit)|Central Athens]] | government_type = [[Mayor–council government]] | leader_party = {{nowrap|[[PASOK – Movement for Change|PASOK]]}} | leader_title = [[List of mayors of Athens|Mayor]] | leader_name = [[Haris Doukas]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[Athena]] | parts_type = Districts | parts_style = para | p1 = 7 | established_title = | established_date = | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = Нийслэл хот | population_rank = Грект [[Грекийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = Афинчууд | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-04-22|website=www.ec.europa.eu}}</ref> | demographics1_title1 = Их хот | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[Грек дэх шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 10x xx, 11x xx, 120 xx | area_code_type = [[Грек дэх утасны дугаар|Утас]] | area_code = 21 | registration_plate = [[Грекийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Yxx, Zxx, Ixx]] | blank_name_sec1 = Нисэх буудал | blank_info_sec1 = [[Афины олон улсын нисэх буудал]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} | official_name = | population_density_rank = }} '''Афин''' ([[Грек хэл|грек]]. Αθήναι буюу Αθήνα, [[Эртний Грек хэл|эртний грек]]. Ἀθῆναι [atʰɛ̂ːnai̯]) нь [[Грек]] улсын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Аттика мужид оршдог Грекийн [[эдийн засаг]], [[санхүү]], [[аж үйлдвэр]], [[улс төр]], [[соёл урлаг]]ийн төв юм. Афин нь дэлхийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд 3,000 орчим жилийн түүхтэй. Тус хотыг [[Эртний Грек|Эртний Грекийн]] хот-улсыг ивээн тэтгэгч гэгээнтэн байсан дайн ба мэргэн ухааны [[Афина]] бурханы нэрээр нэрлэжээ. Европын гүн ухааны үндэс суурийг тавьсан гүн ухаантан [[Сократ]], [[Платон]], [[Аристотель]], жүжгийн үндэс болсон эмгэнэлт жүжиг зохиолгч [[Эсхил]], [[Софокл]], [[Еврипид]] нарын нэрс энэ хоттой шууд холбоотой бөгөөд Эртний Афины улс төрийн тогтолцоо нь [[ардчилал]] байжээ. Афины захиргаа доорх 39 км² газар нутагт 2001 оны байдлаар 745,514 хүн амьдарч байна. Афины хотын хүн ам нь 2005 оны байдлаар 3.37 сая хүн амтай байжээ. 2021 оны байдлаар Афин хот дагуул хотуудтайгаа бүхэлдээ 412 км² бөгөөд 3.059.764 хүн амтай байв. Афин Их Хотын Бүсийн (''Larger Urban Zone, LUZ'') хүн ам нь [[Европын холбоо]] дахь LUZ-уудаас наймд жагсдаг. Афин нь маш хөдөлгөөнтэй, олон орны иргэд амьдардаг газар. Одоогоор [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] тэргүүлэгч бизнесийн төвүүдийн нэг болж хөгжсөөр байна. 2008 оны UBS-ын судалгаагаар дэлхийн 32 дахь баян хотоор шалгарчээ. [[Сонгодог Афин]] хот нь их хүчирхэг [[хот-улс]] байв. Соёл урлаг, эрдэм мэдлэг, [[гүн ухаан]]ы төв байсан бөгөөд [[Платон]]ы академи, [[Аристотель|Аристотелийн]] лицей зэрэг байрлаж байжээ. Афин хотод [[Сократ]], [[Перикл]], [[Софокл]] зэрэг философичид, мөн тухайн үеийн хамгийн алдар нэр бүхий зохиолч, улс төрчид төрсөн байна. МЭӨ 5 болон 4-р зууны үед Европ тивийн бусад газарт үзүүлсэн соёл урлаг. == Түүх == Афин хот бол Грекийн соёлын өлгий болсон том хүчирхэг хот байв. Грекийн Алтан үеийн үед (МЭӨ 500-300 он) хот нь соёлын чухал төв болжээ. Алтан эриний дараа Афин [[Ромын эзэнт гүрэн]] мандан дэвжих хүртэл ач холбогдлоо алдаагүй юм. Философийн дэг сургуулиудыг 529 онд Византийн эзэн хаан I Юстиниан хаасан. Одоогоос 200 жилийн өмнө Христийн шашныг Византийн эзэнт гүрэнд албан ёсны шашин хэмээн зарлаж байжээ. Афин өмнөх сүр жавхаагаа алдаж, мужийн жижиг хот болжээ. 13-15-р зууны хооронд энэ хотыг Латин эзэнт гүрний Византийн, Франц, Италийн рыцариуд эзлэн авч байжээ. Хамгийн сүүлд 13-р зууны эхэн үед Афины гүнт улс байгуулагдсан. 1458 онд туркууд хотыг эзлэн авч, [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болж огцом уналтад орсон Афин хот 19-р зуунд тусгаар тогтносон Грек улсын нийслэл болж дахин сэргэж эхэлсэн байна. 1822 онд Грекийн бослого хот сулласан боловч 1826 онд туркуудын мэдэлд буцаж ирээд эртний дурсгалт газрууд дахин их хохирол амссан. Османы цэргүүд 1833 оны 3-р сар хүртэл тус хотод үлдэж байгаад буцсан байна. 1832 онд Баварийн хунтайж I Оттон шинээр байгуулагдсан Грекийн хаант улсын хаанаар тунхаглагджээ. Тэрээр Грекийн үндэсний хувцас өмсөж, Афиныг өөрийн шинэ нийслэл хэмээн зарласан байна. 1912-1913 оны Балканы дайны үр дүнд байгуулагдсан 1913 оны Лондон, Бухарестийн энх тайвны гэрээний дагуу Грек улс газар нутаг, хүн амаа бараг хоёр дахин нэмэгдүүлж, Афин хот тун удалгүй Европын нийслэлүүдийн дунд зохих байр сууриа эзэлжээ. 1920-иод онд хотын хүн ам 2 сая хүн болж өсчээ. Хүн амын солилцооны тухай Грек-Туркийн гэрээний дагуу Бага Азийн Христ шашинтнуудыг Грек рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. Дэлхийн 2-р дайны үед Афиныг фашист Германы цэргүүд эзэлсэн. Гэсэн хэдий ч дайны дараа Афин бүхэлдээ Грекийн нэгэн адил 1980-аад он хүртэл үргэлжилсэн хурдацтай хөгжлийн үе шатанд орж, нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл, тээврийн асуудал анх илрэх болсон. Орчин үеийн Афин бол эртний дурсгалт газруудтай, шөнийн амьдрал, дээд зэрэглэлийн худалдааны төвүүдээрээ дэлхийд алдартай суурин том хот юм. 2004 онд 28-р зуны Олимпийн наадам энэ хотод зохиогдсон. 2008 оны 12-р сард Афин хотод үймээн самуун дэгдэж, Грек даяар хурдан тархаж, Европыг бүхэлд нь донсолгосон юм. == Газарзүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Афины төв (1991–2020, туйлын үе 1890–одоо) | metric first = y | single line = y | collapsed = | Jan high C = 13.3 | Feb high C = 14.2 | Mar high C = 17.0 | Apr high C = 21.1 | May high C = 26.5 | Jun high C = 31.6 | Jul high C = 34.3 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.4 | Nov high C = 18.9 | Dec high C = 14.4 | year high C = 23.3 |Jan mean C = 10.2 |Feb mean C = 10.8 |Mar mean C = 13.1 |Apr mean C = 16.7 |May mean C = 21.8 |Jun mean C = 26.6 |Jul mean C = 29.3 |Aug mean C = 29.4 |Sep mean C = 25.0 |Oct mean C = 20.3 |Nov mean C = 15.6 |Dec mean C = 11.6 |year mean C= 19.2 | Jan low C = 7.1 | Feb low C = 7.3 | Mar low C = 9.2 | Apr low C = 12.3 | May low C = 17.0 | Jun low C = 21.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 20.4 | Oct low C = 16.2 | Nov low C = 12.2 | Dec low C = 8.7 | year low C = 15.0 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.3 | Mar record high C = 28.2 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 37.6 | Jun record high C = 44.8 | Jul record high C = 42.8 | Aug record high C = 43.9 | Sep record high C = 38.7 | Oct record high C = 36.5 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 23.1 | Jan record low C = −6.5 | Feb record low C = −5.7 | Mar record low C = −2.6 | Apr record low C = 1.7 | May record low C = 6.2 | Jun record low C = 11.8 | Jul record low C = 16.0 | Aug record low C = 15.5 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = 5.9 | Nov record low C = −1.1 | Dec record low C = -4.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 55.6 | Feb rain mm = 44.4 | Mar rain mm = 45.6 | Apr rain mm = 27.6 | May rain mm = 20.7 | Jun rain mm = 11.6 | Jul rain mm = 10.7 | Aug rain mm = 5.4 | Sep rain mm = 25.8 | Oct rain mm = 38.6 | Nov rain mm = 70.8 | Dec rain mm = 76.3 | Jan humidity = 72 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 60 | May humidity = 56 | Jun humidity = 50 | Jul humidity = 42 | Aug humidity = 47 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 73 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 | source 1 = Cosmos, [[Афины Үндэсний ажиглалтын төв]]ийн сэтгүүл<ref>{{Cite web |title=Το 'νέο' κλίμα της Αθήνας – Περίοδος 1991–2020 |url=http://magazine.noa.gr/archives/4446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120650/http://magazine.noa.gr/archives/4446 |archive-date=2021-10-21 |access-date=2026-04-22 |publisher=[[Афины Үндэсний ажиглалтын төв]]}}</ref> | source 2 = Meteoclub<ref>{{Cite web |title=Το κλίμα της Αθήνας |url=https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120728/https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |archive-date=2021-10-21 |access-date=2026-04-22 |website=www.meteoclub.gr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Το αρχείο του Θησείου |url=http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504183604/http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |archive-date=2016-05-04 |access-date=2026-04-22 |website=www.meteoclub.gr}}</ref> | source = }} == Цахим холбоос == {{Commons|Athens|Афин}} {{Wiktionary}} * [http://www.cityofathens.gr Афин хотын албан ёсны цахим хуудас] ([[Грек хэл|Грек]]) * [http://www.culture2000.tee.gr/ Афины архитектур, алхах замууд] * [http://www.kronoskaf.com/vr/ Афин МЭӨ 421 онд] * [https://web.archive.org/web/20080415195012/http://www.anagnosis.gr/index.php?pageID=54&la=eng Афин хотын түүх] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Афин| ]] [[Ангилал:Аттикагийн коммун]] [[Ангилал:Аттикагийн суурин]] [[Ангилал:Грекийн хот]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] stbxgep6r8v1d2rxvsn896m2xnkd219 Словак хэл 0 8627 869667 869333 2026-09-14T11:31:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869667 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-09-14 11:31:07 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] 8w93yjfjzgy4nfq8jc2tit3c2u01zsx Монгол Улсын Засгийн газар 0 9180 869640 868276 2026-09-14T05:50:39Z Egzs 88168 Бүтэц 869640 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. == Бүтэц == Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.<ref>{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> ==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ==== # Эдийн засаг, хөгжлийн яам; # [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]; # [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]; # [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]; ==== Чиглэлийн яам ==== # Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам; # [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]; # Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам; # [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]]; # Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам; # [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]]; # Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам; # Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам; # Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам; # Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам; # Эрчим хүчний яам; # [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]. ==Бүрэлдэхүүн== {{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр<ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref>||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар === {| class="wikitable" !Яам||Нэр<ref name=":1" />||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Д.д ! rowspan="2" |Засгийн газар ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! rowspan="2" |Ерөнхий сайд ! colspan="2" rowspan="2" |Нам эвсэл |- !Бүрдсэн !Тарсан |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990.09.11 |1992.07.21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992.07.21 |1996.07.19 |[[Пунцагийн Жасрай]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996.07.19 |1998.04.23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998.04.23 |1998.12.09 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998.12.09 |1999.07.22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999.07.30 |2000.07.26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000.07.26 |2004.08.20 |[[Намбарын Энхбаяр]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004.08.20 |2006.01.13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006.01.25 |2007.11.22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007.11.22 |2008.08 | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008.08 |2009.10.29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009.10.29 |2012.08.10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012.08.10 |2014.11.05 |[[Норовын Алтанхуяг]] | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014.11.21 |2015.09.09 | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015.09.09 |2016.07.07 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016.07.07 |2017.10.04 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017.10.04 |2020.07.08 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020.07.08 |2021.01.27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021.01.27 |2024.07.10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024.07.10 |2025.06.13 | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025.06.18 |2026.04.04 |[[Гомбожавын Занданшатар]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026.04.04 |одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] == Цахим холбоос == * [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар] * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг) [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == 7tuhbap7fdygvm41w79nfo9wwflk9w9 869641 869640 2026-09-14T05:51:08Z Egzs 88168 869641 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. == Бүтэц == Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.<ref>{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> ==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ==== # Эдийн засаг, хөгжлийн яам; # [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]; # [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]; # [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]; ==== Чиглэлийн яам ==== # Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам; # [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]; # Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам; # [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]]; # Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам; # [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]]; # Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам; # Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам; # Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам; # Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам; # Эрчим хүчний яам; # [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]. ==Бүрэлдэхүүн== {{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр<ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref>||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар === {| class="wikitable" !Яам||Нэр<ref name=":1" />||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Д.д ! rowspan="2" |Засгийн газар ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! rowspan="2" |Ерөнхий сайд ! colspan="2" rowspan="2" |Нам эвсэл |- !Бүрдсэн !Тарсан |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990.09.11 |1992.07.21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992.07.21 |1996.07.19 |[[Пунцагийн Жасрай]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996.07.19 |1998.04.23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998.04.23 |1998.12.09 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998.12.09 |1999.07.22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999.07.30 |2000.07.26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000.07.26 |2004.08.20 |[[Намбарын Энхбаяр]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004.08.20 |2006.01.13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006.01.25 |2007.11.22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007.11.22 |2008.08 | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008.08 |2009.10.29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009.10.29 |2012.08.10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012.08.10 |2014.11.05 |[[Норовын Алтанхуяг]] | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014.11.21 |2015.09.09 | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015.09.09 |2016.07.07 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016.07.07 |2017.10.04 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017.10.04 |2020.07.08 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020.07.08 |2021.01.27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021.01.27 |2024.07.10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024.07.10 |2025.06.13 | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025.06.18 |2026.04.04 |[[Гомбожавын Занданшатар]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026.04.04 |одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] == Цахим холбоос == * [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар] * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг) [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл =={{Notelist}} lofy91a34kk564e0q30qdmvl6dre4rd 869642 869641 2026-09-14T05:52:05Z Egzs 88168 869642 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. == Бүтэц == Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.<ref>{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> ==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ==== # Эдийн засаг, хөгжлийн яам; # [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]; # [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]; # [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]; ==== Чиглэлийн яам ==== # Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам; # [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]; # Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам; # [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]]; # Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам; # [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]]; # Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам; # Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам; # Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам; # Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам; # Эрчим хүчний яам; # [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]. ==Бүрэлдэхүүн== {{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр<ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref>||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар === {| class="wikitable" !Яам||Нэр<ref name=":1" />||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Д.д ! rowspan="2" |Засгийн газар ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! rowspan="2" |Ерөнхий сайд ! colspan="2" rowspan="2" |Нам эвсэл |- !Бүрдсэн !Тарсан |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990.09.11 |1992.07.21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992.07.21 |1996.07.19 |[[Пунцагийн Жасрай]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996.07.19 |1998.04.23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998.04.23 |1998.12.09 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998.12.09 |1999.07.22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999.07.30 |2000.07.26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000.07.26 |2004.08.20 |[[Намбарын Энхбаяр]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004.08.20 |2006.01.13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006.01.25 |2007.11.22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007.11.22 |2008.08 | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008.08 |2009.10.29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009.10.29 |2012.08.10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012.08.10 |2014.11.05 |[[Норовын Алтанхуяг]] | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014.11.21 |2015.09.09 | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015.09.09 |2016.07.07 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016.07.07 |2017.10.04 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017.10.04 |2020.07.08 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020.07.08 |2021.01.27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021.01.27 |2024.07.10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024.07.10 |2025.06.13 | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025.06.18 |2026.04.04 |[[Гомбожавын Занданшатар]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026.04.04 |одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] == Цахим холбоос == * [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар] * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг) [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == {{Notelist}} kcr7krzm3r8jhd5fmbk4xd7bwljdj5a 869644 869642 2026-09-14T07:07:55Z Egzs 88168 869644 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. == Бүтэц == Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.<ref>{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> ==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ==== # Эдийн засаг, хөгжлийн яам; # [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]; # [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]; # [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]; ==== Чиглэлийн яам ==== # Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам; # [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]; # Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам; # [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]]; # Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам; # [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]]; # Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам; # Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам; # Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам; # Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам; # Эрчим хүчний яам; # [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]. ==Бүрэлдэхүүн== {{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр<ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref>||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар === {| class="wikitable" !Яам||Нэр<ref name=":1" />||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Д.д ! rowspan="2" |Засгийн газар ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! rowspan="2" |Ерөнхий сайд ! colspan="2" rowspan="2" |Нам эвсэл |- !Бүрдсэн !Тарсан |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990.09.11 |1992.07.21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992.07.21 |1996.07.19 |[[Пунцагийн Жасрай]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996.07.19 |1998.04.23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998.04.23 |1998.12.09 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998.12.09 |1999.07.22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999.07.30 |2000.07.26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000.07.26 |2004.08.20 |[[Намбарын Энхбаяр]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004.08.20 |2006.01.13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006.01.25 |2007.11.22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007.11.22 |2008.08 | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008.08 |2009.10.29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009.10.29 |2012.08.10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012.08.10 |2014.11.05 |[[Норовын Алтанхуяг]] | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014.11.21 |2015.09.09 | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015.09.09 |2016.07.07 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016.07.07 |2017.10.04 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017.10.04 |2020.07.08 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020.07.08 |2021.01.27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021.01.27 |2024.07.10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024.07.10 |2025.06.13 | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025.06.18 |2026.04.04 |[[Гомбожавын Занданшатар]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026.04.04 |одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] == Цахим холбоос == * [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар] * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг) [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == {{Notelist}} <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} rwgif0dcmk4g97dwxqywrf0kmlgduxw 869653 869644 2026-09-14T08:52:48Z Egzs 88168 агентлагууд 869653 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. == Бүтэц == === Яамд === Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.<ref>{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> ==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ==== # Эдийн засаг, хөгжлийн яам; # [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]; # [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]; # [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]; ==== Чиглэлийн яам ==== # Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам; # [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]; # Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам; # [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]]; # Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам; # [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]]; # Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам; # Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам; # Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам; # Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам; # Эрчим хүчний яам; # [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]. === Агентлагууд === {{Main|Монгол Улсын Агентлагууд}}2024 оны 7-р сарын 10-наас хойш мөн Засгийн газрын бүтэцэд 8 тохируулагч агентлаг, 32 хэрэгжүүлэгч агентлаг, нийтдээ 40 [[Монгол Улсын Агентлагууд|агентлаг]] багтаж байна.<ref>{{Cite web |title=ТӨРИЙН ЗАХИРГААНЫ БАЙГУУЛЛАГЫН ТОГТОЛЦОО, БҮТЦИЙН ЕРӨНХИЙ БҮДҮҮВЧ|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17141010887611&showType=1|access-date=2026-09-14|website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем|language=}}</ref> 2019 оноос хойш цахим хөгжил, нийгмийн халамж, хөрөнгө оруулалтын бодлоготой холбоотой шинэ агентлагууд байгуулагдсанаар нийт тоо өссөн.<ref name=":12">{{Cite web |last=Ж.Танан|date=2025-03-31|title=Монгол Улсын Засгийн газрын тохируулагч ба хэрэгжүүлэгч агентлаг Чиг үүрэг, эрх зүйн суурь, бүтэц, шинэчлэлийн практик судалгаа|url=https://www.lawyerbirdie.com/post/%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B1%D0%B0-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87-%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B3|access-date=2026-09-14|website=Хуульч Шувуухай|language=mn}}</ref> ==Бүрэлдэхүүн== {{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр<ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref>||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар === {| class="wikitable" !Яам||Нэр<ref name=":1" />||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Д.д ! rowspan="2" |Засгийн газар ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! rowspan="2" |Ерөнхий сайд ! colspan="2" rowspan="2" |Нам эвсэл |- !Бүрдсэн !Тарсан |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990.09.11 |1992.07.21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992.07.21 |1996.07.19 |[[Пунцагийн Жасрай]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996.07.19 |1998.04.23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998.04.23 |1998.12.09 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998.12.09 |1999.07.22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999.07.30 |2000.07.26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000.07.26 |2004.08.20 |[[Намбарын Энхбаяр]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004.08.20 |2006.01.13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006.01.25 |2007.11.22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007.11.22 |2008.08 | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008.08 |2009.10.29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009.10.29 |2012.08.10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012.08.10 |2014.11.05 |[[Норовын Алтанхуяг]] | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014.11.21 |2015.09.09 | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015.09.09 |2016.07.07 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016.07.07 |2017.10.04 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017.10.04 |2020.07.08 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020.07.08 |2021.01.27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021.01.27 |2024.07.10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024.07.10 |2025.06.13 | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025.06.18 |2026.04.04 |[[Гомбожавын Занданшатар]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026.04.04 |одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Агентлагууд]] == Цахим холбоос == * [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар] * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг) [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == {{Notelist}} <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} 1062a38dqzgk0dphfx6el9p7eomf39e Их Хорь 0 9795 869601 778122 2026-09-13T18:46:31Z Enkhsaihan2005 64429 869601 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын форум}} {{Инфобокс байгууллага | name = Их Хорь | full_name = G20, Хорийн бүлэг | logo = | logo_caption = | image = 2025 G20 Johannesburg summit Family Photo.jpg | caption = [[Йоханнесбург]]т болсон [[2025 оны Их Хорийн Йоханнесбургийн уулзалт|2025 оны Их Хорийн уулзалтын]] үеэр авсан хамтын зураг | map = G20 2023 map.svg | map_caption = {{Legend|#FE6F5E|Их Хорийн гишүүн орнууд}} {{Legend|#B284BE|Европын Холбооны гишүүнчлэлээр төлөөлөгдсөн улс орнууд}} {{Legend|#90BE84|Африкийн Холбооны гишүүнчлэлээр төлөөлөгдсөн улс орнууд}} {{Legend|#EFCC00|Уригдсан улс орнууд ([[Испани]])}} | formation = {{Start date and age|1999|9|26|df=y|p=y}} | predecessor = | successor = | type = [[Олон улсын байгууллага]] | status = | purpose = [[Дэлхийн эдийн засаг|Дэлхийн эдийн засгийн]] гол асуудлуудыг хэлэлцэхийн тулд системийн ач холбогдолтой [[өндөр хөгжилтэй улс|аж үйлдвэржсэн]] болон [[хөгжиж буй улс|хөгжиж буй эдийн засгуудыг]] нэгтгэх.<ref name="g20faq">[http://www.g20.org/about_faq.aspx#5_What_are_the_criteria_for_G-20_membership "FAQ #5: What are the criteria for G-20 membership?"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216194340/http://g20.org/about_faq.aspx#5_What_are_the_criteria_for_G-20_membership |date=2009-02-16 }}. G20.org. Татаж авсан: 2013-02-21.</ref> | headquarters = | location = | region_served = | membership = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:left;font-weight:normal; |title = 21 гишүүн{{efn|19 улс, [[Европын Холбоо]] (ЕХ) болон [[Африкийн Холбоо]] (АХ)}} |{{ARG}}||{{AUS}}||{{USA}}||{{BRA}}||{{DEU}}||{{INA}}||{{ITA}}||{{CAN}}||{{MEX}}||{{UK}}||{{RUS}}||{{RSA}}||{{KOR}}||{{KSA}}||{{TUR}}||{{FRA}}||{{CHN}}||{{IND}}||{{JAP}}||{{flag|Африкийн Холбоо}}||{{EU}}||<!--For ranking names of countries alphabetically, we should use "Republic of Korea", just like BOTH the G20 official website AND UN official website: https://www.g20.org/en/about-g20/#members and https://www.un.org/en/about-us/member-states--> }} | leader_title = Дарга (Одоогийн) | leader_name = {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Доналд Трамп]], [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] | main_organ = | affiliations = | num_staff = | num_volunteers = | website = {{official URL}} }} '''Их Хорь''' буюу албан ёсоор '''Хорин сангийн сайд, төв банкны удирдагч нарын бүлгэм''' нь дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай 25 орны 19 нь ба [[Европын Холбоо]]ны сангийн сайд нар ба төв банкны удирдагчдын бүлгэм юм. Их Хорийн эдийн засгууд нь нийлээд дэлхийн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ы 90%, дэлхийн худалдааны 80%-г (үүнд ЕХ-ны дотоодын худалдаа орно) өөртөө багтаах ба нийт дэлхийн хүн амын гуравны хоёр амьдардаг.<ref>[http://www.g20.org/G20/webapp/publicEN/aboutG20/pubEN_aboutG20.htm About the G-20] from the official G-20 website</ref> Их Хорь нь олон улсын санхүүгийн системд холбоотой асуудлуудыг шийдвэрлэхэд хамтын ажиллагаа, зөвлөгөөнийг өгөх форум юм. Олон улсын санхүүгийн тогтвортой байдлыг ханагахад аж үйлдвэржсэн ба хөгжиж буй улсуудын хоорондох хэлэлцүүлгийг дэмжин судлаж, дүгнэлт өгдөг бөгөөд ганц байгууллагын хариуцах асуудлаас илүү ихийг хийхийг оролддог. == Гишүүн орон == 2008 онд Их Хорийн хорин гишүүн байна. Эдгээрт 19 орны сангийн сайд, төв банкны удирдагчид орно:<ref name="g20members">[http://www.g20.org/G20/webapp/publicEN/aboutG20/pubEN_aboutG20.htm#q3 G-20 Membership] from the official G-20 website</ref> * [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] * [[Аргентин]] * [[Австрали]] * [[Бразил]] * [[Герман]] * [[Индонез]] * [[Итали]] * [[Канад]] * [[Мексик]] * [[Нэгдсэн Вант Улс]] * [[Оросын Холбооны Улс]] * [[Өмнөд Африк]] * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Саудын Араб]] * [[Турк]] * [[Франц]] * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Энэтхэг]] * [[Япон]] 20 дахь гишүүн нь эргэлддэг зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн алба ба Европын Төв Банкаар төлөөлүүлнэ. Эдгээр 20 гишүүнээс гадна дараах байгууллагууд нь Их Хорийн хурлуудад гүйцэтгэх захирлуудаараа төлөөлүүлэн оролцоно:<ref name="g20members" /> * [[Олон Улсын Валютын Сан]] * [[Дэлхийн Банк]] * Олон Улсын Валют ба Санхүүгийн Зөвлөл * Олон Улсын Валютын Сан ба Дэлхийн Банкны хөгжлийн зөвлөл == Уулзалт == <table><tr><td> * 1999: [[Берлин]], [[Герман]] * 2000: [[Монреаль]], [[Канад]] * 2001: [[Оттава]], [[Канад]] * 2002: [[Дели]], [[Энэтхэг]] * 2003: [[Морелиа]], [[Мексик]] * 2004: [[Берлин]], [[Герман]] * 2005: [[Бээжин]], [[БНХАУ]] * 2006: [[Мельбурн]], [[Австрали]] (2006 оны Их Хорийн сайд нарын хурал) * 2007: [[Кейптаун]], [[Өмнөд Африк]] </td><td> * 2008: [[Сао Паоло]], [[Бразил]] * 2008: [[Вашингтон]], [[АНУ]] <ref>{{Webarchiv|url=http://www.g8.utoronto.ca/g20/g20leadersbook/index.html |wayback=20161109130323 |text=The G-20 Leaders Summit on Financial Markets and the World Economy |archiv-bot=2024-05-19 03:34:00 InternetArchiveBot }} from the G-20 Information Centre at the [[University of Toronto]]</ref><ref> [http://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2008-11/12386123-update-g-20-wollen-finanzsystem-und-konjunktur-stuetzen-015.htm UPDATE: G-20 wollen Finanzsystem und Konjunktur stützen] </ref> * 2009: [[Нэгдсэн Вант Улс]] * 2010: [[Найроби]], [[Кени]] * 2011: [[Шинэ Зеланд]] * 2012: [[Нэгдсэн Вант Улс]] * 2013: [[Бали]], [[Индонез]] * 2014: [[Жедда]], [[Саудын Араб]] </td></tr></table> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|G20|Их Хорь}} * [http://www.g20.org/ Их Хорийн албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20130216181533/http://www.g8.utoronto.ca/g20 Их Хорийн мэдээллийн төв] - [[Торонто]]гийн Их Сургуулиас [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Их Хорь| ]] t1m0881b85krw9ov6xgrlx4f3uztxxp 869602 869601 2026-09-13T18:47:23Z Enkhsaihan2005 64429 869602 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын форум}} {{Инфобокс байгууллага | name = Их Хорь | full_name = G20, Хорийн бүлэг | logo = | logo_caption = | image = 2025 G20 Johannesburg summit Family Photo.jpg | caption = [[Йоханнесбург]]т болсон [[2025 оны Их Хорийн Йоханнесбургийн уулзалт|2025 оны Их Хорийн уулзалтын]] үеэр авсан хамтын зураг | map = G20 2023 map.svg | map_caption = {{Legend|#FE6F5E|Их Хорийн гишүүн орнууд}} {{Legend|#B284BE|Европын Холбооны гишүүнчлэлээр төлөөлөгдсөн улс орнууд}} {{Legend|#90BE84|Африкийн Холбооны гишүүнчлэлээр төлөөлөгдсөн улс орнууд}} {{Legend|#EFCC00|Уригдсан улс орнууд ([[Испани]])}} | formation = {{Start date and age|1999|9|26|df=y|p=y}} | predecessor = | successor = | type = [[Олон улсын байгууллага]] | status = | purpose = [[Дэлхийн эдийн засаг|Дэлхийн эдийн засгийн]] гол асуудлуудыг хэлэлцэхийн тулд системийн ач холбогдолтой [[өндөр хөгжилтэй улс|аж үйлдвэржсэн]] болон [[хөгжиж буй улс|хөгжиж буй эдийн засгуудыг]] нэгтгэх.<ref name="g20faq">[http://www.g20.org/about_faq.aspx#5_What_are_the_criteria_for_G-20_membership "FAQ #5: What are the criteria for G-20 membership?"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216194340/http://g20.org/about_faq.aspx#5_What_are_the_criteria_for_G-20_membership |date=2009-02-16 }}. G20.org. Татаж авсан: 2013-02-21.</ref> | headquarters = | location = | region_served = | membership = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:left;font-weight:normal; |title = 21 гишүүн{{efn|19 улс, [[Европын Холбоо]] (ЕХ) болон [[Африкийн Холбоо]] (АХ)}} |{{ARG}}||{{AUS}}||{{USA}}||{{BRA}}||{{DEU}}||{{INA}}||{{ITA}}||{{CAN}}||{{MEX}}||{{UK}}||{{RUS}}||{{RSA}}||{{KOR}}||{{KSA}}||{{TUR}}||{{FRA}}||{{CHN}}||{{IND}}||{{JAP}}||{{flag|Африкийн Холбоо}}||{{EU}}||<!--For ranking names of countries alphabetically, we should use "Republic of Korea", just like BOTH the G20 official website AND UN official website: https://www.g20.org/en/about-g20/#members and https://www.un.org/en/about-us/member-states--> }} | leader_title = Дарга (Одоогийн) | leader_name = {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Доналд Трамп]], [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] | main_organ = | affiliations = | num_staff = | num_volunteers = | website = {{official URL}} }} '''Их Хорь''' буюу албан ёсоор '''Хорин сангийн сайд, төв банкны удирдагч нарын бүлгэм''' нь дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай 25 орны 19 нь ба [[Европын Холбоо]]ны сангийн сайд нар ба төв банкны удирдагчдын бүлгэм юм. Их Хорийн эдийн засгууд нь нийлээд дэлхийн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ы 90%, дэлхийн худалдааны 80%-г (үүнд ЕХ-ны дотоодын худалдаа орно) өөртөө багтаах ба нийт дэлхийн хүн амын гуравны хоёр амьдардаг.<ref>[http://www.g20.org/G20/webapp/publicEN/aboutG20/pubEN_aboutG20.htm About the G-20] from the official G-20 website</ref> Их Хорь нь олон улсын санхүүгийн системд холбоотой асуудлуудыг шийдвэрлэхэд хамтын ажиллагаа, зөвлөгөөнийг өгөх форум юм. Олон улсын санхүүгийн тогтвортой байдлыг ханагахад аж үйлдвэржсэн ба хөгжиж буй улсуудын хоорондох хэлэлцүүлгийг дэмжин судлаж, дүгнэлт өгдөг бөгөөд ганц байгууллагын хариуцах асуудлаас илүү ихийг хийхийг оролддог. == Гишүүн орон == 2008 онд Их Хорийн хорин гишүүн байна. Эдгээрт 19 орны сангийн сайд, төв банкны удирдагчид орно:<ref name="g20members">[http://www.g20.org/G20/webapp/publicEN/aboutG20/pubEN_aboutG20.htm#q3 G-20 Membership] from the official G-20 website</ref> * [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] * [[Аргентин]] * [[Австрали]] * [[Бразил]] * [[Герман]] * [[Индонез]] * [[Итали]] * [[Канад]] * [[Мексик]] * [[Нэгдсэн Вант Улс]] * [[Оросын Холбооны Улс]] * [[Өмнөд Африк]] * [[Өмнөд Солонгос]] * [[Саудын Араб]] * [[Турк]] * [[Франц]] * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Энэтхэг]] * [[Япон]] 20 дахь гишүүн нь эргэлддэг зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн алба ба Европын Төв Банкаар төлөөлүүлнэ. Эдгээр 20 гишүүнээс гадна дараах байгууллагууд нь Их Хорийн хурлуудад гүйцэтгэх захирлуудаараа төлөөлүүлэн оролцоно:<ref name="g20members" /> * [[Олон Улсын Валютын Сан]] * [[Дэлхийн Банк]] * Олон Улсын Валют ба Санхүүгийн Зөвлөл * Олон Улсын Валютын Сан ба Дэлхийн Банкны хөгжлийн зөвлөл == Уулзалт == <table><tr><td> * 1999: [[Берлин]], [[Герман]] * 2000: [[Монреаль]], [[Канад]] * 2001: [[Оттава]], [[Канад]] * 2002: [[Дели]], [[Энэтхэг]] * 2003: [[Морелиа]], [[Мексик]] * 2004: [[Берлин]], [[Герман]] * 2005: [[Бээжин]], [[БНХАУ]] * 2006: [[Мельбурн]], [[Австрали]] (2006 оны Их Хорийн сайд нарын хурал) * 2007: [[Кейптаун]], [[Өмнөд Африк]] </td><td> * 2008: [[Сао Паоло]], [[Бразил]] * 2008: [[Вашингтон]], [[АНУ]] <ref>{{Webarchiv|url=http://www.g8.utoronto.ca/g20/g20leadersbook/index.html |wayback=20161109130323 |text=The G-20 Leaders Summit on Financial Markets and the World Economy |archiv-bot=2024-05-19 03:34:00 InternetArchiveBot }} from the G-20 Information Centre at the [[University of Toronto]]</ref><ref> [http://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2008-11/12386123-update-g-20-wollen-finanzsystem-und-konjunktur-stuetzen-015.htm UPDATE: G-20 wollen Finanzsystem und Konjunktur stützen] </ref> * 2009: [[Нэгдсэн Вант Улс]] * 2010: [[Найроби]], [[Кени]] * 2011: [[Шинэ Зеланд]] * 2012: [[Нэгдсэн Вант Улс]] * 2013: [[Бали]], [[Индонез]] * 2014: [[Жедда]], [[Саудын Араб]] </td></tr></table> ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|G20|Их Хорь}} * [http://www.g20.org/ Их Хорийн албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20130216181533/http://www.g8.utoronto.ca/g20 Их Хорийн мэдээллийн төв] - [[Торонто]]гийн Их Сургуулиас [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Их Хорь| ]] hxs95vm672rmo5ocvf7xmwg62uhst7u Программчлалын хэл 0 10016 869664 811426 2026-09-14T11:08:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869664 wikitext text/x-wiki [[Файл:Quellcodebeispiel C++.png|thumb|right|Програмчлалын хэл С++ ашиглан бичсэн нэгэн програмын эх код]] '''Программчлалын хэл''' гэдэг нь тооцоолох электрон Машин (цаашид машин гэж явна) буюу [[компьютер]] дээр хийгддэг [[тооцон бодох]] үйлдлийг илэрхийлэх чадвар бүхий, машин уншихад (ойлгох) зориулсан [[зохиомол хэл]]ийг гэнэ. Программчлалын хэлийг ашиглан [[машин]]ы үйлдлийг хийх, [[алгоритм]]ыг нарийвчлан гаргах, хүний харилцааны нэг хэлбэрийг тодорхойлох [[программ]] зохиож болно. Ихэнхи программчлалын хэл өөрийн гэсэн [[синтакс]] болон [[семантикс]]тай байдаг. Учир нь компьютерт маш нарийн тодорхойлсон заавар шаардлагатай байдаг. Нэг хэсэг хэлийг [[баримт]]аар тодорхойлдог (жишээ нь, [[ISO]] Стандарт) байхад, үлдсэн нь [[хэрэгжүүлэлт]]эд тулгуурласан ([[Перл]] гэх мэт) байна. Анхны программчлалын хэлийг компьютер бий болохоос өмнө автоматжуулсан нэхмэлийн машин, төгөлдөр хуур тоглуулагч зэрэг төхөөрөмжийг удирдахад зориулан зохион ашигладаг байжээ. Үүнээс хойш хэдэн мянган өөрийн гэсэн онцлогтой програмчлалын хэлнүүд компьютерын салбарт <ref>[[2006|As of May 2006]] {{Webarchiv|url=http://hopl.murdoch.edu.au/ |wayback=20110220044217 |text=The Encyclopedia of Computer Languages |archiv-bot=2026-09-14 11:08:46 InternetArchiveBot }} by [[Murdoch University]], Australia lists 8512 computer languages.</ref> зохиогдсон бөгөөд одоо жил бүр нэмж зохиогдсоор л байна. Тооцоолол хийдэггүй хэлнүүд болох [[markup language]]-ийн [[HTML]] болон [[formal grammar]]-ийн [[Backus–Naur form|BNF]]-ийг програмчлалын хэл биш гэж ерөнхийдөө үздэг. Зарим үед програмчлалын хэлийг эдгээр тооцоолол хийдэггүй хэлний (суурь) дотор буюу хамтатган бичих боломжтой байдаг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Programming languages|Программчлалын хэл}} == Эшлэл == {{reflist|1}} [[Ангилал:Программчлалын хэл| ]] [[Ангилал:Программчлалын хэлний сэдэв]] [[Ангилал:Эмхэтгүүрийн онол]] f0yw3stcd7acib9o3jpvqxrkr415e79 Нижер 0 12349 869659 809731 2026-09-14T10:33:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869659 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Африкт орших далайд гарцгүй улс}} {{distinguish|Нигери}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Нижер Улс | native_name = {{native name|fr|République du Niger}} | common_name = Нижер | image_flag = Flag of Niger.svg | flag_size = 100 | flag_type = [[Нижерийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Niger.svg | coa_size = 110 | symbol_type = [[Нижерийн төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = Niger (orthographic_projection).svg | map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=хар ногоон}} | image_map2 = | national_motto = {{unbulleted list |{{native phrase|fr|"Fraternité, Travail, Progrès"|italics=off}} |"Ах дүүсийн барилдлага, ажил хөдөлмөр, дэвшил"}} | national_anthem = {{native phrase|fr|[[Нижерийн төрийн дуулал|L'Honneur de la Patrie]]|nolink=yes}}<br />"Эх орны нэр төр"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Niger National Anthem The Honor of the Fatherland midi.mid|Niger National Anthem The Honor of the Fatherland midi]]}}<hr/> | official_languages = [[Франц хэл]] | languages_type = [[Үндэсний хэл]]<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">{{Webarchiv|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm |wayback=20181019123028 |text=République du Niger, "Loi n° 2001-037 du 31 décembre 2001 fixant les modalités de promotion et de développement des langues nationales." L'aménagement linguistique dans le monde |archiv-bot=2026-09-14 10:33:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019123028/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm |date=19 October 2018 }} (accessed 21 September 2016)</ref> | languages = {{hlist |[[Араб хэл|Араб]] |[[Будума хэл|Будума]]}} {{hlist |[[Фула хэл|Фула]] |[[Гурма хэл|Гурма]]}} {{hlist |[[Хауса хэл|Хауса]] |[[Канури хэл|Канури]]}} {{hlist |[[Зарма хэл|Зарма]] | [[Каадо хэл]] |[[Тураег хэл]] |[[Тасавак хэл]] |[[Тубу хэл]]}} | religion_ref = <ref name="census" /> | religion_year = 2012 | religion = {{plainlist| * 99.3% [[Нижер дэх ислам|Ислам]] * 0.3% [[Христийн шашин|Христ]] * 0.2% [[Анимизм]] * 0.1% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] }} | demonym = Нижерчүүд<ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/nigerien|title=Nigerien – definition of Nigerien in English from the Oxford Dictionaries|access-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301230120/https://en.oxforddictionaries.com/definition/nigerien|archive-date=1 March 2018|url-status=dead}}</ref> | capital = [[Ниамей]] | coordinates = {{Coord|13|32|N|2|05|E|type:city}} | largest_city = Ниамей | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[цэргийн хунт]]) | leader_title1 = [[Нижерийн төрийн тэргүүний жагсаалт|ЭОХҮЗ-ийн дарга]] | leader_name1 = [[Абдурахман Тчиани]]<ref>{{cite news |title=Niger general Tchiani named head of transitional government after coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/28/niger-general-tchiani-named-head-of-transitional-government-after-coup |access-date=29 July 2023 |work=[[Al Jazeera]] |date=28 July 2023 |archive-date=28 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728213811/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/28/niger-general-tchiani-named-head-of-transitional-government-after-coup |url-status=live }}</ref> | leader_title2 = ЭОХҮЗ-ийн дэд дарга | leader_name2 = [[Салифу Моди]]<ref>{{cite news |author1=Sidonie Aurore Bonny |title=Niger junta appoints civilians to Cabinet, member of military as vice president |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/niger-junta-appoints-civilians-to-cabinet-member-of-military-as-vice-president/2960248 |access-date=6 August 2023 |work=[[Anadolu Agency]] |date=3 August 2023 |location=[[Douala, Cameroon]] |quote=Gen. Salifou Modi, Bazoum's former army chief of staff and the ambassador to the United Arab Emirates, is now vice president of the junta.}}</ref> | leader_title3 = [[Нижерийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Али Ламин Зейн]] | legislature = [[Эх Орноо Хамгаалах Үндэсний Зөвлөл]] | area_rank = 21 | area_km2 = 1,267,000 | area_sq_mi = 489,678 | percent_water = 0.02 | population_estimate = 25,396,840<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Niger|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 56 | population_density_km2 = 12.1 | population_density_sq_mi = 31.2 | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} $29.9 тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=October 11, 2022|archive-date=24 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024195215/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_rank = 144 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $1,443<ref name="IMF.WEO.US">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|title=World Economic Outlook Database, April 2022|date=April 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=April 19, 2022|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419134621/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 188 | GDP_nominal = {{increase}} $14.6 тэрбум<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_rank = 145 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $561<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 185 | sovereignty_type = [[Нижерийн түүх|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Франц]]аас) | established_event1 = Бүгд Найрамдах Улс | established_date1 = 12 сарын 18, 1958 | established_event2 = Тунхагласан | established_date2 = 8 сарын 3, 1960 | established_event3 = [[2023 оны Нижерийн төрийн эргэлт|2023 оны төрийн эргэлт]] | established_date3 = 7 сарын 26, 2023 | Gini_year = 2014 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 34.0 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>[http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ World Bank GINI index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |date=9 February 2015 }}, accessed on 21 January 2016.</ref> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.400 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="2020 trends">{{cite book |title=Human Development Report 2021–22 |year=2022 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-9-211-26442-5 |page=275 |website=hdr.undp.org |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 189th | currency = [[Баруун Африкийн франк]] | currency_code = XOF | time_zone = [[Баруун Африкийн Цаг|БАЦ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = баруун<ref>[http://www.brianlucas.ca/roadside/ Which side of the road do they drive on?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414073422/http://brianlucas.ca/roadside/ |date=14 April 2012 }} Brian Lucas. August 2005. Retrieved 28 January 2009.</ref> | calling_code = [[+227]] | cctld = [[.ne]] | footnote_a = | ethnic_groups_ref = <ref name="CIA-2021-Niger">{{cite web |title=Africa: Niger - The World Factbook - Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/#people-and-society |website=www.cia.gov |access-date=1 May 2021 |date=27 April 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330032003/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/#people-and-society |url-status=live }}</ref> | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups = {{plainlist| * 53.1% [[Хауса]] * 21.2% [[Жерма үндэстэн|Жерма]] & [[Сонхай]] * 11.0% [[Туарег үндэстэн|Туарег]] * 6.5% [[Фула үндэстэн|Фула]] * 5.9% [[Канури үндэстэн|Канури]] * 0.8% [[Гурма үндэстэн|Гурма]] * 0.4% [[Тубу үндэстэн|Тубу]] * 0.4% [[Арабчууд]] * 0.9% Бусад }} }} '''Нижер''' ({{lang-fr|Niger}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Нижер Улс''', нь [[Өрнөд Африк]]т орших [[Нигер мөрөн|Нигер мөрний]] нэрээр нэрлэгдсэн, [[далайд гарцгүй орон]] юм. Өмнө талаараа [[Нигери]], [[Бенин]], баруун талаараа [[Буркина-Фасо]], [[Мали]], хойд талаараа [[Алжир]], [[Ливи]], зүүн талаараа [[Чад]] улсуудтай хиллэнэ. 1,270,000&nbsp;км² орчим буюу Баруун Африкийн хамгийн том газар нутагтай тус улсын 13,300,000 орчим хүн ам нь нутгийн өмнөд болон баруун хэсгээр төвлөрөн амьдарна. Нийслэл нь [[Ниамей]]. Нижер нь дэлхийн хамгийн ядуу, хөгжил дорой орнуудын нэг бөгөөд нутаг дэвсгэрийн 80% гаруй нь [[Сахарын цөл]]өөр бүрхэгдэж, үлдсэн нутагт нь ч тогтмол [[Ган (байгалийн гамшиг)|ган]] гачиг, [[цөлжилт]]ийн аюул нүүрлээд буй. Эдийн засаг нь арай үржил шимтэй өмнөд нутгаар эрхлэх [[газар тариалан]] болон [[Уран (химийн элемент)|уран]]ы хүдэр зэрэг түүхий эдийн экспортод тулгуурлана. Тус улсын хөгжлийг далайд гарцгүй байршил, хүн амын боловсролын түвшин, дэд бүтэц, эрүүлийг хамгаалах, байгаль орчны хөнөөл саатуулсаар байна. Тусгаар тогтносноосоо хойш 5 үндсэн хууль, 3 цэргийнхний засаглалын нүүрийг үзсэний эцэст 1999 онд олон намын систем бүхий ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон засгийн газар төрийн эрхийг барьж байна. Ард иргэдийн дийлэнх нь [[Ислам]]ын шашныг шүтдэг. Нижерийн хүн амын ихэнх нь хөдөө орон нутагт амьдардаг бөгөөд дээд боловсрол олж авах нөхцөл хомс байдаг билээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{Африк}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} [[Ангилал:Нижер| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] d7w9deagibsl2mxz6f7dc547th7tb7o ФИФА 0 12476 869605 866250 2026-09-13T20:40:10Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]] to [[Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] 866250 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Байгууллага |нэр = Fédération Internationale de Football Association<br />Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо |зураг = FIFA Logo (2010).svg |зураг хүрээ = |хэмжээ = |зураг тайлбар = |газрын зураг =World Map FIFA.svg |газрын зураг хэмжээ = |газрын зураг тайлбар =Гишүүдийг бүсийн холбоонд нэгдсэн байдлаар нь харуулсан газрын зураг |товчлол = ОУХБХ буюу ФИФА |хоч = |байгуулагдсан =[[1904]] оны [[5 сарын 21]] |төрөл =Үндэсний холбоодын нэгдэл |статус = |зорилт = |төв байр = [[Швейцар]], [[Цюрих]] |байрлал = |үйлчилдэг бүс = |гишүүд =Тивийн зургаан холбоо (конфедерац), 211 орны үндэсний холбоо |хэлүүд = [[Англи хэл|Англи]]<br>[[Франц хэл|франц]]<br>[[Герман хэл|герман]]<br>[[Испани хэл|испани]]<ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/bodies/02/06/57/65/anhangcen.pdf|title=Draft FIFA Statutes Congress 2013|format=PDF|date=|accessdate=7 Jan 2016|archive-date=4 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121349/http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/bodies/02/06/57/65/anhangcen.pdf|url-status=dead}}</ref> |удирдагч цол =Ерөнхийлөгч |удирдагч нэр =Жанни Инфантино |эцэг байгууллага = |харъяалал = |ажилчдийн тоо = 103 |сайн дурын ажилчдийн тоо = |төсөв = |вэб хуудас =[http://www.fifa.com www.fifa.com] |тайлбар = }} '''Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо''' (ОУХБХ) (''[[Франц хэл|франц.]] Fédération internationale de football association, FIFA'') — Талбайн болон танхимын [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөг]] (футзал), элсний хөлбөмбөгийн олон улсын хамгийн том удирдах байгууллага. [[1930 он]]д анх эхэлсэн [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]], [[1991 он]]д анхных нь болсон Эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг олон улсын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг. [[Бельги]], [[Дани]], [[Франц]], [[Герман]], [[Нидерланд]], [[Испани]], [[Швед]], Швейцарийн үндэсний хөлбөмбөгийн холбоодын хоорондоо зохион байгуулж байсан олон улсын тэмцээнүүдийг нэгтгэн зохицуулах зорилгоор [[1904 он]]д анх байгуулагджээ. Дэлхийн 211 улсын үндэсний холбоог эгнээндээ нэгтгэсэн. [[2013 он]]ы байдлаар 1.4 тэрбум долларын бэлэн мөнгөний хөрөнгөтэй. [[2016 он]]ы хоёрдугаар сарын 26-нд явагдсан сонгуулиар Швейцарь болон [[Итали|Италийн]] иргэн Жанни Инфантино ерөнхийлөгчөөр нь сонгогджээ.<ref>http://www.bbc.com/sport/football/35673743</ref> ==Түүх== [[File:Charter FIFA (1 septembre 1905) original screen.jpg|170px|thumb|left|1905 оны нэгдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо анхныхаа дүрмийг албан ёсны хэвлэлдээ нийтлэв]] [[20-р зуун|Хорьдугаар зуун]]ы эхээр дэлхий дахинд хөлбөмбөгийн нэр хүнд эрс өссөн, олон улсын тэмцээн зохиогдох нь улам бүр нэмэгдсэнтэй уялдан, дэлхийн хөлбөмбөгийг зангидан удирдах нэгдсэн байгууллага бий болгох зайлшгүй шаардлага тулгарав. Энэ санаачлагыг [[Англи|Английн]] хөлбөмбөгийн холбоо гардан хэрэгжүүлж эхэлсэн боловч эцсийн дүндээ [[Европ]]ын өөр долоон улс хамтран 1904 оны тавдугаар сарын 21-нд ОУХБХ-г байгуулжээ.<ref>Classic Football History of FIFA – Foundation, http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html</ref> Холбоо анх [[Парис]]т байгуулагдсан учраас албан ёсны нэрийн бүрэн болон товчилсон хувилбарт франц хэлийг хэрэглэдэг болсон байна. Анхны ерөнхийлөгч нь Францын сэтгүүлч, [[спорт]]ын зүтгэлтэн, тус улсын үндэсний шигшээ багийн менежер Робэр Герэн байв.<ref>http://www.fifa.com/about-fifa/the-president/robert-guerin.html</ref> Холбоо анхны тэмцээнээ [[1906 он]]д зохион байгуулсан боловч төдийлэн амжилт олсонгүй. Үүнтэй холбоотойгоор, мөн эдийн засгийн бусад шалтгаанаас болж Робэр Герэнийг огцруулан Английн хөлбөмбөгийн нөлөө бүхий зүтгэлтэн Дэниэл Вүүлфолыг ерөнхийлөгчөөр сонгов. [[1908 он]]д Лондонд болсон [[Олимпын наадам|Олимпын наадмаар]] зохиосон тэмцээн нь багагүй амжилт олжээ. Холбоо улмаар Европын орнуудын байгууллага байхаа больж, [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|ӨАБНУ]]-г 1909, [[Аргентин]]ыг 1912, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ыг [[1913 он]]д гишүүнээр элсүүлсэн байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |title=FIFA's 208 Member Associations |accessdate=1 December 2015 |author=FIFA |date=10 September 2009}}</ref> [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайны]] үед тамирчид олноор дайнд явсан, улс хооронд тэмцээн зохиох нь хүнд болсон тул Холбооны үйл ажиллагаа ихээхэн бэрхшээлтэй тулгарчээ. Дайны дараа Нидерландын банкир Карл Хиршман Холбоог тэргүүлсэн нь (Тэрбээр ерөнхийлөгч биш, нарийн бичгийн дарга, Хүндэт санхүүч байсан бөгөөд Гүйцэтгэх хороог толгойлж байв) тус байгууллагыг санхүүгийн хүнд хямралаас аварсан байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-110_04a_gs_9503.pdf|title=FIFA General Secretaries over the years}}</ref> Гэхдээ үүний хажуугаар, дайтаж байсан улстайгаа тоглохгүй гэх шалтгаанаар Английн хөлбөмбөгийн холбоод тус байгууллагаас гарсан байна. [[1930 он]]д [[Уругвай]]н нийслэл [[Монтевидео]] хотод анхны ДАШТ зохиогдов. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Холбоо хөгжлийнхөө шинэ шатанд гарсан байна. Тивийн холбоод байгуулагдаж, Англи улс гишүүнчлэлээ сэргээн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] гишүүнээр элсэхэд татгалзахгүй гэдгээ мэдэгдэв. Дэлхий дахинд хөлбөмбөгийг түгээхэд, тэмцээнүүдийг [[телевиз]]ээр шууд дамжуулдаг болсон явдал асар хүчтэй нөлөөлсөн бөгөөд телевизийн хөлбөмбөгийн зах зээлийг либералчилж, [[маркетинг]]ийн идэвхтэй бодлого явуулан, хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүнийг борлуулах болсноор Холбооны ашиг орлого эрс нэмэгдэн, санхүүгийн хувьд хөл дээрээ баттай зогсож чаджээ. == Үе үеийн ерөнхийлөгчид == [[File:Gianni Infantino 2011.jpg|thumb|220px|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Жанни Инфантино]] {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Улс ! Хугацаа |- ! 1. | Робэр Герэн | {{FRA}} | 1904—1906 |- ! 2. | Дэниэл Вүүлфол | {{GBR}} | 1906—1918 |- ! 3. | [[Жюль Римэ]] | {{FRA}} | 1921—1954 |- ! 4. | Рудольф-Вильям Селдрейерс | {{BEL}} | 1954—1955 |- ! 5. | Артур Дрюри | {{GBR}} | 1955—1961 |-228 ! 6. | Стэнли Рөүз | {{GBR}} | 1961—1974 |- ! 7. | [[Жоао Авеланж]] | {{BRA}} | 1974—1998 |- ! 8. | [[Йозеф Блаттер]]|| {{flag|Швейцар}} || 1998—2015 |- ! — | Исса Аяту (үүрэг гүйцэтгэгч) || {{flag|Камерун}} || 2015—2016 |- ! 9. | [[Жанни Инфантино]]|| {{flag|Швейцар}} || 2016- |} ==Бүтэц== [[File:FIFA-Headquarter.jpg|thumb|ОУХБХ-ны төв байр. Швейцарь улс, Цюрих хот]] ОУХБХолбооны төв нь Швейцарийн [[Цюрих]] хотод байдаг бөгөөд Швейцарын холбооны улсын хуулийн зохих заалтын дагуу байгуулагдсан төрийн бус байгууллага. Эрх барих дээд байгууллага нь, гишүүн орнууд бүрийн төлөөллөөс бүрдсэн Чуулган юм. 1904 онд байгуулагдсанаас хойш 66 удаагийн Чуулган хуралдсан бөгөөд сүүлд жил бүр нэг удаа хуралддаг болжээ. Мөн [[1998 он]]оос ээлжит бус чуулган хуралдуулдаг болжээ. Холбооны дүрэмд өөрчлөлт оруулах, төсөв батлах, үндэсний холбоодыг шинээр элсүүлэх, сонгууль явуулах эрхийг зөвхөн Чуулган эдэлнэ. Мөн Холбооны ерөнхийлөгч, ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Гүйцэтгэх хорооны гишүүдийг сонгох, ДАШТ зохиох газрыг шалгаруулах үйл ажиллагаа Чуулганаар явагдана.<ref name="fifa-congress">{{cite news |date=27 May 2011 |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100405100855/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archivedate=5 April 2010|title=FIFA Congress|publisher=FIFA}}</ref> Үндэсний холбоодын цар хүрээ, нэр нөлөөнөөс үл хамааран гишүүн холбоо бүр саналын нэг эрхтэй. Ерөнхийлөгчөөр толгойлуулсан Гүйцэтгэх хороо нь Чуулганы хооронд шийдвэр гаргах гол байгууллага болно. Гүйцэтгэх хороо нь ерөнхийлөгч, найман дэд ерөнхийлөгч, бусад 15 гишүүн, нийт 24 хүний бүрэлдэхүүнтэй. Гүйцэтгэх хороо болон Чуулганаас томилсон бүрэлдэхүүн бүхий Ёсзүйн, Санхүүгийн, Сахилга батын, Шүүгчдийн зэрэг хэд хэдэн хороо дэлхий дахинд явуулах Холбооны нэгдсэн үйл ажиллагааг харилцан уялдаатайгаар хэрэгжүүлдэг. ===Конфедерацууд=== [[File:World Map FIFA2.svg|thumb|400px|Дэлхийн газрын зураг дээр конфедерацуудын бүсчлэлийг үзүүлсэн нь]] [[Тив]], бүсийн тэмцээнүүдийг удирдан зохион байгуулах үүрэг бүхий бүсийн зургаан холбоо буюу конфедерац Холбооны нэгдсэн бүтцэд багтдаг. Үүнд: * [[Ази]]йн хөлбөмбөгийн холбоо (Asian Football Confederation, AFC)- Ази, [[Австрали]]йг хариуцна. 46 гишүүнтэй. * [[Африк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of African Football, CAF)- Африк. 54 гишүүнтэй. * [[Хойд Америк|Хойд]], Төв Америк, [[Карибын тэнгис]]ийн орнуудын хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football, CONCACAF)- Хойд болон Төв Америк. 35 гишүүнтэй. * [[Өмнөд Америк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederación Sudamericana de Fútbol, CONMEBOL)- Өмнөд Америк. 10 гишүүнтэй. * [[Австрали ба далайн орнууд|Далайн орнууд]]ын хөлбөмбөгийн холбоо (Oceania Football Confederation, OFC)- Далайн орнууд. 11 гишүүнтэй. * Европын хөлбөмбөгийн холбоо (Union of European Football Associations, UEFA)- Европ. 55 гишүүнтэй. ===Үндэсний холбоод=== 2016 оны байдлаар Холбоонд нийт 211 үндэсний холбоо гишүүнчлэлтэй байна. Тэдгээрээс 185 нь НҮБ-ын гишүүн, дөрөв нь (Англи, [[Умард Ирланд]], Үэльс, [[Шотланд]]) Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын бүрэлдэхүүнд ордог, 22 нь янз бүрийн статус бүхий нутаг дэвсгэрүүд (Америкийн Самоа, Аруба, Бермудын арлууд, Гуам, Косово, [[Макао]], [[Палестин]], [[Тайвань]], [[Хонконг]], [[Фарерын арлууд]] гэх мэт) юм.<ref>{{cite web|url=http://www.bruisedearth.org/?p=137|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137|archivedate=27 April 2011 |title=Palestine Football: Escape to Victory? |publisher=Bruisedearth.org |date=27 October 2008 |accessdate=22 December 2010}}</ref> [[НҮБ]]-ын гишүүн орнуудаас [[Их Британи]], [[Кирибати]], [[Маршаллын арлууд]], [[Монако]], Науру, Палау, [[Тувалу]], [[Микронезийн Холбооны Улс|Микронез]] эдгээр найман улс Холбоонд гишүүнчлэлгүй. Холбооны гишүүн шигшээ багуудын чансааг олон улсын түвшний янз бүрийн тэмцээн, мөн нөхөрсөг тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилтаар нь эрэмбэлэн сар бүр гаргадаг бол эмэгтэйчүүдийн шигшээ багийн чансааг улирал тутам шинэчилдэг байна. <center>{{Том зураг|FIFA-Garden.jpg|800|Цюрих дэх ОУХБХ-ны төв байрны гадаа цэцэрлэг (2009 он)}}</center> ==Санхүү== Байгуулагдсан эхнийхээ 25 жилд Холбоо цөөн хэдэн гишүүнтэй, төв байргүй, тогтмол тэмцээн зохион байгуулах бололцоогүй, гишүүд нь жилдээ 50 франкийн хураамж төлдөг байв. [[1966 он]]д Англид болсон ДАШТ-ээр анх удаа ихээхэн хэмжээний ашиг олсон нь 12 сая ам. доллар<ref name="newsru">[http://rus.europe.newsru.ua/article/17700199 ЧМ-2014: Бразилия платит, ФИФА зарабатывает?] / [[NEWSru.com]]</ref> байсан бөгөөд [[1974 он|1974 онд]] [[Жоао Авеланж]] ерөнхийлөгч болж<ref name="newsru" /> хөлбөмбөгийг арилжааны системд оруулах ажил өрнөснөөр энэ спорт хэдэн тэрбум долларын ашиг авчирдаг цэнгээний томоохон салбар болж хувирчээ.<ref name="esquire">{{Webarchiv|url=http://esquire.ru/fifa |wayback=20150530004436 |text=По-другому уже не МОК |archiv-bot=2023-09-26 16:22:48 InternetArchiveBot }} / [[Esquire]]</ref>. Холбоо жилдээ дундажаар 30 сая [[евро]]гийн цэвэр ашиг үлдээдэг нь нийт ашгийнх нь 10 хувь бөгөөд 90 хувийг нь гишүүн байгууллагууддаа хуваарилдаг байна. Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбоонд гурван удаагийн ДАШТ-ийг шууд дамжуулах эрх олгосныхоо хөлсөнд 1990-ээд онд 310 сая ам. долларын ашиг олж байв. Холбооны санхүүгийн тайланд дурьдсанаар бол тус байгууллага [[2007 он|2007]]-[[2010 он]]д 631 сая ам. долларын ашигтай ажилласан бөгөөд нийт зарлага нь 3.558 тэрбум, орлого нь 4.189 тэрбум ам. доллар байжээ. Тухайн үед нөөцийн санд нь 1.28 тэрбум ам. доллар байв.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/04/fifa ФИФА заработала 631 миллион долларов за 4 года] / [[Lenta.ru ]]</ref> 2010 онд зар сурталчилгаанаас олсон орлого нь өмнөх ДАШТ-ийхээс хоёр дахин нэмэгдэж 3.2 тэрбум ам. доллар болж байжээ. [[1982 он]]оос хойш Холбооны албан ёсны ивээн тэтгэгч, арилжааны түншээр 35 компани ажилласны зургаа нь ерөнхий ивээн тэтгэгч, найм нь ивээн тэтгэгчийн статустай байв. [[2014 он]]ы ДАШТ-ий ивээн тэтгэгчдээс олсон орлого нь 1.4 тэрбум ам. доллар болсон байна. [[Компьютер]] тоглоомын “Electronic Arts” компанийн FIFA хэмээх цуврал тоглоомын хөгжүүлэлтэд хамтран ажилладаг нь орлогынх нь нэг томоохон эх үүсвэр болдог. ==Тэмцээнүүд== ===Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== [[1921 он]]д ерөнхийлөгчөөр [[Жюль Римэ]] сонгогдсоноор Холбоо Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн хоёр тэмцээнийг амжилттай зохион явуулав. Гэхдээ эдгээр тэмцээнд Англи, Шотландын багууд оролцоогүй юм. Хөлбөмбөгийн нэр хүнд өссөн, сүүлийн хоёр тэмцээнийг сайн зохион байгуулсны үндсэн дээр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохиох шаардлага урган гарчээ. Ийм санаачлага [[1928 он]]д гарснаас хойш хоёр жилийн дараа Уругвайд уг тэмцээнийг явуулж, эзэн орны баг аваргалав. Дэлхий нийтийн [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] хямрал, [[далай]] гатлан аялах бололцоо хомс байснаас Европын чадварлаг багууд Уругвайд очиж чадаагүй боловч Анхны ДАШТ амжилттай болж, цаашид тогтмол зохиох шийдвэр гарсан юм. Дэлхийн II дайнтай холбоотой шалтгаанаас болж завсарласан тохиолдлыг эс тооцвол хөлбөмбөгийн ДАШТ 1930 оноос хойш өнөөг хүртэл дөрвөн жилд нэг удаа тогтмол зохиогдож байна. [[2014 он]]ы ДАШТ Бразилд болж, Германы баг түрүүлсэн бол дараагийн ДАШТ 2018 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-д, 2022 оных нь [[Катар]] улсад болно. ===Бусад тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} ====Эрэгтэйчүүд==== * Конфедерацийн цом * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Клубүүдийн ДАШТ * Футзалын ДАШТ * Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ * Blue Stars/Залуучуудын ДАШТ {{col-2}} ====Эмэгтэйчүүд==== * Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Эмэгтэй клубүүдийн ДАШТ (төлөвлөгдөж буй) ==== Бусад ==== *Интерактив хөлбөмбөгийн ДАШТ {{col-end}} ==Томоохон ивээн тэтгэгчид== * "[[Адидас|Adidas]]"<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html|website=FIFA.com|title=adidas|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ХБНГУ) * "[[Кока-Кола|Coca-Cola]]"<ref>{{cite web|title=COCA-COLA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "[[Газпром]]"<ref>{{cite web|title=2018 FIFA World Cup Russia<sup>TM</sup> Market Affiliates|url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/partners/index.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ОХУ) * "Hyundai/Kia Motors"<ref>{{cite web|title=Hyundai / Kia Motors|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (БНСУ) * "Visa"<ref>{{cite web|title=VISA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "Wanda Group"<ref>{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner|title=Wanda Group becomes Fifa partner|work=SportsProMedia}}</ref> (БНХАУ) ==Сүлд аялгуу== Европын хөлбөмбөгийн холбооны Аваргуудын лигийн нэгэн адилаар сүлд аялгуутай болох санаачлагыг Холбоо [[1994 он]]д хэрэгжүүлж, Германы хөгжмийн зохиолч Франц Ламбертийн зохиосон аялгууг сонгон АНУ-д болсон ДАШТ дээр анх удаа эгшиглүүлжээ. Энэ нь хөгжмөөр тоглох аялгуу бөгөөд үггүй юм. Одоо энэ аялгууг ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ, Өсвөрийн ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн өсвөрийн ДАШТ, Футзалын ДАШТ, Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ, Клубүүдийн ДАШТ болон Холбооноос зохион байгуулдаг олон улсын нөхөрсөг тэмцээнүүдийн нээлт дээр эгшиглүүлж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=R9I7bn1b4oc |title=FIFA anthem |publisher=YouTube |accessdate=19 May 2010}}</ref> Мөн Холбооны зохион байгуулсан ихэнх тэмцээнийг дамжуулах үед, тэр дундаа сурталчилгааны өмнө хойно зохих хэлбэрээр явуулж байх шаардлагыг Холбоо хамтран ажиллагч телевизүүддээ [[2007 он]]оос хойш тавьдаг болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|FIFA|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо}} * [https://www.fifa.com/ Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} {{DEFAULTSORT:Fifa}} [[Ангилал:ФИФА| ]] [[Ангилал:Олон улсын спортын холбоо]] [[Ангилал:Парис дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1904 онд байгуулагдсан]] qv7qyhsv9er3mk9q8d7zrfo5sja53g8 869607 869605 2026-09-13T20:40:33Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] to [[ФИФА]] 866250 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Байгууллага |нэр = Fédération Internationale de Football Association<br />Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо |зураг = FIFA Logo (2010).svg |зураг хүрээ = |хэмжээ = |зураг тайлбар = |газрын зураг =World Map FIFA.svg |газрын зураг хэмжээ = |газрын зураг тайлбар =Гишүүдийг бүсийн холбоонд нэгдсэн байдлаар нь харуулсан газрын зураг |товчлол = ОУХБХ буюу ФИФА |хоч = |байгуулагдсан =[[1904]] оны [[5 сарын 21]] |төрөл =Үндэсний холбоодын нэгдэл |статус = |зорилт = |төв байр = [[Швейцар]], [[Цюрих]] |байрлал = |үйлчилдэг бүс = |гишүүд =Тивийн зургаан холбоо (конфедерац), 211 орны үндэсний холбоо |хэлүүд = [[Англи хэл|Англи]]<br>[[Франц хэл|франц]]<br>[[Герман хэл|герман]]<br>[[Испани хэл|испани]]<ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/bodies/02/06/57/65/anhangcen.pdf|title=Draft FIFA Statutes Congress 2013|format=PDF|date=|accessdate=7 Jan 2016|archive-date=4 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121349/http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/bodies/02/06/57/65/anhangcen.pdf|url-status=dead}}</ref> |удирдагч цол =Ерөнхийлөгч |удирдагч нэр =Жанни Инфантино |эцэг байгууллага = |харъяалал = |ажилчдийн тоо = 103 |сайн дурын ажилчдийн тоо = |төсөв = |вэб хуудас =[http://www.fifa.com www.fifa.com] |тайлбар = }} '''Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо''' (ОУХБХ) (''[[Франц хэл|франц.]] Fédération internationale de football association, FIFA'') — Талбайн болон танхимын [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөг]] (футзал), элсний хөлбөмбөгийн олон улсын хамгийн том удирдах байгууллага. [[1930 он]]д анх эхэлсэн [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]], [[1991 он]]д анхных нь болсон Эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг олон улсын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг. [[Бельги]], [[Дани]], [[Франц]], [[Герман]], [[Нидерланд]], [[Испани]], [[Швед]], Швейцарийн үндэсний хөлбөмбөгийн холбоодын хоорондоо зохион байгуулж байсан олон улсын тэмцээнүүдийг нэгтгэн зохицуулах зорилгоор [[1904 он]]д анх байгуулагджээ. Дэлхийн 211 улсын үндэсний холбоог эгнээндээ нэгтгэсэн. [[2013 он]]ы байдлаар 1.4 тэрбум долларын бэлэн мөнгөний хөрөнгөтэй. [[2016 он]]ы хоёрдугаар сарын 26-нд явагдсан сонгуулиар Швейцарь болон [[Итали|Италийн]] иргэн Жанни Инфантино ерөнхийлөгчөөр нь сонгогджээ.<ref>http://www.bbc.com/sport/football/35673743</ref> ==Түүх== [[File:Charter FIFA (1 septembre 1905) original screen.jpg|170px|thumb|left|1905 оны нэгдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо анхныхаа дүрмийг албан ёсны хэвлэлдээ нийтлэв]] [[20-р зуун|Хорьдугаар зуун]]ы эхээр дэлхий дахинд хөлбөмбөгийн нэр хүнд эрс өссөн, олон улсын тэмцээн зохиогдох нь улам бүр нэмэгдсэнтэй уялдан, дэлхийн хөлбөмбөгийг зангидан удирдах нэгдсэн байгууллага бий болгох зайлшгүй шаардлага тулгарав. Энэ санаачлагыг [[Англи|Английн]] хөлбөмбөгийн холбоо гардан хэрэгжүүлж эхэлсэн боловч эцсийн дүндээ [[Европ]]ын өөр долоон улс хамтран 1904 оны тавдугаар сарын 21-нд ОУХБХ-г байгуулжээ.<ref>Classic Football History of FIFA – Foundation, http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html</ref> Холбоо анх [[Парис]]т байгуулагдсан учраас албан ёсны нэрийн бүрэн болон товчилсон хувилбарт франц хэлийг хэрэглэдэг болсон байна. Анхны ерөнхийлөгч нь Францын сэтгүүлч, [[спорт]]ын зүтгэлтэн, тус улсын үндэсний шигшээ багийн менежер Робэр Герэн байв.<ref>http://www.fifa.com/about-fifa/the-president/robert-guerin.html</ref> Холбоо анхны тэмцээнээ [[1906 он]]д зохион байгуулсан боловч төдийлэн амжилт олсонгүй. Үүнтэй холбоотойгоор, мөн эдийн засгийн бусад шалтгаанаас болж Робэр Герэнийг огцруулан Английн хөлбөмбөгийн нөлөө бүхий зүтгэлтэн Дэниэл Вүүлфолыг ерөнхийлөгчөөр сонгов. [[1908 он]]д Лондонд болсон [[Олимпын наадам|Олимпын наадмаар]] зохиосон тэмцээн нь багагүй амжилт олжээ. Холбоо улмаар Европын орнуудын байгууллага байхаа больж, [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|ӨАБНУ]]-г 1909, [[Аргентин]]ыг 1912, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ыг [[1913 он]]д гишүүнээр элсүүлсэн байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |title=FIFA's 208 Member Associations |accessdate=1 December 2015 |author=FIFA |date=10 September 2009}}</ref> [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайны]] үед тамирчид олноор дайнд явсан, улс хооронд тэмцээн зохиох нь хүнд болсон тул Холбооны үйл ажиллагаа ихээхэн бэрхшээлтэй тулгарчээ. Дайны дараа Нидерландын банкир Карл Хиршман Холбоог тэргүүлсэн нь (Тэрбээр ерөнхийлөгч биш, нарийн бичгийн дарга, Хүндэт санхүүч байсан бөгөөд Гүйцэтгэх хороог толгойлж байв) тус байгууллагыг санхүүгийн хүнд хямралаас аварсан байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-110_04a_gs_9503.pdf|title=FIFA General Secretaries over the years}}</ref> Гэхдээ үүний хажуугаар, дайтаж байсан улстайгаа тоглохгүй гэх шалтгаанаар Английн хөлбөмбөгийн холбоод тус байгууллагаас гарсан байна. [[1930 он]]д [[Уругвай]]н нийслэл [[Монтевидео]] хотод анхны ДАШТ зохиогдов. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Холбоо хөгжлийнхөө шинэ шатанд гарсан байна. Тивийн холбоод байгуулагдаж, Англи улс гишүүнчлэлээ сэргээн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] гишүүнээр элсэхэд татгалзахгүй гэдгээ мэдэгдэв. Дэлхий дахинд хөлбөмбөгийг түгээхэд, тэмцээнүүдийг [[телевиз]]ээр шууд дамжуулдаг болсон явдал асар хүчтэй нөлөөлсөн бөгөөд телевизийн хөлбөмбөгийн зах зээлийг либералчилж, [[маркетинг]]ийн идэвхтэй бодлого явуулан, хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүнийг борлуулах болсноор Холбооны ашиг орлого эрс нэмэгдэн, санхүүгийн хувьд хөл дээрээ баттай зогсож чаджээ. == Үе үеийн ерөнхийлөгчид == [[File:Gianni Infantino 2011.jpg|thumb|220px|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Жанни Инфантино]] {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Улс ! Хугацаа |- ! 1. | Робэр Герэн | {{FRA}} | 1904—1906 |- ! 2. | Дэниэл Вүүлфол | {{GBR}} | 1906—1918 |- ! 3. | [[Жюль Римэ]] | {{FRA}} | 1921—1954 |- ! 4. | Рудольф-Вильям Селдрейерс | {{BEL}} | 1954—1955 |- ! 5. | Артур Дрюри | {{GBR}} | 1955—1961 |-228 ! 6. | Стэнли Рөүз | {{GBR}} | 1961—1974 |- ! 7. | [[Жоао Авеланж]] | {{BRA}} | 1974—1998 |- ! 8. | [[Йозеф Блаттер]]|| {{flag|Швейцар}} || 1998—2015 |- ! — | Исса Аяту (үүрэг гүйцэтгэгч) || {{flag|Камерун}} || 2015—2016 |- ! 9. | [[Жанни Инфантино]]|| {{flag|Швейцар}} || 2016- |} ==Бүтэц== [[File:FIFA-Headquarter.jpg|thumb|ОУХБХ-ны төв байр. Швейцарь улс, Цюрих хот]] ОУХБХолбооны төв нь Швейцарийн [[Цюрих]] хотод байдаг бөгөөд Швейцарын холбооны улсын хуулийн зохих заалтын дагуу байгуулагдсан төрийн бус байгууллага. Эрх барих дээд байгууллага нь, гишүүн орнууд бүрийн төлөөллөөс бүрдсэн Чуулган юм. 1904 онд байгуулагдсанаас хойш 66 удаагийн Чуулган хуралдсан бөгөөд сүүлд жил бүр нэг удаа хуралддаг болжээ. Мөн [[1998 он]]оос ээлжит бус чуулган хуралдуулдаг болжээ. Холбооны дүрэмд өөрчлөлт оруулах, төсөв батлах, үндэсний холбоодыг шинээр элсүүлэх, сонгууль явуулах эрхийг зөвхөн Чуулган эдэлнэ. Мөн Холбооны ерөнхийлөгч, ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Гүйцэтгэх хорооны гишүүдийг сонгох, ДАШТ зохиох газрыг шалгаруулах үйл ажиллагаа Чуулганаар явагдана.<ref name="fifa-congress">{{cite news |date=27 May 2011 |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100405100855/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archivedate=5 April 2010|title=FIFA Congress|publisher=FIFA}}</ref> Үндэсний холбоодын цар хүрээ, нэр нөлөөнөөс үл хамааран гишүүн холбоо бүр саналын нэг эрхтэй. Ерөнхийлөгчөөр толгойлуулсан Гүйцэтгэх хороо нь Чуулганы хооронд шийдвэр гаргах гол байгууллага болно. Гүйцэтгэх хороо нь ерөнхийлөгч, найман дэд ерөнхийлөгч, бусад 15 гишүүн, нийт 24 хүний бүрэлдэхүүнтэй. Гүйцэтгэх хороо болон Чуулганаас томилсон бүрэлдэхүүн бүхий Ёсзүйн, Санхүүгийн, Сахилга батын, Шүүгчдийн зэрэг хэд хэдэн хороо дэлхий дахинд явуулах Холбооны нэгдсэн үйл ажиллагааг харилцан уялдаатайгаар хэрэгжүүлдэг. ===Конфедерацууд=== [[File:World Map FIFA2.svg|thumb|400px|Дэлхийн газрын зураг дээр конфедерацуудын бүсчлэлийг үзүүлсэн нь]] [[Тив]], бүсийн тэмцээнүүдийг удирдан зохион байгуулах үүрэг бүхий бүсийн зургаан холбоо буюу конфедерац Холбооны нэгдсэн бүтцэд багтдаг. Үүнд: * [[Ази]]йн хөлбөмбөгийн холбоо (Asian Football Confederation, AFC)- Ази, [[Австрали]]йг хариуцна. 46 гишүүнтэй. * [[Африк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of African Football, CAF)- Африк. 54 гишүүнтэй. * [[Хойд Америк|Хойд]], Төв Америк, [[Карибын тэнгис]]ийн орнуудын хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football, CONCACAF)- Хойд болон Төв Америк. 35 гишүүнтэй. * [[Өмнөд Америк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederación Sudamericana de Fútbol, CONMEBOL)- Өмнөд Америк. 10 гишүүнтэй. * [[Австрали ба далайн орнууд|Далайн орнууд]]ын хөлбөмбөгийн холбоо (Oceania Football Confederation, OFC)- Далайн орнууд. 11 гишүүнтэй. * Европын хөлбөмбөгийн холбоо (Union of European Football Associations, UEFA)- Европ. 55 гишүүнтэй. ===Үндэсний холбоод=== 2016 оны байдлаар Холбоонд нийт 211 үндэсний холбоо гишүүнчлэлтэй байна. Тэдгээрээс 185 нь НҮБ-ын гишүүн, дөрөв нь (Англи, [[Умард Ирланд]], Үэльс, [[Шотланд]]) Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын бүрэлдэхүүнд ордог, 22 нь янз бүрийн статус бүхий нутаг дэвсгэрүүд (Америкийн Самоа, Аруба, Бермудын арлууд, Гуам, Косово, [[Макао]], [[Палестин]], [[Тайвань]], [[Хонконг]], [[Фарерын арлууд]] гэх мэт) юм.<ref>{{cite web|url=http://www.bruisedearth.org/?p=137|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137|archivedate=27 April 2011 |title=Palestine Football: Escape to Victory? |publisher=Bruisedearth.org |date=27 October 2008 |accessdate=22 December 2010}}</ref> [[НҮБ]]-ын гишүүн орнуудаас [[Их Британи]], [[Кирибати]], [[Маршаллын арлууд]], [[Монако]], Науру, Палау, [[Тувалу]], [[Микронезийн Холбооны Улс|Микронез]] эдгээр найман улс Холбоонд гишүүнчлэлгүй. Холбооны гишүүн шигшээ багуудын чансааг олон улсын түвшний янз бүрийн тэмцээн, мөн нөхөрсөг тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилтаар нь эрэмбэлэн сар бүр гаргадаг бол эмэгтэйчүүдийн шигшээ багийн чансааг улирал тутам шинэчилдэг байна. <center>{{Том зураг|FIFA-Garden.jpg|800|Цюрих дэх ОУХБХ-ны төв байрны гадаа цэцэрлэг (2009 он)}}</center> ==Санхүү== Байгуулагдсан эхнийхээ 25 жилд Холбоо цөөн хэдэн гишүүнтэй, төв байргүй, тогтмол тэмцээн зохион байгуулах бололцоогүй, гишүүд нь жилдээ 50 франкийн хураамж төлдөг байв. [[1966 он]]д Англид болсон ДАШТ-ээр анх удаа ихээхэн хэмжээний ашиг олсон нь 12 сая ам. доллар<ref name="newsru">[http://rus.europe.newsru.ua/article/17700199 ЧМ-2014: Бразилия платит, ФИФА зарабатывает?] / [[NEWSru.com]]</ref> байсан бөгөөд [[1974 он|1974 онд]] [[Жоао Авеланж]] ерөнхийлөгч болж<ref name="newsru" /> хөлбөмбөгийг арилжааны системд оруулах ажил өрнөснөөр энэ спорт хэдэн тэрбум долларын ашиг авчирдаг цэнгээний томоохон салбар болж хувирчээ.<ref name="esquire">{{Webarchiv|url=http://esquire.ru/fifa |wayback=20150530004436 |text=По-другому уже не МОК |archiv-bot=2023-09-26 16:22:48 InternetArchiveBot }} / [[Esquire]]</ref>. Холбоо жилдээ дундажаар 30 сая [[евро]]гийн цэвэр ашиг үлдээдэг нь нийт ашгийнх нь 10 хувь бөгөөд 90 хувийг нь гишүүн байгууллагууддаа хуваарилдаг байна. Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбоонд гурван удаагийн ДАШТ-ийг шууд дамжуулах эрх олгосныхоо хөлсөнд 1990-ээд онд 310 сая ам. долларын ашиг олж байв. Холбооны санхүүгийн тайланд дурьдсанаар бол тус байгууллага [[2007 он|2007]]-[[2010 он]]д 631 сая ам. долларын ашигтай ажилласан бөгөөд нийт зарлага нь 3.558 тэрбум, орлого нь 4.189 тэрбум ам. доллар байжээ. Тухайн үед нөөцийн санд нь 1.28 тэрбум ам. доллар байв.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/04/fifa ФИФА заработала 631 миллион долларов за 4 года] / [[Lenta.ru ]]</ref> 2010 онд зар сурталчилгаанаас олсон орлого нь өмнөх ДАШТ-ийхээс хоёр дахин нэмэгдэж 3.2 тэрбум ам. доллар болж байжээ. [[1982 он]]оос хойш Холбооны албан ёсны ивээн тэтгэгч, арилжааны түншээр 35 компани ажилласны зургаа нь ерөнхий ивээн тэтгэгч, найм нь ивээн тэтгэгчийн статустай байв. [[2014 он]]ы ДАШТ-ий ивээн тэтгэгчдээс олсон орлого нь 1.4 тэрбум ам. доллар болсон байна. [[Компьютер]] тоглоомын “Electronic Arts” компанийн FIFA хэмээх цуврал тоглоомын хөгжүүлэлтэд хамтран ажилладаг нь орлогынх нь нэг томоохон эх үүсвэр болдог. ==Тэмцээнүүд== ===Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== [[1921 он]]д ерөнхийлөгчөөр [[Жюль Римэ]] сонгогдсоноор Холбоо Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн хоёр тэмцээнийг амжилттай зохион явуулав. Гэхдээ эдгээр тэмцээнд Англи, Шотландын багууд оролцоогүй юм. Хөлбөмбөгийн нэр хүнд өссөн, сүүлийн хоёр тэмцээнийг сайн зохион байгуулсны үндсэн дээр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохиох шаардлага урган гарчээ. Ийм санаачлага [[1928 он]]д гарснаас хойш хоёр жилийн дараа Уругвайд уг тэмцээнийг явуулж, эзэн орны баг аваргалав. Дэлхий нийтийн [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] хямрал, [[далай]] гатлан аялах бололцоо хомс байснаас Европын чадварлаг багууд Уругвайд очиж чадаагүй боловч Анхны ДАШТ амжилттай болж, цаашид тогтмол зохиох шийдвэр гарсан юм. Дэлхийн II дайнтай холбоотой шалтгаанаас болж завсарласан тохиолдлыг эс тооцвол хөлбөмбөгийн ДАШТ 1930 оноос хойш өнөөг хүртэл дөрвөн жилд нэг удаа тогтмол зохиогдож байна. [[2014 он]]ы ДАШТ Бразилд болж, Германы баг түрүүлсэн бол дараагийн ДАШТ 2018 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-д, 2022 оных нь [[Катар]] улсад болно. ===Бусад тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} ====Эрэгтэйчүүд==== * Конфедерацийн цом * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Клубүүдийн ДАШТ * Футзалын ДАШТ * Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ * Blue Stars/Залуучуудын ДАШТ {{col-2}} ====Эмэгтэйчүүд==== * Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Эмэгтэй клубүүдийн ДАШТ (төлөвлөгдөж буй) ==== Бусад ==== *Интерактив хөлбөмбөгийн ДАШТ {{col-end}} ==Томоохон ивээн тэтгэгчид== * "[[Адидас|Adidas]]"<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html|website=FIFA.com|title=adidas|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ХБНГУ) * "[[Кока-Кола|Coca-Cola]]"<ref>{{cite web|title=COCA-COLA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "[[Газпром]]"<ref>{{cite web|title=2018 FIFA World Cup Russia<sup>TM</sup> Market Affiliates|url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/partners/index.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ОХУ) * "Hyundai/Kia Motors"<ref>{{cite web|title=Hyundai / Kia Motors|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (БНСУ) * "Visa"<ref>{{cite web|title=VISA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "Wanda Group"<ref>{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner|title=Wanda Group becomes Fifa partner|work=SportsProMedia}}</ref> (БНХАУ) ==Сүлд аялгуу== Европын хөлбөмбөгийн холбооны Аваргуудын лигийн нэгэн адилаар сүлд аялгуутай болох санаачлагыг Холбоо [[1994 он]]д хэрэгжүүлж, Германы хөгжмийн зохиолч Франц Ламбертийн зохиосон аялгууг сонгон АНУ-д болсон ДАШТ дээр анх удаа эгшиглүүлжээ. Энэ нь хөгжмөөр тоглох аялгуу бөгөөд үггүй юм. Одоо энэ аялгууг ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ, Өсвөрийн ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн өсвөрийн ДАШТ, Футзалын ДАШТ, Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ, Клубүүдийн ДАШТ болон Холбооноос зохион байгуулдаг олон улсын нөхөрсөг тэмцээнүүдийн нээлт дээр эгшиглүүлж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=R9I7bn1b4oc |title=FIFA anthem |publisher=YouTube |accessdate=19 May 2010}}</ref> Мөн Холбооны зохион байгуулсан ихэнх тэмцээнийг дамжуулах үед, тэр дундаа сурталчилгааны өмнө хойно зохих хэлбэрээр явуулж байх шаардлагыг Холбоо хамтран ажиллагч телевизүүддээ [[2007 он]]оос хойш тавьдаг болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|FIFA|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо}} * [https://www.fifa.com/ Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} {{DEFAULTSORT:Fifa}} [[Ангилал:ФИФА| ]] [[Ангилал:Олон улсын спортын холбоо]] [[Ангилал:Парис дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1904 онд байгуулагдсан]] qv7qyhsv9er3mk9q8d7zrfo5sja53g8 869610 869607 2026-09-13T21:05:31Z Enkhsaihan2005 64429 869610 wikitext text/x-wiki {{Short description|Олон улсын хөлбөмбөгийн удирдах байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = ФИФА | full_name = Fédération Internationale de Football Association | image_alt = | logo = FIFA logo without slogan.svg | logo_size = 230 | map = World Map FIFA.svg | map_size = 320 | map_caption = ФИФА-гийн холбоо болон гишүүдийн газрын зураг | founded = {{Start date and age|1904|5|21|df=yes}} | founder = [[Робер Герен]] | founding_location = [[Парис]], Франц | type = [[Спортын удирдах байгууллага]] | headquarters = * [[ФИФА-гийн төв байр|Дэлхийн оффис]]: ** [[Цюрих]], Швейцар * Тивийн оффис:<ref name="offices">{{cite web |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/president/news/new-office-rabat-morocco-opening-infantino-akhannouch-lekjaa |title=FIFA President signs agreement with Moroccan authorities to open FIFA Africa Office in Rabat |publisher=Fédération Internationale de Football Associations |work=FIFA.com |access-date=2026-09-13 |quote=ФИФА Парис, Майами, Жакартад ижил төстэй оффисуудтай бөгөөд энэ нь бүх бүс нутагтай харилцаагаа бэхжүүлж, дэлхий даяар хөлбөмбөгийг хөгжүүлэх ФИФА-гийн үүрэг амлалтыг харуулж байна. |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120063548/https://inside.fifa.com/about-fifa/president/news/new-office-rabat-morocco-opening-infantino-akhannouch-lekjaa |url-status=live }}</ref> ** [[Рабат]], Марокко ([[Африк]]) ** [[Парис]], Франц ([[Европ]]) ** [[Жакарта]], Индонез ([[Ази-Номхон далай]]) ** [[Майами]], АНУ ([[Америк]]) | coordinates = {{Coord|47|22|53|N|8|34|28|E|region:CH-ZH_type:landmark|display=title,inline}} | leader_title = [[ФИФА-гийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Жанни Инфантино]] | leader_title2 = Ахлах дэд ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Салман бин Ибрахим Аль Халифа]] ([[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбооны ерөнхийлөгчийн жагсаалт|AFC]]) | leader_title3 = Дэд ерөнхийлөгч | leader_name3 = {{Plainlist| * [[Алехандро Домингес]] ([[КОНМЕБОЛ-ын ерөнхийлөгчийн жагсаалт|КОНМЕБОЛ]]) * [[Александер Чеферин]] ([[УЕФА-гийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|УЕФА]]) * [[Ламберт Малток]] ([[Далайн Орнуудын Хөлбөмбөгийн Холбооны ерөнхийлөгчийн жагсаалт|OFC]]) * [[Патрис Мотсепе]] ([[Африкийн Хөлбөмбөгийн Холбооны ерөнхийлөгчийн жагсаалт|CAF]]) * [[Виктор Монтальяни]] ([[КОНКАКАФ-ын ерөнхийлөгчийн жагсаалт|КОНКАКАФ]]) * [[Шандор Чани]] (УЕФА)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428142618/http://www.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882019/index.html |url-status=dead |archive-date=2015-04-28 |title=FIFA Committees – FIFA Council |publisher=Fédération Internationale de Football Association|work=FIFA.com |access-date=2026-09-13}}</ref> * [[Дебби Хьюитт]] (УЕФА) }} | leader_title4 = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name4 = [[Маттиас Графстрөм]] | main_organ = [[ФИФА-гийн Конгресс]] | subsidiaries = {{Plainlist| * [[Азийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|AFC]] (Ази) * [[Африкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|CAF]] (Африк) * [[КОНКАКАФ]] (Хойд, Төв Америк ба Кариб) * [[КОНМЕБОЛ]] (Өмнөд Америк) * [[Далайн Орнуудын Хөлбөмбөгийн Холбоо|OFC]] (Далайн орнууд) * [[УЕФА]] (Европ) }} | affiliations = [[Олон Улсын Олимпын Хороо]]<br />[[Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоодын өвлөл]] | num_members = [[List of FIFA members|211 member associations]] | num_staff = 700+<ref>{{cite web |title=FIFA Annual Report |publisher=ФИФА |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/annual-report |access-date=2026-09-13 }}</ref> | website = {{Official URL}} }} '''Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо''' (ОУХБХ) (''[[Франц хэл|франц.]] Fédération internationale de football association, FIFA'') — Талбайн болон танхимын [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөг]] (футзал), элсний хөлбөмбөгийн олон улсын хамгийн том удирдах байгууллага. [[1930 он]]д анх эхэлсэн [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]], [[1991 он]]д анхных нь болсон Эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг олон улсын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг. [[Бельги]], [[Дани]], [[Франц]], [[Герман]], [[Нидерланд]], [[Испани]], [[Швед]], Швейцарийн үндэсний хөлбөмбөгийн холбоодын хоорондоо зохион байгуулж байсан олон улсын тэмцээнүүдийг нэгтгэн зохицуулах зорилгоор [[1904 он]]д анх байгуулагджээ. Дэлхийн 211 улсын үндэсний холбоог эгнээндээ нэгтгэсэн. [[2013 он]]ы байдлаар 1.4 тэрбум долларын бэлэн мөнгөний хөрөнгөтэй. [[2016 он]]ы хоёрдугаар сарын 26-нд явагдсан сонгуулиар Швейцарь болон [[Итали|Италийн]] иргэн Жанни Инфантино ерөнхийлөгчөөр нь сонгогджээ.<ref>http://www.bbc.com/sport/football/35673743</ref> ==Түүх== [[File:Charter FIFA (1 septembre 1905) original screen.jpg|170px|thumb|left|1905 оны нэгдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо анхныхаа дүрмийг албан ёсны хэвлэлдээ нийтлэв]] [[20-р зуун|Хорьдугаар зуун]]ы эхээр дэлхий дахинд хөлбөмбөгийн нэр хүнд эрс өссөн, олон улсын тэмцээн зохиогдох нь улам бүр нэмэгдсэнтэй уялдан, дэлхийн хөлбөмбөгийг зангидан удирдах нэгдсэн байгууллага бий болгох зайлшгүй шаардлага тулгарав. Энэ санаачлагыг [[Англи|Английн]] хөлбөмбөгийн холбоо гардан хэрэгжүүлж эхэлсэн боловч эцсийн дүндээ [[Европ]]ын өөр долоон улс хамтран 1904 оны тавдугаар сарын 21-нд ОУХБХ-г байгуулжээ.<ref>Classic Football History of FIFA – Foundation, http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html</ref> Холбоо анх [[Парис]]т байгуулагдсан учраас албан ёсны нэрийн бүрэн болон товчилсон хувилбарт франц хэлийг хэрэглэдэг болсон байна. Анхны ерөнхийлөгч нь Францын сэтгүүлч, [[спорт]]ын зүтгэлтэн, тус улсын үндэсний шигшээ багийн менежер Робэр Герэн байв.<ref>http://www.fifa.com/about-fifa/the-president/robert-guerin.html</ref> Холбоо анхны тэмцээнээ [[1906 он]]д зохион байгуулсан боловч төдийлэн амжилт олсонгүй. Үүнтэй холбоотойгоор, мөн эдийн засгийн бусад шалтгаанаас болж Робэр Герэнийг огцруулан Английн хөлбөмбөгийн нөлөө бүхий зүтгэлтэн Дэниэл Вүүлфолыг ерөнхийлөгчөөр сонгов. [[1908 он]]д Лондонд болсон [[Олимпын наадам|Олимпын наадмаар]] зохиосон тэмцээн нь багагүй амжилт олжээ. Холбоо улмаар Европын орнуудын байгууллага байхаа больж, [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|ӨАБНУ]]-г 1909, [[Аргентин]]ыг 1912, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ыг [[1913 он]]д гишүүнээр элсүүлсэн байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |title=FIFA's 208 Member Associations |accessdate=1 December 2015 |author=FIFA |date=10 September 2009}}</ref> [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайны]] үед тамирчид олноор дайнд явсан, улс хооронд тэмцээн зохиох нь хүнд болсон тул Холбооны үйл ажиллагаа ихээхэн бэрхшээлтэй тулгарчээ. Дайны дараа Нидерландын банкир Карл Хиршман Холбоог тэргүүлсэн нь (Тэрбээр ерөнхийлөгч биш, нарийн бичгийн дарга, Хүндэт санхүүч байсан бөгөөд Гүйцэтгэх хороог толгойлж байв) тус байгууллагыг санхүүгийн хүнд хямралаас аварсан байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-110_04a_gs_9503.pdf|title=FIFA General Secretaries over the years}}</ref> Гэхдээ үүний хажуугаар, дайтаж байсан улстайгаа тоглохгүй гэх шалтгаанаар Английн хөлбөмбөгийн холбоод тус байгууллагаас гарсан байна. [[1930 он]]д [[Уругвай]]н нийслэл [[Монтевидео]] хотод анхны ДАШТ зохиогдов. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Холбоо хөгжлийнхөө шинэ шатанд гарсан байна. Тивийн холбоод байгуулагдаж, Англи улс гишүүнчлэлээ сэргээн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] гишүүнээр элсэхэд татгалзахгүй гэдгээ мэдэгдэв. Дэлхий дахинд хөлбөмбөгийг түгээхэд, тэмцээнүүдийг [[телевиз]]ээр шууд дамжуулдаг болсон явдал асар хүчтэй нөлөөлсөн бөгөөд телевизийн хөлбөмбөгийн зах зээлийг либералчилж, [[маркетинг]]ийн идэвхтэй бодлого явуулан, хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүнийг борлуулах болсноор Холбооны ашиг орлого эрс нэмэгдэн, санхүүгийн хувьд хөл дээрээ баттай зогсож чаджээ. == Үе үеийн ерөнхийлөгчид == [[File:Gianni Infantino 2011.jpg|thumb|220px|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Жанни Инфантино]] {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Улс ! Хугацаа |- ! 1. | Робэр Герэн | {{FRA}} | 1904—1906 |- ! 2. | Дэниэл Вүүлфол | {{GBR}} | 1906—1918 |- ! 3. | [[Жюль Римэ]] | {{FRA}} | 1921—1954 |- ! 4. | Рудольф-Вильям Селдрейерс | {{BEL}} | 1954—1955 |- ! 5. | Артур Дрюри | {{GBR}} | 1955—1961 |-228 ! 6. | Стэнли Рөүз | {{GBR}} | 1961—1974 |- ! 7. | [[Жоао Авеланж]] | {{BRA}} | 1974—1998 |- ! 8. | [[Йозеф Блаттер]]|| {{flag|Швейцар}} || 1998—2015 |- ! — | Исса Аяту (үүрэг гүйцэтгэгч) || {{flag|Камерун}} || 2015—2016 |- ! 9. | [[Жанни Инфантино]]|| {{flag|Швейцар}} || 2016- |} ==Бүтэц== [[File:FIFA-Headquarter.jpg|thumb|ОУХБХ-ны төв байр. Швейцарь улс, Цюрих хот]] ОУХБХолбооны төв нь Швейцарийн [[Цюрих]] хотод байдаг бөгөөд Швейцарын холбооны улсын хуулийн зохих заалтын дагуу байгуулагдсан төрийн бус байгууллага. Эрх барих дээд байгууллага нь, гишүүн орнууд бүрийн төлөөллөөс бүрдсэн Чуулган юм. 1904 онд байгуулагдсанаас хойш 66 удаагийн Чуулган хуралдсан бөгөөд сүүлд жил бүр нэг удаа хуралддаг болжээ. Мөн [[1998 он]]оос ээлжит бус чуулган хуралдуулдаг болжээ. Холбооны дүрэмд өөрчлөлт оруулах, төсөв батлах, үндэсний холбоодыг шинээр элсүүлэх, сонгууль явуулах эрхийг зөвхөн Чуулган эдэлнэ. Мөн Холбооны ерөнхийлөгч, ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Гүйцэтгэх хорооны гишүүдийг сонгох, ДАШТ зохиох газрыг шалгаруулах үйл ажиллагаа Чуулганаар явагдана.<ref name="fifa-congress">{{cite news |date=27 May 2011 |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100405100855/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archivedate=5 April 2010|title=FIFA Congress|publisher=FIFA}}</ref> Үндэсний холбоодын цар хүрээ, нэр нөлөөнөөс үл хамааран гишүүн холбоо бүр саналын нэг эрхтэй. Ерөнхийлөгчөөр толгойлуулсан Гүйцэтгэх хороо нь Чуулганы хооронд шийдвэр гаргах гол байгууллага болно. Гүйцэтгэх хороо нь ерөнхийлөгч, найман дэд ерөнхийлөгч, бусад 15 гишүүн, нийт 24 хүний бүрэлдэхүүнтэй. Гүйцэтгэх хороо болон Чуулганаас томилсон бүрэлдэхүүн бүхий Ёсзүйн, Санхүүгийн, Сахилга батын, Шүүгчдийн зэрэг хэд хэдэн хороо дэлхий дахинд явуулах Холбооны нэгдсэн үйл ажиллагааг харилцан уялдаатайгаар хэрэгжүүлдэг. ===Конфедерацууд=== [[File:World Map FIFA2.svg|thumb|400px|Дэлхийн газрын зураг дээр конфедерацуудын бүсчлэлийг үзүүлсэн нь]] [[Тив]], бүсийн тэмцээнүүдийг удирдан зохион байгуулах үүрэг бүхий бүсийн зургаан холбоо буюу конфедерац Холбооны нэгдсэн бүтцэд багтдаг. Үүнд: * [[Ази]]йн хөлбөмбөгийн холбоо (Asian Football Confederation, AFC)- Ази, [[Австрали]]йг хариуцна. 46 гишүүнтэй. * [[Африк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of African Football, CAF)- Африк. 54 гишүүнтэй. * [[Хойд Америк|Хойд]], Төв Америк, [[Карибын тэнгис]]ийн орнуудын хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football, CONCACAF)- Хойд болон Төв Америк. 35 гишүүнтэй. * [[Өмнөд Америк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederación Sudamericana de Fútbol, CONMEBOL)- Өмнөд Америк. 10 гишүүнтэй. * [[Австрали ба далайн орнууд|Далайн орнууд]]ын хөлбөмбөгийн холбоо (Oceania Football Confederation, OFC)- Далайн орнууд. 11 гишүүнтэй. * Европын хөлбөмбөгийн холбоо (Union of European Football Associations, UEFA)- Европ. 55 гишүүнтэй. ===Үндэсний холбоод=== 2016 оны байдлаар Холбоонд нийт 211 үндэсний холбоо гишүүнчлэлтэй байна. Тэдгээрээс 185 нь НҮБ-ын гишүүн, дөрөв нь (Англи, [[Умард Ирланд]], Үэльс, [[Шотланд]]) Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын бүрэлдэхүүнд ордог, 22 нь янз бүрийн статус бүхий нутаг дэвсгэрүүд (Америкийн Самоа, Аруба, Бермудын арлууд, Гуам, Косово, [[Макао]], [[Палестин]], [[Тайвань]], [[Хонконг]], [[Фарерын арлууд]] гэх мэт) юм.<ref>{{cite web|url=http://www.bruisedearth.org/?p=137|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137|archivedate=27 April 2011 |title=Palestine Football: Escape to Victory? |publisher=Bruisedearth.org |date=27 October 2008 |accessdate=22 December 2010}}</ref> [[НҮБ]]-ын гишүүн орнуудаас [[Их Британи]], [[Кирибати]], [[Маршаллын арлууд]], [[Монако]], Науру, Палау, [[Тувалу]], [[Микронезийн Холбооны Улс|Микронез]] эдгээр найман улс Холбоонд гишүүнчлэлгүй. Холбооны гишүүн шигшээ багуудын чансааг олон улсын түвшний янз бүрийн тэмцээн, мөн нөхөрсөг тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилтаар нь эрэмбэлэн сар бүр гаргадаг бол эмэгтэйчүүдийн шигшээ багийн чансааг улирал тутам шинэчилдэг байна. <center>{{Том зураг|FIFA-Garden.jpg|800|Цюрих дэх ОУХБХ-ны төв байрны гадаа цэцэрлэг (2009 он)}}</center> ==Санхүү== Байгуулагдсан эхнийхээ 25 жилд Холбоо цөөн хэдэн гишүүнтэй, төв байргүй, тогтмол тэмцээн зохион байгуулах бололцоогүй, гишүүд нь жилдээ 50 франкийн хураамж төлдөг байв. [[1966 он]]д Англид болсон ДАШТ-ээр анх удаа ихээхэн хэмжээний ашиг олсон нь 12 сая ам. доллар<ref name="newsru">[http://rus.europe.newsru.ua/article/17700199 ЧМ-2014: Бразилия платит, ФИФА зарабатывает?] / [[NEWSru.com]]</ref> байсан бөгөөд [[1974 он|1974 онд]] [[Жоао Авеланж]] ерөнхийлөгч болж<ref name="newsru" /> хөлбөмбөгийг арилжааны системд оруулах ажил өрнөснөөр энэ спорт хэдэн тэрбум долларын ашиг авчирдаг цэнгээний томоохон салбар болж хувирчээ.<ref name="esquire">{{Webarchiv|url=http://esquire.ru/fifa |wayback=20150530004436 |text=По-другому уже не МОК |archiv-bot=2023-09-26 16:22:48 InternetArchiveBot }} / [[Esquire]]</ref>. Холбоо жилдээ дундажаар 30 сая [[евро]]гийн цэвэр ашиг үлдээдэг нь нийт ашгийнх нь 10 хувь бөгөөд 90 хувийг нь гишүүн байгууллагууддаа хуваарилдаг байна. Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбоонд гурван удаагийн ДАШТ-ийг шууд дамжуулах эрх олгосныхоо хөлсөнд 1990-ээд онд 310 сая ам. долларын ашиг олж байв. Холбооны санхүүгийн тайланд дурьдсанаар бол тус байгууллага [[2007 он|2007]]-[[2010 он]]д 631 сая ам. долларын ашигтай ажилласан бөгөөд нийт зарлага нь 3.558 тэрбум, орлого нь 4.189 тэрбум ам. доллар байжээ. Тухайн үед нөөцийн санд нь 1.28 тэрбум ам. доллар байв.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/04/fifa ФИФА заработала 631 миллион долларов за 4 года] / [[Lenta.ru ]]</ref> 2010 онд зар сурталчилгаанаас олсон орлого нь өмнөх ДАШТ-ийхээс хоёр дахин нэмэгдэж 3.2 тэрбум ам. доллар болж байжээ. [[1982 он]]оос хойш Холбооны албан ёсны ивээн тэтгэгч, арилжааны түншээр 35 компани ажилласны зургаа нь ерөнхий ивээн тэтгэгч, найм нь ивээн тэтгэгчийн статустай байв. [[2014 он]]ы ДАШТ-ий ивээн тэтгэгчдээс олсон орлого нь 1.4 тэрбум ам. доллар болсон байна. [[Компьютер]] тоглоомын “Electronic Arts” компанийн FIFA хэмээх цуврал тоглоомын хөгжүүлэлтэд хамтран ажилладаг нь орлогынх нь нэг томоохон эх үүсвэр болдог. ==Тэмцээнүүд== ===Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== [[1921 он]]д ерөнхийлөгчөөр [[Жюль Римэ]] сонгогдсоноор Холбоо Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн хоёр тэмцээнийг амжилттай зохион явуулав. Гэхдээ эдгээр тэмцээнд Англи, Шотландын багууд оролцоогүй юм. Хөлбөмбөгийн нэр хүнд өссөн, сүүлийн хоёр тэмцээнийг сайн зохион байгуулсны үндсэн дээр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохиох шаардлага урган гарчээ. Ийм санаачлага [[1928 он]]д гарснаас хойш хоёр жилийн дараа Уругвайд уг тэмцээнийг явуулж, эзэн орны баг аваргалав. Дэлхий нийтийн [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] хямрал, [[далай]] гатлан аялах бололцоо хомс байснаас Европын чадварлаг багууд Уругвайд очиж чадаагүй боловч Анхны ДАШТ амжилттай болж, цаашид тогтмол зохиох шийдвэр гарсан юм. Дэлхийн II дайнтай холбоотой шалтгаанаас болж завсарласан тохиолдлыг эс тооцвол хөлбөмбөгийн ДАШТ 1930 оноос хойш өнөөг хүртэл дөрвөн жилд нэг удаа тогтмол зохиогдож байна. [[2014 он]]ы ДАШТ Бразилд болж, Германы баг түрүүлсэн бол дараагийн ДАШТ 2018 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-д, 2022 оных нь [[Катар]] улсад болно. ===Бусад тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} ====Эрэгтэйчүүд==== * Конфедерацийн цом * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Клубүүдийн ДАШТ * Футзалын ДАШТ * Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ * Blue Stars/Залуучуудын ДАШТ {{col-2}} ====Эмэгтэйчүүд==== * Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Эмэгтэй клубүүдийн ДАШТ (төлөвлөгдөж буй) ==== Бусад ==== *Интерактив хөлбөмбөгийн ДАШТ {{col-end}} ==Томоохон ивээн тэтгэгчид== * "[[Адидас|Adidas]]"<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html|website=FIFA.com|title=adidas|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ХБНГУ) * "[[Кока-Кола|Coca-Cola]]"<ref>{{cite web|title=COCA-COLA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "[[Газпром]]"<ref>{{cite web|title=2018 FIFA World Cup Russia<sup>TM</sup> Market Affiliates|url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/partners/index.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ОХУ) * "Hyundai/Kia Motors"<ref>{{cite web|title=Hyundai / Kia Motors|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (БНСУ) * "Visa"<ref>{{cite web|title=VISA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "Wanda Group"<ref>{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner|title=Wanda Group becomes Fifa partner|work=SportsProMedia}}</ref> (БНХАУ) ==Сүлд аялгуу== Европын хөлбөмбөгийн холбооны Аваргуудын лигийн нэгэн адилаар сүлд аялгуутай болох санаачлагыг Холбоо [[1994 он]]д хэрэгжүүлж, Германы хөгжмийн зохиолч Франц Ламбертийн зохиосон аялгууг сонгон АНУ-д болсон ДАШТ дээр анх удаа эгшиглүүлжээ. Энэ нь хөгжмөөр тоглох аялгуу бөгөөд үггүй юм. Одоо энэ аялгууг ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ, Өсвөрийн ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн өсвөрийн ДАШТ, Футзалын ДАШТ, Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ, Клубүүдийн ДАШТ болон Холбооноос зохион байгуулдаг олон улсын нөхөрсөг тэмцээнүүдийн нээлт дээр эгшиглүүлж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=R9I7bn1b4oc |title=FIFA anthem |publisher=YouTube |accessdate=19 May 2010}}</ref> Мөн Холбооны зохион байгуулсан ихэнх тэмцээнийг дамжуулах үед, тэр дундаа сурталчилгааны өмнө хойно зохих хэлбэрээр явуулж байх шаардлагыг Холбоо хамтран ажиллагч телевизүүддээ [[2007 он]]оос хойш тавьдаг болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|FIFA|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо}} * [https://www.fifa.com/ Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} {{DEFAULTSORT:Fifa}} [[Ангилал:ФИФА| ]] [[Ангилал:Олон улсын спортын холбоо]] [[Ангилал:Парис дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1904 онд байгуулагдсан]] 9nvl7gc5tzhc43enpkg4o215fj89kaq Загвар:Country data Умард Македон 10 13229 869596 665259 2026-09-13T17:57:37Z Enkhsaihan2005 64429 869596 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Умард Македон | shortname alias = Умард Македон | flag alias = Flag of North Macedonia.svg | flag alias-1992 = Flag of Macedonia (1992–1995).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar={{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1992 | redir1 = Бүгд Найрамдах Македон Улс | redir2 = Хойд Македон | related1 = Бүгд Найрамдах Социалист Македон Улс | related2 = Умард Македон </noinclude> }} b2xh6nm98217l54orxj5l0rijpiaqnu Аюушийн Авирмэд 0 16083 869594 808357 2026-09-13T15:46:50Z ~2026-49606-82 107451 Gogo.mn/r/66024 869594 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Цээжин Аюушийн Авирмэд''' (1955 - 2010 оны 2 сарын 10) нь [[Монгол]]ын улсын сэтгүүлч чөлөөт ардчилсан телевизийн шавийг тавилцсан хүмүүсийн нэг байв. 1955 онд [[Төв]] аймгийн Баянзүрх сумын нутаг, Дархан ноёны худаг хэмээх газарт төржээ. Сумынхаа бага сургууль, Налайхын 1-р арван жилийн сургууль, бас 1974-1977 онд Цэргийн алба хаасан 1977-1980 онд МУИС-ын Монгол хэл, утга зохиолын ангийг дүүргэсэн. 1980-1993 онд Монголын радиогийн сурвалжлагч, редактор, хариуцлагатай редактор, Монголын үндэсний телевизийн хариуцлагатай редактор, ерөнхий редактораар ажиллаж байгаад 1993 онд [[Зоригийн Алтай]] нарын хамтаар “ЖААГ” ХХК, FM 107, Монголын анхны хувийн чөлөөт “MN-25 дугаар суваг” телевизийг 1996 оны 9-р сарын 27-ны өдөр хамтран үүсгэн байгуулалцаж 2010 оны өвлийн сар гэхэд нас барах хүртлээ ажиллаж байсан юм. ==Бүтээлүүд== ===Телевизийн нэвтрүүлэг=== *Дөрвөн бэрх .Хатуу үг. 60 Секунд ===Радиогийн нэвтрүүлэг=== *Бага үд '''Шагнал''' Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2005) '''Онлайн эх сурвалж''' https://gogo.mn/r/66024<nowiki/>{{DEFAULTSORT:Авирмэд, Аюушийн}} [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} 4blt0gmy07milwypbazeudreekhvgy3 Томас Мюллер 0 17331 869616 850269 2026-09-14T00:21:58Z Dostojewskij 30144 Ангилал:1983 онд төрсөн 🡆 Ангилал:1989 онд төрсөн ⚠ 869616 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Томас Мюллер | image = [[File:FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs. Germany 2012-09-11 - Thomas Müller 01.JPG|220px]] | caption = Мюллер [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы шигшээд]] ([[2012]]) | fullname = Томас Мюллер<ref name="FIFA Club World Cup Morocco 2013: List of Players">{{Cite news | title = FIFA Club World Cup Morocco 2013: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/FCWC/2013/pdf/FCWC_2013_SquadLists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 5 | date = 7 December 2013 | accessdate = 8 December 2013 | archive-date = 24 Арван хоёрдугаар сар 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224185413/http://www.fifadata.com/document/FCWC/2013/pdf/FCWC_2013_SquadLists.pdf | url-status = dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1989|09|13|df=y}} | birth_place = [[Герман]], [[Бавари]], [[Вайльхайм]] | height = 1.86 [[метр]]<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.telekom.de/en/teams/profis/19899.php |title=Thomas Müller Player Profile FC Bayern München AG |publisher=Fcbayern.telekom.de |date= |accessdate=16 April 2012}}</ref> | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] /<br>[[Хагас хамгаалагч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Бавари Мюнхен]] | clubnumber = 25 | youthyears1 = 2000–2008 | youthclubs1 = [[Бавари Мюнхен]] | years1 = 2008–2009 | clubs1 = Бавари Мюнхен II | caps1 = 35<!--DOMESTIC LEAGUE APPS ONLY --> | goals1 = 16<!--DOMESTIC LEAGUE GOALS ONLY --> | years2 = 2007– | clubs2 = [[Бавари Мюнхен]] | caps2 = 165<!--DOMESTIC LEAGUE APPS ONLY --> | goals2 = 58<!--DOMESTIC LEAGUE GOALS ONLY --> | nationalyears1 = 2004–2005 | nationalteam1 = Герман (16-) | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2007 | nationalteam2 = Герман (19-) | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2008 | nationalteam3 = Герман (20-) | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2009 | nationalteam4 = Герман (21-) | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2010– | nationalteam5 = [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]] | nationalcaps5 = 56 | nationalgoals5 = 22 | club-update = 2014 оны 5 сарын 10 | nationalteam-update = 2014 оны 7 сарын 13<ref>{{cite web | url = http://www.dfb.de/?id=128&action=showPlayer&player=mueller_thomas&lang=D&cHash=d684f5b7b9 | title = Nationalspieler Thomas Müller | language = German | publisher = DFB | date = 17 January 2014 | accessdate = 14 February 2014}}</ref> }} '''Томас Мюллер''' ({{lang-de|Thomas Müller}}, ''[[1989]] оны [[9 сарын 13|есдүгээр сарын 12-нд]] [[Бавари]] [[муж]]ийн [[Вайльхайм]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Бавари Мюнхен]] болон [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы шигшээд]] тоглодог. Тэр Талбайд хагас хамгаалагч, туслах болон төвийн довтлогчийн байрлалд гоол болон дамжуулалтыг гарамгай хийдэг. [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-д]] 'Шилдэг залуу тоглогч' болон 'мэргэн буучаар' (5 гоол) шалгарсан бол [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014 оны ДАШТ-д]] дэд мэргэн буучаар (5 гоол) шалгарсан 2014 оны дэлхийн аварга. ==Замнал== [[File:Thomas Müller 2013.jpg|thumb|left|200px|Мюллер [[Бавари Мюнхен|Баварид]].]] Мюллер Пель хотын Пель багт 10 настайгаасаа тоглож, хөлбөмбөгийн гараагаа эхэлжээ. [[2007]] оноос Бавари Мюнхен клубийн хоёрдугаар баг буюу өсвөрийн багт тоглох болж, улмаар 19 наснаас доошхи насныхны Бундеслигийн хоёрдугаар байрт орсон байна. Түүнээс хойш Бавари Мюнхений гараанд багтаж, 2009-10 оны улиралд багийнхаа хамтаар өндөр амжилт үзүүлсэн ажээ. Тэр Бавари Мюнхен клубт 38 тоглолтонд, 13 гоол оруулаад буй. Бавария Мюнхен клубтэй Мюллер 2010 оны хоёрдугаар сарын 4-нд гурван жилийн шинэчилсэн гэрээг байгуулсан.<ref>{{cite web|title=Bayern Munich trio sign new deals|work=Ontheminute.com|url=http://www.ontheminute.com/news/news.php?news=20803|date=4 February 2010|accessdate=4 February 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1445430.html|title=Van Buyten commits future to Bayern|work=[[UEFA]]|date=5 February 2010|accessdate=11 February 2010}}</ref> ==Шигшээ== Мюллер [[Герман]]ы хөлбөмбөгийн ирээдүйтэй залуу үеийн төлөөлөл болохоо мэргэжилтнүүдэд 2004 оноос эхлэн 16-гаас доошхи насныхны шигшээ багт харуулж байсан юм.<ref name="DFBprofile">{{cite web|url=http://team.dfb.de/de/das-team/sturm/thomas-mueller/biografie/page/1378.html?1267017907|title=Thomas Mueller – Biografie|work=[[DFB]]|accessdate=30 June 2010|language=German|archive-date=22 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722042740/http://team.dfb.de/de/das-team/sturm/thomas-mueller/biografie/page/1378.html?1267017907|url-status=dead}}</ref> 2009 оны наймдугаар сард 21-ээс доошхи насныхны шигшээ анхны гараагаа хийж Туркийн багийн эсрэг тоглож байв. Тэр энэ багтаа зургаан тоглолтонд оролцож нэг гоол оруулсан байдаг байна. Тэр жилийнхээ аравдугаар сард Бавари Мюнхен клубийн тоглолтыг ажигласан суусан [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы]] шигшээ багийн дасгалжуулагч Иохам Лаав Мюллерийг багийн бүрэлдэхүүнд дуудахаар шийдэж, улмаар нэг сарын дараа [[Кот Д'Ивуарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Кот Д'Ивуар]] улсын шигшээ багтай хийсэн нөхөрсөг тоглолтонд Мюллерийг гараанд гаргаж байв.<ref>{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/515765/artikel_Loew-bleibt---wenn-alle-bleiben.html|title=Lцw bleibt – wenn alle bleiben|trans_title=Lцw stays – if everyone stays|work=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|language=German|date=12 October 2009|accessdate=20 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/nationalelf/startseite/516070/artikel_DFB-Team-trifft-auf-Drogba-26-Co.html|title=DFB-Team trifft auf Drogba & Co.|trans_title=DFB team encounters Drogba & Co.|work=[[Kicker (sports magazine)|Kicker]]|language=German|date=20 October 2009|accessdate=20 October 2009}}</ref> Дараагийн [[Египетийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Египетийн]] багтай хийх тоглолт шигшээ багийн хаалгач Роберт Энкегийн нас барсанаас шалтгаалан хойшилж байв. Хоёр дахь гараа нь 2010 оны нэгдүгээр сард болсон [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентиний]] багтай хийсэн нөхөрсөг тоглолт байсан ба сэлгээгээр 67 дахь минутанд гарч байжээ.<ref name="internationaldebut">{{cite web|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2010/22562.php|title=Debut for Mьller, Demichelis facing lay-off|date=4 March 2010|accessdate=5 March 2010|work=[[Bayern Munich]]}}</ref> === 2010 оны ДАШТ === Бавария Мюнхен клубээс долоон тоглогч 2010 оны тавдугаар сарын 6-нд шигшээ багт дуудагдаж, зургадугаар сарын нэгэнд тэмцээн болох [[Өмнөд Африк]] руу зургадугаар сарын 1-нд мордохын өмнөх өдрүүдэд бэлтгэлийн үеэр бага зэргийн гэмтэл авч<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.t-home.de/en/news/news/2010/23630.php|title=Painful start for Mьller, Ribйry’s role open|work=[[Bayern Munich]]|date=26 May 2010|accessdate=1 June 2010}}</ref>, 23 тоглогчийн нэрсэд багтах эсэх нь эргэлзээтэй болсон байсан ч дасгалжуулагч Иохам Лаав багийн ахлагч Михайл Баллакийн томоохон бэртэлийн дэргэд гайгүй гэж үзэн Баллакийн тоглодог байрлалд түүний 13 дугаарын өмсгөлтэйгээр тоглуулахаар болсон байна. Алдарт Герд Мюллерын амидаа залуу тоглогч ийнхүү Германы шигшээ багийн бүрэлдэхүүн дэх гурав дахь гараагаа [[Австралийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Австралийн]] шигшээ багтай хийсэн [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 D хэсэг|хэсгийн]] эхний тоглолт байв. Шигшээ багийн бүрэлдэхүүн дэх анхны гоолоо уг тоглолтонд оруулсан. [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт|Харин шөвгийн 16-гийн]] тоглолтонд [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн]] эсрэг тоглоход хоёр гоол оруулж, тоглолтын онцлох тамирчингаар шалгарсан юм. Түүний багтаа гүйцэтгэж буй чамгүй сайн амжилт нь домогт Пеле болон Германы хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Франц Бекенбауер нарын амжилтыг санагдуулам байлаа.<ref>{{cite web|url=http://www.stamfordadvocate.com/sports/article/England-showed-its-age-spots-in-loss-539353.php|title=England showed its age spots in loss|first=Tim|last=Leonard|work=[[The Advocate (Stamford)|The Stamford Advocate]]|date=27 June 2010|accessdate=29 June 2010}}</ref> Дөрөвний нэг шигшээн Аргентиний шигшээ багтай хийсэн тоглолтонд дөрөв дэх гоолоо оруулж, баг нь 4-0 харьцаагаар хожсон билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249718/match=300061505/report.html|title=Argentina – Germany|work=[[FIFA]]|date=3 July 2010|accessdate=3 July 2010}}</ref> Энэ тоглолтонд хэдий сайн тоглосон ч гэсэн сануулга шар хуудас авч, хагас шигшээн Испанитай хийх тоглолтонд оролцох болмжгүй болсон байлаа. Гуравдугаар байрын төлөөх [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвайтай]] хийсэн тоглолтонд, тоглолтын анхны гоолыг оруулж улмаар Германчууд 3-2 харьцаагаар хожиж хүрэл медалийн эзэн болсон.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249720/match=300061510/report.html|title=Uruguay – Germany|work=[[FIFA]]|date=20 July 2010|accessdate=10 July 2010}}</ref> Тус тэмцээнд Мюллер таван гоол оруулснаар мэргэн буучдын жагсаалтыг тэргүүлж байгаа, гурван гоолын дамжуулалт өгсөн зэрэг амжилтаараа Алтан шаахайн эзэн болоход ойрхон байгаа.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/awards/goldenboot/index.html|title=Golden Boot|work=[[FIFA]]|date=10 July 2010|accessdate=10 July 2010}}</ref> Түүнчлэн Шилдэг залуу тоглогчийн шагналд Ганын шигшээ багийн Андре Аиев, Мексикийн Жиовани дос Сантос нарын хамт нэр дэвшсэн байгаа.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/awards/bestyoungplayer/news/newsid=1270693/index.html#best+young+player+shortlist+announced|title=Best Young Player shortlist announced|work=[[FIFA]]|date=9 July 2010|accessdate=10 July 2010}}</ref> ==Амжилт== ;Бавари * [[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Германы аварга]] ('''3'''): 2009/10, 2012/13, 2013/14 * [[Германы хөлбөмбөгийн цом|Германы цомын]] түрүү ('''3'''): 2009/10, 2012/2013, 2013/2014 * [[Германы хөлбөмбөгийн супер цом|Германы супер цомын]] түрүү ('''2'''): 2010, 2012 * [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигийн]] түрүү ('''1'''): 2012/2013 * [[УЕФА Супер цом]]ын түрүү ('''1'''): 2013 * Клубүүдийн дэлхийн аварга ('''1'''): 2013 * '''Нийт: 11 цом''' ;Шигшээ * [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] хүрэл медаль: [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] * [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] хүрэл медаль: [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]] * ДАШТ-ий алтан медаль: [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] ;Хувийн * ДАШТ-2010 тэмцээний алтан шаахайн эзэн (тэмцээний шилдэг мэргэн бууч) * ДАШТ-2010 тэмцээний шилдэг залуу тоглогч: 2010 * [[Браво цомын]] эзэн: 2010 * Баварийн шилдэг тамирчин: 2010 * Шилдэг залуу тоглогч (VdV): 2010 * Шилдэг залуу тоглогч (World Soccer): 2010 * Бэлгэдлийн баг (ESM): 2012-2013 * ДАШТ-2014 тэмцээний дэд мэргэн бууч == Хувийн амьдрал == Мюллер 2009 оны наймдугаар сард Лиза гэх эмэгтэйтэй гэр бүл болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbayern.telekom.de/de/aktuell/news/2009/21594.php|title=Thomas Mьller unter der Haube|work=[[Bayern Munich]]|date=2 December 2009|accessdate=10 July 2010|language=German}}</ref> == Сонирхолтой баримт == Томас — Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Герман шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд оролцон тоглосон Мюллер овогтой дөрөв дэх тоглогч болжээ. Герд Мюллер (1970, 1974), Ханси Мюллер (1978, 1982) мөн Дитер Мюллер (1978). Томас Мюллерийн өмссөн 13 дугаарын өмсгөлийг өмнө нь Герд Мюллер мөн өмсөж байв. == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20140517071820/http://esmuellertwieder.de/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ref-de}} * [http://www.fcbayern.t-com.de/de/mannschaften/profis/01262.php Профайл - Бавари] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20160305044851/http://fcbayern-munchen.com/blog/2009-09-06-28 Профайл - FCBayern-Munchen.com] * [http://www.fifa.com/worldcup/players/player=321722/index.html Томас Мюллер - ФИФА] {{ref-en}} * [http://www.fussballdaten.de/spieler/muellerthomas/ Профайл - ''Fussballdaten.de''] {{ref-de}} * [http://www.dfb.de/index.php?id=128&action=showPlayer&player=mueller_thomas&lang=D&cHash=d684f5b7b9 Мюллер - Германы хөлбөмбөгийн холбоо] {{ref-de}} {{Бавари Мюнхен багийн бүрэлдэхүүн}} {{2010 оны ДАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Мюллер, Томас}} [[Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Байерн Мюнхен багийн тоглогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Германы хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга]] [[Ангилал:ФИФА-Клубийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] ohnf6suifkcx7uta76qzn54qsen2dcw Загвар:Инфобокс байгууллага 10 17392 869599 860376 2026-09-13T18:37:52Z Enkhsaihan2005 64429 869599 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс | bodyclass = vcard | bodystyle = {{{bodystyle|}}} | titleclass = fn org | title = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | subheader = {{#if:{{{full_name|}}}|<div {{#if:{{{full_name_lang|}}}|lang="{{{full_name_lang|}}}"}}>{{{full_name|}}}</div>}} | subheader2 = {{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name|}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}} | imageclass = logo | imagestyle = | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=frameless |alt={{{logo_alt|}}} |upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}} | class = {{{logo_class|}}} }} | caption = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}} |alt={{{image_alt|}}}}} | caption2 = {{{caption|}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size= {{{map_size|}}} |sizedefault=250px |upright={{{map_upright|}}} |alt= {{{map_alt|}}} }} | caption3 = {{{map_caption|}}} | image4 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | default_size = 220 | pushpin_label = {{if empty|{{{map_dot_label|}}}|{{{pushpin_label|}}}}} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption }} | labelstyle = padding-right:0.6em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) labels and subsequent data on same line)--> | label1 = Товчлол | class1 = nickname | data1 = {{{abbreviation|}}} | label2 = Хоч | class2 = nickname | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Дуудлага | data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label4 = Нэрээр нэрлэгдсэн | data4 = {{{named_after|}}} <!-- | label5 = Уриа | class5 = note | data5 = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}} --> | label6 = Өмнөх | data6 = {{{predecessor|}}} | label7 = {{#if:{{{merged_label|}}}|{{{merged_label}}}|Нэгдсэн}} | data7 = {{{merged|{{{merged_into|}}}}}} | label8 = Залгамжлагч | data8 = {{{successor|}}} | label9 = Үүсэл | class9 = note | data9 = {{{formation|}}} | label10 = Үүсгэн байгуулагч | data10 = {{{founded|}}} | label11 = Байгуулагдсан | data11 = {{{established|}}} | label12 = Үүсгэн байгуулагч{{#if:{{{founders|}}}|ид}} | data12 = {{if empty|{{{founders|}}}|{{{founder|}}}}} | label13 = Байгуулагдсан газар | data13 = {{{founding_location|}}} | label14 = {{#if:{{{defunct|}}}|Татан буугдсан|Татан буугдсан}} | data14 = {{{defunct|{{{dissolved|{{{dissolved_date|}}}}}}}}} | label15 = Татан буугдсан | data15 = {{{dissolved|}}} | label16 = Нэгдэж байгуулсан | data16 = {{{merger|}}} | label17 = Төрөл | data17 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}} | label18 = {{nowrap|[[VAT identification number|VAT ID no.]]}} | data18 = {{{vat_id|}}} | label19 = {{nowrap|[[Taxpayer Identification Number|Tax ID no.]]}} | data19 = {{{tax_id|}}} | label20 = Бүртгэлийн&nbsp;ду. | data20 = {{{registration_id|}}} | label21 = Хууль эрх зүйн байдал | data21 = {{{status|}}} | label23 = {{longitem|Мэргэжлийн нэршил}} | data23 = {{{professional_title|}}} | label24 = Төв байр | data24 = {{{headquarters|}}} | label25 = Байршил | class25 = label | data25 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city|}}} |<span class="locality">{{{location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |<span class="country-name">{{{location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{location|}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city2|}}} |<span class="locality">{{{location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{location2|}}} }} | label26 = Солбицол | data26 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}} | label27 = Гарал үүсэл | data27 = {{{origins|}}} | label28 = {{longitem |Үйлчилдэг бүс}} | data28 = {{{region_served|}}} | label29 = Бүтээгдэхүүн{{#if:{{{products|}}}|үүд}} | data29 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }} | label30 = Үйлчилгээ | class30 = note | data30 = {{{services|}}} | label31 = Арга барил{{#if:{{{methods|}}}|ууд}} | data31 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }} | label32 = Салбар{{#if:{{{fields|}}}|ууд}} | data32 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }} | label33 = Гишүүн | data33 = {{if empty|{{{num_members|}}}|{{{membership|}}}}} {{#if:{{{num_members_year|}}}|({{{num_members_year|}}})}} | label34 = {{longitem |Албан ёсны хэл{{#if:{{{languages|}}}|нүүд}} }} | data34 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }} | label35 = Эзэмшигч{{#if:{{{owners|}}}|ид}} | data35 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }} | label36 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга}}}} | data36 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}} | label37 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |Удирдагч}} | data37 = {{{leader_name|}}} | label38 = {{longitem|{{{leader_title1}}}}} | data38 = {{#if:{{{leader_title1|}}} |{{{leader_name1|}}} }} | label39 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}} | data39 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }} | label40 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}} | data40 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }} | label41 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}} | data41 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }} | label42 = {{longitem|[[Төлөөлөн удирдах зөвлөл|{{Wrap|Төлөөлөн удирдах&nbsp;зөвлөл}}]]}} | data42 = {{{board_of_directors|}}} | label43 = {{longitem|Гол хүмүүс}} | data43 = {{{key_people|}}} | label44 = {{longitem|Гол байгууллага}} | data44 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} }} | label45 = {{longitem|Хэвлэл}} | data45 = {{{publication|}}} | label46 = Толгой байгууллага | data46 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }} | label47 = [[Охин компани]] | data47 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }} | label48= Secessions | data48 = {{{secessions|}}} | label49 = Харьяалал | data49 = {{{affiliations|{{{affiliation|}}}}}} | label50 = [[Research Organization Registry|R.O.R.]] Id | data50 = {{{ror_id|}}} | label51 = Төсөв | data51 = {{{budget|}}} {{#if:{{{budget_year|}}} | ({{{budget_year}}}) }} | label52 = Ашиг | data52 = {{{revenue|}}} {{#if:{{{revenue_year|}}} |({{{revenue_year|}}}) }} | label53 = Орлого | data53 = {{{income|}}} {{#if:{{{income_year|}}} |({{{income_year|}}}) }} | label54 = Disbursements | data54 = {{{disbursements|}}} | label55 = Зардал | data55 = {{{expenses|}}} {{#if:{{{expenses_year|}}}|({{{expenses_year}}}) }} | label56 = {{#if:{{{funders|}}}|Санхүүжүүлэгчид|Санхүүжилт}} | data56 = {{{funders|{{{funding|}}}}}} | label57 = [[Financial endowment|Endowment]] | data57 = {{{endowment|}}} {{#if:{{{endowment_year|}}} | ({{{endowment_year}}}) }} | label58 = {{#if:{{{num_staff|}}} |Ажилтнууд |Ажилчид}} | data58 = {{if empty |{{{num_staff|}}}|{{{num_employees|}}}}} {{#if:{{{num_staff_year|}}}{{{num_employees_year|}}}|({{if empty|{{{num_staff_year|}}}||{{{num_employees_year|}}}|}})}} | label59 = Сайн дурынхан | data59 = {{{num_volunteers|}}} {{#if:{{{num_volunteers_year|}}} |({{{num_volunteers_year|}}})}} | label60 = Оюутнууд | data60 = {{{num_students|}}} {{#if:{{{num_students_year|}}}| ({{{num_students_year|}}})}} | label61 = Шагнал{{pluralize from text|{{{awards|}}}|plural=ууд}} | data61 = {{{awards|}}} | label62 = Вебсайт | data62 = {{{website|{{{homepage|}}}}}} | label63 = Remarks | data63 = {{{remarks|}}} | label64 = {{longitem|Formerly called}} | class64 = nickname | data64 = {{{former_name|}}} | data99 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top:#aaa 1px solid; | below = {{{footnotes|}}} }}</includeonly><!--Tracking cat for native name lang parameter-->{{main other|{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}||[[Category:Infoboxes without native name language parameter]]}}}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox organization}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox organization}}]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| pushpin_map_args = y | abbreviation | affiliations | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | defunct | disbursements | dissolved | endowment | endowment_year | established | expenses | expenses_year | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former_name | founded | founder | founders | founding_location | full_name | full_name_lang | funders | funding | general_secretary | headquarters | image | image_alt | image_size | image_upright | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_country | logo | logo_alt | logo_caption | logo_class | logo_size | logo_upright | main_organ | map | map_alt | map_caption | map_dot_label | map_size | map_type | map_upright | membership | merged_into | merged_label | merger | method | methods | module | name | named_after | native_name | native_name_lang | nickname | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_students | num_students_year | num_volunteers | num_volunteers_year | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | predecessor | product | products | professional_title | pronunciation | pronounce_comment | pronounce_ref | publication | purpose | pushpin_map | pushpin_relief | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | ror_id | secessions | secretary_general | services | status | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | template_name | type | vat_id | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check|nested=1 | template = [[Template:Infobox organization]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox organization with conflicting parameters}} | founders; founder | coordinates; coords | products; product | methods; method | fields; field | num_members; membership | languages; language | owners; owner | general_secretary; secretary_general | parent_organisation; parent_organization | subsidiaries; subsid | funders; funding | num_staff; num_employees | num_staff_year; num_employees_year }}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check | _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox organization with deprecated parameters|_VALUE_]]}} | _remove = focus; foci; purpose; map2; map2_alt; map2_caption; map2_size; map2_upright | map_dot_label = pushpin_label | coords = coordinates | membership = num_members | subsid = subsidiaries }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 5kwtb8w0umzfsx2orqnmq5gw3r3a4rl 869609 869599 2026-09-13T20:46:47Z Enkhsaihan2005 64429 869609 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс | bodyclass = vcard | bodystyle = {{{bodystyle|}}} | titleclass = fn org | title = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | subheader = {{#if:{{{full_name|}}}|<div {{#if:{{{full_name_lang|}}}|lang="{{{full_name_lang|}}}"}}>{{{full_name|}}}</div>}} | subheader2 = {{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name|}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}} | imageclass = logo | imagestyle = | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=frameless |alt={{{logo_alt|}}} |upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}} | class = {{{logo_class|}}} }} | caption = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless |upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}} |alt={{{image_alt|}}}}} | caption2 = {{{caption|}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size= {{{map_size|}}} |sizedefault=250px |upright={{{map_upright|}}} |alt= {{{map_alt|}}} }} | caption3 = {{{map_caption|}}} | image4 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | default_size = 220 | pushpin_label = {{if empty|{{{map_dot_label|}}}|{{{pushpin_label|}}}}} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption }} | labelstyle = padding-right:0.6em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) labels and subsequent data on same line)--> | label1 = Товчлол | class1 = nickname | data1 = {{{abbreviation|}}} | label2 = Хоч | class2 = nickname | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = Дуудлага | data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |<!-- -->{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}<!-- -->|2={{{pronounce 2|}}} }}}} | label4 = Нэрээр нэрлэгдсэн | data4 = {{{named_after|}}} <!-- | label5 = Уриа | class5 = note | data5 = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}} --> | label6 = Өмнөх | data6 = {{{predecessor|}}} | label7 = {{#if:{{{merged_label|}}}|{{{merged_label}}}|Нэгдсэн}} | data7 = {{{merged|{{{merged_into|}}}}}} | label8 = Залгамжлагч | data8 = {{{successor|}}} | label9 = Үүсэл | class9 = note | data9 = {{{formation|}}} | label10 = Байгуулагдсан | data10 = {{{founded|}}} | label11 = Байгуулагдсан | data11 = {{{established|}}} | label12 = Үүсгэн байгуулагч{{#if:{{{founders|}}}|ид}} | data12 = {{if empty|{{{founders|}}}|{{{founder|}}}}} | label13 = Байгуулагдсан газар | data13 = {{{founding_location|}}} | label14 = {{#if:{{{defunct|}}}|Татан буугдсан|Татан буугдсан}} | data14 = {{{defunct|{{{dissolved|{{{dissolved_date|}}}}}}}}} | label15 = Татан буугдсан | data15 = {{{dissolved|}}} | label16 = Нэгдэж байгуулсан | data16 = {{{merger|}}} | label17 = Төрөл | data17 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}} | label18 = {{nowrap|[[VAT identification number|VAT ID no.]]}} | data18 = {{{vat_id|}}} | label19 = {{nowrap|[[Taxpayer Identification Number|Tax ID no.]]}} | data19 = {{{tax_id|}}} | label20 = Бүртгэлийн&nbsp;ду. | data20 = {{{registration_id|}}} | label21 = Хууль эрх зүйн байдал | data21 = {{{status|}}} | label23 = {{longitem|Мэргэжлийн нэршил}} | data23 = {{{professional_title|}}} | label24 = Төв байр | data24 = {{{headquarters|}}} | label25 = Байршил | class25 = label | data25 = {{Unbulleted list | 1 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city|}}} |<span class="locality">{{{location_city}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |<span class="country-name">{{{location_country}}}</span>}} }} | 2 = {{{location|}}} | 3 = {{comma separated entries | 1 = {{#if:{{{location_city2|}}} |<span class="locality">{{{location_city2}}}</span>}} | 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |<span class="country-name">{{{location_country2}}}</span>}} }} | 4 = {{{location2|}}} }} | label26 = Солбицол | data26 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}} | label27 = Гарал үүсэл | data27 = {{{origins|}}} | label28 = {{longitem |Үйлчилдэг бүс}} | data28 = {{{region_served|}}} | label29 = Бүтээгдэхүүн{{#if:{{{products|}}}|үүд}} | data29 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }} | label30 = Үйлчилгээ | class30 = note | data30 = {{{services|}}} | label31 = Арга барил{{#if:{{{methods|}}}|ууд}} | data31 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }} | label32 = Салбар{{#if:{{{fields|}}}|ууд}} | data32 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }} | label33 = Гишүүн | data33 = {{if empty|{{{num_members|}}}|{{{membership|}}}}} {{#if:{{{num_members_year|}}}|({{{num_members_year|}}})}} | label34 = {{longitem |Албан ёсны хэл{{#if:{{{languages|}}}|нүүд}} }} | data34 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }} | label35 = Эзэмшигч{{#if:{{{owners|}}}|ид}} | data35 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }} | label36 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга}}}} | data36 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}} | label37 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |Удирдагч}} | data37 = {{{leader_name|}}} | label38 = {{longitem|{{{leader_title1}}}}} | data38 = {{#if:{{{leader_title1|}}} |{{{leader_name1|}}} }} | label39 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}} | data39 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }} | label40 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}} | data40 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }} | label41 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}} | data41 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }} | label42 = {{longitem|[[Төлөөлөн удирдах зөвлөл|{{Wrap|Төлөөлөн удирдах&nbsp;зөвлөл}}]]}} | data42 = {{{board_of_directors|}}} | label43 = {{longitem|Гол хүмүүс}} | data43 = {{{key_people|}}} | label44 = {{longitem|Гол байгууллага}} | data44 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} }} | label45 = {{longitem|Хэвлэл}} | data45 = {{{publication|}}} | label46 = Толгой байгууллага | data46 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }} | label47 = [[Охин компани]] | data47 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }} | label48= Secessions | data48 = {{{secessions|}}} | label49 = Харьяалал | data49 = {{{affiliations|{{{affiliation|}}}}}} | label50 = [[Research Organization Registry|R.O.R.]] Id | data50 = {{{ror_id|}}} | label51 = Төсөв | data51 = {{{budget|}}} {{#if:{{{budget_year|}}} | ({{{budget_year}}}) }} | label52 = Ашиг | data52 = {{{revenue|}}} {{#if:{{{revenue_year|}}} |({{{revenue_year|}}}) }} | label53 = Орлого | data53 = {{{income|}}} {{#if:{{{income_year|}}} |({{{income_year|}}}) }} | label54 = Disbursements | data54 = {{{disbursements|}}} | label55 = Зардал | data55 = {{{expenses|}}} {{#if:{{{expenses_year|}}}|({{{expenses_year}}}) }} | label56 = {{#if:{{{funders|}}}|Санхүүжүүлэгчид|Санхүүжилт}} | data56 = {{{funders|{{{funding|}}}}}} | label57 = [[Financial endowment|Endowment]] | data57 = {{{endowment|}}} {{#if:{{{endowment_year|}}} | ({{{endowment_year}}}) }} | label58 = {{#if:{{{num_staff|}}} |Ажилтнууд |Ажилчид}} | data58 = {{if empty |{{{num_staff|}}}|{{{num_employees|}}}}} {{#if:{{{num_staff_year|}}}{{{num_employees_year|}}}|({{if empty|{{{num_staff_year|}}}||{{{num_employees_year|}}}|}})}} | label59 = Сайн дурынхан | data59 = {{{num_volunteers|}}} {{#if:{{{num_volunteers_year|}}} |({{{num_volunteers_year|}}})}} | label60 = Оюутнууд | data60 = {{{num_students|}}} {{#if:{{{num_students_year|}}}| ({{{num_students_year|}}})}} | label61 = Шагнал{{pluralize from text|{{{awards|}}}|plural=ууд}} | data61 = {{{awards|}}} | label62 = Вебсайт | data62 = {{{website|{{{homepage|}}}}}} | label63 = Remarks | data63 = {{{remarks|}}} | label64 = {{longitem|Formerly called}} | class64 = nickname | data64 = {{{former_name|}}} | data99 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top:#aaa 1px solid; | below = {{{footnotes|}}} }}</includeonly><!--Tracking cat for native name lang parameter-->{{main other|{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}||[[Category:Infoboxes without native name language parameter]]}}}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox organization}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox organization}}]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| pushpin_map_args = y | abbreviation | affiliations | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | defunct | disbursements | dissolved | endowment | endowment_year | established | expenses | expenses_year | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former_name | founded | founder | founders | founding_location | full_name | full_name_lang | funders | funding | general_secretary | headquarters | image | image_alt | image_size | image_upright | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_country | logo | logo_alt | logo_caption | logo_class | logo_size | logo_upright | main_organ | map | map_alt | map_caption | map_dot_label | map_size | map_type | map_upright | membership | merged_into | merged_label | merger | method | methods | module | name | named_after | native_name | native_name_lang | nickname | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_students | num_students_year | num_volunteers | num_volunteers_year | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | predecessor | product | products | professional_title | pronunciation | pronounce_comment | pronounce_ref | publication | purpose | pushpin_map | pushpin_relief | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | ror_id | secessions | secretary_general | services | status | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | template_name | type | vat_id | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check|nested=1 | template = [[Template:Infobox organization]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox organization with conflicting parameters}} | founders; founder | coordinates; coords | products; product | methods; method | fields; field | num_members; membership | languages; language | owners; owner | general_secretary; secretary_general | parent_organisation; parent_organization | subsidiaries; subsid | funders; funding | num_staff; num_employees | num_staff_year; num_employees_year }}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check | _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox organization with deprecated parameters|_VALUE_]]}} | _remove = focus; foci; purpose; map2; map2_alt; map2_caption; map2_size; map2_upright | map_dot_label = pushpin_label | coords = coordinates | membership = num_members | subsid = subsidiaries }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> oe1grminfl8v7qoe4djiiyt3pnrq8w9 УЕФА 0 17395 869611 858096 2026-09-13T21:15:17Z Enkhsaihan2005 64429 869611 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европ дахь олон улсын хөлбөмбөгийн удирдах байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = УЕФА | full_name = Европын Хөлбөмбөгийн Холбоодын Холбоо | logo = | logo_size = 170 | image = | image_size = | caption = | map = UEFA.svg | abbreviation = UEFA | formation = {{Start date and age|df=y|1954|6|15}} | founding_location = [[Базель]], Швейцар | type = Хөлбөмбөгийн байгууллага | headquarters = [[Ньон]], Швейцар | coordinates = {{Coord|46|22|15|N|6|13|52|E|region:CH-VD_type:landmark|display=inline,title}} | region_served = [[Европ]]{{efn|Мөн Турк, Азербайжан, Гүрж, Казахстан зэрэг тив дамнасан орнууд, мөн Баруун Азийн Кипр, Армени, Израил зэрэг орнууд багтана.}} | num_members = [[Эрэгтэйчүүдийн үндэсний хөлбөмбөгийн багийн жагсаалт#УЕФА (Европ)|55 бүрэн гишүүн]] | languages = Англи <br />Франц <br />Герман<ref>{{Cite web |title=UEFA Documents |url=https://documents.uefa.com/r/C2pZTbQR1hltFflz0OjcLw/Fa9JGAo~KKru5xgH5HrHyA |access-date=20026-09-13 |website=UEFA.com |publisher=Европын Хөлбөмбөгийн Холбоодын Холбоо |archive-date=2024-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220183014/https://documents.uefa.com/r/C2pZTbQR1hltFflz0OjcLw/Fa9JGAo~KKru5xgH5HrHyA |url-status=live }}</ref> <br />(бусад үндсэн боловч албан ёсны биш: Итали, Орос, Португал, Испани)<ref>{{cite web |url=https://helpcenter.uefa.com/hc/en-gb/articles/115005998469-How-do-I-switch-to-another-language-version-of-UEFA-com- |title=How to switch to another language of UEFA.com |website=UEFA.com |publisher=Европын Хөлбөмбөгийн Холбоодын Холбоо |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709234504/https://helpcenter.uefa.com/hc/en-gb/articles/115005998469-How-do-I-switch-to-another-language-version-of-UEFA-com- |archive-date=2019-07-09 |access-date=2026-09-13 }}</ref> | leader_title = [[УЕФА-гийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Александер Чеферин]]<ref>{{cite news |url=http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=2403250.html |title=Čeferin elected as UEFA President |website=UEFA.com |publisher=Европын Хөлбөмбөгийн Холбоодын Холбоо |access-date=2026-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918001431/http://www.uefa.org/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=2403250.html |archive-date=2016-09-18 |url-status=live }}</ref> | leader_title2 = Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Габриэле Гравина]] | leader_title3 = Дэд ерөнхийлөгч | leader_name3 = [[Ханс-Йоахим Ватцке]]<br />[[Йеспер Мөллер|Йеспер Мөллер Кристенсен]]<br />[[Лаура Макаллистер]]<br/>[[Арманд Дука]] | leader_title4 = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | leader_name4 = [[Теодор Теодоридис]] | main_organ = [[УЕФА-гийн Конгресс]] | parent_organisation = [[ФИФА]] | website = {{URL|https://www.uefa.com/|uefa.com}} }} '''Европын Хөлбөмбөгийн Холбоодын Холбоо''' (үгээр товчилсон нь '''ЕХБХ'''; {{lang-en|Union of European Football Associations}}, товчлол ''UEFA''<ref> {{Cite web | title = History - Overview | work = [http://www.uefa.com uefa.com] | publisher = UEFA | url = http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/history/index.html | accessdate = 2010-03-15 }})</ref>, кирилл галиг '''УЕФА''') нь Европ тивд [[хөлбөмбөг]], заалны хөлбөмбөг, элсний хөлбөмбөгийн спортыг нэгдсэн байдлаар удирдлах, чиглүүлэх байгууллага юм. [[ФИФА|Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбооны]] бүрэлдэхүүн 6 тивийн холбоодын хамгийн том, чансаатай, нэр хүнд бүхий холбоо юм. == Түүхэн ерөнхийлөгч нар == {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Улс ! Хугацаа |- ! 1. | Эббе Шварц | {{flagicon|DEN}} | 1954—1962 |- ! 2. | Густав Видеркер | {{flagicon|SUI}} | 1962—1972 |- ! 3. | Артемио Франки | {{flagicon|ITA}} | 1972—1983 |- ! 4. | Жак Жорж | {{flagicon|FRA}} | 1983—1990 |- ! 5. | Леннарт Юханссон | {{flagicon|SWE}} | 1990—2007 |- ! 6. | Мишель Платини | {{flagicon|Франц}} | 2007—2015 |} == Түүхэн ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар == [[2007]] оны нэгдүгээр сараас «ерөнхий нарийн бичгийн дарга» гэж нэрлэх болсон: * {{flagicon|FRA}} Анри Делоне (1954—1955) * {{flagicon|FRA}} Пьер Делоне (1955—1960) * {{flagicon|FRA}} Ханс Бангертер (1960—1989) * {{flagicon|FRA}} Герхард Айгнер (1989—2003) * {{flagicon|FRA}} Ларс-Кристер Ольссон (2003—2007) * {{flagicon|SCO}} Дэвид Тейлор (2007-2009) * {{flagicon|ITA}} Жанни Инфантино (2009 оны аравдугаар сарын 1-н хүртэл) == Гишүүн орнууд == {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|AUT}}Австри * {{flagicon|AZE}} Азербайжан * {{flagicon|ALB}} Албани * {{flagicon|ENG}} [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Англи]] * {{flagicon|ANG}} Андорра * {{flagicon|ARM}} Армени * {{flagicon|BLR}} Беларус * {{flagicon|BEL}} Бельги * {{flagicon|BUL}} Болгар * {{flagicon|BIH}} Босни Герцеговин * {{flagicon|GER}} Герман * {{flagicon|GRE}} Грек * {{flagicon|GEO}} Гүрж | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|DEN}} Дани * {{flagicon|ISR}} Израиль * {{flagicon|IRL}} Ирланд * {{flagicon|ISL}} Исланд * {{flagicon|ESP}} Испани * {{flagicon|ITA}} Итали * {{flagicon|KAZ}} Казакстан * {{flagicon|CYP}} Кипр * {{flagicon|LVA}} Латви * {{flagicon|LTU}} Литва * {{flagicon|LIE}} Лихтенштейн * {{flagicon|LUX}} Люксембург * {{flagicon|MKD}} Македон * {{flagicon|MLT}} Мальт | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|MDA}} Молдав * {{flagicon|NED}} Голланд * {{flagicon|NOR}} Норвег * {{flagicon|POL}} Польш * {{flagicon|POR}} Португал * {{flagicon|RUS}} ОХУ * {{flagicon|ROU}} Румын * {{flagicon|SMR}} Сан-Марино * {{flagicon|SRB}} Серби * {{flagicon|SVK}} Словак * {{flagicon|SVN}} Словен * {{flagicon|TUR}} Турк * {{flagicon|UKR}} Украин | style="width:25%; text-align:left;" | * {{flagicon|HUN}} Унгар * {{flagicon|WAL}} Уэльс * {{flagicon|FRO}} Фарерын арлууд * {{flagicon|FIN}} Финланд * {{flagicon|FRA}} Франц * {{flagicon|NIR}} Хойд Ирланд * {{flagicon|CRO}} Хорват * {{flagicon|MNE}} Монтенегро * {{flagicon|CZE}} Чех * {{flagicon|SUI}} Швейцари * {{flagicon|SWE}} Швед * {{flagicon|SCO}} Шотланд * {{flagicon|EST}} Эстон |} == Зохион байгуулагддаг тэмцээнүүд == === УЕФА-гийн тэмцээнүүд === {|width 100% |valign=top| '''Клубүүдийн дунд:''' *[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] *[[УЕФА Европын лиг]] *УЕФА Цомтой багуудын цом (1960–1999) *УЕФА Интертото цом (1995–2008) *УЕФА Супер цом *УЕФА Эмэгтэйчүүдийн Аваргуудын Лиг |valign=top| '''Шигшээ багуудын дунд:''' *[[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] *Хөлбөмбөгийн Европын 21-ээс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Хөлбөмбөгийн Европын 19-өөс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Хөлбөмбөгийн Европын 17-гоос доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын 19-өөс доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн *Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн Европын 17-гоос доошхи насныхны аварга шалгаруулах тэмцээн |valign=top| '''Сонирхогчдын:''' *УЕФА бүсүүдийн цом |} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[http://www.uefa-coefficients.com/ Гишүүн орнуудын чансаа, үзүүлэлтүүд] *Албан ёсны цахим сүлжээ [http://www.uefa.com www.uefa.com] {{УЕФА гишүүн орнууд}} [[Ангилал:УЕФА| ]] [[Ангилал:Европын байгууллага]] [[Ангилал:Европын спортын холбоо]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1954 онд байгуулагдсан]] h58n4c6otqyqb98zofwft2ntwjy595a Цахим өртөө 0 19806 869588 834963 2026-09-13T15:28:41Z Enkhsaihan2005 64429 869588 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс байгууллага | name = Цахим өртөө | logo = | caption = | abbreviation = | formation = 1999 оны 5 сарын 31 | type = Цахим холбоо | headquarters = [[Улаанбаатар]] | location = | coordinates = | region_served = [[Монгол]] | membership = | language = [[Монгол хэл|Монгол]], [[Англи хэл|Англи]] | key_people = Д.Цэрэнбат | affiliations = | budget = | num_staff = | num_volunteers = | website = {{url| http://www.tsahimurtuu.mn}} }} '''Цахим Өртөө''' (Англиар ''Tsahim Urtuu'') нь дэлхийгээр тархсан [[Монгол]]чуудыг хамарсан байгууллага юм. Анх 1999 оны тавдугаар сарын 31-нд ''Mongol.net'' нэртэйгээр, Сан Францискогоос Ш.Баатар, Лондонгоос Д.Цэрэнбат, [[Токио]]гоос М.Сугар-Эрдэнэ нарын 24 гишүүнтэйгээр байгуулагдаж, [[Герман]] улсад улс төрийн ухаанаар мастерт суралцаж байсан Я.Бямбабаяр анхны имэйл бичиж байжээ. Гадаадад байгаа Монголчуудын “Эрдэм мэдлэг, эв нэгдлийн хослол, энэ монголын хөгжлийн түлхүүр” болсон Цахим өртөө сүлжээ нь Монголын Интернэтийн хөгжилд өөрийн тодорхой хувь нэмэр оруулж, агуулгын хувьд, хэрэглэгчийн хувьд маш том түлхэц болсон. Анх байгуулагдсан цагаас нь өдгөөг хүртэл гадаадад суралцаж, ажиллаж, амьдарч, аялж явсан мянга мянган залуус хоорондоо танилцаж, мэдлэг мэдээлэл, туршлагаа солилцож эх оронтойгоо холбоотой байж, [[Интернэт]]ийн хэрэглээ, агуулга, үр ашгийн талаар үй олон тус дэмийг эх нутгийн зүг залсан билээ. * Монгол агуулга бараг байхгүй эхний үед мэдлэг, мэдээлэл тараах нэг гол суваг болж; * Өдгөө гадаадад байгаа цөөнгүй Монгол бизнесийн эхлэл суурь болсон орчинг бүрдүүлж; * Хүн бүрд танилын хүрээгээ өргөтгөх боломж гаргаж; * Хувийн асуудалдаа тус дэм авч, үнэнч, ёс суртахуунтай соёлтой харьцаанд суралцаж боловсрох; * Бусдад зөвөөр нөлөөлж, олныг манлайлж хүмүүжүүлэх боломж бололцоог онлайнаар бий болгосон нь Цахим өртөөний Монголын Интернэтэд оруулсан гол хувь нэмэр юм. Өдгөө нутагтаа буцаж очоод эх нутгийн хөгжилд гар биеэ оролцож буй монголчууд тоолж барахгүй олон бий. [[Ангилал:Монголын байгууллага]] {{Mongolia-stub}} 122vfycak80vc2j1s4hgmjj396fz018 Төрийн банк 0 20159 869589 863014 2026-09-13T15:31:11Z Enkhsaihan2005 64429 869589 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын банк}} {{Инфобокс байгууллага | name = Төрийн банк | bgcolor = | fgcolor = | image = State Bank (Mongolia) (Darkhan).jpg | image_border = | image_size = 220px | image_alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | abbreviation = | formation = 11 сарын 23, 2009 | extinction = | type = Арилжааны банк | status = | purpose = | headquarters = | location = [[Улаанбаатар]] хот | region_served = Улс даяар | num_members = [[Монголбанк]] | language = | leader_title = Гүйцэтгэх захирал | leader_name = Өлзийн Гантөр (2020 оноос) | main_organ = | parent_organization = | affiliations = | num_staff = 4,000 | num_volunteers = | budget = | website = https://www.statebank.mn/ | remarks = }} '''Төрийн банк''' ХК нь олон улсын стандартад нийцсэн орчин үеийн банк, санхүүгийн цогц үйлчилгээг орон даяар саадгүй хүргэх, бүх талын хамтын ажиллагааг дээдлэх, харилцагчдынхаа бизнесийн үйл ажиллагааг тогтвортой явуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх, санхүүгийн олон талт хэрэгцээг хангахад чиглэн, Монгол орон даяар 500 гаруй салбар нэгж, 350 АТМ, 8698 гаруй картаар үйлчлэгч байгууллагаар дамжуулан үндэсний хэмжээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Өнгөрсөн оны санхүүгийн үзүүлэлтээр "Төрийн банк" ХК нь 5.4 их наяд төгрөгийн актив хөрөнгөтэй, өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний зохистой харьцаа, төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадвар болон бусад үзүүлэлтээрээ Монголбанкнаас тогтоосон шалгуур үзүүлэлтүүдийг бүрэн хангаж ажиллаж байна. Төрийн Банк нь банкны салбарын зохистой бодлогын хэрэгжилтийг хангах ажлын хүрээнд эрсдэлийг бууруулахад чиглэсэн арга хэмжээг тогтмол авч хэрэгжүүлэн, Монгол Улсын банкны салбарын ТОП 5 банкны нэгээр дахин шалгарч, амжилтаа баталгаажууллаа. "Төрийн банк" ХК нь Монгол улсын Банкны тухай хуулийн 17 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг , Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2000 оны 375 тоот тушаалаар батлагдсан “Банк, түүний нэгж байгуулах зөвшөөрлийн журам”-ыг үндэслэн Монголбанкнаас 2009.11.23-ны өдөр олгогдсон “26” дугаар бүхий БАНКНЫ ЗӨВШӨӨРЛИЙН ГЭРЧИЛГЭЭТЭЙ болно.   '''"Төрийн банк" ХК нь Монголбанкнаас олгосон зөвшөөрлийн дагуу дараах үйл ажиллагааг эрхэлдэг. Үүнд:''' * Мөнгөн хадгаламж, * Зээл, * Төлбөр тооцоо, * Гадаад валют худалдан авах, худалдах, хадгалах, хадгалуулах, * Үнэт металл, эрдэнийн чулуу худалдан авах, худалдах, хадгалах, хадгалуулах, * Үнэт зүйл хадгалах, * Гадаад төлбөр тооцоо хийх, * Үнэт цаас гаргах, худалдах, худалдах авах, * Гадаад төлбөр тооцооны үйл ажиллагаа эрхлэх, * Даатгалын зуучлалын үйлчилгээ, * Эх үүсвэртэй баталгаа, батлан даалт гаргах, * Эх үүсвэргүй баталгаа, батлан даалт гаргах. "Төрийн банк" ХК нь Монгол улсын хэмжээнд  тэтгэвэр болон 100 гаруй төрлийн нийгмийн халамжийн мөнгө олгох ажлын 80 гаруй хувийг дангаар гүйцэтгэдэг. Бид '''Нэгдмэл байдал''', '''Багаар ажиллах''', '''Итгэл болон Хүндлэл''', '''Мэргэжлийн ёс зүй'''г баримтлан, улмаар бүх түвшинд хөгжил дэвшилттэй, урам зоригтойгоор ажиллахыг чиглэл болгон ажиллаж байна. [[Ангилал:Монголын банк]] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] {{Монгол улсад хамаарах}} jt0gorvtejipnvk86ydzumeq8p3v80l Урианхай 0 20334 869657 859455 2026-09-14T09:29:51Z ~2026-49670-98 107463 /* Нэрт хүмүүс */ 869657 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== === Гарал үүсэл === Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Профессор [[Аюудайн Очир|А.Очир]] урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Perlee|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг [[Добу мэргэн|Добу мэргэний]] үед урианхайн зарим нь [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдунд]] нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн зарим нь Зүүн гарын хаант улсад харъялагдаж, зарим нь хил залгаа Засагт ханы мэдэлд орж байв. Энэ үед Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд байсан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. 14-р зуунд Урианхай [[Ляонин муж|Ляонин]], Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн [[Нагачу|Нагачу ноён]] 1387 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доянь, Тайнин, Фуюй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён [[Алчидай|Алчидайд]] очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онниуд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. [[Тайсун хаан|Тайсун хаан Тогтобухын]] үед Хэрлэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлосын]] ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн дотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] хүү [[Аминдурал|Амины]] захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Buyandelger|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Choimaa|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Урианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болсон. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === {{Гол|Доянь харуул|Тайнин харуул|Фуюй харуул}}[[Файл:Ming foreign relations 1580.jpg|thumb|223x223px|16-р зууны Урианхайн гурван харуул]] 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|'''Доянь вэй''']] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|'''Тайнин вэй''']], [[Фуюй харуул|'''Фуюй вэй''']] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Хайсанандашийг Фуюй харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ariungua|2015|pp=88}} Эдгээр гурван харуулын монголчууд бүгд урианхай байсан биш, зөвхөн доянь харуулын ноёд урианханы [[Зэлмэ|Зэлмийн]] хойчис бөгөөд харъяат нь урианхай, үжээд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд холилдсон. Тайнин харуулын ноёд [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удмын захирсан Онниуд, Фуюй харуулын ноёд үжээд зонхилсон отог байсан. Гурван харуулын доторх харъяатууд нь урианхай, үжээд, онниуд, хэргүүд, хэмхэмчигүүд зэрэг отгоос бүрдэж байсан. 1389-1430 аад он хүртэл эдгээр гурван харуулынхан [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүнтээ, Тоорын гол, [[Ноон|Ноон мөрөн]], Үер голын саваар нутаглаж байсан. 1430 аад оноос монгол аймгуудын түрэлтээр өмнө зүг нүүж Цагаан хэрмийн ойролцоо нутаглаж эхлэв. Эдгээр дотроос Доянь харуулын монголчууд хамгийн хүчтэй болж монгол хятадын дунд холбирч монгол хаад хүчтэй болох үед худ ураг болж, хятадад алба барих нэрээр хамтдаа худалдаа арилжаа хийж, монголын хаад ноёд хятадыг дайлах үед хөтөч болж хамт уулгалан дайрдаг байсан. 16-р зууны дунд үеэс Фуюй харуул нь Хорчин, Өвөр Халхад шингэж нэр нь дурдагдахаа болиод, Доянийг Түмэд, [[Харчин|Харчиний]] ноёд хуваан авж, Тайнин харуул Цахар түмний эрхшээлд оржээ. 1627-1628 оны үед Харчины Байхундай хааны улсыг Цахарын Лигдэн хаан цэргийн хүчээр эзлэхэд Харчины улс бутран сарниж, Харчинд захирагдаж байсан доянь урианхайн ноён Субуди Цахарын ноёрхолыг эсэргүүцэж, манжид дагаар орсон. 1635 онд Субудигийн хүү Гүржавыг засаг, хошууны бэйс өргөмжлөөд Харчин баруун хошууг байгуулсан. Мөн 1635 онд Гүржавын төрлийн Сэрэнг Харчины зүүн гарын хошууны засаг өргөмжлөн Зостын чуулганы харъяалуулав. Хожуу 1705 онд Гүржавын холын садан Гэрэлийг засаг өргөмжлөн, Харчины дундад хошууг нэмж байгуулсан. === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== Урианхай түмний бослогыг баруун, зүүн түмний хаад ноёд цэргийн хүчээр дарж, бэлчээр нутаг, хүн ардыг нь хуваахдаа Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжд]] зарим урианханыг өгсөн. Түүнийг 1549 онд нас нөгчсөний дараа отгон хүү [[Саму буйма]] ноёнд урианхан ганц отог өвлөгджээ. Чин гүрний үед Саму буймагийн удмынхан захирсан харъяат ардуудаар Засагт хан аймгийн Дархан бэйл, Дайчин бэйсийн 2 хошууг байгуулсан нь одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Ховд аймаг|Ховд]] [[Ховд аймаг|аймгийн]] [[Цэцэг сум|Цэцэг]] сумдын нутаг багтаж байсан. Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]]Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Алтайн урианхай нь долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтан нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Эет гүнгийн хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүнгийн хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Зүтгэлт гүнгийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. ==== Тагнын Урианхай ==== Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Монголын улс төрийн бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, [[Тэлэнгэд]] аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Ойрад, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. Одоо [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] Харчин хошуу, [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 1890-ээд онд [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Зостын чуулганд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] (Чингис хааны өрлөг жанжин) * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] (Өгөөдэй хааны их жанжин) * [[Урианхадай]] жанжин (Гүег, Мөнх хааны их жанжин) * Ачу жанжин (Ажу) Юань гүрний их жанжин * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк * Ардын жүжигчин Мэндбаяр * Төрийн сайд С.Батчулуун * Төрийн сайд П.Цагаан * МУ-ын СГЗ, доктор, зурхайч Л.Тэрбиш == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Ochir|first=A |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Buyandelger |first=J |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Kuehner |first=N.V |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Oyunbilig |first=Borjigidai |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Perlee |first=Kh |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] h50r764c1o7446idar39wpqbp1hacyd 9 сарын 14 0 22026 869625 691279 2026-09-14T02:13:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 869625 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 14''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 257 дахь ([[өндөр жил]] бол 258 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 108 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 81 — Домициан Ромын эзэн хаан болсон. * 786 — [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын халифатын улсын]] удирдагчаар Гарун Аль-Рашид болов. * 1752 — Британи болон түүний колониуд григорийн хуанлид шилжин орсон. * 1939 — [[Игорь Сикорский|Игорь Сикорскийн]] зохион бүтээсэн анхны "VS-300" нисдэг тэргээ өөрөө жолоодож агаарт хөөрсөн. * 1957 — Зөвлөлтийн цэргүүдийг Унгарт оруулсан явдлыг НҮБ буруушаав. * 1960 — [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага|Газрын тос экспортлогч орнуудын байгууллага]] (ОПЕК) [[Багдад]] хотод байгуулагдсан. Байгууллагыг [[Ирак]], [[Иран]], [[Кувейт]], [[Саудын Араб]], [[Венесуэл]] улсууд анх санаачилан байгуулсан юм. * 1991 — Узбекистаны коммунист нам тарж шинээр Ардын Ардчилсан нам болж байгуулагдсан. * 2002 — [[Ханой]] хотод 6,5 метр өндөр, 30 тонн жинтэй зэс Бурханы хөшөө босгов. * 2010 - Францын Сенат эмэгтэйчүүдийг олон нийтийн газар бурка, чадор, гивлүүр өмсөхийг хориглосон хуулий батлав. == Энэ өдөр төрөгсөд == *1886 - [[Ян Масарик]] (1948 онд нас барсан), Чехийн дипломатч, Элчин сайд, Гадаад хэргийн сайд, Дэлхийн 2-р дайны үеэр цөллөгт байсан Засгийн газрын сайд, Чехословакийн анхны ерөнхийлөгч [[Томаш Масарик|Томаш Масарикийн]] хүү. *1901 - [[Андрей Власов]] (1946 онд цаазаар авагдсан), Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, Москвагийн тулалдаанд оролцогч, олзлогдон - Нацист Германтай хамтран зүтгэгч, [[Оросын чөлөөлөх арми|Оросын Чөлөөлөх]] [[Оросын чөлөөлөх арми|армийн]] (ROA) дарга. *1916 - [[Луис Корвалан]] (2010 онд нас барсан) Чили улсын улс төрч, Чилийн Коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1958—1989). *1955 - [[XIV Лео|XIV]] [[XIV Лео|Лео]], Ромын Пап. *1965 - [[Дмитрий Медведев]] -Оросын улс төрч, Оросын 3 дахь Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд асан. *1991 - [[Afterschool]] хамтлагийн гишүүн Nana(Lim Jin-Ah) *1992 - [[Brave_Girls]] хамтлагийн гишүүн Yujin **[[BlockB]] хамтлагийн гишүүн Zico (Woo Ji-Ho) *1994- [[Bts]] хамтлагийн ахлагч, хөгжмийн зохиолч, реппер [[RM]] *1996 - [[DIA]] хамтлагийн гишүүн Jennie (Lee So-Yul) **[[WJSN]] хамтлагийн гишүүн Subin == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1164 - Эзэн хаан [[Сүтокү]] (1119 онд төрсөн) Японы 75 дахь эзэн хаан (1123—1142). * 1638 - [[Жон Харвард]] (1607 онд төрсөн), Английн номлогч, Харвардын Их Сургуулийг түүний нэрээр нь нэрлэсэн юм. * 1901 - [[Уильям Мак-Кинли]] (1843 онд төрсөн), америкийн улс төрч, АНУ-ын 25 дахь Ерөнхийлөгч (1897—1901). * 1937 - [[Томаш Масарик]] (1850 онд төрсөн), Чехийн философич, улс төрч, Чехословакийн анхны Ерөнхийлөгч (1918–1935). * 1966 - [[Николай Черкасов]] (1903 онд төрсөн), зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. * 1995 - [[Окада Эйзи]] (1920 онд төрсөн) японы тайз, дэлгэцийн жүжигчин. ---- {{Commonscat|14 September|9 сарын 14}} [[Ангилал:Өдөр|0914]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#14]] fveb4hpnrkszoz88xq75fxa03swumr4 9 сарын 15 0 22027 869627 830788 2026-09-14T02:34:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 869627 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 15''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 258 дахь ([[өндөр жил]] бол 259 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 107 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1514 — Османы цэргүүд Персийн [[Табриз]] хотыг эзлээд оршин суугчдын дийлэнх хэсгийг устгасан. * 1805 — Оросын хаант улс [[Наполеон|Наполеонд]] нэгдүгээр дайныг зарласан. * 1812 — [[Наполеон|Наполеоны]] удирдсан Францын арми Москвагийн [[Кремль|Кремльд]] орсон. * 1821 — Испанийн колони байсан [[Гватемал]], [[Хондурас]], [[Коста-Рика]] болон [[Сальвадор]] улсууд тусгаар тогтнолоо зарлажээ. * 1830 — Их Британид [[Ливерпүүл]]-[[Манчестер]] хот хоорондын анхны төмөр зам нээгдсэн. * 1847 — Америкийн цэргүүд Мексикийн нийслэл [[Мехико]]г эзлэн авсан. * 1916 — Дэлхийн дайны түүхэнд анх удаа танкийг байлдааны ажиллагаанд ашигласан. Британичууд Сомме гол дээр германчуудын эсрэг 49 "Mk.1" загварын танк ашиглав. * 1917 — [[Форбс (сэтгүүл)|Форбс сэтгүүлийн]] анхны дугаар гарсан. * 1928 — Английн микробиологч эрдэмтэн [[Александр Флеминг]] дэлхийд анх [[пенициллин]] зохион бүтээсэн. * 1946 — Болгар улс Бүгд Найрамдах Ард улс гэж тунхаглав. * 1949 — 73 настай Христийн Ардчилсан Холбооны дарга [[Конрад Аденауэр]] ХБНГУ-ын анхны канцлер болсон. * 1959 — Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвын]] АНУ-д хийсэн 13 хоногийн айлчлал хэлэв. * 1971 — «[[Гринпис]]» байгууллага үүссэн. * 1982 — Израилийн эсэргүүцлийг үл харгалзан Ромын Пап лам [[II Иоанн Павел]] Ватиканд Палестины чөлөөлөгдөх байгууллагын удирдагч [[Ясир Арафат|Ясир Арафаттай]] хувийн уулзалт хийв. * 1993 — [[Майкл Жэксон|Майкл Жексон]] анх удаа Москва хотод тоглолт хийсэн. ** Эстонид боловсролын тухай хууль батлагдаж, Эстон хэлээр сурдаггүй хөтөлбөртэй бүх Их сургуулиудыг хаахаар болсон. * 1994 — [[Украины Дээд Рада|Украины Дээд рада]] Оросын хот болох тухай статусыг [[Севастополь]] хотын Зөвлөлийн шийдвэрийг цуцлав. * 1997 — Google.com. домэйн бүртгэгдсэн * 2000 — Австралийн [[Сидней]] хотод [[Сиднейн олимп|XXVII зуны Олимпын]] албан ёсны нээлт болов. * 2024 — АНУ-ын [[Флорида]] мужид [[Доналд Трамп]] руу халдлага болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1254 - [[Марко Поло]], Италийн худалдаачин, алдарт аялагч (1324 онд нас барсан) * 1857 - [[Уильям Тафт]], АНУ-ын 27 дахь Ерөнхийлөгч (1930 нас барсан) * 1890 - Дэлхийн алдарт детектив зохиолч [[Агата Кристи]] (1976 онд нас барсан) * 1894 - Жан Ренуар, францын кино найруулагч, жүжигчин, продюсер, «Оскар» шагналын эзэн (1979 онд нас барсан) * 1919 - БНМАУ-ын Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] (1996 онд нас барсан) * 1941 - [[Мирослав Гермашевски]], [[Польш|Польшийн]] сансрын нисэгч (2022 онд нас барсан) * 1946 - [[Томми Ли Жонс]], Америкийн жүжигчин, [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналтан]] ** [[Оливер Стоун]], америкийн кино найруулагч, кино зохиолч, продюсер, [[Оскарын шагнал|Оскарын 3 удаагийн шагналтан]] == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1859 — [[Изембард Брунэл|Изебард Кингдом Брүнел]] (1820 онд төрсөн) английн инженер. * 1993 — [[Юлиан Семёнов]] (1931 онд төрсөн) зөвлөлтийн болон оросын зохиолч, улс төрийн детектив зохиогч. ---- {{Commonscat|15 September|9 сарын 15}} [[Ангилал:Өдөр|0915]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#15]] o13ry9dwufnuzxrxwv52xe5s4o7o8gi Гэрэл зураг 0 22326 869622 869235 2026-09-14T01:59:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869622 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-09-14 01:59:00 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] j879v0rxxox6k6rz35a9v487sexgpra Монгол бөөгийн шашны үүсэл хөгжил 0 23623 869618 806295 2026-09-14T00:23:54Z Suvdhan 107455 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 869618 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Бөөгийн шашны түүхийг судалсан эрдэмтэд түүнийг Монголын түүхийн үечлэл, он дарааллын дагуу үечлэн авч үзсээр иржээ. 1959 онд Ч. Далайн “Эртний үеийн бөө мөргөл, дундад зууны үеийн бөө мөргөл” гэсэн үечлэлийг 1985 онд Х.Буянбат улам нарийвчлан үзээд монгол бөөгийн шашны түүхийг дор дурдсан таван үед хувааж үзсэн байна. Үүнд: #Эхийн эрхт овгийн байгууллын үеэс манай эриний VII зуун буюу Бөртэ чонын үе хүртэлх үеийг “Монгол бөөгийн шашны үүсэл үе” #VII зуунаас Монгол Улсынхаа нэрийг “Юань” хэмээсэн 1271 он хүртэлх үеийг “Монгол бөөгийн шашны хөгжил үе” #1271 оноос [[Юань Улс|Юань улс]] задарч Монголын улс төрийн төв эх нутагтаа эргэн ирсэн 1368 он хүртэлх үеийг “Монгол бөөгийн шашны буурал үе” #1368 оноос шарын шашин Монголд ноёрхох болсон XVI зууны 70-аад он хүртэлх үеийг “Монгол бөөгийн шашны сэргэлтийн үе“ #XVI зууны далаад оноос XX зууны эхэн үеийг “Монгол бөөгийн шашны устлын үе” хэмээн үечилсэн байдаг. Түүхч Г. Сүхбаатар Монголын “бөөгийн шашны хөгжлийн дээд шат болох мэргэшлийн бөө хүннү нарт нэгэнт буй болжээ” гэсэн дүгнэлтийг Хүннүгийн нийгэм, эдийн засаг, төрийн түүхийг судлах явцдаа гаргасан. ==Монгол бөөгийн шашны үүсэл== Энэ шашныг судлаачид олон мянган жилийн тэртээгээс буюу өөрөөр хэлбэл анхны хүй нэгдлийн үеэс үүсэлтэй гэдгийг нэгэн санаагаар батлан тогтоожээ. Тэгэхдээ хүй нэгдлийн нийгмийн чухам аль үеэс үүссэн бэ гэдэг талаар өөр өөрөөр авч үзсэн байна. Ч. Далай “Монголын бөөгийн мөргөлийн товч түүх”-дээ “Эрт цагийн балар харанхуй нийгэмд сүсэг бишрэл буй болж … харин бөөгийн шашин түүнээс бүр сүүлийн үед гарч ирсэн байна” гэж үзсэн бол С. Бадамхатан “Хөвсгөлийн цаатан ардын аж байдлын тойм”-доо “Бөө мөргөл анхны хүй нэгдлийн нийгмийн эцгийн эрхт ёсны үед үүний өмнөх үеийн сүсэг бишрэл болох маги, тотем, фетишизмийн үндсэн дээр буй болсон юм” гээд “Хөвсгөлийн дархад ястан” бүтээлдээ “бөө мөргөл үүсэх түүхэн нөхцөл шалтгаан бол анхны хүй нэгдлийн нийгмийн үйлдвэрлэх хүчний хөгжлийн тухайн үед буюу өөрөөр хэлбэл хүрэл, төмрөөр хөдөлмөрийн зэвсэг багаж хийдэг болж, нийгмийн дотор эрэгтэйчүүдийн гүйцэтгэх үүрэг, байр суурь үлэмж бэхжиж, хувийн өмч буй болж хөгжих явцад баян хоосны ялгаа үүсэж, овог аймгуудын тэргүүлэгч, зонхилогчдын эрх мэдэл эрс өссөн зэрэг шалтгаанууд юм” гэжээ. Ийнхүү тайлбарласнаар бол Монголын бөөгийн шашин урьд нэгэнт буй болсон сүсэг бишрэлийн суурин дээр хүрэл төмрөөр хөдөлмөрийн багаж зэвсэг хийдэг болж, эцгийн эрхт ёс бэхжиж, хувийн өмч буй болж хөгжих явц дундуур буюу өөрөөр хэлбэл нийгэмд баян хоосны ялгаа үүсэж, овог аймгуудын тэргүүлэгч зонхилогчдийн эрх мэдэл эрс өссөн үед анх үүсэж буй болжээ хэмээн үзэж болохоор байна. Гэтэл Х.Буянбат “Монголын бөөгийн шашны учир” –таа “Монголын бөөгийн шашин бол балар эртний нийгмийн эхийн эрхт овог төрлийн байгууллын үеэс эхэлж үүсэн бүрэлдсэн юм.” гэжээ. Монголын эрдэмтэд сүүлийн дөч шахам жилд бөөгийн шашныхаа үүссэн цаг үеийг тодорхойлохдоо: эхэн үедээ бөөгийн шашин анхны хүй нэгдлийн нийгмийн эцгийн эрхт ёсны үед үүссэн хэмээн үзэж байсан бол сүүлдээ эхийн эрхт овог төрлийн үед үүссэн гэж лавшруулан үзэх болжээ. Бөөгийн шашин эхийн эрхт овог төрлийн үед үүссэн болов уу гэсэн энэ санаа 8-р зууны үед монголчууд онгон сахиусаа дүрслэхдээ “Эсгийгээр хүн дүрстэй эмгэлж хэмээх онгон хийлж, түүндээ эсгийгээр хөх шиг юм хавчуулан хийж …сүсэглэн бишэрдэг байсан” гэж бичсэн болон “Бөө дээлийн энгэрт хоёр хөхийг дүрсэлсэн дугаригийн дунд эхийн сүү, цусыг бэлгэдсэн цагаан, улаан манжгууд бэхэлсэн явдал нэлээд орнуудын бөө нарын хуяг хувцсанд байдаг болон Чукотын эрэгтэй бөө нар эмэгтэй хүний бүх үйлийг гүйцэтгэж байсан зэргээс үзвэл анхны бөө нар эмэгтэйчүүд байсан бололтой.” Эдгээр домгууд нь бөөгийн шашин анх эхийн эрхт ёсны үеийн онгон шүтээнээс буюу эмэгтэй хүнийг илүү хүндэлж байсан үеэс эх улбаатай гэдгийг өгүүлсэн хэрэг болой. Иймээс ч Монголын бөөгийн шашинд эхийн эрхт ёсны үеийн бишрэлийн уламжлал болох Чингис хааны охин хэмээн алдаршсан Агуйн цагаан ээж, эдүгээгийн Казахстаны Семиплатинск хотын орчим байдаг Хонь майлахын даваан дээр хотгор алаг хуяг хувцсаа хаясан домогтой Соёд ээж, тэнгэрээс төрж энэ дэлхий дээр төмөр өлгийтэй бууж ирсэн гэгдэх “Хярын их юм” буюу Билгээ удган, Манж Чин улсын дарангуйллын эсрэг заалдан тэмцэж явсан домогтой хожим ”Агарын хайрхан” хэмээн алдаршсан Баглаан зарагч гэх мэт удган хүмүүсийн онгон сахиус үлдсэн байна. Тэгэхээр хуучин чулуун зэвсгийн үе гэдэг нь Монгол улсын түүхч, эртний судлаачдын батлан тогтоосноор эдүгээгээс 12-73 мянган жилийн тэртээх, шинэ чулуун зэвсгийн үеийг нь 7000-5000 жилийн өмнөөс эхлэн тооцож болох юм. ===Хар зүгийн бөө=== Энэ тухай өгүүлэхийн өмнө ертөнцийн зүг чиг түүний өнгийг өвөг дээдэс маань хэрхэн ойлгож тайлбарлаж ирсэн талаар өгүүлсүү. Тухайн асуудлыг судлаачид авч үзэхдээ зөвхөн өнгөн талаас нь баруун ба өмнө зүгийг сайн зүг зүүн зүгийг муу зүг гэж үздэг хэмээн тайлбарласан байхад зарим нь үүнийг нарийвчлан чухам юуны учир дээрх зүгүүдийг сайн, муу зүг хэмээн үздэг болсон юм бэ гэдгийг тайлбарлах оролдлого хийсэн байна. Гэхдээ “Авгай гэсэн”–ийн туужийн утга агуулгад тулгуурлан “иймэрхүү утга агуулгатай үлгэр туульс, домог яриа нь бидний өвөг дээдэст баруун зүг бол сайн зүг, зүүн зүг бол муу зүг гэсэн ойлголтыг өгсөн бололтой” хэмээн дүгнэхэд хүргэжээ. Ингэж эртний үлгэр туульсад тулгуурлан сайн, муу зүгийн талаар батлан өгүүлэх нь судалгааг гүгзгийрүүлсэн сайн талтай боловч тэдгээр үлгэр туульс домгууд чухам аль үетэй холбогдох, бичмэл бол хэдийд ямар хүн бичмэл болгон бүтээснийг нарийвчлан судлахгүйгээр шууд ишлэх нь учир дутагдалтай. “Авай гэсэн”–д 99 тэнгэрийн тухай дурдсанаас үзэхэд ямарч гэсэн Гэсэр хааны (11-р зууны ) үеэс хойш барагцаалбал 17, 18-р зууны үед энэ туульс бичигдсэн байх. Аливаа хорлол, муу нөлөө түүнийг даван туулах гэсэн хатуугийн эсрэг хатуу бүхнийг хар өнгөөр бэлгэдэн (хар хэрэг, хар санаа гэх мэтээр) дүрсэлсэн хар дом шившлэгээс үндэслэн дээд тэнгэр, газар усны эздийг “Номхон”, “Догшин” хэмээн хоёр ангилан үзэж, догшидыг бүхэлд нь “Хар тэнгэрүүд” хэмээн тахиж шүтэх болсон байна. Ийнхүү тахиж шүтдэг бүхнийг хоймрын голдоо байрлуулж, гал голомт, амь бие, эд хөрөнгөө түүнд даатган эзэмшүүлж иржээ. Эртний догшид – хар тэнгэрүүдээр хөллөж хүч авсан бөө нарын сүнсийг ч нэгэн адил “Хар онгод” хэмээн үздэг болно. Ийм учраас дан ганц хар тэнгэр, хар онгодоор хөллөсөн бөөг тэр онгодын байрладаг зүг чигээр нь “Хар зүгийн бөө” хэмээн нэрлэдэг байжээ. ===Цагаан зүгийн бөө=== Монгол бөөгийн шашны зориг баатарлагийн илэрхийлэл буюу өөрөөр хэлбэл хатуу чанга ёсыг эрхэмлэдэг хар зүгийн бөө нарын нөгөө талд энэ шашны энэрэнгүй ёсны илэрхийлэл болсон цагаан зүгийн бөө нар байдаг. Цагаан зүгийн номхон эзэд цагаан тэнгэрүүдтэй харьцдаг цагаан зүгийн бөө баруун зүгт хандаж залбирал үйлддэг ёс эрт цагт бүрэлджээ. Тэр үеэс Монгол бөө нарыг цагаан зүгийн бөө, хар зүгийн бөө хэмээн хоёр ангид үзэж ирсэн байна. Ийнхүү Монгол бөөгийн шашин анх үүсэж бүрэлдсэнээс хойш наанадаж хэлэхэд 5000-аад жилийн турш [[Энэтхэг]] орноос үүсэлтэй бурхан багшийн сургаал зэрэг дорно дахины орнуудын олон янзын үзэл ухамсрын хэлбэртэй харилцан нэвтрэлцэж хөгжсөөр МЭӨ 209 онд анхны тулгар төрийн тулгын чулууг тавилцсанаар Монгол бөөгийн шашны түүхийн нэгдүгээр үе төгссөн байна. [[Ангилал:Монголын шашин]] [[Ангилал:Эртний Монголын түүх]] [[Ангилал:Монгол угсаатны түүх]] gzs0f89sjcnj3gy2ciqxtho7jcx5ttv Сангажавын Баярцогт 0 23800 869666 869067 2026-09-14T11:25:50Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ. 869666 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name=Сангажавын Баярцогт |office={{Flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |image=Bayartsogt Sangajav 2026.jpg |image_size= |caption=С.Баярцогт. 2026 он. |predecessor=Чимэдийн Сайханбилэг |prime_minister=[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |successor=[[Жамъянгийн Мөнхбат]] |term_start=2014 |term_end=2016 |office2={{Flagicon|Монгол}} [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |predecessor2=[[Чүлтэмийн Улаан]] |prime_minister2=[[Санжийн Баяр]]<br>[[Сүхбаатарын Батболд]] |predecessor1=[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] |prime_minister1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |successor1=[[Сундуйн Батболд]] |term_start1=2004 |term_end1=2006 |term_start2=2008 |term_end2=2012 |successor2=Чүлтэмийн Улаан |office3={{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start3=2004 |term_end3=2016 |term_start4=1996 |term_end4=2000 |birth_date={{birth date and age2|1967|03|28|df=y}} |birth_place=[[Сүхбаатар хот|Сүхбаатар]], [[Сэлэнгэ аймаг]], Монгол |education=[[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Колумбын Их Сургууль]] |party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(2000 оноос хойш) |other_party=[[Монголын Социал Демократ Нам|МСДН]] (1991–2000)<br>[[МАХН]] (–1991) |children=1 охин, 1 хүү }} '''Сангажавын Баярцогт''' (1967 оны 3-р сарын 28-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар сум]]анд төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] улс төрч юм. Тэрээр 2026 оноос хойш [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байна. Анхны ардчилсан парламент болох 12 дахь [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 23 насандаа сонгогдож, Монгол Улсын түүхэнд хамгийн залуу парламентын гишүүн болж байсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хуралд]] 1996, 2004, 2008, 2012 онд дөрвөн удаа сонгогдон ажилласан. Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан залуу үеийн төлөөллөөс эхлэн Монголын эдийн засаг, санхүүгийн бодлого, стратегийн томоохон хөрөнгө оруулалтын шийдвэрүүдэд оролцож ирсэн. ==Төгссөн сургууль, мэргэжил== *2003 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]] Хуульч, эрх зүйч *2002 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Колумбын Их Сургууль|Колумбын Их сургуульд]] Эдийн засгийн бодлогын магистр *1996 онд [[Герман|ХБНГУ]]-ын Гадаад худалдааны академи Бизнесийн удирдлага *1989 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын Улсын их сургууль Эдийн засагч, багш *1984 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль ==Ажилласан байдал== *2026 оноос Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга *2023-2026 онд Ардчилсан намын Тэргүүн дэд дарга *2016-2022 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *2014-2016 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2012-2013 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга *2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд *2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2004-2006 онд Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга *2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2002 онд Олон Улсын валютын санд шинжээч *2000-2004 онд *Товхонхан* ХХК-ийн зөвлөх *1997-1998 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчны сайд *1996-1999 онд МСДН-ын дэд дарга *1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *1992-1994 онд УТБА-ын багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан *1991-1997 онд Монголын залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч *1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүн, АИХ-ын депутат *1990-1991 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэд тэргүүлэгч *1989-1990 онд УНТЭ-ийн ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга == Эрдмийн зэрэг, цол == *Олон улсын эдийн засгийн ухааны магистр. *Орос, Англи, Герман хэлтэй == Хийсэн онцлох ажил == [[Файл:S Bayartsogt.jpg|alt=S.Bayartsogt|thumb|С.Баярцогт]] * '''Монголын залуучуудын холбоог шинэчлэн байгуулсан.''' Ардчилсан хувьсгалын үйл явц өрнөхөд 200 гаран мянган гишүүнийг эгнээндээ багтаасан, МАХН-ын бэлтгэл хүчин байсан МХЗЭ-ийг шинэчилж Монголын Залуучуудын Холбоог байгуулахад манлайлан оролцсон. * '''Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан''' '''хамгийн залуу улс төрч.''' 1990–1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж, 1992 оны Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцах түүхэн үйл явцад оролцсон. * '''Монголын зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн бодлогод оролцсон.''' 1990-ээд оноос төр, эдийн засгийн бодлого боловсруулах түвшинд ажиллаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үеийн бодлогын шинэчлэлд оролцсон улс төрчдийн нэг. * '''Монгол Улс татварын томоохон шинэчлэлийг гардан хийсэн.''' 2004–2007 онд Монгол Улсын татварын тогтолцоог шинэчлэх, татварын “4:10”-ын бодлогыг боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд манлайлан оролцож, татварын шатлалыг бууруулах, татварын орчныг хялбаршуулах, бизнесийн орчныг сайжруулах чиглэлээр идэвхитэй ажилласан. 2006 онд татварын багц хуулиуд шинэчлэгдэж, 2007 оноос хувь хүний орлогын албан татвар 10 хувь, НӨАТ 10 хувь зэрэг шинэ зохицуулалт хэрэгжсэн. Мөн 2008 онд анхны Татварын өршөөлийн хуулийг санаачлан хийсэн. * '''Монголын төсөв, санхүүгийн бодлогыг удирдсан туршлагатай улс төрч.''' Сангийн сайдаар ажиллах хугацаандаа улсын төсөв, татвар, санхүү, макро эдийн засгийн бодлоготой шууд холбоотой зоримог шийдвэрүүдийг гаргах ажилласан. 2008-2009 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг улс орондоо хохирол багатай даван туулах хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. * '''Улсынхаа төв талбайн хойморт Чингис хаанаа залсан.''' 2006 онд Төрийн ордны хойморт байсан Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарын бунхан, Ж.Самбуугийн шарилыг нүүлгэн шилжүүлж, Үндэсний бахархалт өвийг сэргээх Чингис хааны хөшөөт цогцолборыг барих ажлыг удирдан зохион байгуулсан. * '''Оюу Толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулалцсан.'''  2009 онд стратегийн ач холбогдол бүхий, Монголын уул уурхайн хамгийн том төслийн нэг болох "Оюу толгой"-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах хэлэлцээнд Засгийн газрыг төлөөлөн оролцож, түүхэн хувь нэмэр оруулсан.  Энэ гэрээ нь Монголын эдийн засгийг олон улсын хөрөнгө оруулалт, уул уурхайн томоохон төсөлтэй холбосон стратегийн ач холбогдолтой шийдвэр юм. * '''Их өрийн үлдэгдлийг тэглэж дуусгасан.''' 2010 онд ОХУ-д төлөх “Их өр”-ийн үлдэгдэл болох 180 сая ам.долларын өрийг тэглэх хэлэлцээрийг удирдан, амжилттай шийдвэрлэсэн. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монголын Сангийн сайд}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Баярцогт Сангажав}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] fgu9fjmfnuxlp7iz5d4fvvn1xcajwgl Душанбе 0 23914 869624 857254 2026-09-14T02:12:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869624 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тажикистаны нийслэл болон томоохон хот}} {{Инфобокс суурин | name = | official_name = Душанбе | native_name = | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 280 | image1 = Panorama_with_buildings,_Dushanbe.jpg | caption1 = Душанбегийн тэнгэрийн хаяа | image2 = Национальный_музей_Таджикистана.jpg | caption2 = [[Тажикистаны Үндэсний Музей]] | image3 = Памятник_Рудаки_в_Душанбе.jpg | caption3 = [[Рудаки]]йн хөшөө | image4 = Фонтан_и_клумба_цветов.JPG | caption4 = [[Тажикистаны Үндэсний номын сан]] | image5 = Ayni_Opera_Theatre_in_Dushanbe.JPG | caption5 = [[Айнийн Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|Айнийн дуурийн театр]] | image6 = Palace_of_Nations_and_the_Flagpole,_Dushanbe,_Tajikistan.jpg | caption6 = [[Үндэстний ордон (Душанбе)|Үндэстний ордон]] }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_flag = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = | motto = <!-- images and maps -----------> | image_map = | mapsize = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_seal = Coat of Arms of Dushanbe.png | map_caption = Тажикистан дахь Душанбегийн байршил | pushpin_map = Тажикистан#Ази#Дэлхий | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|38|32|12|N|68|46|48|E|region:TJ|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{TJK}} | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Рустам Эмомали]] | leader_party = [[Тажикстаны Ардын Ардчилсан Нам|ТААН]] <!-- | area_magnitude = 1 E9 --> | area_land_km2 = 203 | area_water_km2 = <!-- | demographics_type1 = demographics1_title1 = demographics1_info1 = demographics1_title2 = demographics1_info2 = demographics1_title3 = --> | elevation_m = 823 | population_total = 1,201,800<ref>{{Cite web |date=2022 |title=ШУМОРАИ АЊОЛИИ ЉУМЊУРИИ ТОЉИКИСТОН ТО 1 ЯНВАРИ СОЛИ 2022 |url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf |access-date=3 February 2023 |archive-date=10 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 1 сарын 1, 2022 | area_urban_km2 = 185 | population_footnotes = | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.737<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=2018-09-13}}</ref><br />{{color|#0c0|high}} | website = {{URL|www.dushanbe.tj}} | timezone = [[Тажикистаны цаг]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = [[Тажикистаны цаг]] | utc_offset_DST = +5 | elevation_footnotes = <ref name="About Dushanbe">{{Cite web|title=About Dushanbe|url=https://tj.usembassy.gov/our-relationship/policy-history/about-dushanbe/|access-date=2020-08-01|website=U.S. Embassy in Tajikistan|archive-date=2020-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017195334/https://tj.usembassy.gov/our-relationship/policy-history/about-dushanbe/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=M.|first=Davidzon|url=http://worldcat.org/oclc/11399951|title=Dushanbe, a guide|date=1983|publisher=Raduga|oclc=11399951}}</ref><ref name="Dushanbe-2021a"/> | area_footnotes = <ref name="Вечёрка-2020"/> | named_for = [[Даваа гараг]] | elevation_min_m = 750 | elevation_max_m = 930 | postal_code_type = Шуудангийн дугаар | postal_code = 6-Орон | subdivision_type1 = [[Тажикистаны бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = Душанбе | p1 = Исмаил Самани | p2 = Авиценна | p3 = Фердоуси | p4 = Шах Мансур | parts_type = Дүүргүүд | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[Албан ёсны хэл]]}} | blank1_info_sec2 = {{plainlist| *[[Орос хэл]] (Үндэстэн хоорондын) *[[Тажик хэл]] (Төрийн)<ref name="КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН">{{cite web |title=КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН |url=http://prokuratura.tj/ru/legislation/the-constitution-of-the-republic-of-tajikistan.html |website=prokuratura.tj |publisher=Parliament of Tajikistan |access-date=9 January 2020}}</ref>}} | area_code = 372<ref name="About Dushanbe"/> | registration_plate = 01, 05<ref>{{Cite web|title=License Plates of Tajikistan|url=http://www.worldlicenseplates.com/world/AS_TAJI.html|access-date=2021-07-28|website=worldlicenseplates.com}}</ref> }} '''Душанбе''' ([[Тажик хэл|Тажик]]: ''Душанбе'', мөн دوشنبه '''''Дюшанбе''''') нь 679,400 хүнтэй, [[Тажикистан]] улсын хамгийн том болон [[нийслэл]] хот юм. Тажик хэлний Душанбе гэдэг нь монголчилбол [[Даваа гараг]] гэх утгатай<ref>D. Saimaddinov, S. D. Kholmatova, and S. Karimov, ''Tajik-Russian Dictionary'', Academy of Sciences of the Republic of Tajikistan, Rudaki Institute of Language and Literature, Scientific Center for Persian-Tajik Culture, Dushanbe, 2006.</ref> бөгөөд Даваа гарагт нээгддэг [[зах зээл]] байснаа өргөжиж хот болсон түүхтэй юм. == Түүх == Варзоб, Кофарнихон хоёр голын бэлчирт байрладаг Дюшанбе нь 20-р зууны эхэн үе хүртэл тосгон эсвэл гацаа байжээ. 1920-1921 онуудад [[Бухарын Эмират Улс|Бухарын сүүлчийн эмир]] болон Оросын [[улаан арми]]йн эрхэнд ээлж дараалан орж байв. 1925 онд хот сэргээгдэж, [[Тажикийн өөртөө засах холбооны социалист бүгд найрамдах улс]]ын нийслэл болсон байна. 1929 онд хотын нэрийг Сталинабад хэмээн өөрчилж, 1961 онд эргэн нэрээ авсан бөгөөд оросжсан кирилл үсэгт тохируулсан Душанбе хэмээн нэрлэгджээ. Социализмын жилүүдэд энэ хот нь хөвөн даавуу болон торго үйлдвэрлэлээр төрөлжиж, хотын хүн ам өссөн. 1992-1997 онд үргэлжилсэн [[Тажикистаны иргэний дайн]]ы үеэр хот багагүй сүйдсэн. == Хүн ам зүй == Душанбегийн хүн амыг нь үндэстэн, ястны бүтцээр ангилвал: 83.4% тажик, 9.1% [[Узбекистан|узбек]], 5.1% [[орос]], 2.4% бусад болно. {| class="wikitable" |+ Душанбе хотын хүн ам ! Он !! Хүний тоо |- ! 1926 | 6,000 |- ! 1936 | 83,000 |- ! 1956 | 227,000 |- ! 1971 | 388,000 |- ! 1991 | 582,000 |- ! 2002 | 579,000 |- ! 2006 | 661,000 |} == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Душанбе (1991–2020, туйлын үе 1926–одоо) |width = auto |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 21.8 |Feb record high C = 27.7 |Mar record high C = 32.2 |Apr record high C = 36.2 |May record high C = 38.8 |Jun record high C = 44.1 |Jul record high C = 43.7 |Aug record high C = 45.0 |Sep record high C = 38.9 |Oct record high C = 36.8 |Nov record high C = 31.9 |Dec record high C = 24.3 |year record high C = 45.0 |Jan high C = 9.0 |Feb high C = 11.0 |Mar high C = 17.0 |Apr high C = 22.8 |May high C = 27.9 |Jun high C = 33.6 |Jul high C = 36.4 |Aug high C = 35.5 |Sep high C = 31.3 |Oct high C = 24.4 |Nov high C = 16.7 |Dec high C = 11.1 |year high C = 23.1 |Jan mean C = 3.1 |Feb mean C = 5.0 |Mar mean C = 10.5 |Apr mean C = 15.8 |May mean C = 20.1 |Jun mean C = 25.1 |Jul mean C = 27.4 |Aug mean C = 26.0 |Sep mean C = 21.2 |Oct mean C = 14.7 |Nov mean C = 9.0 |Dec mean C = 4.6 |year mean C = 15.2 |Jan low C = -0.9 |Feb low C = 0.5 |Mar low C = 5.5 |Apr low C = 10.1 |May low C = 13.4 |Jun low C = 17.2 |Jul low C = 18.9 |Aug low C = 17.2 |Sep low C = 12.7 |Oct low C = 7.8 |Nov low C = 3.8 |Dec low C = 0.4 |year low C = 8.9 |Jan record low C = −26.6 |Feb record low C = −17.6 |Mar record low C = −12.9 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 1.2 |Jun record low C = 8.4 |Jul record low C = 10.9 |Aug record low C = 8.2 |Sep record low C = -1.0 |Oct record low C = −4.4 |Nov record low C = −13.5 |Dec record low C = −19.5 |year record low C = −26.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 61 |Feb precipitation mm = 94 |Mar precipitation mm = 103 |Apr precipitation mm = 114 |May precipitation mm = 77 |Jun precipitation mm = 17 |Jul precipitation mm = 3 |Aug precipitation mm = 1 |Sep precipitation mm = 4 |Oct precipitation mm = 29 |Nov precipitation mm = 55 |Dec precipitation mm = 60 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 8.5 |Feb precipitation days = 9.1 |Mar precipitation days = 13.4 |Apr precipitation days = 9.8 |May precipitation days = 7.8 |Jun precipitation days = 1.5 |Jul precipitation days = 0.7 |Aug precipitation days = 0.1 |Sep precipitation days = 0.8 |Oct precipitation days = 3.7 |Nov precipitation days = 5.3 |Dec precipitation days = 8.1 |year precipitation days = 68.8 |Jan humidity = 69 |Feb humidity = 67 |Mar humidity = 65 |Apr humidity = 63 |May humidity = 57 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 41 |Aug humidity = 44 |Sep humidity = 44 |Oct humidity = 56 |Nov humidity = 63 |Dec humidity = 69 |year humidity = 57 |Jan sun = 120 |Feb sun = 121 |Mar sun = 156 |Apr sun = 198 |May sun = 281 |Jun sun = 337 |Jul sun = 352 |Aug sun = 338 |Sep sun = 289 |Oct sun = 224 |Nov sun = 164 |Dec sun = 119 |year sun = 2699 |source 1 = Pogoda.ru.net<ref name = Pogoda > {{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38836.htm | title = Weather and Climate-The Climate of Dushanbe | publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал | language = ru | access-date = 2026-05-28}}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил 1951–1993 ба хур дунадастай өдөр 1961–1990)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_388360_kt.pdf | title = Klimatafel von Duschanbe / Tadschikistan | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-05-28}}</ref> NOAA (нар, 1961–1990)<ref name= NOAA>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/TK/38836.TXT | title = Dushanbe Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-05-28 | archive-date = 2021-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211029033530/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/TK/38836.TXT | url-status = dead }}</ref> |date=2010 }} == Дүүрэг == Душанбе хот нь доорх 4 дүүрэгтэй: <ol> <li> Абу Али Ибн Сина <li> Фирдавси <li> Исмаил Сомони <li> Шохмансур </ol> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dushanbe|Душанбе}} {{Wiktionary}} * [http://www.dushanbe.tj/ Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Душанбе| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Тажикистаны засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Тажикистаны суурин]] 72txk0jmsqbjce3mj1ozkqz75ifeq0h Атеизм 0 24173 869619 869224 2026-09-14T00:51:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869619 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-09-14 00:51:40 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] jz6935wq11o95xrfvfjjh4szini5gw3 Дэлхий дахины вебийн консорциум 0 24851 869603 674564 2026-09-13T19:28:33Z Enkhsaihan2005 64429 869603 wikitext text/x-wiki {{Short description|Олон улсын стандартын байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = World Wide Web Consortium | logo = W3C® Icon 2025.svg | logo_upright = .5 | logo_caption = 2025 оноос хойших лого | logo_class = skin-invert-image | image = | caption = | map = | abbreviation = W3C | formation = {{start date and age|1994|10|1|df=m}} | extinction = | founder = [[Тим Бернерс-Ли]] | type = [[Стандартын байгууллага]] | status = | purpose = Вэбд зориулсан протокол болон удирдамж боловсруулах | headquarters = [[Кембриж, Массачусетс|Кембриж]], [[Массачусетс]], Америкийн Нэгдсэн Улс | location = {{collapsible list| |titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; line-height: 1.3em; |liststyle = padding: 6px 0; text-align: left; |framestyle = line-height: 2.0em; border: none; padding: 0; |title = 4 оффис | Гол оффис: [[Массачусетсын Технологийн Хүрээлэн|MIT]]/[[CSAIL]], АНУ | {{ill|Европын Мэдээлэл зүй ба Математикийн Судалгааны Консорциум|lt=ERCIM|fr|Consortium européen de recherche en informatique et en mathématiques}}, Франц | [[Кэйо их сургууль]]/[[Шонан Фүжисава Кампус, Кэйо их сургууль|SFC]], Япон | [[Бэйхан их сургууль]], Хятад<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/2013/01/china-host.html.en |title=W3C Invites Chinese Web Developers, Industry, Academia to Assume Greater Role in Global Web Innovation |publisher=W3C |date=2013-01-20 |access-date=2026-09-13 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202180317/https://www.w3.org/2013/01/china-host.html.en |url-status=live }}</ref> }} | coordinates = {{coord|42|21|43|N|71|05|26|W|region:US-MA_type:landmark|display=inline,title}} | region_served = Дэлхийн даяар | num_members = 331 гишүүн байгууллага<ref name="MembersList2"/> | num_members_year = 2026 | leader_title = Гүйцэтгэх захирал | leader_name = Сет Доббс | main_organ = | parent_organization = | affiliations = | num_staff = 53<ref>{{cite web |title=Staff |url=https://www.w3.org/staff/ |website=W3C |access-date=2026-09-13 |language=en}}</ref> | num_staff_year = 2025 | num_volunteers = | budget = | key_people = | website = {{Official URL}} | remarks = }} '''Дэлхий дахины вебийн консорциум''' ({{lang-en|World Wide Web Consortium, '''W3C'''}}) бол [[Дэлхий дахины веб|Дэлхий дахины вебэд]] зориулсан технологиудын стандартыг боловсруулж хэрэгжүүлдэг байгууллага юм. == Стандартууд == W3C/[[Интернетийн инженерийн ажлын хэсэг|IETF]]-ын стандартууд: {{col-begin}} * [[Хэв маягийн шаталсан хавтан|CSS]] * [[Үүдний ерөнхий интерфейс|CGI]] * [[Баримтын объектийн загвар|DOM]] * [[GRDDL]] * [[HTML]] * [[MathML]] * [[Web Ontology Language|OWL]] * [[Platform for Privacy Preferences Project|P3P]] * [[Resource Description Framework|RDF]] * [[Scalable Vector Graphics|SVG]] * [[Semantic Interpretation for Speech Recognition|SISR]] * [[SKOS]] * [[SOAP (protocol)|SOAP]] * [[SPARQL]] * [[Synchronized Multimedia Integration Language|SMIL]] * [[Speech Recognition Grammar Specification|SRGS]] * [[Speech Synthesis Markup Language|SSML]] * [[VoiceXML]] * [[XHTML]] * [[XHTML+Voice]] * [[XML]] * [[XML Events]] * [[XML Information Set]] * [[W3C XML Schema|XML Schema]] * [[XPath]] * [[XQuery]] * [[XSL-FO]] * [[XSL Transformations|XSLT]] * [[Web Content Accessibility Guidelines|WCAG]] * [[Web Services Description Language|WSDL]] * [[XForms]] {{col-end}} {{Stub}} [[Ангилал:World Wide Web| ]] [[Ангилал:Стандартжуулалт]] [[Ангилал:Cascading Style Sheets]] a0ceno3h88awwejw81blzjnkk8gbac8 Авлигатай тэмцэх газар 0 27965 869590 850760 2026-09-13T15:34:37Z Enkhsaihan2005 64429 869590 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага | name = Монгол Улсын Авлигатай тэмцэх газар | logo = Emblem of the Independent Authority Against Corruption of Mongolia.svg | logo_size = 180px | logo_caption = Монгол Улсын Авлигатай тэмцэх газрын бэлгэ тэмдэг | abbreviation = АТГ | formation = 2007 оны 1 сарын 11 | type = Төрийн тусгай байгууллага | purpose = Авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, авлигаас урьдчилан сэргийлэх, авлигын гэмт хэргийг илрүүлэх | headquarters = [[Улаанбаатар хот]], [[Сүхбаатар дүүрэг]], Сөүлийн гудамж - 41 | leader_title = Дарга | leader_name = [[Зандраагийн Дашдаваа]] | website = [http://www.iaac.mn/ www.iaac.mn] }} '''Монгол Улсын Авлигатай тэмцэх газар''' (АТГ) нь авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, авлигаас урьдчилан сэргийлэх, авлигын гэмт хэргийг илрүүлэх зорилгоор гүйцэтгэх ажил, хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалт явуулах, хуульд заасан этгээдийн хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийг хянан шалгах чиг үүрэг бүхий хараат бус, бие даасан, төрийн тусгай байгууллага юм. АТГ нь дараах бүтэцтэй. Үүнд: # Урьдчилан сэргийлэх, соён гэгээрүүлэх хэлтэс # Хяналт шалгалт, дүн шинжилгээний хэлтэс ## Мэдүүлгийн бүрдүүлэлт, дүн шинжилгээний алба ## Хяналт шалгалтын алба # Мөрдөн шалгах хэлтэс ## Нэгдүгээр алба ## Хоёрдугаар алба ## Гуравдугаар алба # Гүйцэтгэх ажлын хэлтэс ## Нэгдүгээр алба ## Хоёрдугаар алба # Тусгай хэлтэс # Тамгын хэлтэс ## Санхүү, аж ахуйн алба ## Аюулгүй байдал, хяналт шалгалт, нууцын алба # Судалгаа шинжилгээний алба == Түүхэн замнал == [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] 2003 онд Авлигын эсрэг конвенцийг баталж, улмаар авлигын улмаас нийгмийн тогтвортой болон аюулгүй байдалд үүсч буй бэрхшээл, аюул занал нь ардчилсан тогтолцоо, үнэт зүйлс, түүнчлэн ёс зүйн үнэт зүйлс, шударга ёсыг сулруулж, тогтвортой хөгжил, хууль дээдлэх ёсонд хохирол учруулж байгааг Авлигын эсрэг конвенцийн удиртгал хэсэгт хамгийн эхэнд дурдсан байдаг. Монгол Улсын Их Хурал 1996 онд Авлигын эсрэг хууль, 2002 онд Авлигатай тэмцэх Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохицуулж, хяналт тавих орон тооны бус Үндэсний зөвлөлийг байгуулж ажиллуулсан. Монгол Улсын Их Хурал 2005 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Авлигын эсрэг конвенцыг соёрхон баталж, авлигын эсрэг тэмцлийн хүсэл зоригоо илэрхийлсэн. 2006 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр Монгол Улсын Их Хурал Авлигын эсрэг хуулийг шинэчлэн баталж, 2006 оны 11 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн даган мөрдөж эхлэв. Авлигын эсрэг хуулийн дагуу Монгол Улсад анх удаа авлигатай тэмцэх тусгай байгууллага болох Авлигатай тэмцэх газар байгуулагдан 2007 оны 1 дүгээр сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. ===Дарга нар=== #Баасайн Дангаасүрэн (2006 оны 12 сарын 28 - 2007 оны 10 сарын 25) #[[Чимгээгийн Сангарагчаа]] (2007 оны 12 сарын 28 - 2011 оны 11 сарын 17) #[[Наваансүрэнгийн Ганболд]] (2011 оны 11 сарын 17 - 2016 оны 4 сарын 14) #[[Хүрэлсүхийн Энхжаргал]] (2016 оны 7 сарын 8 - 2019 оны 5 сарын 2) #[[Зандраагийн Дашдаваа]] (2019 оны 5 сарын 2-ноос) == Үйл ажиллагаа == == Урьдчилан сэргийлэх, соён гэгээрүүлэх хэлтэс == Авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх ажлыг улсын хэмжээнд зохион байгуулах чиг үүргийг гүйцэтгэдэг. Энэ хүрээнд төрийн байгууллагуудын авлигын эсрэг үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, нэгдсэн хөтөлбөр боловсруулах, арга зүйн удирдлагаар хангах, хэрэгжилтэнд нь хяналт тавих, төрийн бус байгууллага, иргэдээс авлигатай тэмцэх талаар явуулж байгаа үйл ажиллагаа, гаргасан санал, санаачилгыг дэмжин туслах, тэдний оролцоог нэмэгдүүлэх зохион байгуулалтын арга хэмжээ авах, авлигын нийгмийн хор аюулыг олон нийтэд ухуулан сурталчлах, олон нийтийн авлигын талаархи мэдлэгийг дээшлүүлэх, түүнтэй тэмцэх арга барилд сургах, сургалт, сурталчилгаа хийх, авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх ажлын талаар зөвлөмж гаргах, байгууллага, иргэний хүсэлтээр түүний үйл ажиллагаан дахь авлигад өртөх боломжийг багасгах талаар заавар, зөвлөгөө өгдөг. == Хяналт шалгалт, дүн шинжилгээний хэлтэс == Нийтийн албан тушаалтны хөрөнгө, орлого, хувийн ашиг сонирхлын мэдүүлгийг хүлээн авах, хянан шалгах, мэдүүлгийг үнэн зөв гаргах талаар сургалт явуулах, гарын авлага, зааварчилгаа гаргах чиг үүрэгтэй. Уг хэлтэс нь мэдүүлэг гаргагчийн амаар болон бичгээр ирүүлсэн хүсэлтийн дагуу мэдүүлгийг хэрхэн бөглөх, нэмэлт оруулах, бүртгэх, шилжүүлэх талаар урьдчилан зөвлөгөө өгдөг. == Мөрдөн шалгах хэлтэс == Мөрдөн шалгах хэлтэс нь Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар бүлэгт заасан Авлигын гэмт хэргүүдийг мөрдөн шалгадаг. Үүнд: # 22.1. Эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглах. # 22.3. Гадаад улсын төрийн байгууллага, олон улсын байгууллагын албан тушаалтан эрх мэдлээ урвуулан ашиглах. # 22.4. Нийтийн албан тушаалтан хахууль авах. # 22.5. Хахууль өгөх. # 22.6. Гадаад улсын төрийн байгууллага, олон улсын байгууллагын албан тушаалтныг хахуульдах # 22.7. Улсын нөөцийг хууль бусаар зарцуулах, үрэгдүүлэх. # 22.8. Төсвийн хөрөнгийг зориулалтын бусаар зарцуулах. # 22.9. Төрийн өмчийн төсвийн бус хөрөнгийг зориулалтын бусаар зарцуулах. # 22.10. Үндэслэлгүй хөрөнгөжих. # 22.11. Дураараа аашлах. # 22.12. Хуулийн этгээдийн эрх мэдлийг урвуулан ашиглах. # 22.13. Хахууль авах. == Судалгаа шинжилгээний алба == Судалгаа шинжилгээний алба нь дараах чиг үүрэгтэй. Үүнд: авлигын шалтгаан нөхцөл, цар хүрээ, хэлбэр, үр дагаварын талаар судалгаа, дүн шинжилгээ хийх, авлигын эрсдлийн үнэлгээ хийх, авлигын гэмт хэрэг, ашиг сонирхлын зөрчил, төрийн байгууллага, албан тушаалтны ёс зүй, хүнд суртлын талаархи иргэн, хуулийн этгээдийн өргөдөл, гомдол, мэдээллийг хүлээн авах, бүртгэх, мэдээллийн сан үүсгэх, "Шударга ёс" сэтгүүлийг эрхлэн гаргах, АТГ-ын үйл ажиллагааны статистик мэдээллийг нэгтгэх, боловсруулах. ==== Тогтмол байдлаар хийгддэг судалгаа ==== # Шударга байдлын үнэлгээ # Улс төрийн хүрээний авлигын төсөөллийн судалгаа # Шүүх, хууль сахиулах хүрээний авлигын төсөөллийн судалгаа # Хүүхдийн шударга байдлын судалгаа == Үйл ажиллагаа == 2024 он гэхэд буюу 15 жилийн хугацаанд 10,600 гаруй эрүүгийн хэргийг шалгаж, гэмт хэргийн улмаас учирсан хоёр их наяд 800 гаруй тэрбум төгрөгийн хохирлыг нөхөн төлүүлж, 2021, 2022 онд гадаадын орнуудаас 12 сая гаруй ам.долларын хөрөнгийг улсын орлого болгосон байна. “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн 49 хувь, Хөтөлийн “Цемент шохой”, “Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр”-ийн хувьчлал, олны дунд “Дубайн гэрээ”, ”Нүүрсний”, “Ногоон автобусны” гэгдсэн, их наядаар тоологдох хохиролтой хэргүүдийг хууль сахиулах бусад байгууллагатай хамтран шийдвэрлэсэн байна. Хуулиа чанд сахиж, хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэн, албаны үүргээ нэр төртэй, үнэнч шударгаар биелүүлж, мэргэжлийн ёс зүйн хэм хэмжээгээ дээдлэн, шударгаар ажиллаж буй комиссаруудыг бүх талаар дэмжин ажиллахаа илэрхийлжээ. Олон улсын шинжээчдийн баг Авлигатай тэмцэх газрын ажил, ялангуяа хөрөнгө буцаах, эрх зүйн харилцан туслалцаа үзүүлэх үйл ажиллагаа бусад улс оронд туршлага болохуйц жишиг болж байгааг үнэлсэн байна. Авлигатай тэмцэх газар цаашид шударга ёсны үзэл санааг нийгмийн үнэт зүйл болгох, хууль засагладаг зарчмыг хэвшүүлэх, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц үйл ажиллагаатай байгууллага болох зорилт тавьсан байна. == Цахим холбоос == * [http://www.iaac.mn/ IAAC] [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн тусгай байгууллага]] [[Ангилал:Авлига|Монгол]] 9tacxeejjyrsa4g1pnqo1thctg2dich 869592 869590 2026-09-13T15:41:31Z Enkhsaihan2005 64429 869592 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын засгийн газрын бие даасан агентлаг}} {{Инфобокс хууль сахиулах байгууллага | agencyname = Авлигатай Тэмцэх Газар | nativename = | logo = Emblem of the Independent Authority Against Corruption of Mongolia.svg | logocaption = Авлигатай Тэмцэх Газрын лого | abbreviation = {{nativename|mn|АТГ}}<br>{{nativename|en|IAAC}} | motto = {{nowrap|Шударга ёс, хөгжил дэвшилд}} | mottotranslated = | formedmonthday = | formedyear = {{start date and age|df=yes|2007|01|11}} | preceding1 = | country = Монгол | national = Монгол | legaljuris = Үндэсний | governingbody = [[Монгол Улсын Засгийн газар]] | constitution1 = Авлигын эсрэг хууль | speciality1 = Авлигал | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | chief1name = Зандраагийн Дашдаваа | chief1position = Дарга | website = {{URL|www.iaac.mn}} | footnotes = | imagesize = | reference = }} '''Монгол Улсын Авлигатай тэмцэх газар''' (АТГ) нь авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, авлигаас урьдчилан сэргийлэх, авлигын гэмт хэргийг илрүүлэх зорилгоор гүйцэтгэх ажил, хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалт явуулах, хуульд заасан этгээдийн хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийг хянан шалгах чиг үүрэг бүхий хараат бус, бие даасан, төрийн тусгай байгууллага юм. АТГ нь дараах бүтэцтэй. Үүнд: # Урьдчилан сэргийлэх, соён гэгээрүүлэх хэлтэс # Хяналт шалгалт, дүн шинжилгээний хэлтэс ## Мэдүүлгийн бүрдүүлэлт, дүн шинжилгээний алба ## Хяналт шалгалтын алба # Мөрдөн шалгах хэлтэс ## Нэгдүгээр алба ## Хоёрдугаар алба ## Гуравдугаар алба # Гүйцэтгэх ажлын хэлтэс ## Нэгдүгээр алба ## Хоёрдугаар алба # Тусгай хэлтэс # Тамгын хэлтэс ## Санхүү, аж ахуйн алба ## Аюулгүй байдал, хяналт шалгалт, нууцын алба # Судалгаа шинжилгээний алба == Түүхэн замнал == [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] 2003 онд Авлигын эсрэг конвенцийг баталж, улмаар авлигын улмаас нийгмийн тогтвортой болон аюулгүй байдалд үүсч буй бэрхшээл, аюул занал нь ардчилсан тогтолцоо, үнэт зүйлс, түүнчлэн ёс зүйн үнэт зүйлс, шударга ёсыг сулруулж, тогтвортой хөгжил, хууль дээдлэх ёсонд хохирол учруулж байгааг Авлигын эсрэг конвенцийн удиртгал хэсэгт хамгийн эхэнд дурдсан байдаг. Монгол Улсын Их Хурал 1996 онд Авлигын эсрэг хууль, 2002 онд Авлигатай тэмцэх Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохицуулж, хяналт тавих орон тооны бус Үндэсний зөвлөлийг байгуулж ажиллуулсан. Монгол Улсын Их Хурал 2005 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Авлигын эсрэг конвенцыг соёрхон баталж, авлигын эсрэг тэмцлийн хүсэл зоригоо илэрхийлсэн. 2006 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр Монгол Улсын Их Хурал Авлигын эсрэг хуулийг шинэчлэн баталж, 2006 оны 11 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн даган мөрдөж эхлэв. Авлигын эсрэг хуулийн дагуу Монгол Улсад анх удаа авлигатай тэмцэх тусгай байгууллага болох Авлигатай тэмцэх газар байгуулагдан 2007 оны 1 дүгээр сарын 11-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. ===Дарга нар=== #Баасайн Дангаасүрэн (2006 оны 12 сарын 28 - 2007 оны 10 сарын 25) #[[Чимгээгийн Сангарагчаа]] (2007 оны 12 сарын 28 - 2011 оны 11 сарын 17) #[[Наваансүрэнгийн Ганболд]] (2011 оны 11 сарын 17 - 2016 оны 4 сарын 14) #[[Хүрэлсүхийн Энхжаргал]] (2016 оны 7 сарын 8 - 2019 оны 5 сарын 2) #[[Зандраагийн Дашдаваа]] (2019 оны 5 сарын 2-ноос) == Үйл ажиллагаа == == Урьдчилан сэргийлэх, соён гэгээрүүлэх хэлтэс == Авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх ажлыг улсын хэмжээнд зохион байгуулах чиг үүргийг гүйцэтгэдэг. Энэ хүрээнд төрийн байгууллагуудын авлигын эсрэг үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, нэгдсэн хөтөлбөр боловсруулах, арга зүйн удирдлагаар хангах, хэрэгжилтэнд нь хяналт тавих, төрийн бус байгууллага, иргэдээс авлигатай тэмцэх талаар явуулж байгаа үйл ажиллагаа, гаргасан санал, санаачилгыг дэмжин туслах, тэдний оролцоог нэмэгдүүлэх зохион байгуулалтын арга хэмжээ авах, авлигын нийгмийн хор аюулыг олон нийтэд ухуулан сурталчлах, олон нийтийн авлигын талаархи мэдлэгийг дээшлүүлэх, түүнтэй тэмцэх арга барилд сургах, сургалт, сурталчилгаа хийх, авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх ажлын талаар зөвлөмж гаргах, байгууллага, иргэний хүсэлтээр түүний үйл ажиллагаан дахь авлигад өртөх боломжийг багасгах талаар заавар, зөвлөгөө өгдөг. == Хяналт шалгалт, дүн шинжилгээний хэлтэс == Нийтийн албан тушаалтны хөрөнгө, орлого, хувийн ашиг сонирхлын мэдүүлгийг хүлээн авах, хянан шалгах, мэдүүлгийг үнэн зөв гаргах талаар сургалт явуулах, гарын авлага, зааварчилгаа гаргах чиг үүрэгтэй. Уг хэлтэс нь мэдүүлэг гаргагчийн амаар болон бичгээр ирүүлсэн хүсэлтийн дагуу мэдүүлгийг хэрхэн бөглөх, нэмэлт оруулах, бүртгэх, шилжүүлэх талаар урьдчилан зөвлөгөө өгдөг. == Мөрдөн шалгах хэлтэс == Мөрдөн шалгах хэлтэс нь Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар бүлэгт заасан Авлигын гэмт хэргүүдийг мөрдөн шалгадаг. Үүнд: # 22.1. Эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглах. # 22.3. Гадаад улсын төрийн байгууллага, олон улсын байгууллагын албан тушаалтан эрх мэдлээ урвуулан ашиглах. # 22.4. Нийтийн албан тушаалтан хахууль авах. # 22.5. Хахууль өгөх. # 22.6. Гадаад улсын төрийн байгууллага, олон улсын байгууллагын албан тушаалтныг хахуульдах # 22.7. Улсын нөөцийг хууль бусаар зарцуулах, үрэгдүүлэх. # 22.8. Төсвийн хөрөнгийг зориулалтын бусаар зарцуулах. # 22.9. Төрийн өмчийн төсвийн бус хөрөнгийг зориулалтын бусаар зарцуулах. # 22.10. Үндэслэлгүй хөрөнгөжих. # 22.11. Дураараа аашлах. # 22.12. Хуулийн этгээдийн эрх мэдлийг урвуулан ашиглах. # 22.13. Хахууль авах. == Судалгаа шинжилгээний алба == Судалгаа шинжилгээний алба нь дараах чиг үүрэгтэй. Үүнд: авлигын шалтгаан нөхцөл, цар хүрээ, хэлбэр, үр дагаварын талаар судалгаа, дүн шинжилгээ хийх, авлигын эрсдлийн үнэлгээ хийх, авлигын гэмт хэрэг, ашиг сонирхлын зөрчил, төрийн байгууллага, албан тушаалтны ёс зүй, хүнд суртлын талаархи иргэн, хуулийн этгээдийн өргөдөл, гомдол, мэдээллийг хүлээн авах, бүртгэх, мэдээллийн сан үүсгэх, "Шударга ёс" сэтгүүлийг эрхлэн гаргах, АТГ-ын үйл ажиллагааны статистик мэдээллийг нэгтгэх, боловсруулах. ==== Тогтмол байдлаар хийгддэг судалгаа ==== # Шударга байдлын үнэлгээ # Улс төрийн хүрээний авлигын төсөөллийн судалгаа # Шүүх, хууль сахиулах хүрээний авлигын төсөөллийн судалгаа # Хүүхдийн шударга байдлын судалгаа == Үйл ажиллагаа == 2024 он гэхэд буюу 15 жилийн хугацаанд 10,600 гаруй эрүүгийн хэргийг шалгаж, гэмт хэргийн улмаас учирсан хоёр их наяд 800 гаруй тэрбум төгрөгийн хохирлыг нөхөн төлүүлж, 2021, 2022 онд гадаадын орнуудаас 12 сая гаруй ам.долларын хөрөнгийг улсын орлого болгосон байна. “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн 49 хувь, Хөтөлийн “Цемент шохой”, “Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр”-ийн хувьчлал, олны дунд “Дубайн гэрээ”, ”Нүүрсний”, “Ногоон автобусны” гэгдсэн, их наядаар тоологдох хохиролтой хэргүүдийг хууль сахиулах бусад байгууллагатай хамтран шийдвэрлэсэн байна. Хуулиа чанд сахиж, хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэн, албаны үүргээ нэр төртэй, үнэнч шударгаар биелүүлж, мэргэжлийн ёс зүйн хэм хэмжээгээ дээдлэн, шударгаар ажиллаж буй комиссаруудыг бүх талаар дэмжин ажиллахаа илэрхийлжээ. Олон улсын шинжээчдийн баг Авлигатай тэмцэх газрын ажил, ялангуяа хөрөнгө буцаах, эрх зүйн харилцан туслалцаа үзүүлэх үйл ажиллагаа бусад улс оронд туршлага болохуйц жишиг болж байгааг үнэлсэн байна. Авлигатай тэмцэх газар цаашид шударга ёсны үзэл санааг нийгмийн үнэт зүйл болгох, хууль засагладаг зарчмыг хэвшүүлэх, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц үйл ажиллагаатай байгууллага болох зорилт тавьсан байна. == Цахим холбоос == * [http://www.iaac.mn/ IAAC] [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн тусгай байгууллага]] [[Ангилал:Авлига|Монгол]] cmrr4cis4lypu7n2txmwj8tzrfv2vtt Загвар:Монгол улсын засаг захиргааны нэгжийн хүснэгт 10 31201 869655 840409 2026-09-14T09:15:35Z Saruul 04 37290 Монгол Улсад "хэсэг" гэсэн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж байдаггүй тус хасав. 869655 wikitext text/x-wiki {{Sidebar | name = Монгол Улсын засаг захиргааны нэгжийн хүснэгт | width = auto | wraplinks = true | pretitle = | title = [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Монгол Улсын нутаг<br>дэвсгэрийн хуваарь]] | image = | headingstyle = background:#cbdcff; | contentstyle = | contentclass = plainlist | above = | heading1 = Нэгдүгээр зэрэг | content1 = * [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] * [[Улаанбаатар|Нийслэл]] | heading2 = Хоёрдугаар зэрэг | content2 = * [[Монгол Улсын сумд|Сум]] * [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]] | heading3 = Гуравдугаар зэрэг | content3 = * [[Баг (Засаг захиргааны нэгж)|Баг]] * [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]] | below = }}<includeonly>[[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]]</includeonly><noinclude> [[Ангилал:Загвар:Монгол|Инфобокс Дүүрэг]] </noinclude> 223upagc6ucydo7brn3lciugd03y2ud Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг 0 34536 869612 788852 2026-09-13T22:15:04Z Enkhsaihan2005 64429 869612 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбоо|Олон Улсын Улаан Загалмайн Хороо}} {{Redirect|Улаан Загалмай}} {{short description|Олон улсын хүмүүнлэгийн хөдөлгөөн}} {{Инфобокс байгууллага | name = Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг | abbreviation = ICRC, IFRC | image = Red_Cross,_Red_Crescent,_Red_Crystal_logo.svg | image_size = 200px | image_alt = Red Cross, Red Crescent, Red Crystal logo | caption = Ашиглагдаж буй [[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгийн сүлд|гурван сүлд]]: Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар, Улаан Болор | map = RedCross_MagenDavid_RedCresent.svg | map_size = <!-- defaults to 250px --> | map_alt = | map_caption = {{ubl| {{legend|red|Улаан Загалмай}} |{{legend|green|Улаан Хавирган Сар}} |{{legend|Blue|[[Маген Давид Адом]]}} |{{legend|Maroon|Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбооны нэг хэсэг биш Улаан Загалмайн Нийгэмлэг}} |{{legend|limegreen|Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбооны нэг хэсэг биш Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг}}}} | num_members = [[НҮБ]]&nbsp;([[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагчид|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей]]: ICRC, IFRC) | logo = Croixrouge_logos.jpg | logo_size = <!-- defaults to 250px --> | logo_alt = | logo_caption = [[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгийн сүлд|Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар]], the symbols from which the movement derives its name, Geneva, 2005 | type = [[Non-governmental organization|NGO]], [[Nonprofit organization|NPO]] | founded = {{ubli|{{start date and age|1863|02|09|df=yes}} ([[International Committee of the Red Cross]])|{{start date and age|df=yes|1919|05|05}} ([[International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies]])}} | founders = {{ubli|[[Henry Dunant]]|[[Gustave Moynier]]|[[Théodore Maunoir]]|[[Guillaume Henri Dufour]]|[[Louis Appia]]}} | location = [[Geneva]], Switzerland <!-- this parameter modifies "Headquarters" --> | origins = Geneva | key_people = [[Mirjana Spoljaric Egger]] (president) | region_served = Worldwide | focus = [[Humanitarianism]] | method = Aid | endowment = | num_volunteers = {{circa}} 16.4{{nbsp}}million<ref name="IFRC annual report 2019">{{cite web |url=https://media.ifrc.org/ifrc/annual-report-2019/ |title=Annual Report 2019 – International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies |publisher=[[International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies|IFRC]] |access-date=2020-12-18 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104160332/https://media.ifrc.org/ifrc/annual-report-2019/ |url-status=dead }}</ref> | num_employees = {{circa}} 180,000 | subsid = | awards = [[Nobel Peace Prize]]<br />(1917 ICRC, 1944 ICRC, 1963 ICRC & IFRC) | website = {{Official URL}}<br/>[https://web.archive.org/web/20210507120103/https://www.redcross.int/EN/default.asp www.redcross.int]&nbsp;(archived) }} {{Инфобокс Байгууллага |нэр =Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг |зураг =Croixrouge logos.jpg |зураг хүрээ = |хэмжээ = |зураг тайлбар = |газрын зураг = |газрын зураг хэмжээ = |газрын зураг тайлбар = |товчлол = |хоч = |байгуулагдсан =[[1919]], (1859 онд санаачлагдсан) |устсан = |төрөл =Ашгийн бус, төрийн бус байгууллага. |статус = |зорилт =Хүмүүнлэг |төв байр =[[Швейцари]], [[Женев]] |байрлал = |үйлчилдэг бүс =Дэлхий даяар |гишүүд =97 сая сайн дурын ажилтантай |хэлүүд = |удирдагч цол = |удирдагч нэр = |гол байгууллага = |эцэг байгууллага = |харъяалал = |ажилчдийн тоо = |сайн дурын ажилчдийн тоо = 97 сая |төсөв = |вэб хуудас =[http://www.redcross.int/ redcross.int] |тайлбар = }} '''Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг''' нь хүний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалж, хүн бүрийг хүндэтгэх, хамгаалах, зовлон шаналалыг нь хөнгөвчилж, тус дэм болох зорилттой 1863 онд байгууллагдаж 17 сая олон улсын хүмүүнлэгийн хөдөлгөөн юм. Одоогоор дэлхий даяар нийт 97 сая сайн дурын ажилтантай. Энэхүү хөдөлгөөн нь нэгдсэн нэг үндсэн зарчим, зорилго, сүлд тэмдэг, засаглах байгууллага, статустай хуулийн хүрээнд тус тусдаа бие даасан хэд хэдэн нийгэмлэгээс тогтоно. Үүнд: * [[Олон улсын улаан загалмайн хороо]] ([[Англи хэл|англи]]. ''International Committee of the Red Cross; ICRC'', [[Франц хэл|франц]]. ''Comité international de la Croix-Rouge''), * [[Олон улсын улаан загалмай улаан хавирган сар нийгэмлэгүүдийн холбоо]] (англи. ''International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (IFRC)''), * [[Үндэсний улаан загалмайн улаан хавирган сар нийгэмлэгүүд]] юм. ==Эх сурвалж== [https://web.archive.org/web/20130802092656/http://www.redcross.mn/ Монголын улаан загалмай нийгэмлэг] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] ralg3dod4pr705t6ve0m1orppcwrx0c 869613 869612 2026-09-13T22:39:49Z Enkhsaihan2005 64429 869613 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбоо|Олон Улсын Улаан Загалмайн Хороо}} {{Redirect|Улаан Загалмай}} {{short description|Олон улсын хүмүүнлэгийн хөдөлгөөн}} {{Инфобокс байгууллага | name = Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг | abbreviation = ICRC, IFRC | image = Red_Cross,_Red_Crescent,_Red_Crystal_logo.svg | image_size = 200px | image_alt = Red Cross, Red Crescent, Red Crystal logo | caption = Ашиглагдаж буй [[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгийн сүлд|гурван сүлд]]: Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар, Улаан Болор | map = RedCross_MagenDavid_RedCresent.svg | map_size = <!-- defaults to 250px --> | map_alt = | map_caption = {{ubl| {{legend|red|Улаан Загалмай}} |{{legend|green|Улаан Хавирган Сар}} |{{legend|Blue|[[Маген Давид Адом]]}} |{{legend|Maroon|Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбооны нэг хэсэг биш Улаан Загалмайн Нийгэмлэг}} |{{legend|limegreen|Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбооны нэг хэсэг биш Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг}}}} | num_members = [[НҮБ]]&nbsp;([[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагчид|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей]]: ICRC, IFRC) | logo = Croixrouge_logos.jpg | logo_size = <!-- defaults to 250px --> | logo_alt = | logo_caption = [[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгийн сүлд|Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сарын сүлд]], хөдөлгөөний нэрний эх үүсвэр болсон бэлгэдэл, Женев, 2005 | type = [[Төрийн бус байгууллага|ТББ]], [[Ашгийн бус байгууллага|АББ]] | founded = {{ubli|{{start date and age|1863|02|09|df=yes}} ([[Олон Улсын Улаан Загалмайн Хороо]])|{{start date and age|df=yes|1919|05|05}} ([[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбоо]])}} | founders = {{ubli|[[Анри Дюнан]]|[[Гюстав Муанье]]|[[Теодор Мануар]]|[[Гийом Анри Дюфур]]|[[Луи Аппиа]]}} | location = [[Женев]], Швейцар <!-- this parameter modifies "Headquarters" --> | origins = Женев | key_people = [[Мирьяна Шполярич Эггер]] (ерөнхийлөгч) | region_served = Дэлхийн даяар | focus = | method = Тусламж | endowment = | num_volunteers = {{circa}} 16.4{{nbsp}}сая<ref name="IFRC annual report 2019">{{cite web |url=https://media.ifrc.org/ifrc/annual-report-2019/ |title=Annual Report 2019 – International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies |publisher=[[Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэгүүдийн Холбоо|IFRC]] |access-date=2026-09-13 |archive-date=2020-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104160332/https://media.ifrc.org/ifrc/annual-report-2019/ |url-status=dead }}</ref> | num_employees = {{circa}} 180,000 | subsid = | awards = [[Нобелийн энхтайвны шагнал]]<br />(1917 ICRC, 1944 ICRC, 1963 ICRC & IFRC) | website = {{Official URL}}<br/>[https://web.archive.org/web/20210507120103/https://www.redcross.int/EN/default.asp www.redcross.int] }} '''Олон Улсын Улаан Загалмай, Улаан Хавирган Сар Нийгэмлэг''' нь хүний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалж, хүн бүрийг хүндэтгэх, хамгаалах, зовлон шаналалыг нь хөнгөвчилж, тус дэм болох зорилттой 1863 онд байгууллагдаж 17 сая олон улсын хүмүүнлэгийн хөдөлгөөн юм. Одоогоор дэлхий даяар нийт 97 сая сайн дурын ажилтантай. Энэхүү хөдөлгөөн нь нэгдсэн нэг үндсэн зарчим, зорилго, сүлд тэмдэг, засаглах байгууллага, статустай хуулийн хүрээнд тус тусдаа бие даасан хэд хэдэн нийгэмлэгээс тогтоно. Үүнд: * [[Олон улсын улаан загалмайн хороо]] ([[Англи хэл|англи]]. ''International Committee of the Red Cross; ICRC'', [[Франц хэл|франц]]. ''Comité international de la Croix-Rouge''), * [[Олон улсын улаан загалмай улаан хавирган сар нийгэмлэгүүдийн холбоо]] (англи. ''International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (IFRC)''), * [[Үндэсний улаан загалмайн улаан хавирган сар нийгэмлэгүүд]] юм. ==Эх сурвалж== [https://web.archive.org/web/20130802092656/http://www.redcross.mn/ Монголын улаан загалмай нийгэмлэг] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] tsnliyh3rjvbb8mhvqj5gg0j1ih6jhg Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 869621 869233 2026-09-14T01:33:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869621 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 869623 869237 2026-09-14T02:07:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869623 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-09-14 02:07:54 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 914ly9q3o2ci9xmvjbfktqmg2hisf9q Нохойтой дөрвөн танкчин (цуврал кино) 0 42140 869633 869208 2026-09-14T03:25:45Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869633 wikitext text/x-wiki '''"Нохойтой дөрвөн танкчин'''” ([[Польш хэл|польш]]. ''Czterej pancemi I pies'') Януш Пшимановскийн зохиолоор 1966 онд бүтээсэн, [[Польш]]<nowiki/>ийн телевизийн хар-цагаан [[олон ангит кино]] юм. Энэ кино нь цэрэг дайны адал явдлын төрөлд хамаарах бөгөөд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеийн “Руды” («RUDY») танкны багийн болон Шарик нэртэй нохойн байлдааны үеийн өдрүүдийн тухай өгүүлдэг. Уг киног танилцуулах ажиллагаа 1966 оны 5-р сарын 09-нд болсон бөгөөд киноны зураг авалтыг гурван улиралд багтаан гүйцэтгэсэн бөгөөд 1966, 1969, 1970 онуудад Польшийн телевизээр дамжуулан үзүүлжээ. Хүүхэд, залуучуудад зориулан бүтээсэн энэ олон ангит киног Польшид 1989 оныг хүртэл жил бүр бүрэн хэмжээгээр нь үзүүлдэг байжээ. Харин ЗСБНХУ-д анх удаа 1968 оны 9-р сарын 25-нд гаргасан байна. Уг олон ангит кино Польшид гарч байх үедээ асар их амжилт олжээ. Уг кино ЗСБНХУ-д “Нохойтой дөрвөн танкчин” буюу “Гурван польш, нэг [[гүрж]] эр ба нохой” хэмээн “ард түмний” өгсөн нэрээр, БНАГУ-д “Vier Panzefahrer und ein Hund” нэртэй гарч байхдаа, түүнчлэн Зөвлөлтийн бүгд найрамдах бусад орнуудад гарч байх үедээ түүнээс дутуугүй алдаршсан байна. Үүний нөлөөнд хэдэн үеийн залуус өсөн хүмүүжиж, чухамдаа "герман овчарк"-ийг худалдаж авах гэсэн их хүсэл сонирхол нь өрнөж байжээ. Уг киног бүтээсэн орон болох Польшид нэг хэсэг түүнийг “зөвлөлтийн сурталчилгаатай” гээд үзүүлэхийг хоригложээ. Энэ киног үзүүлэхийг эсэргүүцсэн анхны эсэргүүцлийг тус улсын ахмадын байгууллагын дэд дарга Ежи Буковский санаачилсан байна. TVP компанийн төлөөлөгч ч Польшийн өнгөрсөн үеийн түүхийг харлуулсан кинонуудыг ойрын үед нийтэд үзүүлэх бодолгүй байна гэжээ. Тухайн үед Польшийн олон нийтийн [[телевиз]] буюу “Польшийн Телевизийн” сувгийн дарга байсан Бронислав Вильдштейн уг олон ангит киног эфирээр дамжуулахыг хориглож, “гагцхүү намайг үхсэн хойно л үзүүлээрэй” гэж хэлжээ. Уг телевизийн сувгийн барууны удирдагч “Нохойтой дөрвөн танкчин” киног эфирээр гаргахыг тийнхүү эсэргүүцсэн нь “түүхийн бодит үнэнийг“ гуйвуулсан гэдэгтэй холбоотой байжээ. Тэд эдгээр киногоор Дэлхийн хоёрдугаар дайны үйл явдлыг буруугаар тайлбарласанд сэтгэл нь гонсгор байжээ. “Германчуудыг мангуу дээрэмчдийн бүлэглэл болгон харуулсанд бид эгдүүцэж байна. Тэд бол тухайн үед дэлхийд маш хүчтэй арми байсан тул түүнийг ялахад хэцүү байсан. Мангуу дээрэмчдийн бүлэглэлийг хүүхдүүд ч ялж чадна шүү дээ” хэмээн бичиж байжээ. Энэ шийдвэр нь Орос, Украины олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүдээр сөрөг тайлбар хийх шалтаг болж, интернетийн орос хэлээр ярьдаг хэсэг бүлгүүдийн дотор өргөн хэлэлцүүлгийн сэдэв болон хувирсан байна. Вильдштейн нь мөн Зүүн Европын зарим оронд тогтмол явагддаг Оросын эсрэг, коммунизмын эсрэг чиглэсэн хэлэлцүүлэгт идэвхийлэн оролцдог байсныг тэмдэглэвэл зохино. Вильдштейнийг 2007 онд ажлаас нь халсны дараа уг киног телевизийн дэлгэцээр дахин харуулах болж, тухайлбал, 2008 оны гуравдугаар сард Польшийн PTV 2 сувгаар үзүүлсэн байна. [[1968 он|1968]] онд Польшийн “Нохойтой дөрвөн танкчин” олон ангит кино телевизийн дэлгэцнээ гарсны дараа зөвлөлтийн хөвгүүд бараг цөмөөрөө танкчин болохсон гэж мөрөөдөж, хашааны ноход тэр даруйдаа л уг киноны гол баатрын нэрээр Шарик нэртэй болсон гэдэг. Энэ олон ангит кино дэлгэцнээ гарах болсноор "Шарик" нэртэй герман овчарк Польшид хамгийн алдартай нохой болж, тэр байтугай цагдаагийн кино судлаачид түүний дурсгалын хөшөөг Варшавын ойролцоо Сулковиц гэдэг газар босгон мөнхжүүлж, номын сангийн байранд Шарикт зориулагдсан үзэсгэлэн нээсэн бөгөөд үүний гол үзмэр нь 14 настайдаа хөгширч үхсэн алдарт тэр нохойн чихмэл байдаг ажээ. Харин хоёр дахь Шарикийн чихмэл нь агуулахад хадгалаастай байдаг гэнэ. Түүнчлэн гурав дахь Шарикаас харамсалтай нь зөвхөн араг яс нь л үлдсэн ба үүнийг нь өдгөө цэргийн шинэ сонсогчид судалж, нохойн анатомын цагаан толгойг мэдэж авдаг байна. Телевизийн энэ алдартай кинонд гурван өөр "Шарик" тоглосон аж. Тэдгээрийн хоёр нь зураг авалтад оролцож, харин гурав дахь нь орлон тоглогчийн хувиар “сэлгээний суудалд суух” болжээ. Кинонд тоглуулахаар энэ гурван нохойг гурвууланг нь кино судлалын сургуулийн хамгийн туршлагатай нэгэн сургагч багш болох дэд хурандаа Франчишек Шиделко дасгалжуулан сургажээ. Кинонд гурван нохой ажлаа хуваан гүйцэтгэж, алдарт [[Т-34]] танкны багийнхны тухай киноны бүх үзэгдэлд оролцдог байжээ. Тухайлбал, томруулсан зураг дүрсүүдэд Шарик-1 нь, Шарик-2 нь ноцолдож уралцахдаа гаргуун байсан тул хөөж элдэх, ноцолдох, уралцах зэрэг үзэгдлүүдэд зургаа авахуулдаг байжээ. Харин орлон тоглогчийн хэрэг байгаагүй учир Шарик-3 нь зураг авалтад оролцож чадаагүй гэнэ. Гол Шарикийн жинхэнэ нэрийг Тример гэдэг байжээ. Энэ нохой 1965 онд Сулковиц дахь амьтан сургах газарт төрсөн ба 3430 гэсэн дугаартай болж, үүлдрийнхээ номонд энэ дугаараараа бүртгэгджээ. Бууралтсан үстэй энэ нохойн чихмэлийн суурин дээр өдгөө “Тример - Шарик” гэсэн бичиг байдаг ба хажуу дахь жаазанд нь алдартай энэ нохойн номын бүртгэлийн хуудас наасан байдаг гэнэ. Бүх ажил нь Шарик, түүний орлон тоглогч Атак хоёрын алийг нь сонгох вэ гэдгээс эхэлж, Варшавын цагдаагийн хэлтсийн байранд сонголтоо хийжээ. Тэр үед хоёр нохой энд дөнгөж л ирээд байсан тул аль аль нь үүргээ олигтой гүйцэтгэж чадаагүй ажээ. Гэхдээ дараа нь орлон тоглогч Шарик цагдаагийн үүргээ санаачилга муутай биелүүлсэн тул “өрсөлдөгч” нь “жинхэлжээ”. Хэрвээ уг кино амжилт олоогүй бол түүний карьер хэрхэн төгсөх байсныг хэн ч эс мэднэ. Тэгтэл сайх Шарик зураг авалтын талбайд өөрийнхөө “уран бүтээлчийн шинжийг” гэнэт нээн харуулаад өөрийнхөө итгэж болох цэрэг хаана байгааг, дайсан хаана байгааг алдалгүй тодорхойлж чадсан байна. Түүнчлэн Целер гэдэг нохойг зүй ёсоор цагдаагийн албаны гайхалтай сайн нохой хэмээн үзэж байж. Гэвч тэр нохой жүжигчин болж чадахгүй байжээ. Энэ тухайд нохой сургагч Фринцишек Шиделко тайлбарлахдаа: “Сонголт хийж байх үед тэр нохой дөрвөн танкчныг эгээтэй л барьчхаагүй. Түүнээс гадна “Рудый” гэдэг танк руу ч дайрах байсан. Харин Шарик бол даалгавраа бараг хүн шиг ойлгож, үүргээ давуулан биелүүлж чадсанаар хүмүүжүүлсэн сургуулийнхаа бахархал болон үлдэж чадсан юм... Шарик киноны кадрт үзүүлбэрээ ямар сайн гүйцэтгэдэг байсан гээч. Энэ нохой төрөлхийн авьяаслаг жүжигчин мөнөөс мөн. Зураг авалтын эцсээр энэ нохой дуран руу дахин ухасхийлээ. Догширсон нохой руу найруулагч оросоор: “Шарик, зайл, чи энэ үзэгдэлд тоглохгүй гэж хашгирлаа. Шарик ч зураг авалтын группийнхнийг бүгдийг тэр даруйд нь ойлгож хайрлан хүндэтгэж билээ” хэмээн тэрээр өгүүлсэн байдаг. Нохой сургагч цааш нь ярихдаа: “Шарикийг уснаас айдаг байсан мэтээр зарим хэвлэлд худал бичдэг. Шарик Висла мөрнийг гатлах гэж хөвж яваа зургийг авах үед зүгээр л тийм үзэгдлийн хэсэг гардаг байсан. Сумны дэлбэрэлтийн улмаас мөрний ус ёстой л буцалж байх шиг санагддаг сан. Харин Шарик маань хүрэх бай руугаа хөвсөөр л явдаг сан гэж дурссан байдаг. “Киноны зохиолын эхний үзэгдэлд Шарик германчуудын ар талаас гарч ирэхдээ холбоотны цэргүүдийн дайралтыг хөнгөвчлөхийн тулд телефон утасны шугамыг үнэрлэж мэдээд тас хазаж байгаагаар дүрсэлсэн байдаг. Гэвч дайнд ялуулахын тулд амийг нь золиослох тийм эрсдэлд хайртай амьтнаа оруулахгүй байх саруул ухаан гаргах үүднээс киноны тэр хэсгийг хассан” хэмээн тэр цааш нь ярьсан байдаг. Энэ киноны зураг авалтын үеэр аль хэдийнэ Шарикт алдрын цуурай ирсэн байжээ. Лодз буюу Үж хотын ойролцоо Берлиний хэд хэдэн гудамж, Бранденбургийн хаалганы дууриамал объектуудыг байгуулаад зураг авалтынхаа талбайгаар өсвөр насны хэсэг хүүхэд гүйлгээд нохойныхоо үснээс ганц ч гэхнээ хялгас зулгаалгаж сахиус болгуулахыг оролдлоо. Үүнээс хойшхон Шарикийн хөлийн сарвууны нь мөртэй гэрэл зургуудыг өндрөөр үнээр худалдах болжээ. Түүний асар том мөртэй тусгай дэрийг ч бүтээх болж. Тэр дэр дээр нь дараа нь Шарикийн хөлийн сарвууны мөрийг сургагч нь дарж өгдөг болсон байна. Гэвч өдөрт 50-иас илүүг амжуулж чаддаггүй байжээ. Тийм гэрэл зургуудыг хүүхдүүд өндөр үнээр худалдаж, “дотор нь “Дональд” гэдэг бохь хавчуулаад туузаар чимэглэж боогоод янз бүрийн цуглуулгаар солих болсноор тухайн үедээ олдошгүй ховор зүйл болжээ. Түүнчлэн уг кино дэлгэцнээ гарах болсноос хойш үзэгчидтэй хийх жүжигчдийн нь уулзалт 40 мянга хүртэл хүний багтаамжтай цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдэд явагддах болсон байна. Тухайлбал, 1975 онд киноны жүжигчид, Шарикийг аваад гудамжаар явахад Чехийн нийслэлийн хэдэн мянган хүн цугларсан байжээ. Энэ нь Прагад “Битлз” хамтлаг юм уу, Францишек Шиделвко өөрөө ирсэнтэй л адил санагдаж байсан хэмээн хүмүүс дурссан байдаг ажээ. Үүнээс хойш Шарик цагдаагийн албандаа буцаж очсонгүй аж. Гэвч өөрийгөө амьсгал хураатлаа асарч тэтгэх, үнэн голоосоо хайрлах сайн эздийг олж чаджээ. Шарикийн нүд юм харж чадахаа больж, сонсголгүй болж, хойд хоёр хөлд нь саа өвчин туссан байна. Эзэд нь сүүлийн нэг жилд нь тэвэрч аваад эрүүл агаарт гаргадаг байжээ. Ингээд тэр нохой 1979 оны сүүлчээр үхжээ. == Дүрүүд == * ''Ольгерд Ярош'' ('''Роман Вильгельми''', [[Польш хэл|польш]]. ''Roman Zdzisław Wilhelmi'' ; 1936 —1991)-киноны эхний ангид багийн ахлагч байсан. * ''Ян Кос'', ''Янек'' ( '''[[Януш Гайос]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Janusz Jerzy Gajos''; 1939 онд төрсөн) — польш хүн, холбоочин, Ольгердын нас барахаар багийн ахлагч болдог. * ''Густав Елень'', ''Гуслик'' ('''[[Францишек Печка]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Franciszek Maksymilian Pieczka''; 1928—2022) — польш, сумлагч, наводчик. * ''Григорий Саакашвили'', польш маягаар Гжегож гэдгийн ''Гжешь'', гэж нэрлэдэг ('''[[Влодимеж Пресс]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Włodzimierz Press''; 1939 онд төрсөн) - гүрж хүн, жолооч болдог. * ''Томаш Черешняк'', ''Томусь, Томек'' ('''[[Веслав Голас]],''' [[Польш хэл|польш]]. ''Wiesław Ryszard Gołas'', 1930 —2021) — польш холбоочин, мэргэн буудагч, [[Аман хуур (кино)|аман хуур]] тоглодог. === Оролцон тоглогчид === {| class="wikitable sortable" !Жүжигчин !Дүр |- |[[Малгожата Немирска]] |<small>''ахлагч''</small> ''Лидка Вишневска'' |- |[[Витольд Пыркош]] |<small>''капрал''</small> ''Франек Вихура'' |- |Пола Ракса |''Маруся «Огонёк»'' |- |Тадеуш Калиновски |<small>''хурандаа''</small> ''Тадеуш'' |- |Януш Клосински |<small>''ахлах ахлагч''</small> ''Черноусов'' |- |Януш Палюшкевич |<small>''ахмад''</small> ''Баранов'' |- |Барбара Краффтувна |''Гонората'' |- |[[Александр Белявский]] (СССР) |<small>ахмад</small> ''Иван Павлов'' |- |Ханна Скаржанка |<small>жүжигчин</small> ''Наталья Скобцова'' |- |Здислав Карчевски |<small>''ойчин''</small> ''Ефим Семенович'' |- |Юзеф Нальберчак |''Фёдор'' |} == Зургийн баг == * Найруулагч нар: Анжей Чекальски (''Andrzej Czekalski''), Конрад Налецки (''Konrad Nałęcki'') * Кино зохиолчид: Януш Пшимановски (''Janusz Przymanowski''), Мария Пшимановска (''Maria Przymanowska''), Станислав Воль (''Stanisław Wohl'') * Зураглаачид: Ромуалд Кропат (''Romuald Kropat''), Миколай Спрудин (''Mikołaj Sprudin'') * Хөгжмийн зохиолч: Адам Валачиньски (''Adam Walaciński'') * Дууны үгийг «Deśće niespokojne» — «Түгшүүртэй бороо»: Агниешка Осиецкa (''Agnieszka Osiecka'') * Дуучин: Эдмонд Феттинг (''Edmónd Fetting'') * Кино Студи — "Zespół Filmowy Syrena" [[Ангилал:Польшийн телевизийн цуврал]] [[Ангилал:1970-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:1960-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] advd4gu9jrngtkqs4mm2q8xgjzzbwzu Миний Клуб 0 44376 869587 798052 2026-09-13T15:26:53Z Enkhsaihan2005 64429 869587 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага | name = Миний Клуб | logo = My_club_logo.jpg | caption = | abbreviation = | formation = 2006 оны 12 сарын 17 | type = Сайн дурын оюутан залуусын байгууллага | headquarters = [[Улаанбаатар]] | location = | coordinates = | region_served = [[Монгол]] | membership = | language = | key_people = А.Амармэнд | affiliations = | budget = | num_staff = | num_volunteers = | website = {{url| http://www.miniiclub.com/}} }} '''Миний Клуб''' нь 2006 оны 12-р сарын 17-ны өдөр '''мод тарьж, байгаль орчноо хамгаалах зорилготой'''гоор сайн дурын үндсэн дээр байгуулагдсан. Байгуулагдсан цагаасаа ''жил бүрийн 4-р сарын сүүлчээс 10 сарын сүүлч хүртэл'' жилийн хавар, намар мод тарих ажлыг зохион байгуулж, зуны цагт мод услах ажлыг бодит жишээн дээр оюутан, залууст зааж зөвлөсөөр байна. Монгол улсын нийт газар нутгийн 77% нь цөлжилттэй болсон. Байгаль экологийн энэхүү хүнд, хэцүү нөхцөл байдлаас гарахад энэхүү залуусын нэгдэл маш том үүрэг гүйцэтгэж байгаа бөгөөд 2020.07-р сард Миний Клуб нь Монгол улсад нийт 1,250,000 модыг тарьж ургуулсан байна. Миний клуб онлайн бүлгэмийн баримталдаг нэг зарчим нь гишүүдийн хүсэл сонирхлыг дэмжин хамтдаа хөгжих тул ямар нэгэн үйл ажиллагаа зохион байгуулахад чадах чинээгээрээ хамтран ажиллаж байна. Үндсэн үйл ажиллагаа болох мод тарих үйл ажиллагаанаас гадна бүлгэмийн гишүүн хүүхэд залууст мэргэжил боловсрол, сэтгэл зүйн зөвлөгөөг хүргэдэг. == Зорилго == Монгол улсын эх болсон унаган байгалийг хамгаалж, Монгол орноо ойжуулах, байгалиа нөхөн сэргээх, иргэн бүрийн экологийн боловсролыг дээшлүүлж тэдний байгалиа хамгаалах, хайрлах сэтгэлгээг төлөвшүүлэн мод тарих хүсэл эрмэлзлийг төрүүлэх. Монгол улсдаа 10 сая мод ургуулах. == Үйл ажиллагааны удирдагчид == # Зоригт /2007-2008/ # Энхмандах /2008-2009/ # Мөнгөнцэцэг /2009-2010/ # Дэлгэрцэцэг, Номин /2010-2012/ # Энхбаясгалан, Энхзул /2012-2013/ # Гомбо, Оюунлхам /2013-2015/ #Т.Ундрах /2016-2018/ #А.Амармэнд /2019-/ == Хийсэн үйл ажиллагаанууд == == Хамтран ажилладаг байгууллагууд == * Ногоон Ази ТББ * Цахим Өртөө ТББ * Тэнгри Холдинг * Мобиком *Ворлд Плас *ecovoyagemongolie.com (Авид Зам ХХК) == Бусад холбоос == [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын клуб]] i5qp5u3rdibup81pg0hcfnmkfxo3out II Александр 0 50794 869632 850116 2026-09-14T03:25:39Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 869632 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander II by Ivan Tyurin (1860s, GIM).jpg|thumb|right|II Александр хаан]] '''II Александр''' (<abbr>1818 оны 4-р сарын 17</abbr> [29] -нд Москва хотод төрсөн — 1881 оны 3-р сарын <abbr>1</abbr> [13]-нд Санкт-Петербург хотод нас барсан) — 1855–1881 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] төр барьсан [[хаан]]. Албан ёсны нэр нь '''Алекса́ндр II Николаевич''' — Романовын үе залгамжилсан Бүх Оросын Эзэн хаан, Польшийн хаан /Царь/, Финляндын Их гүн (1855—1881) өргөн хүрээтэй шинэчлэл хийсэн Хаан. '''II Александр''' нь Бүх оросын Эзэн хаан '''Никола́й I,''' оросын хатан хаан '''Алекса́ндра Фёдоровна''' (Пруссын Фридрих Вильгельм II хааны охин) нараас төрсөн хүү. Өв залгамжлагчийн хувьд түүний боловсролд эцэг эх нь онцгой анхаарал, хяналтан дор гэртээ боловсрол эзэмшсэн. Александрын сургалтанд хамба лам Г.П.Павский, В.Б.Бажанов (Бурханы хууль сургааль), М.М.Сперанский (хууль тогтоомж), К.И.Арсениев (статистик ба түүх), Е.Ф.Канкрин (санхүү) нар Александр, Ф.И.Бруннов (гадаад бодлого), Э.Д.Коллинз (физик, математикийн шинжлэх ухаан), К. Б. Триниус (байгалийн түүх), Г.И.Гесс (технологи ба хими) нар оролцож байжээ. Александр мөн цэргийн шинжлэх ухаанд суралцсан; Англи, Франц, Герман, зураг зурах, сэлэм болон бусад салбарууд байжээ. 16 нас хүрсэний дараа 1834 оны 4-р сарын 22-нд (5-р сарын 4) ханхүү Александрын тангараг өргөх ёслол Өвлийн ордны том сүмд болсон. Тангараг өргөсний дараа угсаа залгамжлагч хунтайжийг эцэг нь эзэнт гүрний төрийн гол байгууллагуудад танилцуулав: 1834 онд Сенатад, 1835 онд Ариун Удирдах Синодод гишүүн, 1841 оноос Төрийн Зөвлөлийн гишүүн, 1842 оноос - Сайд нарын хороонд. 1846 онд 1-р зэргийн Гэгээн Владимирын одонгоор шагнагджээ. 1837 онд Александр Оросоор урт удаан аялал хийж, Европын хэсэг, Кавказ, Баруун Сибирийн 29 мужид болон 1838-1839 онд Европоор айлчилжээ. Тэрээр Сибирьт очсон Оросын анхны хаан байжээ. == Александрын хийсэн гол шинэчлэлүүд: == * Цэргийн суурингуудыг татан буулгах (1857) * Хамжлагт ёсыг халах (1861) * Санхүүгийн шинэчлэл (1863) * Дээд боловсролын шинэчлэл (1863) * Орон нутгийн удирдлага ба шүүхийн шинэчлэл (1864) * Хотын өөрийн удирдлагын шинэчлэл (1870) * Дунд боловсролын шинэчлэл (1871) * Цэргийн шинэчлэл (1874) зэрэг юм. == Гадаад бодлого == II Александрын үед Орос улс Оросын эзэнт гүрнийг бүх талаараа тэлэх бодлогыг үргэлжлүүлэв. Энэ хугацаанд [[Төв Ази]], Кавказын Чечень, Черкесс, Ар кавказын Карс муж, Амур муж, Алс Дорнодын Приморье улсууд эзэнт гүрэнд нэгдсэн байна. Түүний хаанчлалын эхний жилүүдэд Кавказын дайн ялалтаар өндөрлөв. Төв Азийг байлдан дагуулах ажиллагаа амжилттай дуусав (1865-1881 онд Туркестаны ихэнх хэсэг Оросын нэг хэсэг болсон). 1871 онд А.М.Горчаковын ачаар Орос улс Хар тэнгис дэх эрхээ сэргээж, флотоо тэнд байлгах хоригийг цуцалж чаджээ. 1877 онд Балканы хойгийн славянчуудын бослогыг туркууд хэрцгийгээр дарсны дараа Оросын Эзэн хаан Османы эзэнт гүрэнтэй дайн хийхээр шийджээ. Орос дайнд ялалт байгуулсны үр дүнд "Сан-Стефан"-ы энхийн гэрээгээр Румын, Серби, Монтенегро болон Болгар тусгаар тогтнолоо олж авчээ. 1858 онд Орос Хятадтай Айгуны гэрээ, 1860 онд Бээжингийн гэрээ байгуулж, түүний дагуу Амур муж, Приморийг ("Уссурийн нутаг") өөртөө авчээ. 1867 онд Аляск (Оросын Америк) АНУ-д 7,2 сая доллараар зарсан. Мөн Александр 1875 оны Санкт-Петербургийн гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд үүний дагуу Сахалиныг авч хариуд нь Курилын бүх арлуудыг Японд шилжүүлжээ. == Гэр бүл == 1841 оны 4 дүгээр сарын 16 (28)-нд Петербург дахь Өвлийн ордны Их сүмд Александр Николаевич Их гүнгийн авхай Мария Александровнатай / германы нэгэн улс болох Гессен улсын хааны охин, оросын [[үнэн алдартны шашин]] хүлээж аваад Мария Александровна болсон/ гэрлэжээ. Александр, Мария Александровна нар гэрлээд 40 жилийн турш аз жаргалтай амьдарсан гэдэг. Тэд нар найман хүүхэд төрүүлсэн байна. * Александра (1842—1849); * Николай (1843—1865); * Александр III (1845—1894); * Владимир (1847—1909); * Алексей (1850—1908); * Мария (1853—1920); * Сергей (1857—1905); * Павел (1860—1919). {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[I Николай]] |албан_тушаал =[[Оросын хаан]] |он =[[1855]]—[[1881]] |дараа =[[III Александр]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Александр, 2}} [[Ангилал:Оросын царь]] [[Ангилал:Романов-Хольштайн-Готторп овог]] [[Ангилал:Оросын хаан]] [[Ангилал:I Николай]] [[Ангилал:II Александр| ]] [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Крымын дайны Орос хүн]] [[Ангилал:Ариун Сахиус одон шагналтан (Рыцарь)]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан (Конгресс Польш)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1818 онд төрсөн]] [[Ангилал:1881 онд өнгөрсөн]] ei8qfdiw0ve2c18vvz24xulrk2f7l11 Олон Улсын Стандартжуулалтын Байгууллага 0 50930 869604 780210 2026-09-13T20:37:47Z Enkhsaihan2005 64429 869604 wikitext text/x-wiki {{Short description|Олон улсын стандарт боловсруулах байгууллага}} {{Redirect|ISO|other uses}} {{Инфобокс байгууллага | name = Олон Улсын Стандартжуулалтын Байгууллага | native_name = {{Unbulleted list| {{native name|en|International Organization for Standardization}} | {{native name|fr|Organisation internationale de normalisation}} | {{native name|ru|Международная организация по стандартизации}} }} | native_name_lang = | logo = ISO Logo (Red square).svg | logo_size = 170 | formation = {{Start date and age|1947|02|23|df=yes}} | predecessor = Үндэсний Стандартчиллын Нийгэмлэгүүдийн Олон Улсын Холбоо (ISA) | type = [[Төрийн бус байгууллага]] | purpose = [[Олон улсын стандарт]] боловсруулах | headquarters = [[Вернье, Швейцар|Вернье]], Швейцар<ref name=HQ>{{cite web|url=https://www.iso.org/about|title=About ISO|publisher=Олон Улсын Стандартжуулалтын Байгууллага|access-date=2026-09-13|quote=ISO Central Secretariat Chemin de Blandonnet 8 CP 401 1214 Vernier (Geneva) Switzerland}}</ref> | abbreviation = ISO | num_members = 170 гишүүн (39 сурвалжлагч, 4 захиалагч)<ref name="ISO_members">{{cite web |title=ISO members |url=https://www.iso.org/members.html |publisher=Олон Улсын Стандартжуулалтын Байгууллага |access-date=2026-09-13 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124090755/https://www.iso.org/members.html |url-status=live}}</ref> | languages = {{hlist |Англи |Франц |Орос<ref name="languages"/>}} | leader_title = Ерөнхийлөгч | leader_name = Халед Суфи | website = {{Official URL}} | remarks = UID: CHE-105.816.788 CH-ID: CH-660-3098013-3 }} [[Зураг:ISO_members.png|thumb|300px|right|ISO стандартыг хэрэглэж байгаа улс үндэстний хамаарлын карт<br />Тайлбар:<br />''Ногоон'': Үндсэн гишүүн улсууд<br />''Шар ногоон'': Дэмжигч гишүүн улсууд<br />''Улаан'': Ажиглагч статустай улсууд<br />''Хар'': ISO гишүүн бус улсууд]] '''Олон Улсын Стандартжуулалтын Байгууллага''' - товчоор '''ISO''' ([[Грек хэл|грек хэлээр]] ''isos'' ‚тэнцүү‘;<ref>{{Cite web |url=http://www.iso.org/iso/about/discover-iso_isos-name.htm |title=iso.org |access-date=2015-04-18 |archive-date=2010-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227102434/http://www.iso.org/iso/about/discover-iso_isos-name.htm |url-status=dead }}</ref> [[Англи хэл|англиар:]] ''International Organization for Standardization'') - нь олон улсын стандартын байгууллагуудын нэгдэл бөгөөд бүх салбарын олон улсын стандартыг боловсруулдаг. Гэхдээ энд [[Цахилгаан техник|цахилгаан]], [[электроник]] орохгүй учир нь олон улсын цахилгааны теxникийн комисст хамаатай, мөн [[харилцаа холбоо]]ны салбар орохгүй бөгөөд түүнийг олон улсын харилцаа холбооны нэгдэл хариуцдаг. Энэ гурван байгууллага нь нийлээд дэлхийн стандартжуулалтын нэгдэлийг ( World of Standards Cooperation товчоор: WSC) үүсгэдэг. ==ISO нэрийн товчлолын гарал үүсэл== ''Олон улсын стандартжуулалтын байгууллага'' гэсэн нэрийн орчуулга нь тухайн хэлнээс хамааран өөр өөр байдаг. Жишээлбэл: ''IOS (International Organization for Standardization'') англиар, эсвэл ''OIN (Organisation internationale de normalisation)'' францаар. Тиймээс нэгдсэн богино товчлол '''ISO''' гэж сонгосон ба энэ нь грекээр ''isos'' гэсэн үгнээс гаралтай "адил, тэнцүү, ижил" гэсэн утгатай үг юм. Ингэж энэхүү товчилсон үгийг нь бүх хэлээр бүх улс оронд нэгтгэж чадсан. ==Түүх== 1946 оны аравдугаар сарын 14-26-г хүртэл Лондон хотод олон улсын үндэсний стандартжуулалтын байгууллагуудын их хурал болсон ба үүнд дэлхийн 25 улс орон оролцсон байна. Энэ хурлаар шинэ олон улсын стандартжуулалтын байгууллага бий болгох шийдвэр гарсан ба энэ байгууллага нь [[Олон улсын үндэсний стандартжуулалтын холбоо|ISA]] (1926 онд байгуулагдсан энэ байгууллага нь 1942 онд үйл ажиллагаагаа зогсоон хаагдсан) болон ''НҮБ-ын стандартын зохицуулах хороог'' (''UNSCC - United Nations Standards Coordinating Committee'') солих зорилготой байв. Шинэ үүсгэн байгуулагдсан байгууллага нь [[Женев]]т байрлах шийдвэр гарган 1947 оны хоёрдугаар сарын 23-нд ISO үндсэн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. Тухайн үеийн Австрийн Стандартжуулалтын институт нь, өнөөдөр: [[Austrian Standards Institute]] (ASI) болон [[Швейцарын Стандартжуулалтын Холбоо]] хоёр нь үүсгэн байгуулагч гишүүн улсууд байжээ. ==Бүрэлдэхүүн== Өнөөдөр (2018 оны хоёрдугаар сарын 26-ны байдлаар) дэлхийн 161 орон ISO-д гишүүнээр төлөөлөлтэй. Эдгээрийн 119 орон нь бүрэн гишүүн (''member bodies''), 39 улс дэмжигч гишүүн (''correspondent members'') болон 3 улс ажиглагч статустай (''subscriber members'').<ref>[http://www.iso.org/iso/home/about/iso_members.htm ''iso.org/ISO members'']. ISO-Гишүүнчлэл (англиар)</ref> Гишүүн бүр нь нэг улсыг төлөөлөх ба улс бүрээс зөвхөн нэг гишүүн байдаг. ==Хамтын ажиллагаа== Нэлээд олон стандартууд нь бусад олон улсын стандартжуулалтын байгууллагатай хамтран ажилладаг. Жишээ нь: [[Олон улсын цахилгаан техникийн комисс]] (IEC) хөгжүүлж хэвлэн гаргасан стандартууд. Ингэж бий болсон стандартуудыг тэмдэглэхдээ дундуур нь ташуу зураас зуран хооронд нь тусгаарладаг. Жишээлбэл "ISO/IEC 8859" гэх мэт. == Цахим холбоос == * [https://www.iso.org/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> {{DEFAULTSORT:Олон улсын стандартжуулалтын байгууллага}} [[Ангилал:ISO-Стандарт|!]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Стандартчиллын байгууллага]] [[Ангилал:Стандарт]] [[Ангилал:Женев дэх олон улсын байгууллага|Стандарт]] [[Ангилал:1947 онд байгуулагдсан]] jcunw44bw7o81gosydd0rslupbg9dif Сайнхүүгийн Ганбаатар 0 52444 869574 866372 2026-09-13T14:02:46Z Egzs 88168 босоо ганбаагийн бага нас, инфобокс 869574 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name=Сайнхүүгийн Ганбаатар |image=Sainkhuugiin_Ganbaatar_in_2021_(cropped).jpg |office=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start1=2012 |term_end1=2016 |birth_date={{Birth date and age2|1970|07|30|df=y}} |birth_place=[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]], [[Баянхонгор аймаг]], Монгол |party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(2021–одоо) |other_party=[[Бие даагч]] (2012–2016)<br/>[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Mонгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2017–2021) |caption=С.Ганбаатар. 2017 он. |constituency1=19-р, [[Дархан-Уул аймаг]]<br/>(2012–2016) |term_start=2020 оны 6-р сарын 30 |constituency=1-р, [[Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг]]<br/>(2024–одоо)<br/>20-р, [[Орхон аймаг]]<br/>(2020–2024) |spouse=Б.Тунгалаг |children=3 охин}} '''Сайнхүүгийн Ганбаатар''' (1970 оны 7 сарын 30-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] хотод төрсөн) нь Монголын улс төрч юм. Тэрээр 2012 оноос 2016 он хүртэл [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймагт]] бие даан нэр дэвшиж сонгогдон [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр ажилласан бол [[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]-аас нэр дэвшин өрсөлджээ. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] болон [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] онд дахин УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон уг албыг одоо хашиж байгаа юм.<ref name=":1">{{Cite web |title=Сайнхүүгийн Ганбаатар |url=https://www.parliament.mn/cv/83/ |access-date=2026-09-13 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> == Бага нас == С.Ганбаатар 1970 оны 7-р сарын 30-нд Б.Сайнхүүгийн долоон хүүхдийн ууган нь болон мэндэлжээ. Ганбаатарын аав Б.Сайнхүү нь механик инженер мэргэжилтэй, ээж нь хүнсний технологич мэргэжилтэй хүн байсан.<ref name=":2">{{Cite web |last=Б.Цэдэвсүрэн |date=2021-01-29 |title=Facelook: УИХ-ын гишүүн, “Босоо” С.Ганбаатар |url=https://ubn.mn/p/10614 |access-date=2026-09-13 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Түүний өвөө, Намжилын Биндэръяа, нь Баянхонгор аймгийн анхны гавьяат багш ба Аймгийн төвийн хоёрдугаар сургууль өвөөгийнх нь нэрэмжит аж.<ref name=":2" /> С.Ганбаатарын гэр бүл [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймагт]] амьдарч байхдаа тэрээр 1978-1985 оны хооронд [[Дархан (хот)|Дархан хотын]] 10 жилийн 9 дүгээр сургуульд 1-ээс 7-р анги хүртлээ сурч байсан. 1985-аас 1988 он хүртэл Баянхонгор аймгийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургуульд сурч төгссөн.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web |last=Х.Көгершин |date=2017-06-07 |title=С.Ганбаатарын намтар |url=https://gogo.mn/r/208911 |access-date=2026-09-13 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 1990 онд С.Ганбаатарын ээж нь нас барахад тэрбээр 19 настай, хамгийн бага дүү нь гурван настай, удаах дүү нь таван настай байв. Төд удалгүй Улаанбаатар хот руу нүүж ирсэн хэмээн ярьж байсан.<ref name=":2" /> == Төгссөн сургууль, мэргэжил == * 1988-1989 МУИС-ийн Германы инженерийн хэлний бэлтгэл төгссөн * 1989-1991 онд Монгол улсын Политехникийн их сургуулийг Геологийн факультетад сурсан. * 1991-1994 он Кемерево хотын Уул уурхайн их сургуулийг Геофизикийн инженер техникийн ухааны магистрантурт сурсан. * 1994-1998 онд Хамерсмит вест лондон коллежийг HND бизнес санхүүгийн удирдлагын ангид сурсан. *2010 онд Хөдөлмөрийн дээд сургууль, Хөдөлмөрийн эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны магистр төгссөн == Ажилласан байдал, хугацаа == * 2001-2002 он [[ХААН Банк]], Тусгай активын газрын захирал * 2002-2003 он СЭЗДС-д багш * 2003-2005 он [[Удирдлагын Академи|Удирдлагын академид]] багш * 2004-2005 онд УИХ-ын даргын нийгэм эдийн засгийн бодлогын орон тооны бус зөвлөх * 2005-2007 оны 4 дүгээр сар хүртэл Эрс-Шинэчлэл хөдөлгөөний тэргүүн * 2006-2007 оны 4 сар хүртэл Үндэсний Соёмбо хөдөлгөөний удирдагч * 2004 оноос Монголын лектор төвийн хүндэт ерөнхийлөгч * 2007-2012 он Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны ҮЭ-үүдийн холбооны болон [[Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбоо|Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Холбооны]] ерөнхийлөгч<ref name=":1" /> * 2009 онд Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны дэд ерөнхийлөгч * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":1" /> * 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref name=":1" /> * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Аж үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хорооны дарга<ref name=":1" /> == ОУ-ын сонгуульт ажил == * 2007 онд Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Гүйцэтгэх зөвлөлийн орлогч гишүүн * Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Ази Номхон далайн байгууллагын ерөнхий зөвлөлийн гишүүн == Гавьяа шагнал == * Ард түмний гавьяат тэмцэгч * Нийгмийн хамгааллын тэргүүний ажилтан * 2009 оны шилдэг улс төрийн зүтгэлтэн, шилдэг эдийн засагч * ҮЭ-ийн хүндэт тэмдэг * Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны хүндэт жуух бичигтэн * [[Алтан гадас одон]] == Ном зохиол == “Далд уул”, “Зөв замд”, ”Хөх цэрэг”, ”10:8”, “Монголоо ямар улс болгох хэрхэн түүнд хүрэх вэ” зэрэг ном бичсэн.<ref name=":3" /> == Эшлэл == {{Reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons category}} *https://web.archive.org/web/20150821064949/http://ganbaatar.parliament.mn/about/brief-history/categories/1063/pages/742 {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баянхонгорынхон]] [[Ангилал:Баянхонгорын (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч‎]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:2012 онд УИХ-д сонгогдсон гишүүд]] {{DEFAULTSORT:Ганбаатар, Сайнхүүгийн}} ie3cke7ea70awkuxlujra4sxat008po Платон Ойунский 0 53687 869663 838709 2026-09-14T11:02:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869663 wikitext text/x-wiki [[Файл:Platon Oyunsky.jpg|alt=Платон Ойунский|thumb|197x197px|'''Платон Ойунский''']] [[Зураг:Platon Oyunsky 1921.jpeg|right|thumb|200x200px|Платон Ойунский]] '''Платон Ойунский''' ([[Саха хэл|якут.]] ''Былатыан Ойуунускай''；[[Орос хэл|орос]]. ''Плато́н Алексе́евич Слепцо́в,'' 1893 оны 11-р сарын 11-нд Якут мужийн Ботурусс улсад төрсөн —1939 оны 10-р сарын 31-нд Якутскт нас барсан) — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] зохиолч, нийгмийн зүтгэлтэн, Зөвлөлт якутын утга зохиолыг үндэслэгч хүн байв. Тэрээр Сталины хэлмэгдүүлэлтийн золиос болсон. == Намтар == Гэр бүл нь өнөр өтгөн байсан бөгөөд 14 хүүхэдтэй байв: 8 хүү, 6 охин. Ээжийнх нь талаас Платон Слепцов нь алдартай бөөгийн удам угсаанаас гаралтай тул түүнийг Оюунский гэдэг нууц нэрээр нэрлэдэг бөгөөд энэ нь "оюун" (бөө) ба "уус" (удам угсаанаас) гэсэн утгатай бөгөөд энэ нь 1920 онд түүний албан ёсны овог болжээ. 1910 онд тэрээр Якутск хотын дөрвөн жилийн ангийн сургуульд элсэж, М. Аммосов, Н. Неустроев нартай хамт суралцаж, 1914 онд Якутскийн багш нарын семинарт элсэж, 1917 онд төгссөн. 1917-1918 онд Томскийн багшийн дээд сургуульд суралцжээ. 1918 оны 3-р сараас хойш ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн. 1921 онд Якут мужийн Коммунист залуучуудын Эвлэлийн хорооны дарга, 1922 онд Зөвлөлт Якутын Ардын комиссаруудын зөвлөлийн дарга, 1923 онд Якут Автономит Зөвлөлт улсын Төв Гүйцэтгэх хорооны дарга. 1928-1931 онд Якутийн Боловсрол, Эрүүл мэндийн Ардын комиссар /сайд/. 1935 онд түүний санаачилгаар Якут АССР-ийн ШУА-д Хэл, соёлын судалгааны хүрээлэн байгуулагдаж, анхны захирлаар нь ажиллаж байжээ. Мөн тэр жилдээ Үндэстнүүдийн хүрээлэнд (Москва) Хэл шинжлэлийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. == Зохиолч == Платон Ойунский (Оюун) 1917 оноос шүлэг бичих болсон. 1919 онд бичсэн "''Sin biir buolbaat?''" шүлгээрээ олонд танигдав. Түүний бичсэн тууж, өгүүллэг, роман саха утга зохиолын алтан гэсэн тодотголд хамаардаг. Угсаатны зүйчийн хувьд якутын үлгэр домгийн баатруудын тухай түүхийг найруулан бичсэн ба түүний бүтээл [[Орос хэл|орос]] зэрэг олон хэлнээ орчуулагджээ. Оросын сонгодог Зөвлөлтийн зохиолчид болох А.С.Пушкин, И.А.Крылова, М.Ю.Лермонтова, Н.В.Гоголь, М.Горький, А.И.Безыменский болон бусад хүмүүсийн бүтээлийг якут хэл рүү орчуулсан. == Хэлмэгдэл == 1938 оны 2-р сарын 3-нд Дотоод яам түүнийг Эрхүү хотод баривчилж хорьсон байна. 1938 оны 2-р сарын 14-нд түүнийг Москва руу шилжүүлж, Лефортово шоронд мөрдөн байцаалтад байлгасан. 1939 оны 1-р сарын 31-нд Оюунскийг Якутск руу шилжүүлж, тэнд "Төв хэрэг" (Якутын АССР-ийн намын элитүүдийн хэрэг)-ийн гол шүүгдэгч болжээ. Дарамт шахалтаар тэрээр гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрч, дараа нь мэдүүлгээсээ татгалзаж, өлсгөлөн зарласан. Тэрээр 1939 оны 10-р сарын 31-нд Якутскийн шоронгийн эмнэлэгт нас баржээ. Сүүлд 1955 оны 10-р сарын 15-нд хилс хэргээр хэлмэгдсэн хэмээн түүний нэр төрийг бүрэн цагаатган сэргээсэн юм. ==Ном зүй == {{commonscat}} * ''Олег Абрамов''. ГУЛАГ: Сибирийн үндэсний бүгд найрамдах гурван удирдагчийн хувь тавилан ижил төстэй. (Элбэгдорж Ринчино, Эрбанов, Ойүнский, 1921—1938) // XVII шинжлэх ухааны бага хурал: Томск Улсын Их Сургуулийн Философийн тэнхим. [[Томск]], 2015 оны 5 сарын 16. — Хуудас. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0. — Internet resource: [https://web.archive.org/web/20160304104705/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] (Орос хэл) {{DEFAULTSORT:Ойунский, Платон}} [[Ангилал:Зөвлөлтийн зохиолч]] [[Ангилал:Оросын яруу найрагч]] [[Ангилал:Томскийн Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1939 онд өнгөрсөн]] {{bio-stub}} djf7px3afa3jzp0gq60wakdq7ioc0ax Mountain Dew 0 54907 869615 627757 2026-09-14T00:21:53Z Suvdhan 107455 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 869615 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}} '''Mountain DEW''' — Тус нэршил нь Монголоор |Уулын шүүдэр| гэж орчуулагдах бөгөөд согтууруулах зүйл ороогүй нэг төрлийн сэргээгч хүч тамир нөхөгч ундаа юм. Үндсэн жор нь Ноксвил хотод [[1940]] оод онд бий болсон юм. Анх гарахдаа вискины хольцтой байсан гэж ойлгож болно. 1964 оноос эхлэн Pepsi-Cola компани жорыг өөрийн болгон худалдан авснаар Mountain Dew бүтээгдэхүүний шинэ эрин үе эхэлсэн. Ингэснээр тус бренд ундаа нь Америк болон Канадын орнуудаар асар богино хугацаанд дэлгэрч өдөр тутмын хэрэглээ болсон. Mountain Dew нь өнөө үед EXTREME SPORT, E-SPORT гэх мэт өргөн дэлгэрсэн хүчирхэг спортын төрөлд нэр хүнд бүхий брэнд юм. 1940 он - 40-оод оны эхээр Барлэйн ахан дүүс болон Алли Хартман буюу Hartman Beverage өөрсдийн цар хүрээгээ тэлсээр ирсэн. 1946 он - Mountain Dew-ын савалгаа нь өндөр үнэлгээтэй загварчилгаатай болсон. 1948 оны 11-р сарын 12нд Mountain Dew гэсэн нэрийг өөрийн болгож албан ёсоор оюуны өмч болгон авсан. 1949 он - Барлэй Хартман нас барсан, Ингэснээр Алли Mountain dew-ыг авч үлдэв. 1954 он Tri-County Beverage нь Mountain Dew-ын борлуулах эрхийг авав. 1955 он - Mountain Dew нь анхны ACL (Өнгөт лэйблтэй) болсон. 1955 он - Өмнөх Каролинд зарагдаж эхэлснээр анх Pepsi-гийн анхаарлыг татсан. 1957 он - Алли Хартман Tip Corporatio-ны үндсэн 4-н эзэмшигчдийн нэг болсон. 1959 он - Билл Бригдфорт гэх менежер залуу нь Билл Жонес (үндсэн 4-ны нэг) хамтран шинэ Tri-City гэх ундааг бий болгосон. 1960 он - Билл Бригдфорт өөрийн Tri-city ундааны жороо Mountain Dew-ийнхтэй хольсноор шинэ төрлийн ундааг бий болгосон. 1962 он - Хэрман Мингэс (Үндсэн 4-ын нэг) SunDrop Cola брендийг үүсгэв. 1962 он The Tip Corporation Кингстон дахь анхны үйлдвэрлэлтээ эхлүүлэв. 1964 он - Pepsi нь Mountain Dew-ийн эрхийг худалдаж авав. 1965 он - Mountain Dew-ийн шинэ савлагаа бий болов. 1973 он - Шинэ үеийн залууст зориулан өөрийн савлагааны логог шинэчлэв. 1976 он - Caffeine-Free Mountain Dew нь анхны нэмэлт Mountain Dew-ийн танилцуулав. 1980 он - Aurora болон Golden Lime анхны [[Япон]] буюу олон улс дахь борлуулалтаа эхлэв. 1984 он - Sugar Free Mountain Dew нь Diet Mountain Dew болон нэрээ өөрчилсөн. 1988 он - Mountain Dew Red туршилтын журмаар Алабамад худалдаалагдаж эхэлсэн. 1989 он - Mountain Dew Sport туршилтын гаргалтаа эхлүүлсэн. 1990 он - Dry Ginger-ыг Японд үйлдвэрлэж эхлэв. 1991 он - Худалдаанаас Mountain Dew Sport-ийг хассан. 1996 он - Mountain Dew лого өөрчлөгдөв. 1998 он - Их Британид худалдаагаа зогосоосон. 1999 он - Mountain Dew лого дахин өөрчлөгдсөн 2001 он - Pepsi нь AMP ENERGY-г гаргав. 2002 он - Mountain Dew Blue Shock худалдаанд гарав. 2003 он - Богино хугацаанд Mountain Dew Live Wire худалдаанд гарсан. 2004 он - Taco Bell-ыг Mountain Dew-ийн хамтаар санал болгох болсон. 2005 он - Mountain Dew-ын савлагааг өөрчилсөн. 2005 он - Halloween-д зориулан Ptich Black 2-ыг гаргасан. 2006 он - Mountain Dew MDX-ыг ашиглаж эхлэв. 2007 он - Green Label art-ын идэвхжүүлэлт эхэлсэн. - HALO 3 тоглоомтой хамтран ажиллав. - DEWmocracy төслийн идэвхжүүлэлтийн аян эхэлсэн. 2008 он - Blue shock Freeze болон эргэн ирсэн. 2009 он - Mountain Dew Thin Ice Freeze худалдаанд гарсан 2010 он - Adrenaline Mountain Dew [[Польш]] улсад гарч эхэлсэн. - Halo Reach тоглоомтой хамтран ажилласан. - The Honor the Code идэвхжүүлэлт эхэлсэн. 2011 он - Mountain Dew Grape is Японд гарч эхэлсэн. - The Mountain Dew Coolatta гарсан. 2012 он - Mountain Dew бусад орнуудаар тараалт их хэмжээгээр хийгдсэн. - Halo 4 тоглоомтой хамтран ажилласан. - Game Fuel идэвхжүүлэлт эхэлсэн. - Шинэ Зиландад үйлдвэрлэж эхэлсэн. 2013 он - Спортын чиглэлийг давамгайлан авсан. 2014 он - "Dewitos" -ын туршилтын ажлыг эхлүүлсэн. 2015 он - Kickstart (Strawberry Kiwi), Kickstart (Pineapple Orange Mango)-г гаргасан. gy8osk3b0jpsqtp9dp9flmb4j5fk1s8 Загвар:Country data Булган аймаг 10 59124 869649 471070 2026-09-14T08:20:32Z Saruul 04 37290 Шинэ далбаа, бэлгэ тэмдэг 869649 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Булган аймаг | flag alias = Mn flag bulgan aimag 2022.svg | flag alias-coa = Mn coa bulgan aimag 2022.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} | border-coa = <noinclude> | var1 = coa | redir1 = Булган </noinclude> }} awlh9wj6al79tfmw4ccfxgz0uk5z51o Загвар:Country data Орхон аймаг 10 59198 869646 841812 2026-09-14T08:15:39Z Saruul 04 37290 SVG файл 869646 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Орхон аймаг | flag alias = Mn flag orkhon aimag 2024.svg | flag alias-coa = Mn coa orkhon aimag.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} | border-coa = <noinclude> | var1 = coa | redir1 = Орхон </noinclude> }} mntz03v674p5mfayoe2ch3fq2t72deg Ангилал:Зүүн ази судлал 14 60145 869576 533230 2026-09-13T14:37:30Z EmausBot 7864 Бот: Исправление неработающего перенаправления на перемещенную целевую страницу [[Ангилал:Зүүн Ази судлал]] 869576 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Зүүн Ази судлал]] k132njw9g4fdnjc6a9rxtgqahnxhjku Чөлөөт Хэвлэл Сан 0 60892 869586 817603 2026-09-13T15:21:20Z Enkhsaihan2005 64429 869586 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хэвлэх компани}} {{Инфобокс байгууллага | name = Чөлөөт Хэвлэл Сан | logo = | caption = | abbreviation = FPF | formation = 1996 оны 2 сарын 16 | type = [[төрийн бус байгууллага]] | status = | purpose = | headquarters = [[Улаанбаатар]] | location = | coordinates = | region_served = [[Монгол]] | membership = | language = | key_people =Х.Наранжаргал, Н.Болормаа | affiliations = | budget = | num_staff = 25 | num_volunteers = | website = {{url| http://www.freepress.mn/}} }} '''Чөлөөт Хэвлэл Сан''' (ЧХС сонины хэвлэх үйлдвэр) – [[Монгол улс]]ын хэвлэлийн томоохон үйлдвэрүүдийн нэг. Монгол улсыг [[Ардчилал|ардчилсан]] чөлөөт тогтолцоо, нээлттэй зах зээлд шилжсэнтэй холбогдуулан [[Дани]] улсын Засгийн газраас үзүүлсэн буцалтгүй тусламжийн санхүүжилтээр “Монгол дахь чөлөөт, хараат бус [[Нийтийн хэвлэл мэдээлэл|хэвлэл]]” төслийн хүрээнд [[1996 он]]д байгуулагдсан. Монголд чөлөөт хэвлэлийн тогтолцоо бүрэлдэн хөл дээрээ баттай зогсоход энэ үйлдвэрийн гүйцэтгэсэн үүрэг үнэлж баршгүй гэдгийг судлаачид тэмдэглэдэг.<ref>http://morningnews.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=11013{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монголын сонины үйлдвэрлэлийн салбарт технологийн болон [[програм хангамж|программ хангамж]]ийн шинэчлэлээр олон жил тэргүүлж байв. 1996-[[2005 он]]д үндэсний хэмжээнд хэвлэгдэн гардаг сонины нэрийн дүнгээр 90 гаруй хувийг дангаараа үйлдвэрлэж байсан бол [[2016 он]]ы байдлаар 60 шахам хувийг хэвлэж байна. ==Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл== * [[Сонин]]<nowiki/>ы үйлдвэрлэл, үйлчилгээ * [[Хэвлэл]]<nowiki/>ийн хальс болон хавтан боловсруулах үйлчилгээ * Оффсет [[хэвлэл]]<nowiki/>ийн үйлдвэрлэл, үйлчилгээ ==Түүх== [[1991 он]]ы 10 дугаар сард [[Улаанбаатар хот]]ноо болсон [[НҮБ]]-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн донор орнуудын бага хурал дээр Дани улс Монгол улс дахь ардчиллын үйл явцад дэмжлэг үзүүлэх сонирхолтойгоо илэрхийлэв. Улмаар Засгийн газраасаа хэрэгжүүлдэг “Шилжилтийн орнуудын тусламжийн хөтөлбөр”-төө Монголыг хамруулсан юм.<ref>{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=1133261 |title=Archive copy |access-date=2016-08-30 |archive-date=2014-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220031/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=1133261 |url-status=dead }}</ref> Данийн олон улсын тусламжийн байгуулага ДАНИДА-гийн шугамаар Монголын [[хөдөө аж ахуй]], эрчим хүч, байгаль орчин хамгаалах, [[боловсрол]], хэвлэл болон хүмүүнлэгийн салбарт хэд хэдэн төслийг хэрэгжүүлж эхлүүлсэн бөгөөд эдгээрийн нэг нь “Монгол дахь чөлөөт, хараат бус хэвлэл” төсөл байв. “Чөлөөт хэвлэл” төсөл нь Данийн тусламжаар санхүүжүүлсэн төслүүдээс өнөө хэр хамгийн үр дүнтэй хэрэгжсэн төслийн нэгэнд тооцогддог. Сонин хэвлэх үйлдвэрийг байгуулахад Данийн Засгийн газар гурван сая 725 мянган дани кроны хөрөнгө оруулалт хийж, Монголын Засгийн газар 925 мянган кронтой тэнцэх төгрөгийн эргэлтийн хөрөнгө хандивласан юм. ===Үүсгэн байгуулагдсан нь=== [[Пунцагийн Жасрай]]н толгойлж байсан Монгол улсын Засгийн газраас 1993 оны 11 дүгээр сарын 18-нд “Дани улсын буцалтгүй тусламжийг ашиглах талаар авах арга хэмжээний тухай” 169 тоот тогтоол гаргаж, "Монголын [[хэвлэлийн хүрээлэн]], Сонины хэвлэх үйлдвэр байгуулах" төслийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохицуулан удирдах Монголын талын Байнгын хороог батлав. Уг тогтоолын дагуу, Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг]]т улсын төсвийн болон зээлийн хөрөнгөөр баригдаж байсан Хүүхэд, залуучуудын хэвлэлийн үйлдвэрийн барилгын "Б" корпусыг, шинээр байгуулах Монголын хэвлэлийн хүрээлэн, Сонины хэвлэх үйлдвэрт шилжүүлэн ашиглуулахаар болжээ. Мөн Хэвлэлийн хүрээлэн, Сонины хэвлэх үйлдвэрийн ашиглалтын өмнөх захиргааг байгуулан, Хүүхэд, залуучуудын хэвлэлийн үйлдвэрийн барилгыг барихад зориулж "Монгол хэвлэл" компани, "Монгол даатгал" банкнаас авсан зээлийг хүүгийн хамт албан ёсоор түүнд шилжүүлэхийн хамт хэвлэх үйлдвэр, хүрээлэнг төсөлд заасан графикт хугацаанд нь ажиллуулж эхлэхийг төслийн Монголын талын хорооны даргад даалгав. Энэ хорооны даргаар тухайн үед Соёлын сайд байсан [[Намбарын Энхбаяр]] томилогджээ. Байнгын хорооны гишүүд нь Монгол улсын шадар сайдын туслах [[Нямаагийн Энхболд|Н.Энхболд]], Монголын чөлөөт ардчилсан сэтгүүлчдийн холбооны ерөнхийлөгч Ц.Дашдондов, Монголын сэтгүүлчдийн холбооны ерөнхийлөгч С.Цэрэндорж, Үндэсний хөгжлийн газрын хэлтсийн дарга Т.Баавай, Данийн [[Сэтгүүл зүй]]<nowiki/>н сургуулийн ректор Ким Минке нар байв. ===1990-ээд он=== [[1993 он]]ы 12 дугаар сард байгуулагдсан Л.Пүрэвсүрэн захиралтай Ашиглалтын өмнөх захиргаа “Монгол хэвлэл” компанийн 8 тоот өрөөг түрээслэн үйл ажиллагаагаа эхлэхийн хамт Сонины хэвлэх үйлдвэрийн барилгыг Барилгын цэргийн 012 дугаар анги, архитекторч Ө.Ганболдын шинэчилсэн зургаар барьж эхлэв. [[1994 он]]ы наймдугаар сард “Чөлөөт хэвлэл” сонины анхны дугаарыг төслийн менежер Майкл Соммервиль, төслийн туслах Л.Сэлэнгэ нар Дани улсад хэвлүүлэн авчирсныг нийтийн хүртээл болгожээ. Мөн оны 10 дугаар сард үйлдвэрийн ерөнхий инженерээр Б.Галсандорж томилогдсон бол [[1995 он]]ы нэгдүгээр сард үйлдвэрийн анхны захирлаар [[Хашхүүгийн Наранжаргал|Х.Наранжаргал]]<nowiki/>ыг томилов. [[1995 он]]<nowiki/>ы дөрөвдүгээр сард Монголын хэвлэлийн хүрээлэн, Сонины хэвлэх үйлдвэрийн барилгыг улсын комисс хүлээн авав. Зургадугаар сард ДАНИДА-гийн нэрийн өмнөөс төслийг Монголд хэрэгжүүлэгч байгууллагаар Данийн Сэтгүүл зүйн сургууль ажиллаж эхэллээ. Мөн оны есдүгээр сард Сонины хэвлэх үйлдвэр Монголын хэвлэн нийтлэгчдийн сангийн статусаар албан ёсоор улсад бүртгүүлж, Хууль зүйн яамнаас гэрчилгээ авав. 1996 оны нэгдүгээр сард Дани улсаас хэвлэлийн тоног төхөөрөмж, сонины цаас, түүхий эд материал бүхий 18 контейнер илгээсэн нь Монголын хилээр орж ирэв. Нэгдүгээр сарын 31-нд хэвлэлийн машин техникийн суурилуулт эхэлж, хоёрдугаар сарын есөнд бүх технологиор анхны туршилтыг амжилттай хийн, хоёрдугаар сарын 27-нд албан ёсоор үйлдвэрлэлээ эхэлжээ. Ингэхдээ Монголын үндэсний чөлөөт хэвлэл "Ил товчоо" сониныг А3-8 нүүр, 7000 хувиар хэвлэв. Үүнээс хойш дөрвөн сарын дараа, [[Улсын Их Хурал|парламентын]] сонгуульд өрсөлдөгч гол хоёр намын сурталчилгааны хоёр сониныг нийт 320 мянган хувиар хэвлэжээ. [[1998 он]]ы нэгдүгээр сард [[Бельги]]йн “Agfa”([[:en:Agfa-Gevaert|en]]) компанийн Дани дахь салбартай хийсэн гэрээний дагуу, өнгө ялгах “Imagesetter Avantra 25Е” болон бусад тоног төхөөрөмжийг хүлээн авч Данийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтайгаар суурилуулан өнгөт сонины үйлдвэрлэл эхлэх бэлтгэл хангав. Хоёрдугаар сард анхны өнгөт сонин “Чиний зураг” хэвлэгдэв. Тавдугаар сард “Цэнхэр дэлгэц” сониныг дөрвөн өнгөөр 20 мянган хувь хэвлэжээ. Захирлуудын зөвлөлийн хурлаар Чөлөөт Хэвлэл Сангийн дүрмийг батлав. [[1999 он]]ы хоёрдугаар сард үйлдвэрийн захирлаар ерөнхий инженер Б.Галсандорж, Удирдах зөвлөлийн даргаар Х.Наранжаргал томилогджээ. Удирдах зөвлөлийн анхдугаар хурал болов. Чөлөөт Хэвлэл Сан, Монголын хэвлэлийн хүрээлэнд уг байгаа барилгыг нь үнэ төлбөргүй шилжүүлэх Төрийн өмчийн хорооны 1383 тоот тогтоол гарав. ===2000-аад он=== “Чөлөөт хэвлэл” төслийг дуусгавар болгох тухай Монгол-Данийн Засгийн газар хоорондын гэрээнд Гэгээрлийн сайд А.Баттөр гарын үсэг зурав. 2000 онд CTF технологийг боловсронгуй болгож, [[2001 он]]д зургаан секц бүхий хэвлэлийн “Solna” машин шинээр суурилуулсан бол 2005 онд CtP технологи нэвтрүүлэн [[Герман]]ы “Krause” фирмийн хавтан боловсруулах машиныг суурилуулжээ. [[2006 он]]д Сангийн 10 жилийн ойг тэмдэглэв. [[2007 он]]д 18 секц бүхий номын цуглуулгын машин суурилуулан, Сангийн 10 жилийн ойд зориулсан “Чөлөөт хэвлэлийн голомт” номыг хэвлэсэн нь шинэ технологийн анхны дээж бүтээгдэхүүн болов. Мөн оны наймдугаар сард сурах бичгийн анхны туршин хэвлэлтээр “[[Англи хэл]] VI” номыг 1200 хувь хэвлэжээ. Есдүгээр сард үйлдвэрийн номын шинэ шугамыг албан ёсоор нээв. “Монголд үйлдвэрлэв-2008” үзэсгэлэнгээс “Сонинууд” бүтээл “Шилдэг бүтээгдэхүүн”-ээр шалгарчээ. ===2010-аад он=== Сангийн гүйцэтгэх захирлаар Н.Болормаа томилогдов. 2012 онд [[Япон]] улсын “Dainnipon Screen” компанитай байгуулсан Хөрөнгө оруулалтын гэрээний дагуу PT-R 8600 NS шинэ технологийг хүлээн авч суурилуулав. 2013 оны тавдугаар сард [[Өмнө Солонгос|Өмнөд Солонгос]]ын ILJIN PMS компанитай байгуулсан хөрөнгө оруулалтын гэрээний дагуу Японы “Komori” корпорацийн оффсет хэвлэлийн таван өнгийн машиныг хүлээн авч суурилуулан ном сэтгүүлийн шинэ шугам ажилд оруулав. [[2014 он]]д Өмнөд Солонгосын “Myoung Shin Industry”, "Hanil", GMP, БНХАУ-ын “HGPM Hongkong International” компаниудаас нугалаа, огтлоо, наалт, үдээний тоног төхөөрөмж худалдан авч суурилуулсанаар хэвлэлийн дараах үйлчилгээний дамжлагатай болов. Анхны брэнд бүтээгдэхүүн болох Өрхийн орлого зарлага, Бизнесийн орлого зарлагын дэвтрүүд хэвлэгдэв. 2015 онд хавтан боловсруулах дамжлагын өртгийн менежментийг боловсронгуй болгох чиглэлээр хөрөнгө оруулалт хийж, “ZacPlus” төхөөрөмжийг худалдан авч үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэв. [[2016 он]]д Сан үүсгэн байгуулагдсаны 20 жилийн ойд зориулан “Чөлөөт хэвлэлийн урсгал” нэртэй, байгууллагын сүлд дуутай боллоо. 20 жилийн ойн ёслолын арга хэмжээнд “Монгол дахь чөлөөт хараат бус хэвлэл” төслийг анх ивээлдээ авсан Монгол улсын анхны ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]]; төслийн менежер, Данийн Сэтгүүл зүйн сургуулийн Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга Йорген Ринггаард; УИХ-ын гишүүн, Сангийн анхны Захирлуудын зөвлөлийн гишүүн Н.Энхболд; Сангийн анхны ерөнхий инженер, гүйцэтгэх захирал асан Б.Галсандорж нарын хүмүүс хүндэт зочноор уригдан оролцов.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/237034 |title=Archive copy |access-date=2016-08-30 |archive-date=2017-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512004217/http://www.news.mn/r/237034 |url-status=dead }}</ref> ==Статус== Нийгэмд үйлчилдэг, ашгийн бус, гишүүнчлэлгүй төрийн бус байгууллага.<ref>{{Cite web |url=http://www.freepress.mn/index.php/about-us/introduction |title=Archive copy |access-date=2016-08-30 |archive-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031074107/http://freepress.mn/index.php/about-us/introduction |url-status=dead }}</ref> {{Quotation|“Ашгийн бус байгууллагын статус нь “Чөлөөт хэвлэл” төслийн гол [[логик]], зорилгын бодит үргэлжлэл байсан юм. Энэ нь санхүүгийн болон [[улс төр]]ийн ашиг сонирхлоос хараат бус байх хамгийн тодорхой, илэрхий шилдэг загвар. Ашгийн бус статустай байхын тулд хэвлэлийн үйлдвэрийг төрийн бус байгууллага гэж бүртгүүлэх хэрэгтэй болсон. Тиймээс хамгийн зохистой хэлбэр буюу хувилбар нь Сан байгуулах явдал гэсэн шийдэлд хүрсэн юм. ТББ-ын тухай Монгол улсын хуулийн дагуу сангууд нь [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] үйл ажиллагаа явуулан, явуулсан үйл ажиллагаанаасаа орлого олохыг зөвшөөрсөн байдаг. Энэ чиглэлээр бид Дани улс болон барууны орнуудад ашигладаг арга замыг дагасан болно” ''Йорген Ринггаард. “Монгол дахь чөлөөт, хараат бус хэвлэл” төслийн менежер, Данийн Сэтгүүл зүйн сургуулийн Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга.''}} ==Удирдах зөвлөл== Эрх барих дээд байгууллага нь Сангийн Ажилтнуудын болон Үйлчлүүлэгчдийн чуулганаас сонгогдсон гишүүдийн төлөөллөөс бүрдэх Удирдах зөвлөл юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.freepress.mn/index.php/about-us/introduction |title=Archive copy |access-date=2016-08-30 |archive-date=2016-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031074107/http://freepress.mn/index.php/about-us/introduction |url-status=dead }}</ref> Удирдах зөвлөл нь долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй. Гишүүд нь тус бүр дүрэмд заасан бүрэн эрхийн хугацаагаар ажиллаж, жил бүр сэлгэгдэх зарчмаар ажилладаг. Удирдах зөвлөлийг хоёр чуулганаас тус бүр гурван хүн нэр дэвшүүлэн сонгоно. Уг чуулганууд нь жилд нэг удаа хуралдаж, гишүүдийнхээ эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг мэргэжлийн үүднээс төлөөлүүлэхээр, Удирдах зөвлөлд гишүүн сонгох, эргүүлэн татах эрх бүхий бүтэц юм. Зөвлөлийн даргыг, зөвлөлийн гишүүдийн нууц санал хураалтаар, гурван жилийн хугацаагаар сонгоно. ===Ажилтнуудын чуулган=== Ажилтнуудын чуулган нь Удирдах зөвлөлийн сонгуулийн өмнөх сарын эхний өдрийн байдлаар Санд ажиллаж буй орон тооны ажилтнуудаас бүрдэнэ. Чуулганаас Удирдах зөвлөлийн долоон гишүүний гурвыг сонгодог. Гишүүдийнх нь 50-иас дээш хувь оролцсон нөхцөлд Ажилтнуудын чуулганыг хүчин төгөлдөр гэж үзнэ. Ажиллагсад өөрсдийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх мэдлэг туршлага бүхий гаднын хүмүүсийг сонгож болдог. ===Үйлчлүүлэгчдийн чуулган=== Зургаан сараас доошгүй хугацаанд тогтвортой хамтран ажиллах (үйлчлүүлэх) гэрээтэй этгээд Сангийн Үйлчлүүлэгчдийн чуулганы гишүүнд тооцогдоно. Чуулганаас Удирдах зөвлөлийн долоон гишүүний гурвыг сонгодог. Ингэхдээ хэвлэн нийтлэгчид өөрсдөө бус, харин хэвлэн нийтлэгчдийн нийтлэг ашиг сонирхлыг хамгаалах тал дээр мэдлэг туршлага бүхий мэргэжлийн хүмүүс, тухайлбал, хуульч, эдийн засагч эсвэл бусад чиглэлээр мэргэшсэн хүмүүсийг сонгодог байна. ===Гишүүд=== Удирдах зөвлөлийн дарга: * Х.Наранжаргал. “Глоб интернэшнл” төрийн бус байгууллагын тэргүүн Удирдах зөвлөлийн гишүүд: * Ё.Өнөрбаяр. Монголын хуульчдын холбооны гишүүн, Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны өмгөөлөгч * С.Шаравдорж. МСНЭ-ийн дэд ерөнхийлөгч, Орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн сүлжээ МЭРИ төвийн тэргүүн * Ш.Алтанхуяг. Менежментийн зөвлөх * Д.Одмаа. Монголын [[маркетинг]]ийн холбооны Удирдах зөвлөлийн гишүүн * Б.Галсансүх. [[Яруу найрагч]] * Ц.Мөнхжин. “Засгийн газрын мэдээ” сонины орлогч эрхлэгч ==Үе үеийн удирдлагууд== {| class="wikitable" |- ! ! Албан тушаал ! Нэр ! Томилогдсон |- ! 1. | "Чөлөөт хэвлэл" төслийн Байнгын хорооны дарга | [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]. Соёлын сайд | 1993.11 сар |- ! 2. | Сонины хэвлэх үйлдвэрийн анхны захирал | Х.Наранжаргал | 1995.01-1999.02 сар |- ! 3. | "Сонины хэвлэх үйлдвэр" сангийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга | Ч.Лхагважав. Гэгээрлийн сайд | 1996.11 сар |- ! 4. | "Сонины хэвлэх үйлдвэр" сангийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга | [[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]. Гэгээрлийн сайд | 1998.06 сар |- ! 5. | "Сонины хэвлэх үйлдвэр" сангийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга | А.Баттөр. Гэгээрлийн сайд | 1999.02 сар |-228 ! 6. | Сонины хэвлэх үйлдвэрийн захирал | Б.Галсандорж | 1999.02-2011.06 сар |- ! 7. | Чөлөөт Хэвлэл Сангийн Удирдах зөвлөлийн дарга | Х.Наранжаргал. "Глоб Интернэшнл" ТББ | 1999.02-2002.06 сар |- ! 8. | ЧХС-гийн Удирдах зөвлөлийн дарга | Ж.Элбэгсайхан. "Глобус" хууль зүйн товчоо | 2002.06-2013.01 сар |- ! 9. | ЧХС-гийн Удирдах зөвлөлийн дарга | Х.Наранжаргал. "Глоб Интернэшнл" ТББ | 2013.01 сар- өнөөг хүртэл |- ! 10. | ЧХС-гийн гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгч | Н.Болормаа |2011.06-2011.10 сар |- ! 11. | ЧХС-гийн гүйцэтгэх захирал | Н.Болормаа | 2011.10.01- өнөөг хүртэл |} ==Боловсон хүчин== Нийт ажилтны тоо 40. Үүнээс захиргаа, маркетинг 4; санхүү, аж ахуй 11; үйлдвэрлэл, инженер техникийн 25 ажилтантай. (2016 оны байдлаар) ==Техник, тоног төхөөрөмж== [[1996 он]]<nowiki/>д үйлдвэрлэлийн үндсэн техник технологио суурилуулсан. Хөрөнгө оруулалтын бодлогоор тухай бүр өргөтгөл шинэчлэл хийж, хэвлэлийн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл, худалдаагаар дэлхийд тэргүүлэгч Дани, [[Швед]], Герман, Англи, Япон улсуудын дэвшилтэт технологиор үйлдвэрээ бүрэн тоноглосон. 1998 оноос эхлэн хэвлэлтийн өмнөх үйлдвэрлэлийн процесст OPI, CtF, CtP гурван үеийн технологийг Монголд улсад анх удаа шат дараалан нэвтрүүлж, өнгөт сонин үйлдвэрлэх бололцоог бүрдүүлэн сонины үйлдвэрлэл, өнгө салгалтын үйлчилгээний хурд, чанарыг шинэ шатанд гаргажээ. [[2001 он]]<nowiki/>д хэвлэлийн зургаан секцтэй “Solna” хэвлэх машин суурилуулан Монголын хэвлэлийн үйлдвэрийн салбарт хамгийн олон өнгөтэй, олон нүүртэй сонин хэвлэх боломжийг бүрдүүлэв. Энэхүү машин нь төрөл бүрийн форматын 50 хүртэлх нэрийн сониныг өдөрт нь багтаан өндөр тоо хэмжээгээр хэвлэн гаргах хүчин чадалтай. 2007 онд 18 секц бүхий номын цуглуулгын "Harris" шугам, гурван тал огтлооны орчин үеийн төхөөрөмж суурилуулсан нь мөн хамгийн олон нүүртэй, хамгийн олон тоотой номыг богино хугацаанд түргэн шуурхай хэвлэж, цуглуулж хавтаслах хүчин чадалтай. 2012 онд хэвлэлтийн өмнөх үйлдвэрлэлийн процесст дараа үеийн технологийг амжилттай нэвтрүүлснээр эх бэлтгэлийн үйл ажиллагааг хялбарчилж, үйлдвэрлэлийн хурд, чанарыг нэмэгдүүлсэн. [[2012 он]]<nowiki/>оос эхлэн хэрэгжүүлсэн хэвлэлтийн өмнөх, хэвлэх, хэвлэсний дараах дамжлага хамарсан хөрөнгө оруулалтын төслийн хүрээнд Японы “Dainnipon Screen” компанийн PT-R8600 N-S хэвлэлийн хавтан боловсруулах машин, Японы “Komori” корпорацийн “Entrone 529” таван өнгийн хэвлэлийн машин, Германы “Beil” группын PPL-300 маркийн хавтангийн оптик нугалааны төхөөрөмж, Өмнөд Солонгосын GMP компанийн “Protopic Auto 540 Dual Photo” бүрэлтийн машин, Японы “Horizon” компанийн BQ 270 C маркийн наалтын машин болон хэвлэлтийн дараах ажиллагааны бусад технологиудыг суурилуулснаар үйлдвэрлэлийн шинэ шугамын технологийн хүчин чадал бүрдэж, цаасан хэвлэлийн бүхий л нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой болсон. Үйлдвэрт суурилагдсан технологийн хүчин чадал жилд 51,1 сая даралт хуудас. ==Хүчин чадал== Үндэсний хэмжээний сонины нэрийн дүнгээр 60 гаруй, борлуулалтын тоо хэмжээгээр 70 гаруй хувийг үйлдвэрлэн гаргадаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/237034 |title=Archive copy |access-date=2016-08-30 |archive-date=2017-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512004217/http://www.news.mn/r/237034 |url-status=dead }}</ref> Үүний дотор [[өдөр тутмын сонин]]<nowiki/>уудын 50 гаруй хувь, Монгол улсын 21 [[аймаг|аймгийн]] сонин хэвлэлийг үйлдвэрлэдэг. Жилийн дундаж үйлдвэрлэл 21,5 сая даралт, сарын дундаж үйлдвэрлэл 1,8 сая даралт хуудас. 2015 оны сарын дундаж үйлдвэрлэл 1.5 сая. 2015 оны үзүүлэлтээр сард дунджаар 70 нэрийн 247 сониныг А2-4 нүүрт шилжүүлснээр 1,528,402 хувиар, нийт 129 нэрийн 2964 сониныг А2-4 нүүрт шилжүүлснээр 18,340,826 хувиар хэвлэсэн. Жилийн борлуулалтын орлого 2-2,5 тэрбум. ==Нөөцийн сан== Чөлөөт Хэвлэл Сан дүрэмд заасан зорилгынхоо дагуу цэвэр орлогынхоо 20 хувиар Нөөцийн сан байгуулж, Монголын сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн салбарыг дэмжихэд зориулж иржээ. Сангийн Удирдах зөвлөл оны эцсийн балансад тусгагдсан цэвэр орлогын дүнгээс хамааран Нөөцийн сангийн нийт хөрөнгийн хэмжээг жилд нэг удаа тогтоон, тухайн жилийн хөрөнгөөс үлдэгдэлтэй байвал дараагийн жилд шилжүүлэн Нөөцийн сангийн тухайн жилийн хөрөнгийг бүрдүүлдэг. Нөөцийн сангийн хөрөнгийг чөлөөт, хараат бус хэвлэл мэдээллийг хөхүүлэн дэмжих, эрх ашгийг нь хамгаалах, нийгэмд гүйцэтгэх үүргийг нь дээшлүүлэхэд зориулж, дээрх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус болон мэргэжлийн байгууллагуудаас ирүүлсэн өргөдлийг үндэслэн тэдгээр байгууллагуудын боловсруулж ирүүлсэн төслийг шалгаруулах замаар хуваарилдаг бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд 100 гаруй байгууллагад 200 шахам сая төгрөгийн хандив олгосон байна. Удирдах зөвлөлийн шийдвэрээр сангийн үйл ажиллагааг 2004 онд тодорхойгүй хугацаагаар зогсоосон. Нөөцийн сангийн хөрөнгийн үлдэгдэл 2016 оны байдлаар 11.4 сая төгрөг. ==“Сайн урамшуулал” хөтөлбөр== Тогтмол үйлчлүүлэгчиддээ зориулсан “Сайн урамшуулал” хөтөлбөрийг санхүүгийн болон мэргэжлийн дэмжлэгийн чиглэлээр уламжлал болгон хэрэгжүүлж иржээ. ===Санхүүгийн дэмжлэг=== Сан чөлөөт хэвлэлийг дэмжих үндсэн зорилго бүхий төслийн үзэл баримтлалыг эш үндэс болгон, үнэ тарифыг 1996-2011 оны эцэс хүртэл 15 жил тогтвортой мөрдсөн нь үйлчлүүлэгчдэд үнийн түргэн өсөлт бүхий зах зээл дээр ашигтай ажиллах боломж олгон санхүүгийн таатай нөхцөлийг бүрдүүлсэн. 2000 оноос эхлэн байнгын тогтмол үйлчлүүлэгчиддээ зориулсан урамшууллын тусгай хөтөлбөр хэрэгжүүлснээр үнийн хөнгөлөлт урамшуулал болон үйлчлүүлэгчдийн нэрийн өмнөөс төлсөн НӨАТ-т нийтдээ 3,5 тэрбум төгрөг зарцуулжээ. Үйлчлүүлэгчдийнхээ санхүү эдийн засгийн ачааллыг 30 хүртэлх хувиар хөнгөрүүлсэн “Үнийн бодлого, хөнгөлөлт урамшууллын систем”-ийг 2013 оны 12 дугаар сарын нэгнээс шинэчлэн мөрдөж, 2015 оны эцэс хүртэл нийт 792 сая төгрөгийн хөнгөлөлт олгосон. ===Мэргэжлийн дэмжлэг=== Монголын сэтгүүлчид гадаадын ижил төстэй байгууллагатай ажил мэргэжлийн холбоо тогтоох, хурал зөвлөгөөнд оролцох, туршлага судлах; сэтгүүлчдийг хөхиүлэн урамшуулах; мэргэжлийн ном товхимлуудыг хэвлэх, тараах; мэргэжлийн сургалт явуулах; салбарын судалгааг санхүүжүүлэх зэрэг олон талт үйл ажиллагаанд төрөл бүрийн дэмжлэг үзүүлдэг. ==Шагнал== * 2008 онд Монгол улсын Үйлдвэр худалдааны яам, Монголын мэргэжлийн холбоодын нэгдсэн зөвлөлөөс зохион байгуулсан “Монголд үйлдвэрлэв-2008” үндэсний үйлдвэрлэлийн шилдэг бүтээгдэхүүн шалгаруулах шалгаруулалтанд “Сонинууд” бүтээлээрээ оролцож, “Хэвлэлийн салбарын шилдэг бүтээгдэхүүн” Гран при шагнал, Засгийн газрын цом, батламж, * 2002, 2005 онуудад “Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөгч тэргүүний байгууллага” өргөмжлөл, * 2005 онд Монголын хэвлэлийн үйлдвэрүүдийн холбооны “Шилдэг шинэ технологи нэвтрүүлэгч байгууллага” өргөмжлөл, * 2010 онд Нийгэмд стандарт хэвшүүлэх сангийн “Стандарт-2010” өргөмжлөл, * 2011 онд Монголын маркетинг менежментийн хүрээлэнгээс зохион байгуулсан “Гранд экспо 2012” үндэсний бизнес фестивальд Хүнд, хөнгөн үйлдвэрийн салбарын ТОП-5 хэвлэх үйлдвэрийн нэгээр шалгарчээ. ==Сонирхолтой баримтууд== * Жанжин Д.Сүхбаатарын гуч охин, одоогийн Монголын иргэний хөдөлгөөний зүтгэлтэн Д.Сүхжаргалмаа 90-ээд онд МОНЦАМЭ агентлагийн ажилтан байхдаа ДАНИДА-гийн төслийг Монголд оруулж ирэх талаар идэвхтэй ажиллаж байжээ. * Данийн Засгийн газрын зүгээс Монголд чөлөөт хэвлэлийг дэмжих төсөл хэрэгжүүлэх талаар яригдаж байх үед Монгол улсын анхны ерөнхийлөгч П.Очирбат уг төслийг ивээлдээ авахаа мэдэгдсэн захидлыг Данийн талд илгээсэн нь төслийг саадгүй хэрэгжүүлэхэд чухал түлхэц болсон гэж үздэг. * 1992 оны дөрөвдүгээр сарын 16 буюу Ерөнхийлөгчийн захидал ДАНИДА байгууллагад илгээгдсэн өдөр Монголын сэтгүүлчдийн хоёр байгууллага МСХ, МЧАСЭ хамтран ажиллах, уг төслийг өөрийн оронд өрнөж буй ардчилал шинэчлэлийн үйл явцыг гүнзгийрүүлэх эрх ашигт нийцүүлэн үр ашигтай хэрэгжүүлэхээ илэрхийлэн хамтарсан мэдэгдэл гаргажээ. * 1995 онд үйлдвэрийн анхны компьютер, программ хангамж, тавилгыг нийлүүлсэн компани нь одоогийн “MCS Holding” компани юм. * Хэвлэх үйлдвэр 1996 онд үйл ажиллагаагаа эхэлсэн эхний зургаан сард сонины газруудад зах зээлийн бодит үнийн 70 хувьтай тэнцэх хөнгөлөлттэй үнээр үйлчилж байв. * Данийн парламентын дарга нараас хамгийн өндөр (84) насалсан гэгддэг Эрлинг Ольсен 1997 онд Монголд айлчлахдаа "Чөлөөт Хэвлэл Сан" хэвлэх үйлдвэрт зочилж байв. * Монгол хэвлэгчдийн ур чадвар найман жилийн дараагаас өнгөт сонин хэвлэх түвшинд хүрнэ гэсэн дани мэргэжилтнүүдийн дүгнэлтийг Чөлөөт Хэвлэл Сангийн хэвлэгчид хоёр жилийн дараа бодит зүйл болгож, тэдний талархлыг хүлээжээ. * Сантай хамтран ажилласан Данийн мэргэжилтнүүдээс, хэвлэх машины засварчин Свен Миккельсэн Монголд хамгийн олон буюу найман удаа ирж ажиллажээ. * Чөлөөт Хэвлэл Санд 1996 оноос хойш хэвлэгдсэн бүх сонин хэвлэлийн дээж архивлан хадгалагддаг. ==Холбоос== * Цахим хуудас: [https://www.freepress.mn freepress.mn] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Байгууллага]] [[Ангилал:Хэвлэл]] [[Ангилал:Сонин]] [[Ангилал:Сонин хэвлэл]] [[Ангилал:1996 он]] 2donfsk656lu6zo0ulfhyug2vg1kkgj R (программчлалын хэл) 0 66085 869614 869219 2026-09-14T00:13:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869614 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-14 00:13:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-11 04:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-08 00:04:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-05 03:36:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-02 02:32:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-30 02:10:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-27 00:13:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907050453/http://www.omegahat.net/|url-status=dead}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 27qqe8d28vgl9atf6uruo9zu5ipk29k Монгол улсын аймгуудын сүлд, далбаа 0 66920 869647 841814 2026-09-14T08:16:24Z Saruul 04 37290 Орхон аймаг SVG файлууд оруулав 869647 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongolian Aimags, Mongolia.png|thumb|510px|right|Хорин нэгэн аймаг, нэг нийслэлийг өнгөөр ялгасан Монгол Улсын газрын зураг]] Дараах жагсаалтанд '''[[Монгол улс]]ын''' '''[[Монгол улсын аймаг, нийслэл|аймгуудын]]''' '''[[Туг|далбаа]]''' ба '''[[сүлд]]ийг''' жагсаан оруулав. == Жагсаалт == {| class="wikitable float-left" |- ! Байршил ! Далбаа ! Сүлд ! Аймаг (кирил) ! Xудам |- | [[Зураг:Map mn arkhangai aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag arkhangai aimag 2014.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.svg|70px|rand]] | [[Архангай аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ}} |- | [[Зураг:Map mn bayan-ulgii aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag bayan olgiy aymag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa bayan olgiy aymag.svg|70px|rand]] | [[Баян-Өлгий аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}} |- | [[Зураг:Map mn bayankhongor aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag bayankhongor aymag.png|110px]] | [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|70px|rand]] | [[Баянхонгор аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ}} |- | [[Зураг:Map mn bulgan aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag bulgan aimag 2022.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa bulgan aimag 2022.svg|70px|rand]] | [[Булган аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ}} |- | [[Зураг:Map mn gobi-altai aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag govi-altai aimag 2011.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|70px|rand]] | [[Говь-Алтай аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ}} |- | [[Зураг:Map mn gobisumber aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag govisümber aimag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|70px|rand]] | [[Говьсүмбэр аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ}} |- | [[Зураг:Map mn darkhan-uul aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag darkhan uul aymag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|70px|rand]] | [[Дархан-Уул аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ}} |- | [[Зураг:Map mn dornogobi aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag dornogovi aimag 2011.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|70px|rand]] | [[Дорноговь аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ}} |- | [[Зураг:Map mn dornod aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag dornod aimag 2001.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|70px|rand]] | [[Дорнод аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ}} |- | [[Зураг:Map mn dundgobi aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag dundgovi aimag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|70px|rand]] | [[Дундговь аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ}} |- | [[Зураг:Map mn zavkhan aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag zavkhan aimag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|70px|rand]] | [[Завхан аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ}} |- | [[Зураг:Map mn orkhon aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag orkhon aimag 2024.svg|110x110px]] | [[Зураг:Mn coa orkhon aimag.svg|70px|rand]] | [[Орхон аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠣᠷᠬᠣᠨ}} |- | [[Зураг:Map mn uvurkhangai aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag Ovurhangai aymag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|70px|rand]] | [[Өвөрхангай аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ}} |- | [[Зураг:Map mn umnugobi aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag ömnögovi aimag 2011.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|70px|rand]] | [[Өмнөговь аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ}} |- | [[Зураг:Map mn sukhbaatar aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag sükhbaatar aimag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|70px|rand]] | [[Сүхбаатар аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}} |- | [[Зураг:Map mn selenge aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag selenge aimag 1999.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|70px|rand]] | [[Сэлэнгэ аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ}} |- | [[Зураг:Map mn tuv aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Tov aymag flag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|70px|rand]] | [[Төв аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠲᠥᠪ}} |- | [[Зураг:Map mn uvs aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Uvs Aimag Flag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|70px|rand]] | [[Увс аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠤᠪᠰᠤ}} |- | [[Зураг:Map mn ulaanbaatar.png|100px|rand]] | [[Зураг:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|110px]] | [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|70px|rand]] | [[Улаанбаатар]] | {{МонголЮникод|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}} |- | [[Зураг:Map mn khovd aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|70px|rand]] | [[Ховд аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠬᠣᠪᠳᠤ}} |- | [[Зураг:Map mn khuvsgul aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Mn flag khövsgöl aimag 2014.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|70px|rand]] | [[Хөвсгөл аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ}} |- | [[Зураг:Map mn khentii aimag.png|100px|rand]] | [[Зураг:Khentii aimag Flag.svg|110px]] | [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|70px|rand]] | [[Хэнтий аймаг]] | {{МонголЮникод|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}} |- |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Flags of Mongolia|Монгол улсын далбаа}} {{Commonscat|Coats of arms of Mongolia|Монгол улсын сүлд}} * [https://flagspot.net/flags/mn-prov.html Flags of the World] (англиар) [[Ангилал:Далбааны жагсаалт]] [[Ангилал:Сүлдний жагсаалт]] [[Ангилал:Монголын аймаг|!Далбаа]] qs18zu1ineo6mioso0fb96q5z2eyp6s 2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль 0 71748 869577 795820 2026-09-13T14:38:48Z Egzs 88168 нэр дэвшигчид, үр дүн, зураг 869577 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль |country = Монгол |type = presidential |previous_election = 2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль |previous_year = 2013 |next_election = 2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль |next_year = 2021 |election_date = 2017 оны 6 сарын 26 (1-р шат)<br />2017 оны 7 сарын 7 (2-р шат) |image1 = {{CSS image crop|Image = Khaltmaagiin Battulga in 2017.jpg|bSize = 160 |cWidth = 130|cHeight = 145|oTop = 3|oLeft = 20|Location=center}} |nominee1 = '''[[Халтмаагийн Баттулга|Халтмаагийн<br>Баттулга]]''' |party1 = Ардчилсан Нам (Монгол) |popular_vote1 ='''611,226''' |percentage1 ='''50.61%''' |image2 = {{CSS image crop|Image = Miyeegombyn Enkhbold in 2017.png|bSize = 160 |cWidth = 130|cHeight = 145|oTop = 0|oLeft = 22|Location=center}} |nominee2 = [[Миеэгомбын&nbsp;Энхболд]] |party2 = Монгол Ардын Нам |popular_vote2 =497,067 |percentage2 =41.16% |map_image = 2017 Mongolian Presidential Election.svg |map_caption = Хоёрдугаар тойргийн үр дүн аймгаар |title = ерөнхийлөгч |before_election = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |before_party = Ардчилсан Нам (Монгол) |after_election = [[Халтмаагийн Баттулга]] |after_party = Ардчилсан Нам (Монгол) |election_name=2017 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль|turnout=68.27% (I шат) {{increase}}1.77%<br/>60.67% (II шат) {{decrease}}7.60%}}{{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2017 оны ээлжит сонгууль''' нь [[Монгол|Монголд]] 2017 оны 6-р сарын 26-нд зохион байгуулагдсан. [[2009 оны Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]], [[2013 оны Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] онд 2 удаа сонгогдоод байсан тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж]] Үндсэн хуульд заасны дагуу тус сонгуульд нэр дэвших эрхгүй байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://en.montsame.mn/politics/8495 |wayback=20170212091458 |text=Presidential election planned for June 26 |archiv-bot=2023-09-26 04:17:21 InternetArchiveBot }} Montsame, 26 January 2017</ref> Тус сонгуульд эрх баригч [[Монгол Ардын Нам]]аас тус намын дарга [[Миеэгомбын Энхболд]], [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намаас]] [[Халтмаагийн Баттулга]], [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] намын дэд дарга [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]] нар нэр дэвшиж өрсөлдсөн бөгөөд нэр дэвшигчдийн хэн нь ч дийлэнх олонхын санал аваагүй тул Монгол Улсын түүхэнд анх удаа ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатны санал хураалтыг мөн оны 7-р сарын 7-нд зохион байгуулж, түүний үр дүнд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Х.Баттулга 7-р сарын 9-нд тангараг өргөжээ.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-mongolia-elections-idUSKBN19H238 No decisive winner in Mongolia presidential vote: election committee] Reuters, 26 June 2017</ref><ref> [http://montsame.mn/en/read/10648 Presidential election:second ballot on July 9] Montsame, 26 June 2017</ref><ref>[http://asiarussia.ru/news/16815/ Election of the President of Mongolia moved to July 7] ARD, 28 June 2017 {{mn icon}}</ref> == Нэр дэвшигчид == 2017 оны сонгуульд МАН-аас М.Энхболд, АН-аас Х.Баттулга, МАХН-аас С.Ганбаатар нар нэр дэвшсэн. Нэр дэвшигчдийн үнэмлэхийг 5-р сарын 27-нд СЕХ гардуулж өгсөн. Гардуулсан өдрөөс хойш саналын хуудас хэвлэх ажиллагаа эхэлсэн.<ref name=":1">{{Cite web |last=Х.Көгершин |date=2017-05-24 |title=Нэр дэвшигчдийн үнэмлэхийг 27-нд гардуулна |url=https://gogo.mn/r/450x9 |access-date=2026-09-13 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Сонгуулийн тухай хуулийн дагуу парламентад хамгийн олон суудалтай намаас нэр дэвшигчийн нэр эхэнд бичигдэнэ. Тиймээс МАН-аас нэр дэвшигч М.Энхболд, АН-аас нэр дэвшигч Х.Баттулга, МАХН-аас нэр дэвшигч С.Ганбаатар гэсэн дарааллаар байршуулагдсан.<ref name=":1" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Нэр ! style="width: 145px;" |Төрсөн он, газар !Уриа ! style="width: 145px;" |Албан тушаал ! colspan="3" style="width: 215px;" |Нам эвсэл |- !1 | data-sort-value="Энхболд, Миеэгомбо" |[[File:Miyeegombyn_Enkhbold_in_2017.png|106x106px]]'''[[Миеэгомбын Энхболд]]''' | data-sort-value="1964" |1964 оны 7 сарын 19<br>({{age nts|1964|07|19|2017|06|26}})<br>[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]] |Эвтэй Монгол, Ээлтэй Төр |[[Улсын Их Хурлын Дарга]]<br>(2016–2019)<br>[[Монгол Ардын Нам]]ын дарга<br>(2013–2017)<br>[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]<br>(2006–2007)<ref name="UBP">[https://web.archive.org/web/20170116170218/http://theubpost.mn/2017/01/09/6509/ Who will be the fifth President of Mongolia?] The UB Post, 9 January 2017</ref><ref name="reuters">[https://web.archive.org/web/20170504130030/http://uk.reuters.com/article/uk-mongolia-politics-idUKKBN180168 Mongolia opposition taps former judo star as presidential candidate] Reuters, 4 May 2017</ref> |{{party color cell|Монгол Ардын Нам}} |[[File:Logo_of_the_Mongolian_People's_Party.svg|60x60px]] |[[Монгол Ардын Нам]] |- !2 | data-sort-value="Баттулга, Халтмаа" |[[File:Khaltmaagiin_Battulga_in_2017.jpg|125x125px]]'''[[Халтмаагийн Баттулга]]''' | data-sort-value="1963" |1963 оны 3 сарын 3<br>({{age nts|1963|3|3|2017|06|26}})<br>[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]] |Монгол ялна |[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн<br>(2004–2016)<ref name="reuters" /> |{{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |[[File:Democratic_Party_of_Mongolia_logo.png|60x60px]] |[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- !3 | data-sort-value="Ганбаатар, Сайнхүү" |[[File:Sainkhuugiin_Ganbaatar_in_2021_(cropped).jpg|128x128px]] '''[[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]''' | data-sort-value="1970" |1970 оны 7 сарын 30<br>({{age nts|1970|07|30|2017|06|26}})<br>[[Баянхонгор хот|Баянхонгор]], [[БНМАУ|Монгол]] |Өөр гарц байна.<br>Бидэнд итгэ |[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн<br>(2012–2016) |{{party color cell|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}} |[[File:Logo_of_the_Mongolian_People's_Revolutionary_Party_(2010).svg|60x60px]] |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |} ==Үр дүн== Саналын хоосон хуудас хүчинтэйд тооцогддог тул Баттулга 50%-ийн босгыг дөнгөж 7,333 саналаар давжээ (50.61%). {{Сонгуулийн үр дүн| |cand1=[[Халтмаагийн Баттулга]]|party1=[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]|votes1=517478|votes1_2=611226 |cand2=[[Миеэгомбын Энхболд]]|party2=[[Монгол Ардын Нам]]|votes2=411748|votes2_2=497067 |cand3=[[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]|party3=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes3=409899|color3=#ff540c |row4=[[Цагаан санал]]|votes4=18663|votes4_2=99494 |totalvotes=1357788|totalvotes2=1207787 |electorate=1988891|electorate2=1990797 |source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо<ref>{{Citation |title=Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын дүн |date=2017 |website=[[General Election Commission of Mongolia]] |page=194–241 |trans-title=Mongolian presidential election results |url=https://www.gec.gov.mn/uploads/erunhiilugch%202013%20book%20last.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118235151/https://www.gec.gov.mn/uploads/erunhiilugch%202013%20book%20last.pdf |archive-date=18 November 2023 |place=Ulaanbaatar |language=Mongolian}}</ref> }}{{bar box|title=Дүн|titlebar=#ddd|width=600px|barwidth=500px|bars={{Bar gap|{{center|Хоёрдугаар шат}}}} {{bar percent|'''Х.Баттулга'''|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|50.61}} {{bar percent|М.Энхболд|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|41.16}} {{bar percent|Цагаан санал|{{party color|Бие даагч}}|8.24}} {{Bar gap|{{center|Нэгдүгээр шат}}}} {{bar percent|<u>Х.Баттулга<u/>|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|38.11}} {{bar percent|<u>М.Энхболд<u/>|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|30.32}} {{bar percent|С. Ганбаатар|#ff540c|30.19}} {{bar percent|Цагаан санал|{{party color|Бие даагч}}|1.37}}}} ===Аймаг дүүргээр=== ;Нэгдүгээр шат {| style="float:right" |{{Switcher|[[File:2017 Mongolia Presidential Election First Round (Provincial).svg|300px|right]]|Results by [[provinces of Mongolia|first-level divisions]] in the first round|[[File:2017 Mongolia Presidential Election First Round (Municipal).svg|300px|right]]|Results by [[districts of Mongolia|second-level divisions]] in the first round}} |} {| class=wikitable style=text-align:center |- ! rowspan="3" |Засаг захиргааны нэгж ! colspan="2" | Х.Баттулга<br><small>АН</small> ! colspan="2" | М.Энхболд<br><small>МАН</small> ! colspan="2" | С.Ганбаатар<br><small>МАХН</small> |- | colspan="2" bgcolor={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}} | | colspan="2" bgcolor={{Монгол Ардын Нам/meta/color}} | | colspan="2" bgcolor={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}} | |- !Санал !% !Санал !% !Санал !% |- |colspan="7" align="center" bgcolor="grey" |'''[[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]''' |- |[[Архангай]] |12,398 |31.47% |12,059 |30.61% |style="background:#FFED99;"|'''14,932''' |style="background:#FFED99;"|'''37.90%''' |- |[[Баян-Өлгий]] |14,218 |36.68% |style="background:#fec0c6;"|'''19,332''' |style="background:#fec0c6;"|'''49.88%''' |5,205 |13.43% |- |[[Баянхонгор]] |style="background:#b0e0e6;"|'''23,886''' |style="background:#b0e0e6;"|'''60.44%''' |11,497 |29.09% |4,137 |10.46% |- |[[Булган]] |8,585 |32.23% |7,782 |29.22% |style="background:#FFED99;"|'''10,263''' |style="background:#FFED99;"|'''38.53%''' |- |[[Говь-Алтай]] |6,565 |27.06% |style="background:#fec0c6;"|'''9,592''' |style="background:#fec0c6;"|'''39.54%''' |8,101 |33.39% |- |[[Дорноговь]] |9,206 |32.44% |9,535 |33.60% |style="background:#FFED99;"|'''9,635''' |style="background:#FFED99;"|'''33.95%''' |- |[[Говьсүмбэр]] |2,414 |34.47% |2,031 |29.00% |style="background:#FFED99;"|'''2,557''' |style="background:#FFED99;"|'''36.51%''' |- |[[Дорнод]] |10,288 |33.94% |8,092 |26.70% |style="background:#FFED99;"|'''11,924''' |style="background:#FFED99;"|'''39.34%''' |- |[[Дундговь]] |5,414 |27.67% |5,142 |26.28% |style="background:#FFED99;"|'''9,004''' |style="background:#FFED99;"|'''46.03%''' |- |[[Завхан]] |12,022 |38.46% |style="background:#fec0c6;"|'''12,505''' |style="background:#fec0c6;"|'''40.01%''' |6,726 |21.52% |- |[[Өвөрхангай]] |14,624 |31.50% |style="background:#fec0c6;"|'''17,908''' |style="background:#fec0c6;"|'''38.58%''' |13,883 |29.91% |- |[[Өмнөговь]] |8,087 |30.16% |7,238 |26.99% |style="background:#FFED99;"|'''11,484''' |style="background:#FFED99;"|'''42.83%''' |- |[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] |9,320 |33.58% |style="background:#fec0c6;"|'''10,023''' |style="background:#fec0c6;"|'''36.11%''' |8,411 |30.30% |- |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] |14,844 |32.28% |style="background:#fec0c6;"|'''15,619''' |style="background:#fec0c6;"|'''33.96%''' |15,519 |33.75% |- |[[Төв аймаг|Төв]] |11,253 |27.67% |style="background:#fec0c6;"|'''16,546''' |style="background:#fec0c6;"|'''40.69%''' |12,855 |31.62% |- |[[Увс]] |10,355 |30.67% |style="background:#fec0c6;"|'''16,698''' |style="background:#fec0c6;"|'''49.46%''' |6,703 |19.85% |- |[[Ховд]] |10,060 |29.58% |style="background:#fec0c6;"|'''13,724''' |style="background:#fec0c6;"|'''40.35%''' |10,221 |30.05% |- |[[Хөвсгөл]] |17,420 |32.24% |style="background:#fec0c6;"|'''18,802''' |style="background:#fec0c6;"|'''34.80%''' |17,804 |32.95% |- |[[Хэнтий]] |11,253 |36.04% |7,804 |24.99% |style="background:#FFED99;"|'''12,162''' |style="background:#FFED99;"|'''38.95%''' |- |[[Дархан-Уул]] |12,427 |30.05% |12,565 |30.39% |style="background:#FFED99;"|'''16,351''' |style="background:#FFED99;"|'''39.54%''' |- |[[Орхон]] |14,771 |34.28% |9,863 |22.89% |style="background:#FFED99;"|'''18,451''' |style="background:#FFED99;"|'''42.82%''' |- |colspan="7" align="center" bgcolor="grey"| '''Улаанбаатар хотын [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]''' |- |[[Хан-Уул]] |style="background:#b0e0e6;"|'''34,595''' |style="background:#b0e0e6;"|'''46.50%''' |21,027 |28.26% |18,761 |25.22% |- |[[Багануур]] |style="background:#b0e0e6;"|'''4,275''' |style="background:#b0e0e6;"|'''35.34%''' |4,077 |33.71% |3,742 |30.94% |- |[[Багахангай]] |509 |25.94% |style="background:#fec0c6;"|'''1,104''' |style="background:#fec0c6;"|'''56.26%''' |349 |17.78% |- |[[Баянзүрх]] |style="background:#b0e0e6;"|'''67,336''' |style="background:#b0e0e6;"|'''45.21%''' |37,911 |25.45% |43,661 |29.32% |- |[[Налайх]] |5,542 |34.28% |4,172 |25.81% |style="background:#FFED99;"|'''6,450''' |style="background:#FFED99;"|'''39.90%''' |- |[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] |style="background:#b0e0e6;"|'''29,407''' |style="background:#b0e0e6;"|'''46.50%''' |18,303 |28.94% |15,524 |24.55% |- |[[Чингэлтэй]] |style="background:#b0e0e6;"|'''31,065''' |style="background:#b0e0e6;"|'''43.39%''' |17,591 |24.57% |22,923 |32.02% |- |[[Баянгол]] |style="background:#b0e0e6;"|'''48,314''' |style="background:#b0e0e6;"|'''50.59%''' |25,831 |27.04% |21,350 |22.35% |- |[[Сонгинохайрхан]] |style="background:#b0e0e6;"|'''63,978''' |style="background:#b0e0e6;"|'''38.47%''' |36,286 |25.86% |50,022 |35.65% |- |- style = "background:#606060; height: 2pt" |colspan="7"| |- |[[Гадаад дахь Монголчууд|Гадаад дахь сонгогчид]] |style="background:#b0e0e6;"|'''2,979''' |style="background:#b0e0e6;"|'''63.19%''' |995 |21.10% |740 |15.69% |- |- style = "background:#606060; height: 2pt" |colspan="7"| |- |'''Нийт''' |style="background:#b0e0e6;"|'''517,478''' |style="background:#b0e0e6;"|'''38.10%''' |411,748 |30.30% |409,899 |30.19% |} ;Хоёрдугаар шат {| class=wikitable style=text-align:center |- ! rowspan="3" |Засаг захиргааны нэгж ! colspan="2" | Х.Баттулга<br><small>АН</small> ! colspan="2" | М.Энхболд<br><small>МАН</small> |- | colspan="2" bgcolor={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}} | | colspan="2" bgcolor={{Монгол Ардын Нам/meta/color}} | |- !Санал !% !Санал !% |- | colspan="5" align="center" bgcolor="grey" |'''[[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]''' |- |[[Архангай]] |style="background:#b0e0e6;"|'''16,763''' |style="background:#b0e0e6;"|'''47.43%''' |15,559 |43.91% |- |[[Баян-Өлгий]] |16,201 |42.11% |style="background:#fec0c6;"|'''21,306''' |style="background:#fec0c6;"|'''55.38%''' |- |[[Баянхонгор]] |style="background:#b0e0e6;"|'''23,085''' |style="background:#b0e0e6;"|'''64.65%''' |11,944 |33.45% |- |[[Булган]] |style="background:#b0e0e6;"|'''11,568''' |style="background:#b0e0e6;"|'''49.95%''' |9,360 |40.42% |- |[[Говь-Алтай]] |8,334 |40.51% |style="background:#fec0c6;"|'''10,793''' |style="background:#fec0c6;"|'''52.46%''' |- |[[Дорноговь]] |11,657 |44.86% |style="background:#fec0c6;"|'''12,456''' |style="background:#fec0c6;"|'''47.93%''' |- |[[Говьсүмбэр]] |2,764 |42.13% |style="background:#fec0c6;"|'''3,331''' |style="background:#fec0c6;"|'''50.77%''' |- |[[Дорнод]] |style="background:#b0e0e6;"|'''13,535''' |style="background:#b0e0e6;"|'''51.52%''' |10,271 |39.09% |- |[[Дундговь]] |6,420 |36.93% |style="background:#fec0c6;"|'''8,243''' |style="background:#fec0c6;"|'''47.42%''' |- |[[Завхан]] |style="background:#b0e0e6;"|'''14,632''' |style="background:#b0e0e6;"|'''48.99%''' |13,993 |46.85% |- |[[Өвөрхангай]] |style="background:#b0e0e6;"|'''20,209''' |style="background:#b0e0e6;"|'''48.46%''' |19,001 |45.57% |- |[[Өмнөговь]] |style="background:#b0e0e6;"|'''10,258''' |style="background:#b0e0e6;"|'''48.14%''' |8,412 |39.48% |- |[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] |style="background:#b0e0e6;"|'''11,628''' |style="background:#b0e0e6;"|'''48.51%''' |10,860 |45.31% |- |[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] |18,381 |44.16% |style="background:#fec0c6;"|'''20,032''' |style="background:#fec0c6;"|'''48.12%''' |- |[[Төв аймаг|Төв]] |14,562 |40.22% |style="background:#fec0c6;"|'''19,192''' |style="background:#fec0c6;"|'''53.01%''' |- |[[Увс]] |12,172 |39.23% |style="background:#fec0c6;"|'''17,367''' |style="background:#fec0c6;"|'''55.97%''' |- |[[Ховд]] |13,135 |44.10% |style="background:#fec0c6;"|'''14,451''' |style="background:#fec0c6;"|'''48.52%''' |- |[[Хөвсгөл]] |style="background:#b0e0e6;"|'''24,135''' |style="background:#b0e0e6;"|'''49.20%''' |21,550 |43.93% |- |[[Хэнтий]] |style="background:#b0e0e6;"|'''14,452''' |style="background:#b0e0e6;"|'''53.75%''' |9,658 |35.92% |- |[[Дархан-Уул]] |style="background:#b0e0e6;"|'''16,496''' |style="background:#b0e0e6;"|'''45.54%''' |16,154 |44.59% |- |[[Орхон]] |style="background:#b0e0e6;"|'''20,042''' |style="background:#b0e0e6;"|'''53.78%''' |12,452 |33.41% |- | colspan="5" align="center" bgcolor="grey" | '''Улаанбаатар хотын [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]''' |- |[[Хан-Уул]] |style="background:#b0e0e6;"|'''38,047''' |style="background:#b0e0e6;"|'''56.19%''' |23,476 |34.67% |- |[[Багануур]] |style="background:#b0e0e6;"|'''5,193''' |style="background:#b0e0e6;"|'''47.71%''' |4,791 |44.02% |- |[[Багахангай]] |682 |36.73% |style="background:#fec0c6;"|'''1,108''' |style="background:#fec0c6;"|'''59.67%''' |- |[[Баянзүрх]] |style="background:#b0e0e6;"|'''75,765''' |style="background:#b0e0e6;"|'''55.11%''' |49,030 |35.66% |- |[[Налайх]] |6,979 |45.52% |style="background:#fec0c6;"|'''7,068''' |style="background:#fec0c6;"|'''46.10%''' |- |[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] |style="background:#b0e0e6;"|'''32,634''' |style="background:#b0e0e6;"|'''55.60%''' |20,717 |35.30% |- |[[Чингэлтэй]] |style="background:#b0e0e6;"|'''34,807''' |style="background:#b0e0e6;"|'''54.02%''' |23,382 |36.29% |- |[[Баянгол]] |style="background:#b0e0e6;"|'''51,596''' |style="background:#b0e0e6;"|'''58.63%''' |29,102 |33.07% |- |[[Сонгинохайрхан]] |style="background:#b0e0e6;"|'''64,272''' |style="background:#b0e0e6;"|'''50.87%''' |50,343 |39.85% |- |- style = "background:#606060; height: 2pt" | colspan="5" | |- |[[Гадаад дахь Монголчууд|Гадаад дахь сонгогчид]] |style="background:#b0e0e6;"|'''2,030''' |style="background:#b0e0e6;"|'''75.86%''' |497 |18.57% |- |- style = "background:#606060; height: 2pt" | colspan="5" | |- |'''Нийт''' |style="background:#b0e0e6;"|'''611,226''' |style="background:#b0e0e6;"|'''50.61%''' |497,067 |41.16% |} ==Эшлэл== {{reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль|#]] [[Ангилал:2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль|Монгол Улс]] bd2u5u0gn1bh2wyw62zissagusupdsb Ангилал:Дорнод ази судлал 14 72525 869575 533227 2026-09-13T14:37:20Z EmausBot 7864 Бот: Исправление неработающего перенаправления на перемещенную целевую страницу [[Ангилал:Зүүн Ази судлал]] 869575 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Зүүн Ази судлал]] k132njw9g4fdnjc6a9rxtgqahnxhjku Загвар:Инфобокс морины үүлдэр 10 84167 869579 571182 2026-09-13T14:54:20Z Enkhsaihan2005 64429 869579 wikitext text/x-wiki {{инфобокс амьтны үүлдэр | innercaption = | name = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | headerbg = #DDD | image = {{{image|}}} | image_size = {{{image_size|}}} | image_alt = {{{image_alt|}}} | image_caption = {{{image_caption|}}} | image2 = {{{image2|}}} | image_size2 = {{{image_size2|}}} | image_alt2 = {{{image_alt2|}}} | image_caption2 = {{{image_caption2|}}} | status = {{{status|}}} | features = {{{features|}}} | alt_name = {{{altname|}}} | country = {{{country|}}} | distribution = {{{distribution|}}} | standard = {{{standard|}}} | extinct = {{{extinct|}}} | use = {{{use|}}} | colour = {{{colour|}}} | color = {{{color|}}} | height = {{{height|}}} | male_height = {{{male_height|}}} | female_height = {{{female_height|}}} | weight = {{{weight|}}} | male_weight = {{{male_weight|}}} | female_weight = {{{female_weight|}}} | breed_hdr = {{#if:{{{std1|}}}{{{std2|}}}{{{std3|}}}{{{std4|}}}{{{std5|}}}{{{std6|}}}|Breed standards}} | breed_val = {{ubl | {{#if:{{{std1|}}}|[{{{std1}}} {{{group1|}}}]}} | {{#if:{{{std2|}}}|[{{{std2}}} {{{group2|}}}]}} | {{#if:{{{std3|}}}|[{{{std3}}} {{{group3|}}}]}} | {{#if:{{{std4|}}}|[{{{std4}}} {{{group4|}}}]}} | {{#if:{{{std5|}}}|[{{{std5}}} {{{group5|}}}]}} | {{#if:{{{std6|}}}|[{{{std6}}} {{{group6|}}}]}} }} | notes = {{{note|}}} | trinominal_name = <includeonly>[[Horse|Equus ferus caballus]]</includeonly> }}<includeonly>{{main other| [[Category:Articles with 'species' microformats]] [[Ангилал:Морины үүлдэр]] }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox horse breed with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox horse breed]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| altname | color | colour | country | distribution | extinct | features | female_height | female_weight | group1 | group2 | group3 | group4 | group5 | group6 | height | image | image_alt | image_alt2 | image_caption | image_caption2 | image_size | image_size2 | image2 | male_height | male_weight | name | note | standard | status | std1 | std2 | std3 | std4 | std5 | std6 | use | weight }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> jld74y0er6tbblellqz9q3xo5xcrdva 869581 869579 2026-09-13T14:55:53Z Enkhsaihan2005 64429 869581 wikitext text/x-wiki {{инфобокс амьтны үүлдэр | innercaption = | name = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | headerbg = #DDD | image = {{{image|}}} | image_size = {{{image_size|}}} | image_alt = {{{image_alt|}}} | image_caption = {{{image_caption|}}} | image2 = {{{image2|}}} | image_size2 = {{{image_size2|}}} | image_alt2 = {{{image_alt2|}}} | image_caption2 = {{{image_caption2|}}} | status = {{{status|}}} | features = {{{features|}}} | alt_name = {{{altname|}}} | country = {{{country|}}} | distribution = {{{distribution|}}} | standard = {{{standard|}}} | extinct = {{{extinct|}}} | use = {{{use|}}} | colour = {{{colour|}}} | color = {{{color|}}} | height = {{{height|}}} | male_height = {{{male_height|}}} | female_height = {{{female_height|}}} | weight = {{{weight|}}} | male_weight = {{{male_weight|}}} | female_weight = {{{female_weight|}}} | breed_hdr = {{#if:{{{std1|}}}{{{std2|}}}{{{std3|}}}{{{std4|}}}{{{std5|}}}{{{std6|}}}|Breed standards}} | breed_val = {{ubl | {{#if:{{{std1|}}}|[{{{std1}}} {{{group1|}}}]}} | {{#if:{{{std2|}}}|[{{{std2}}} {{{group2|}}}]}} | {{#if:{{{std3|}}}|[{{{std3}}} {{{group3|}}}]}} | {{#if:{{{std4|}}}|[{{{std4}}} {{{group4|}}}]}} | {{#if:{{{std5|}}}|[{{{std5}}} {{{group5|}}}]}} | {{#if:{{{std6|}}}|[{{{std6}}} {{{group6|}}}]}} }} | notes = {{{note|}}} | trinominal_name = <includeonly>[[Адуу|Equus ferus caballus]]</includeonly> }}<includeonly>{{main other| [[Category:Articles with 'species' microformats]] [[Ангилал:Морины үүлдэр]] }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox horse breed with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox horse breed]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| altname | color | colour | country | distribution | extinct | features | female_height | female_weight | group1 | group2 | group3 | group4 | group5 | group6 | height | image | image_alt | image_alt2 | image_caption | image_caption2 | image_size | image_size2 | image2 | male_height | male_weight | name | note | standard | status | std1 | std2 | std3 | std4 | std5 | std6 | use | weight }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> al9kl34y3m3yfg7tde80xyrlgt01suz Монгол морь 0 84170 869583 849094 2026-09-13T14:58:20Z Enkhsaihan2005 64429 869583 wikitext text/x-wiki {{Short description|Морины үүлдэр}} {{about|гэрийн тэжээвэр/зэрлэг адууны үүлдрийн|Монголын зэрлэг адууг|Тахь}} {{Инфобокс морины үүлдэр |name= Монгол морь |image= Koń mongolski w Parku Narodowym Gorchi-Tereldż 10.JPG |image2= Festiwal Naadam na stepie na obrzeżach Ułan Bator 15.JPG |features = Жижиг ч бөх бие бялдар, тэсвэр тэвчээр, эрс тэс нөхцөлд тэсвэртэй байдал, генетикийн хувьсал |country= [[Монгол]]<br>Хойд [[Хятад]] ([[Өвөр Монгол]]) }} [[Файл:Mongolian-horse.jpg|thumb|right|Хонины хашаанаас уяатай [[монгол эмээл]]т морь]] [[Файл:Mongolei Pferde.JPG|thumb|right|Усалгаанд орж буй адуун сүрэг]] [[Файл:USMC-070801-M-1848T-239.jpg|thumb|right|[[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монголын зэвсэгт хүчний]] морьт цэргүүд ёслолын ажиллагаанд оролцож байгаа нь]] [[Файл:Mongolia Naadam 16.JPG|thumb|right|[[Наадам|Наадмын]] хурдан морины уралдаан]] '''Монгол морь''' нь [[Пржевальскийн адуу|хагас зэрлэг]], хамгийн эртний бөгөөд удамшлын бүтцэд нь хүний оролцоо огт ороогүй дэлхий дээрх цор ганц адуу юм.<ref>[http://www.puserni.de/pferderassenliste.php?rasse=506&rname=MONGOLISCHES PONY puserni.de:] ''Mongolisches Pony'', хандсан 2019-03-20</ref> Монгол морь [[монгол үндэстэн|Монголчууд]] эртнээс нааш морио эрхэмлэн дээдэлж, уналга, ачилга, дайн тулаанд ашиглаж ирсэн [[таван хошуу мал]]ын нэг учраас хөгжмийн зэмсгээ мориороо нэрлэн, төрийн сүлдэндээ хүртэл тахин шүтэж иржээ. [[Монголчууд]] дэлхийн түүхийг бичилцэж, дэлхийг байлдан дагуулж байсан бүх л үеийг чухам монгол морьгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй юм. 2018 оны эцсийн мал тооллогын дүнгээр нийт 3,9 сая толгой адуу бүртгэгдсэн байгаа нь манай улсын хүн амын тооноос даруй 18 хувиар илүү байгаа юм.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.nso.mn/content/2110#.XGq5yaDrBaQ |wayback=20190307042506 |text=www.nso.mn: Мал тооллогын 2018 оны урьдчилсан дүн |archiv-bot=2025-08-24 21:09:29 InternetArchiveBot }}. ''Монгол Улсын Үндэсний статистикийн хороо.'' нийтлэгдсэн 2018-12-27, хандсан 2019-02-18.</ref> Эндээс нэг хүнд оногдох адууны тоогоор [[Монгол Улс]] дэлхийд нэгдүгээрт орохыг харж болно. Mонгол морь нь [[жижиг морь|жижигхэн]] биетэй адуунд ордог. Mонгол адуу нь жилийн дөрвөн улирлын турш (зуны улиралд дунджаар 30&nbsp;°С-ээс өвлийн улиралд -40&nbsp;°С хүртэлх гадны температурт) өөрсдөө өвс тэжээлээ олж идэн бэлчээрлэнэ. [[Гүү]]ний сүүгээр монгол үндэстний ундаа болох [[айраг|айргийг]] хийх бол адууны махыг өвлийн идэшинд бас хэрэглэдэг. Сүүлийн жилүүдэд монгол адууны махыг япон, солонгос зэрэг улсуудад гаргаж буйгаас гадна хятад руу удаан хугацаанд нийлүүлэх талаар гэрээ хэлцэл хийж байгаа нь дуулдах болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://bloombergtv.mn/%D0%B0%D0%B4%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82-40-7-%D1%85%D1%83%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%80-%D0%BD%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D/?cid=176 |wayback=20220120194816 |text=Адууны махны экспорт 40,7 хувиар нэмэгджээ. |archiv-bot=2023-10-06 12:15:03 InternetArchiveBot }} нийтлэгдсэн 2016 оны 08 сарын 19, хандсан 2019-02-18</ref><ref>[https://shuurhai.mn/n/4106 shuurhai.mn: ''Адууны махны экспорт нэмэгджээ''], нийтлэгдсэн 2018 оны 11 сарын 28, хандсан 2019-02-18</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.sonin.mn/news/politics-economy/97477 |wayback=20181128074613 |text=sonin.mn: ''Адууны махны экспорт нэмэгджээ'' |archiv-bot=2023-12-08 10:24:06 InternetArchiveBot }}, нийтлэгдсэн 2018 оны 11 сарын 28, хандсан 2019-02-18</ref> Түүнээс гадна аялал жуулчлалын салбарт оруулж буй адууны нөлөөг тоочилгүй орхиж болохгүй нь мэдээж. == Гадаад төрх == Харагдах байдлын хувьд жижиг давжаа бие, том толгойтой. Тиймээс ч заримдаа [[зэрлэг морь|зэрлэг адуу]]тай төстэй гэх нь бий. Дэл, сүүл нь маш урт учир адууны дэл, сүүлээр томсон бүтээгдэхүүн их хийх ба ялангуяа сүүлний үсийг дэлхий даяар [[Чавxдас|хийлийн чавxдас]] хийхэд ашигладаг. Туурай нь ихээхэн бат бөх учраас маш цөөхөн тооны адуунд тах хэрэглэнэ. == Биеийн галбир == Монгол адуу нь арчилгаа шаарддаггүй, тэсвэртэй бөгөөд бартаат замд алхаа гишгээ найдвартай. Монголын ихэнх адуу сул чөлөөтэй бэлчээрлэх бөгөөд бүх адуугаа уналганд сургах ба нэгэнт сургасан адуу нь монгол хүний найдвартай унаа болдог. Монгол эмээл нь модон хийц бүхий өндөр суудалтай учраас адууны явдалд үзүүлэх хүний нөлөө бараг байхгүй. Тиймээс ямар явдлаар явахаа үндсэндээ адуу өөрөө шийднэ гэсэн үг. Энэ нь нөгөө талаас адуучинд адууны нуруун дээрээс бусад ажлаа (жишээлбэл морь уургалах, мал туух, нум харвах гэх мэт) чөлөөтэй гүйцэтгэх боломжийг олгоно. Ихэнх тохиолдолд монгол адуу өөрсдөө [[Морины явдлын төрөл#жороолох|жороолох]] учир [[морины явдал|явдалтай моринд]] ордог. Уралдааны морьдыг хүүхдээр унуулан, нэг дор 35 километр хүртэлх зайг сунган давхиулна. Уралдааны морьдын бас нэг онцлог нь баяр наадмын өмнөх сунгаанд олон хоног бэлтгэгдэх учир хүүхэд нь унасан ч бусад уралдаж буй морьдыг даган барианд ортлоо давхих чадвартай байдаг. == Үржүүлгийн түүх == Адууг анх нийтийн тооллын өмнөх дөрөвдүгээр мянганд анх гэршүүлсэн хэмээн үздэг. Ингэхдээ өөр хоорондоо хамааралгүйгээр еврази тивийн өөр өөр бүсэд гэршүүлсэн байх ба европ болон дорнод азийн адууны үүлдрийн гарал нь өнөөг хүртэл мэдэгддэггүй бол монгол адуу нь [[тахь|тахиас]] гаралтай юм. Тиймээс монгол адууны гарал үүлдэр нь өнөөг хүртэл байдаг цорын ганц үүлдэр юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.karidol.de/html/Pferdezucht.htm#Mongos |title=Монгол морь |access-date=2019-02-18 |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331003810/http://www.karidol.de/html/Pferdezucht.htm#Mongos |url-status=dead }}</ref> Манай эриний өмнөх 2000 жилийн өмнө буюу одоогоос 4000 жилийн тэртээгээс [[Төв Ази]]йн [[нүүдэлчид]] адууг уналгад ашиглаж байсан нь баримтаар нотлогдсон. Судалгаагаар монгол морь нь дэлхий дээрх хамгийн олон генетикийн төрөл зүйлтэй болох нь тогтоогдсон ба түүний дараа [[тува|тува морь]] ордог аж. Энэ үүднээс нь харвал монгол морь нь маш эртний угсаа гаралтай, түүний үүлдэрт хүний оруулсан нөлөө хамгийн бага адуу юм. Мөн орчин үеийн судалгааны дүнгээс харахад өнөөдөр дэлхий дээр байх морины олон үүлдрүүдээс нэлээд нь монгол адуунаас гаралтай болох нь тогтоогджээ.<ref>Udina I.G.: ''Computer Analysis of D-Loop of Mitochondrial DNA Variation in Asian Horse Breeds'' ([http://www.bionet.nsc.ru/meeting/bgrs2002/thesis/BGRS_4Volume.pdf PDF]). In: The Third International Conference on Bioinformatics of Genome Regulation and Structure (BGRS 2002)</ref><ref>Tozaki et al.: ''[http://jhered.oxfordjournals.org/cgi/content/full/94/5/374 Microsatellite Variation in Japanese and Asian Horses and Their Phylogenetic Relationship Using a European Horse Outgroup]''. In: Journal of Heredity 2003:94(5);</ref> Жишээлбэл 10-р зууны дундуур [[Викингчүүд]] [[Исланд]]ад суурьшин амьдарч эхлэхдээ өөрсдийн олзолсон олзны монгол адуугаа тус аралд тэнгис гатлан аваачиж байсан нь өнөөгийн [[исланд морь|исланд адууны]] өвөг болсон байна.<ref>[https://www.geo-television.de/cms/naturgewalten-4303176.html geo-television.de, Naturgewalten: Island - Feuer und Eis;]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Германы телевизийн баримтат нэвтрүүлгийн цуврал, «Байгалийн гамшиг» цувралын Исланд - Гал ба мөс, хандсан 2019 оны гуравдугаар сарын 20</ref> == Монголын соёл дахь монгол морины нөлөө == Монгол морь нь монголчуудын амьдралд маш чухал нөлөөтэй, дан ялангуяа малчдын өдөр тутмын уналганы унаа болон хэрэглэгддэг. Түүнээс гадна хурдан морины уралдаан нь бөхийн дараа орох хоёр дахь чухал уламжлалт спорт юм. Мөн түүнчлэн монгол морины дэлэн дээрээс Монголчууд түүхэндээ олон удаа мандан бадарч явсан ба оргил үедээ буюу 13-р зуунд дэлхийн талыг эзлэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн "зэвсэг" байсан юм. 20-р зуунд ч мөн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын хийсэн [[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|аугаа их эх орны дайны]] жилүүдэд Монголчуудаас Оросуудад нийлүүлж байсан тусламжийн хамгийн чухал нь байсан юм. Тийм ч учраас Монголчууд ''«Морьгүй хүн, далавчгүй шувуутай адил»'' хэмээн хэлцдэг. Монголчууд морины тухай олон олон үлгэр домог, бүтээл туурвисан байдаг. Үүний дотор ''"Эрт урьдын цагт Болдоггүй бор өвгөн байж гэнэ. Өвгөн долоон бор хонь, нисдэг бор морь бас нисдэггүй борь морьтой юм гэнэ"''<ref>{{Cite web |url=https://www.internom.mn/%D0%BD%D0%BE%D0%BC/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D3%A9%D0%B2%D0%B3%D3%A9%D0%BD-3 |title=internom.mn: ''Болдоггүй бор өвгөн'' |access-date=2019-07-16 |archive-date=2019-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716075502/https://www.internom.mn/%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25BC/%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B4%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25B3%25D2%25AF%25D0%25B9-%25D0%25B1%25D0%25BE%25D1%2580-%25D3%25A9%25D0%25B2%25D0%25B3%25D3%25A9%25D0%25BD-3 |url-status=dead }}</ref> хэмээн эхлэх үлгэрээс эхлээд «Хоёр сайн морь», «Хөхөө Намжил»ын нисдэг хул морь гээд л цааш үргэлжилнэ. Морины дэл нь адууны сүлд хийморь, хүч чадлыг агуулдаг хэмээн үздэг учраас азарганы дэлийг огт хөнддөггүй. == Мөн үзэх == * [[Морины үүлдрийн жагсаалт]] * [[Тахь]] * [[Хулан]] == Цахим холбоос == {{Commons|Mongolian horse}} * [http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2074&context=isp_collection The Mongolian Horse and Horseman] * [http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1543&context=isp_collection Азарганы дэл: Монгол адууны дараачийн үе] (''англиар'') * [https://web.archive.org/web/20190331003810/http://www.karidol.de/html/Pferdezucht.htm#Mongos Адуу үржүүлэг: Монгол морь] (''германаар'') * [https://www.takhi.org/en/ ''Олон улсын Тахь-Группийн'' цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Морины үүлдэр]] [[Ангилал:Монголын мал аж ахуй]] [[Ангилал:Мах нийлүүлэгч адуу]] [[Ангилал:Ачилганы морь]] [[Ангилал:Уналгын морь]] [[Ангилал:Сүү нийлүүлэгч адуу]] fnfv306e772s41jmn1i4tp6nmo85vdl Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар 0 90253 869656 850418 2026-09-14T09:26:29Z Egzs 88168 шинэчлэв. 869656 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс байгууллага|name=Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|website={{URL|https://cabinet.gov.mn/}}|main_organ=[[Монгол Улсын Засгийн газар]]|leader_title=Дарга|leader_name=[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]|location=[[Улаанбаатар]], Монгол|headquarters=[[Төрийн ордон]]<br>(1951 оноос хойш)|established=1921 он (анх)<br>1992 он (одоогийн)|logo=Emblem of the Cabinet Secretariat of Mongolia.svg|logo_caption=ЗГХЭГ-ын бэлгэдэл|logo_size=200}} '''[[Монгол улс|Монгол Улсын]] Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар''' нь [[Монгол Улсын Засгийн газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] үйл ажиллагааг хариуцдаг Тамгын газар юм. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга нь Засгийн газрын гишүүн байдаг. == Түүх == [[Ардын хувьсгал|1921 онд]] Ардын хувьсгалын дараа Засгийн газрын Нарийн бичгийн дарга нарын газар байгуулагджээ. Түүхийнхээ туршид тус байгууллага нь засгийн газрын нарийн бичгийн дарга, захиргааны алба, гүйцэтгэх газар, засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар гэх мэт өөр өөр нэр хэрэглэдэг байжээ. ==Дарга нар== {| class="wikitable" ! # ! width="200" | Нэр ! Зураг ! colspan="2" | Ажилласан хугацаа ! Улс төрийн нам |- | 1 | [[Эрдэнэбатхаан]] |[[File:Erdene_Batkhaan.jpg|108x108px]] | width="130" | 1921 он | width="130" | 1921 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 2 | [[Галсангийн Навааннамжил]] |[[Файл:State emblem of Mongolian People's Republic 1924-1940.svg|103x103px]] | width="130" | 1921 он | width="130" | 1923 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 3 | [[Жадамбын Баваасан]] |[[File:Jadamba_Bavaasan.jpg|107x107px]] | width="130" | 1923 он | width="130" | 1924 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 | [[Дашдоржийн Нацагдорж]] |[[File:Natsagdorj.jpg|111x111px]] | width="130" | 1924 он | width="130" | 1924 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 5 | Баатадын Ламжав |[[Файл:State emblem of Mongolian People's Republic 1924-1940.svg|103x103px]] | width="130" | 1924 он | width="130" | 1925 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |6 |[[Бат-Өнөрийн Өлзийхутаг]] |[[Файл:State emblem of Mongolian People's Republic 1924-1940.svg|103x103px]] | width="130" | 1928 он | width="130" | 1929 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 7 | Сэрэнгийн Цэрэнжав |[[Файл:State emblem of Mongolian People's Republic 1924-1940.svg|103x103px]] | width="130" | 1929 он | width="130" | 1931 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 8 | Сэржмядагийн Минжүүр |[[Файл:State emblem of Mongolian People's Republic 1924-1940.svg|103x103px]] | width="130" | 1931 он | width="130" | 1932 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 9 | Цэмбэлийн Өлзий-Очир |[[Файл:State emblem of the People's Republic of Mongolia (1941 - 1960).svg|84x84px]] | width="130" | 1932 он | width="130" | Уу? | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 10 | Гомбын Бат-Очир |[[Файл:State emblem of the People's Republic of Mongolia (1941 - 1960).svg|84x84px]] | width="130" | 1946 он | width="130" | 1951 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 11 | Бадрахын Дашдэндэв |[[Файл:State emblem of the People's Republic of Mongolia (1941 - 1960).svg|84x84px]] | width="130" | 1951 он | width="130" | 1952 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 12 | [[Балданы Бадарч]] |[[Файл:State emblem of the People's republic of Mongolia (1960–1992).svg|88x88px]] | width="130" | 1952 он | width="130" | 1985 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 13 | [[Зундуйн Саарал]] |[[Файл:State emblem of the People's republic of Mongolia (1960–1992).svg|88x88px]] | width="130" | 1985 он | width="130" | 1990 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 14 | [[Дэмчигжавын Моломжамц]] |[[Файл:State emblem of the People's republic of Mongolia (1960–1992).svg|88x88px]] | width="130" | 1990 он | width="130" | 1992 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 15 | [[Гомбын Цогтсайхан]] |[[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | width="130" | 1992 он | width="130" | 1993 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 16 | [[Самдангийн Банзрагч]] |[[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | width="130" | 1993 он | width="130" | 1996 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 17 | [[Тогоочийн Лхагва]] |[[Файл:Тогоочийн Лхагваа.jpg|93x93px]] | width="130" | 1996 он | width="130" | 1999 он | bgcolor="#DDEEFF" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 18 | [[Нямжавын Батбаяр]] |[[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | width="130" | 1999 он | width="130" | 2000 он | bgcolor="#DDEEFF" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 19 | [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] |[[Файл:Улзийсайхан Энхтувшин.jpg|106x106px]] | width="130" | 2000 он | width="130" | 2004 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 20 | [[Сангажавын Баярцогт]] |[[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | width="130" | 2004 он | width="130" | 2006 он | bgcolor="#DDEEFF" | [[Эх орон-Ардчилал эвсэл]] |- | 21 | [[Сундуйн Батболд]] |[[Файл:Sunduin Batbold.jpg|107x107px]] | width="130" | 2006 он | width="130" | 2007 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 22 | [[Нямаагийн Энхболд]] |[[File:Nyamaagiin Enkhbold Senate of Poland.JPG|108x108px]] | width="130" | 2007 он | width="130" | 2008 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 23 | [[Бадраагийн Долгор]] |[[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | width="130" | 2008 он | width="130" | 2009 он | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 24 | [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] |[[Файл:Chimediin Khurelbaatar.jpg|107x107px]] | width="130" | 2009 он | width="130" | 2012 оны 8-р сар | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 25 | [[Чимэдийн Сайханбилэг]] |[[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|118x118px]] | width="130" | 2012 оны 8-р сар | width="130" | 2014 оны 12-р сар | bgcolor="#DDEEFF" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | 26 | [[Сангажавын Баярцогт]] |[[Файл:State emblem of Mongolia.svg|89x89px]] | width="130" | 2014 оны 12-р сар | width="130" | 2016 оны 7-р сар | bgcolor="#DDEEFF" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | 27 | [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |[[Файл:Jamyangiin Munkhbat.png|104x104px]] | width="130" | 2016 оны 7-р сар | width="130" | 2017 оны 11-р сар | bgcolor="#FFAEA5" |[[Монгол Ардын Нам]] |- | 28 | [[Гомбожавын Занданшатар]] |[[File:Gombojavyn Zandanshatar (2019).jpg|113x113px]] | width="130" | 2017 оны 11-р сар | width="130" | 2019 оны 2-р сар | bgcolor="#FFAEA5" |[[Монгол Ардын Нам]] |- | 29 | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |[[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2022.jpg|106x106px]] | width="130" | 2019 оны 2-р сар | width="130" | 2021 оны 1 сарын 27 | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 30 | [[Цэндийн Нямдорж]] |[[Файл:Tsendiin Nyamdorj.jpg|98x98px]] | width="130" | 2021 оны 1 сарын 29 | width="130" | 2022 оны 8 сарын 29 | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 31 | [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |[[Файл:Amarbayasgalan Dashzegve.jpg|107x107px]] | width="130" | 2022 оны 8 сарын 29 | width="130" | 2024 оны 7 сарын 10 | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 32 | [[Ням-Осорын Учрал]] |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|107x107px]] | width="130" | 2024 оны 7 сарын 10 | width="130" | 2025 оны 6 сарын 18 | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 33 | [[Сандагийн Бямбацогт]] |[[Файл:Byambatsogt (cropped).jpg|100x100px]] | width="130" | 2025 оны 6 сарын 18 | width="130" | Одоо хүртэл | bgcolor="#FFAEA5" | [[Монгол Ардын Нам]] |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210301102349/http://cabinet.gov.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] {{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}}{{DEFAULTSORT:Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]] 9aln9dqg9qrl50nh0hjnhxjwjdtlkyj Самбуугийн Баатарсүх 0 96351 869665 853819 2026-09-14T11:23:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869665 wikitext text/x-wiki [[Файл:Багшийн зураг 2020 07 05 0019.jpg|alt=Төрийн шагналт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч| {| class="wikitable" !Самбуугийн БААТАРСҮХ |- |'''1948 оны 05-р сарын 15-нд''' '''Улаанбаатар хотод төрсөн''' |- |'''ТШ (2019), МУУГЗ (2008)''' |- |'''<small>Онцлох бүтээл</small>''' * '''<small>[[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)]]</small>''' *'''<small>[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Нүдэн нуур (дуу)]]</small>''' * '''<small>[[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)]]</small>''' *'''<small>[[Дөрвөн улирал хоёр амраг (дуу)]]</small>''' * '''<small>[[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]]</small>''' * '''<small>[[Алтан ураг (симфони)|"Алтан ураг" III симфони]]</small>''' * <small>'''"Хүннү" теледуурь'''</small> * <small>'''[[Монголын нууц товчоо (симфони)|"Монголын нууц товчоо" VII симфони]]'''</small> |} |thumb|316x316px]] '''Самбуугийн Баатарсүх''' (1948 оны 05-р сарын 15-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) [[Монгол]]ын анхны поп-рок [[гитар]] хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч. Бага наснаасаа гитар хөгжмийг бие даан тоглож сурсан. 1975-1982 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ-ын]] Уралын Консерваторт (зохиомжийн багш нар [[:ru:Биберган,_Вадим_Давидович|Биберган, Вадим Давидович]]; [[:ru:Кобекин,_Владимир_Александрович|Кобекин, Владимир Александрович]]) суралцан, I симфони, "Арван хоёр баярын дуу" кантат бүтээлүүдээрээ дипломоо онц дүнтэй хамгаалж, хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшсэн. Түүний I симфонийг 1982 онд [[Екатеринбург|Свердловск хотын]] Симфони оркестр, 1985 онд манай [[Монгол Улсын Филармони|Улсын Филармонийн]] Симфони найрал тус тус тоглосон. 1983 онд [[Чехословак|Чехословак улсын]] Братислав хотноо Олон Улсын Сонгодог хөгжмийн Наадамд I симфони, "Бамбарууш" төгөлдөр хуурын цикл бүтээлүүдээрээ уригдан оролцжээ. Тэрээр 1966 онд Монголд анх цахилгаан хөгжмийн хамтлаг "Цахилгаан гитарын чуулга"-ыг [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]] дээр байгуулж, хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчнаар ажиллан уран бүтээлээ туурвиж эхэлсэн юм. Түүний анхны уран бүтээл бол алдарт 'Хашийн улаан гитар' гэгддэг цахилгаан гитар дээр туурвисан, 'ХХ зууны эстрадын шилдэг дуу - 25' өргөмжлөл 2009 онд хүртсэн, бидний сайн мэдэх “Нүдэн нуур” дууны ая билээ. Баатарсүхийн удирдаж байсан МУИС-ийн энэхүү цахилгаан хөгжмийн хамтлаг "Халхын голын ялалт"-ын 30 жилийн ой тохиосон тэр жил Дэлхийн Пролетарийн Их Удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Лениний]] мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан ЗХУ-ын (хуучнаар) Лениний Комсомолын Төв Хороо, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо хамтран 1969 оны зун ЗХУ-ын [[Ташкент]] хотноо зохион байгуулсан "Зөвлөлт-Монгол", "Монгол-Зөвлөлт"-ийн Найрамдалт III фестивальд манай орны бүхий л их, дээд, дунд тусгай мэргэжлийн сургуулиудаас шалгаран эх орныхоо мянга мянган оюутан залуучуудын төлөөлөл болон оролцож урлагийн тоглолтоо хилийн чанадад толилуулж байсан юм. Тус хамтлаг Ташкентын фестивальд [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ",]] [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|З.Хангалын ая "Өглөөний наран"]] зэрэг гитарын гоцлолуудаараа оролцохын зэрэгцээ уг наадамд ая дуугаа өргөсөн дуучдынхаа дууг тоглож хөгжимджээ. МУИС-ийн ХЗЭ-ийн хороон дарга Жамцын Бадраа тус хамтлагийн ахлагч Баатарсүхэд "Танай хамтлаг эх орноо төлөөлж гадаад оронд тоглох тул монгол гэх үндэстний нүүр царай болох ёстой" хэмээн [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэнгийн]] шүлэг Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ" дууг гитараар тогло гэсэн тул тэрээр "Соёл-Эрдэнэ" дууны аянд чимэг хийж, анх цахилгаан хөгжимд зориулан найруулж гитарын гоцлол болгож тоглосон байна. "Өглөөний наран" гитарын гоцлолын хувьд бол тус хамтлагийн урын санд хэдийнээ байраа эзэлсэн, тоглогдож ирсэн бүтээл байв. Хангалын энэ ая анх дан аяараа Радиогоор явдаг байгаад "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу болсон гэдэг. З.Хангалын ая "Өвлийн үдэш" энэ дууны аян дундуур Баатарсүх чимэг (импровизаци) хийж найруулан гитарын гоцлол болгоод цахилгаан хөгжмийн хамтлагтайгаа тоглодог байжээ. Тэрээр энэ гоцлолыг Ташкентын Фестивальд явж ирээд "Өглөөний наран" нэрээр Радиод бичүүлсэн гэдэг. Тэрээр ноот мэдэхгүй хэдий ч төрөлхийн хөгжмийн сайн сонсголтой, хөгжмийн найруулга (оркестровка буюу аранжировка) сонсголоор сайн хийдэг, мөн гитар хөгжмөөр гоцолж сайн хөгжимддөг байсан зэрэг түүний авьяас чадварыг манай урлаг соёлын зүтгэлтнүүд олж харан 1969 оноос БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Мэдээлэл Радио, Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн “Бигбэнд оркестр”-т (Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) гоцлол гитарчнаар урьж ажиллуулсан байдаг юм. МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээний ая "Цэнхэр залаа" бол түүний анхны зохиол билээ. Тэрээр энэхүү хөгжмөө зүүдэлж бичсэн хэмээдэг. Өөдрөг хийгээд гэгээлэг "Цэнхэр залаа" хэмээх энэ сайхан аялгуу 1969 оны хавар нэг шөнө түүний зүүдэнд зураглалтайгаа ороод ирсэн гэдэг. Энэхүү аялгууг МРЗРУХ-ны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, хөгжмийн зохиолч УГЗ [[Төмөрийн Чимэддорж]] анх ноотолж, ардын урлаг судлагч, яруу найрагч СГЗ [[Жамцын Бадраа]] “Цэнхэр залаа” хэмээн нэр өгч, Баатарсүх гитараар гоцолж Монголын Радиогийн биг бэнд оркестрын цахилгаан хөгжмийн хэсэг хөгжимдөн анх гитарын гоцлол болгож тоглосноор [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|'''"Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол''']] 1969 оноос радио, телевизийн эфирт гарчээ. Монгол Улсын Төрийн Дууллын аяыг бичилцсэн, Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналт, манай 'Зууны манлай хөгжмийн зохиолч' [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] “Цэнхэр залаа” аялгууг сонсоод “Хөгжим ингэж хүнд хүрч дуу шиг аялагдах нь тун ховор байдаг юм. Билэгийн Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-аас өөр ингэж хүнд хүрсэн дан хөгжим одоогоор байхгүй байгаа. Чамд баяр хүргэе” гэж өөрийн биеэр хүрч ирэн урам хайрласан гэдэг билээ. АЖ, УГЗ хөгжмийн зохиолч [[Дашийн Мяасүрэн]] нэгэнтээ “Цэнхэр залаа” бол Баатарсүхийг “нээсэн” уран бүтээл гэж би боддог. Би энэ аялгууг Билэгийн Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-тай зүйрлэдэг юм. Энэ аялгуу богинохон атлаа зохиомж, аялгуу, тоглолт хамсраа зэрэг нь зохирсон сайхан бүтээл хэмээжээ. "Цэнхэр залаа"-г анх гарахад олон зохиолч яруу найрагч шүлэг бичиж ирүүлсэн гэдэг. МУСГЗ [[Загдын Түмэнжаргал]] ч мөн "Цэцгэн зүйрлэл" дууны шүлгээ анх "Цэнхэр залаа"-д зориулж авчирч байжээ. "Цэнхэр залаа"-г залгуулан Баатарсүхийн "Оддын дуулал" ([[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|Долоон бурхан]]), "[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|Сансрын хөлөг]]" (Сансрын хүлэг), "[[Хөгжилтэй залуус (гитарын гоцлол)|Хөгжилтэй залуус]]" (Торгон утас) зэрэг гитарын гоцлолууд, "[[Нүдэн нуур (дуу)|Нүдэн нуур"]], [[Сургууль минь баяртай (С.Баатарсүх)|“Сургууль минь баяртай”]], “[[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|Цэцгэн зүйрлэл]]” зэрэг дуунууд нь төржээ. Монгол оронд Радио өргөн нэвтрүүлэг албан ёсоор эхлүүлсний 35 жилийн ойн баярын өдөр 1969 оны 09-р сарын 01-нд Драмын театрт болсон МРЗРУХ-ны "Цахилгаан хөгжмийн чуулга"-ын нээлтийн тоглолт дээр түүний “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол, "Нүдэн нуур" дуу нь тоглогджээ. МРЗРУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулга долоо хоногт гурван удаа тоглодог байх үед нэг тоглолт дээр гэхэд “Цэнхэр залаа”-г багадаа гурав дахиулдаг байсан хэмээн Баатарсүх дурссан байдаг. Баатарсүхийг МРЗРУХ-ны “Цахилгаан хөгжмийн чуулга”-д ажиллаж байх үед тус чуулгын урансайхны удирдагч Т.Чимэддорж түүнд цахилгаан хөгжмийн хамтлагийн талаарх өөрийн туршлагаа УАДБЧ дээр шинээр байгуулагдах цахилгаан хөгжмийн хамт олонтой хуваалцаж "Цэнхэр залаа", "Оддын дуулал", "Сансрын хөлөг", "Хөгжилтэй залуус" зэрэг гитарын гоцлолуудаа Радиогийн оркестрын цахилгаан хөгжмийн хэсэг тоглодог шиг тоглуулж сургахыг даалгажээ. Баатарсүх Радио дахь өөрийн үндсэн үүрэгт ажлын хажуугаар тэрхүү цахилгаан хөгжмийн шинэ хамтлагийн залуустай хамтран ажиллаж [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|“Соёл-Эрдэнэ” хамтлагийг]] анх байгуулагдахад өөрийн уран бүтээл, авьяас чадвар, хүч хөдөлмөрөө харамгүй зориулсан билээ. Тус хамтлагийн ятгач залуусын зүгээс “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлолыг тоглож сурахаар сургуулилж байхдаа хөгжмийн зохиолч Баатарсүхэд түүний гитараар (хоёр өөр өнгөн дээр) гоцолж тоглосон хэсгийг '''гитараар биш ятгаар тоглох'<nowiki/>'' (жич: үүнийг ''<nowiki/>'гитарт зориулж бичсэн хөгжмийг ятганд зориулан найруулж хөгжимдөх''' гэдэг байна) санал тавьж, ятга хөгжим гитар шиг өнгө шууд сольж тоглож болдоггүй тул С.Баатарсүхийн 1969 онд хийсэн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлолын анхны эх аранжировка дээр хоёр өөр хөгтэй ятгаар хоёр ятгачин ээлжилж тогложээ. Ийнхүү 1971 онд нээлтийн тоглолтоо хийсэн, манай Зууны манлай, "Алдрын Од"-ын анхны эзэн "Соёл-Эрдэнэ" хамтлагийн урын сангийн гол бүтээлүүдийн нэг С.Баатарсүхийн ая "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлол төрсөн түүхтэй. Харин олны хэлж заншсан "Цаг агаарын ая" буюу МҮОНРТ-ийн эфирт цаг агаарын мэдээ гарах бүрт эгшиглэдэг [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" ятгын гоцлолыг]] МРЗРУХ-ны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын уран сайхны удирдагч, хөгжмийн зохиолч УГЗ Т.Чимэддоржийн өгсөн үүргийн дагуу Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын (одоогийн Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) хөгжимчид ятга хөгжимчидтэй хамтран '''1972 оны 4-р сарын 23'''-нд Радиод бичүүлж Монголын Радиогийн Алтан Фондод үлдээжээ. '''МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр эгшиглэж буй С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлолыг тоглосон бүрэлдэхүүн''': *Бөмбөр - [[Бямбаагийн Нямбаяр]] (Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын анхны бөмбөрчин, [[Буурангийн Нандинцэцэг|Б.Нандинцэцэгийн]] дуулсан "Хаврын урь", [[Мандширын Янжиндулам|М.Янжиндуламын]] дуулсан "Аавын хайр" дуу зохиосон), *Орган - [[Лунжгайн Батаа]] (Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын альто саксафонч, даралтат хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг [[Мөнгөн шөнө (дуу)|"Мөнгөн шөнө"]], Ш.Цогтын шүлэг [[Үртэй хүн жаргалтай (Л.Батаа)|"Үртэй хүн жаргалтай"]], [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбатын]] шүлэг "Алтайн хангайн уулс" дуу зохиосон), *Басс гитар - [[Лувсанчойдорын Сэргэлэн]] (1966-1967 онд МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д, 1967 оноос Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгад басс гитарчин, орос нэр нь 'Сергей') *Ритм гитар - Самбуугийн Баатарсүх ("Цэнхэр залаа" хөгжмийн зохиолч, 1966 оноос МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д гоцлол гитарчин, 1969 оноос Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгад гоцлол ба хэмнэлт гитарчин), *Соло ятга: ** 'до' мажорын дэвсгэр өнгөн дээр "Цэнхэр залаа"-г ятга хөгжмөөр гоцолж тоглосон - Б.Наранбаатар ([[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) ** 'ре' мажорын дэвсгэр өнгөн дээр "Цэнхэр залаа"-г ятга хөгжмөөр гоцолж тоглосон - Б.Эрдэнэхуяг ([[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) ==<small>Түүний удирдсан болон хөгжим тоглож байсан хамтлаг, чуулга, ажилласан газар</small> == *1963-1966 он Нийслэлийн 5-р дунд сургууль, "Сурагчдын банзан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч **1964 онд Барилгачдын Соёлын Ордон дээр, 1965 онд Монголын Хүүхдийн Пионерын Ордон (хуучин) дээр байгуулагдсан З.Хангалын удирдаж байсан гитарын дугуйланд хамтлагаараа явж гитарын шинэ барилт (септ аккорд) сурч, шинэ дуу заалгаж байв. **1964-1965 он Барилгачдын Соёлын Ордны дагшаа найрлын албан ёсны тоглолт эхлэх хүртэл тус дагшаа найрлын хөгжимчин, найз З.Хангалын хамт бүжгийн ая тоглож, бүжиг явуулдаг байв. С.Баатарсүх З.Хангал найзаараа бөмбөр тоглохыг заалгаж, З.Хангалыг төгөлдөр хуураа тоглох үед нь бөмбөр дээр сууж, З.Хангалыг бөмбөр дээр суух үед гитар тоглож байв. *1966-1969 он МУИС, "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин **1966-1967 оны хичээлийн жилд 1-р курсийн оюутан байхдаа найз З.Хангалынхаа байгуулсан ХБДуС-ийн багш нараас бүрдсэн дагшаа хөгжимд цахилгаан гитар тоглож байв. **1967-1968 он 013 дугаар ангийн "Байлдагчдын цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин *1969-1972 он Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны Цахилгаан Хөгжмийн Чуулга, гоцлол ба хэмнэлт гитарчин *1972-1974 он Улсын Филармонийн эстрадын “Баянмонгол” чуулга, гоцлол ба хэмнэлт гитарчин *1974-1975 он Эрхүү хот, Их сургуулийн хэлний бэлтгэл, Оюутны “Найрамдал” хамтлаг, хамтлагийн ахлагч, гитарчин *1975-1982 он Свердловск хот, Уралын Консерватор, Оюутны "Найрамдал" хамтлаг, хамтлагийн ахлагч гитарчин *1982-1984 он Говь-Алтай аймгийн Ардын Дуу Бүжгийн "Алтай" Чуулга, урансайхны удирдагч *1985-1986 он Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулга, хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч *1986-1987 он Хүүхэд Залуучуудын "Найрамдал" Парк, хөгжмийн багш, хөгжмийн хамтлагийн удирдагч, найруулагч *1987-1989 он Залуучуудын Соёлын Төв, Залуу Хөгжмийн Зохиолчдын Нэгдлийн эрхлэгч-аргазүйч *1989-1990 он Хүүхэд Залуучуудын Театр, хамтлагийн удирдагч *1990 он - Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбоо, хөгжмийн зохиолч *1991-1992 он Монгол Кино Үйлдвэр, Киноны хөгжмийн редактор == <small>Уран бүтээлийн тухай</small> == Тэрээр туурвигч мөн гүйцэтгэгч уран бүтээлч юм. Дуунаас дуурь, дан хөгжмөөс симфони хүртэл бичсэн мэргэжлийн хөгжмийн зохиолч. Өөрийгөө хөгжүүлж хөгжимчин болсон хүн. Хөгжмийн бүхий л төрөл жанраар жигд аялгуу сайтай бичдэг гэж түүнийг үнэлсэн байдаг. Урын сандаа найман зуу гаруй бүтээлтэй. Монголын Радиогийн сан хөмрөгт хоёр зуугаад уран бүтээл нь авагдсан байдаг байна. Радио, телевизийн нэвтрүүлгийн чимэг хөгжим олныг бичиж, гитар хөгжмөөр гоцлон тоглож Радиогийн алтан сан хөмрөгт үлдээжээ. Түүний тухай МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, "Чингис хаан" одонт, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Бямбасүрэнгийн Шарав|Б.Шарав]] 2012 онд телевизийн нэгэн нэвтрүүлэгт "Ялангуяа энэ ... гитар гэж ... гаднаас орж ирсэн энэ хөгжмийг монголчууд нутагшуулж хэрэглэхэд ... манай Баатарсүхийн бүтээл, зүтгэл ... маш их өндөр байгаа гэж бодно доо. Хөгжмийн их хүнд төрлийн томоохон хэлбэрүүдэд бас амжилт олсон. Манайд ... хөгжмийн томоохон хэлбэрүүдээр хөгжмийн зохиол бичсэн хүмүүс бас тийм ч олон биш байдаг. ... хөгжмийн томоохон хэлбэрүүдийн зовлон жаргалыг мэдэх ... хөгжмийн зохиолчийн нэг. ... Далан таван онд бид хоёр оюутан болж нэг поездонд нэг купенд явж очсон. ... Би болбол бас ч үгүй хөгжмийн сургууль төгсөөд явсан хүн. Баатарсүх бол яг ажиллаж байгаад л Улсын филармонид ажиллаж байсан байх тэр үед, ... практикаар гэх юм уу ... хөгжимд орсон хүн. ... практикийн хүн ... хөгжмийн дээд сургууль тэр өндөр мэргэжил олгодог газар яваад очихоороо ... бас нэлээн хүндрэлтэй байсан байх. ... Төгсөхдөө ... нэгдүгээр симфони бичиж төгссөн. Нэгдүгээр симфонио тоглуулж дипломоо онц хамгаалж байсныг би ... санадаг юм." хэмээсэн байдаг. Мөн "Цэнхэр залаа” гэдэг хөгжмийн хувьд ярихад болбол үнэхээр энэ хөгжмийн онцлог нь тэр монгол аялгуундаа, монгол сэтгэхүйдээ байгаа л гэж боддог гэжээ. == <small>Гитарын гоцлол</small> == ''Зохиож тоглосон'' [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" (гитарын гоцлол)]] 1969 он [[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|"Долоон бурхан" (гитарын гоцлол)]] 1969 он [[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|"Сансрын хөлөг" (гитарын гоцлол)]] 1969 он "[[Хөгжилтэй залуус (гитарын гоцлол)|Хөгжилтэй залуус" (гитарын гоцлол)]] 1970 он [[Золжаргал (гитарын гоцлол)|"Золжаргал" (гитарын гоцлол)]] 1970 он [[Залуусын дуу (гитарын гоцлол)|"Залуусын дуу" (гитарын гоцлол)]] 1971 он [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" (ятгын гоцлол)]] 1971/1972 он [[Бахдал баясал (гитарын гоцлол)|"Бахдал баясал" (гитарын гоцлол)]] 1995 он [[Мөнгөн зүү (гитарын гоцлол)|"Мөнгөн зүү" (гитарын гоцлол)]] 1995 он [[Цагаан шөнө (гитарын гоцлол)|"Цагаан шөнө" (гитарын гоцлол)]] 1984/1995 он "[[Есөн тахил (гитарын гоцлол)|Есөн тахил" (гитарын гоцлол)]] 1995 он ''Хөгжмийн найруулга хийж тоглосон:'' З. Хангалын [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|"Өглөөний наран" (гитарын гоцлол)]] Ж.Дорждагвын [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|"Соёл-Эрдэнэ" (гитарын гоцлол)]] ''Cover тоглосон:'' "Apache" ([[:en:The_Shadows|"The Shadows"]]) "The God Riders in the Sky" ([[:en:The_Ventures|"The Ventures"]]) "Уянгалан дуулагч гитар" ("The Shadows"; [[:en:Karel_Duba|"Karel Duba"]]; "[[:ru:Поющие_гитары|Поющие гитары" ВИА]]) Жич: С.Баатарсүх гитараар ''cover'' гоцолж, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн УФ-ийн "Баянмонгол" чуулга хөгжимдснөөр Монголын Радиод анх бичигдсэн эдгээр гитарын гоцлолууд нь Англиийн "The Shadows", АНУ-ын "The Ventures", Чехословакийн "Karel Duba", ЗХУ-ын "Поющие гитары" ВИА зэрэг хамтлаг, чуулгын урын санд орж тоглогдож ирсэн бүтээлүүд юм. Монголын Радиод анх бичигдсэн 1960-аад оны сүүлээр, тухайн цаг үед барууны дуу хөгжим хориотой байсантай холбоотой эдгээр бүтээл монгол нэрээр сонсогчдод хүрсэн байдаг. 1990 оноос цаг үе өөрчлөгдсөн тул эдгээр бүтээл нэрээрээ сонсогчдын хүртээл болдог болсон. С.Баатарсүх эдгээр хамтлаг чуулга болон [[:en:Hank_Marvin|Hank Marvin]], [[:en:Karel_Duba|Karel Duba]] зэрэг гоцлол гитарчдыг өөрийн орон зайн багш нар хэмээн үздэг хэмээсэн байдаг. Дээр дурдагсан гоцлолуудын нэг "Уянгалан дуулагч гитар"-ыг С.Баатарсүх 1994 оны 11-р сарын 2-4-нд СТӨ-нд "Цэнхэр залаа-25" бие даасан уран бүтээлийн анхны тоглолт дээрээ cover тоглож үзэгч сонсогчдод толилуулсан. 1996 онд тэрбээр энэхүү гоцлолыг дуу бичлэгийн студид мөн гитараар гоцолж хөгжимдөн бичүүлсэн нь 1997 онд Монголын Радиод авагдаж радиогийн эфирт эгшиглэж (МҮОНР-ийн хөтөлбөр /1-р суваг/ 2015.03.02-2015.03.08, Ням гариг, 08.30 [https://www.mnb.mn/index.php/i/47729 Шедоусын “Уянгалан дуулагч” гитарын гоцлол]) иржээ. == <small>Дууны уран бүтээлээс</small> == [[Нүдэн нуур (дуу)|Нүдэн нуур]] (шүлэг: [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбат]]) [[Сургууль минь баяртай (С.Баатарсүх)|Сургууль минь баяртай]] (шүлэг: Ө.Тогоо) [[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|Цэцгэн зүйрлэл]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[Дөрвөн улирал хоёр амраг (дуу)|Дөрвөн улирал хоёр амраг]] (шүлэг: [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]) [[Учрахын ерөөл (Б.Лхагвасүрэн, С.Баатарсүх)|Учрахын ерөөл]] (шүлэг: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]]) [[Хувиршгүй гэлээ (С.Оюун, С.Баатарсүх)|Хувиршгүй гэлээ]] (шүлэг: [[Санжаажавын Оюун|С.Оюун]]) [[Өлгийн дуу (Б.Явуухулан, С.Баатарсүх)|Өлгийн дуу]] (шүлэг: [[Бэгзийн Явуухулан|Б.Явуухулан]]) [[Халтар манан хөөрөг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|Халтар манан хөөрөг]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|Охин үр]] (шүлэг: Бя.Энхтуяа) [[“00” цаг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|00 цаг]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[КАСПЕР (Б.Нацагдорж, С.Баатарсүх)|Каспер]] (шүлэг: Б.Нацагдорж) [[Цас цагаан охин (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|Цас цагаан охин]] (шүлэг: Бя.Энхтуяа) [[Хүрээ байшин (Л.Дашням, С.Баатарсүх)|Хүрээ байшин]] (шүлэг: Л.Дашням) [[Бурхан ээж минь дээ (С.Чулуунбаатар, С.Баатарсүх)|Бурхан ээж минь дээ]] (шүлэг: С.Чулуунбаатар) [[Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг (Ж.Жаргалсайхан, С.Баатарсүх)|Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг]] (шүлэг: Ж.Жаргалсайхан) [[Асгарсан хормойтой дээл (Д.Норов, С.Баатарсүх)|Асгарсан хормойтой дээл]] (шүлэг: Д.Норов) [https://www.youtube.com/watch?v=UcPh-uXEQBU Хатан хөөрөг] (өөрийн шүлэг) == <small>Бусад бүтээлээс</small> == ''Хөгжмийн:'' Симфони I, 1980/1982 он Симфони II, 1988 он Симфони III [[Алтан ураг (симфони)|("Алтан ураг", цомнолыг Ц.Чимэддорж)]], 1990 он Симфони IV, 1996 он Симфони V, 1997 он Симфони VI, 2000 он Симфони VII [[Монголын нууц товчоо (симфони)|("Монголын нууц товчоо")]], 2007 он "Залуу нас" симфони удиртгал, 1987 он "Сэрүүн сайхан хангай" симфони найраглал, 1987 он Симфони бүжиг 1, 2, 1988 он "Хөгжилтэй зугаалга" симфони удиртгал, 1989 он Соната - ятга, 1990-1993 он Соната - шанз, 1990-1993 он Соната - лимбэ, 1992 он "Хөх судар", 2001 он "Субашид" морин хуурын чуулгад 2003 он "Бамбарууш" ("Медвежонок"), 1979-1980 он [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" (хийлийн гоцлол)]] 1983/1989 он "Унага" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Ботго" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Тугал" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Хурга" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Ишиг" - төгөлдөр хуур, 1983 он ''Тайз дэлгэцийн:'' "Говь-Алтай магтаал" дуу бүжгийн цоморлог (З.Гүнсэн), 1983 он "Наадам" дуу бүжгийн цоморлог (З.Гүнсэн), 1984 он "Их найрагчийн нутаг" дуу бүжгийн цоморлог (П.Бадарч), 1990 он "Хайрын дууль" дуу бүжгийн цомог (С.Батмөнх), 1992 он "Гүнжийн домог" уран сайхны кино (Ж.Төвсанаа), 1994 он "Хүннү" теледуурь (Д.Банзрагч), 1997 он "Хатан бүүвэй" теле хөгжимт кино (Б.Нацагдорж), 1999 он "Хандармаа" хүрээ дуурь (Б.Дариймаа), 2013 он "Зөрлөг дээр ургасан сарнай" поп-джаз мюзикл, 2014 он ''Дуулаачийн:'' "Миний Монгол" кантат (Түүвэр шүлэг), 1978 он "Арван хоёр баярын дуу" кантат ([[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]), 1982 он "Алтан соёмбо" магтуу (Д.Содномдорж), 1983 он "Бид залуучуудын эвлэл" магтуу (Ш.Сүрэнжав), 1988 он "Найрамдлын зам" магтуу (Ш.Сүрэнжав), 1989 он "Гийнгоо" найрал дуу - 1, 2, 3 (Д.Пүрэвсүрэн), 1979-1980 он "Мөнгөн зул" найрал дуу (Ш.Цогт), 1979-1980 он "Дөрвөн уул" найрал дуу (Ш.Цогт), 1979-1980 он "Алтан намар" найрал дуу (В.Алзахгүй), 1983 он "Хос цагаан хун" романс (Д.Батсүрэн), 1979-1980 он "Цагаан хус" романс (С.Есенин), 1979-1980 он "Миний ээж" романс (өөрийн шүлэг), 1979-1980 он ''Монгол ардын дуу хөгжмийн найруулга'' (1982-1985 он, Говь-алтай аймаг, АДБ-ийн "Алтай" чуулга): "Булгиар хүрэн цүнх", "Ламба гуай", "Эхийн ерөөл", "Тоохуу нэг гос", "Дөвчин унзад", "Жаахан шарга", "Гандий мод", "Тонжоо", "Хүүш Дамдин", "Найгал гол", "Сэндэр охин", "Могой хээр", "Улаан бууртай тэмээ", "Судгийн ногоо", "Гавалмаа", "Сэрэвгэр хадны зэрэглээ", "Улаан байгаад бор боллоо", "Зүүд", "Цууриа", "Гүүшээн", "Жинстийн гурван салаа", "Улаан буурал морь", "Бяцхан хээр", "Нууцаа хүндэтвэ", "Бөхөөжээ гэлгүй яахав" зэрэг дуу, "Биелгээ", "Елхэндэг", "Хотон", "Баяд", "Торгууд", "Дархад", "Урианхай", "Жороо морь", "Агсал" зэрэг бүжгийн хөгжим == <small>Шагнал</small> == Төрийн дээд шагнал * 2000 он, Алтан гадас * 2008 он, МУУГЗ * 2019 он, Төрийн шагнал (УФ-ийн "Баянмонгол" чуулгын гитар хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч) Салбарын шагнал * 1991 он, МХөЗЭХ-ны шагнал (III симфони зэрэг) * 1998 он, МҮОНРТ-ийн тэргүүний ажилтан * 1998 он, СТА Бусад * 1968 он, БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадмын 1-р зэргийн диплом (Армийн тусгай анги салбаруудын бүсээс байлдагч Баатарсүх нь БНМАУ-ын зэвсэгт хүчний залуучуудын 3-р их наадмын ''Гоцлол хөгжимд “гитар” хөгжмөөр гоцлон'' 1-р байр эзэлсэн тул) * 1968-1969 оны хичээлийн жил ** Нийслэлийн дээд тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэгийн 1-р зэргийн диплом (МУИС-ийн гитарын “хоршил” цөөхүүл нь ''хөгжмийн төрлийн уралдаанд 1-р байр эзэлсэн'' тул) ** Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадмын мөнгөн медаль, 2-р зэргийн диплом (н.Самбуу овогтой Баатарсүх нь МЗО-ны 3-р их наадамд шалгаран оролцож Мөнгөн медальт байр эзэлсэн тул МЗО-ны 3-р их наадмын 2-р зэргийн дипломоор шагнав.) ** Нийслэлийн 10 жилийн 5-р дунд сургуулийн МХЗЭ-ийн хорооны баярын бичиг (МУИС-ын оюутны хөнгөн хөгжмийн хамт олонд, Манай үдэшлэгт идэвхтэй оролцож сайхан ая эгшгээрээ хөгжөөн баясгасан явдалд тань талархаж оюутан та нараасаа сурлагын өндөр амжилтыг хүсэн ерөөж дурсгав. 1969-03-15) * 1969 оны 6-р сарын 1-9, ЗХУ-ын Ташкент хотноо зохиогдсон Монгол-Зөвлөлтийн залуучууд оюутны найрамдалт III фестиваль (Улсын их сургуулийн, одоогийн МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин, Ж.Дорждагвын [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|"Соёл-Эрдэнэ" гитарын гоцлол]], З.Хангалын [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|"Өглөөний наран" гитарын гоцлол]]) * 1971 он, МРТУХ-ны Баярын бичиг (Мэдээлэл Радио, Телевизийн ажилд идэвхтэй оролцон, үр бүтээлтэй ажиллаж байгааг үнэлж Самбуу овогтой Баатарсүхийг Ардын Хувьсгалын түүхт 50 жилийн ойг тохиолдуулан Мэдээлэл Радио, Телевизийн Улсын Хорооны баярын бичгээр шагнав. 1971 оны 7-р сарын 04-ны өдөр, МРТУХ-ны дарга С.Жалан-Аажав); (Жич: "Цэнхэр залаа" Жалан-Аажав даргын үед гитарын гоцлолоороо Радиогийн цаг агаарын мэдээний ая болсон гэж зохиогч С.Баатарсүх хэвлэл мэдээлэлд өгсөн ярилцлагууддаа олонтоо дурссан байдаг.) * 1973 он, Герман улс, Берлин хот, ДЗО-ны Х их наадамд [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" ятгын гоцлол]] (Улсын Филармонийн эстрадын [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) * 1974-1975 оны хичээлийн жил, ЗХУ, Эрхүү хот, талархлын бичиг, (Почетной грамотой награждается студент подготовительного факультета Иркутского государственного университета имени А.А.Жданова Самбуугийн Баторсух за активное участие в общественной жизни. Ректор университета профессор Н.Ф.Лосев) * 1980 он, ЗХУ, Бүх Холбоотын хэмжээнд хөгжмийн залуу зохиолчдын дунд зарласан уралдаан, тэргүүн байр, "Миний Монгол" кантат (Уралын консерватор, үндсэн анги, 3-р курс) * 1980 он, ЗХУ, Бүх Холбоотын хэмжээнд Москвагийн зуны олимпыг угтаж зарласан хөгжмийн төрлийн уралдаан, тэргүүн шагнал, "Медвежонок" төгөлдөр хуурын бүтээл (С.Баатарсүх Уралын консерваторын үндсэн ангийн 3-р курст суралцаж байв.) * 1981 он, Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойд зориулсан Бүх Ард Түмний Урлагийн Их Наадам (манай таван хүн тутмын нэг оролцсон), гадаад дотоодын их дээд тусгай мэргэжлийн сургуульд суралцдаг монгол оюутан залуучуудын урлагийн үзлэг, мөнгөн медаль (Уралын консерватор, оюутан) * 1982 он, ЗХУ, Свердловск хот, Уралын Консерватор, талархлын бичиг (Почетная грамота, Награждается тов. Батарсух С., выпускник композиторского факультета УГК за активную работу по руководству ансамбля “Найрамдал” (Дружба). Сердечный привет и наилучшие пожелания в Вашей творческой и общественной деятельности! Комитет ВЛКСМ, ПрофКом, 31 мая 1982 года г.Свердловск) * 1983 он, Чехословак улсын Братислав хот, Сонгодог хөгжмийн наадам, 1-р симфони, "Бамбарууш" ("Унага", "Ботго", "Тугал", "Хурга", "Ишиг") төгөлдөр хуурын цикл бүтээл * 1984 он, АДБ-ын "Алтай" чуулга улсад түрүүлсэн (уран сайхны удирдагч) * 1989 он, Радиогийн урын санг баяжуулах хөгжмийн төрлийн уралдаан, [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]] * 1993 он, Герман, Бонн хот, Олон улсын сонгодог хөгжмийн симпозиум, [[Алтан ураг (симфони)|"Алтан ураг" III симфони]], [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]] * 1997 он, Пентатоник-97 цом (гоцлол гитарын концерт) * 1998 он, "Цэнхэр залаа" тоглолт, Радиогийн бичлэг (С.Баатарсүх, 50 нас) * 1999 он, МҮОНТ, С.Баатарсүх оролцсон "Шүтээн" нэвтрүүлэг, (МҮОНР - 65 жил, "Цэнхэр залаа" - 30 жил) * 1999 он, "Ирээдүйн одод" тэмцээн, [[“00” цаг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|"00" цаг дуу]] (дуучин: Т.Амина) * 2000 он, Монголын Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Төв, "Сайн үйлс" медаль ("Дэлхий цагаан гэр" тоглолт зэрэг) * 2007 он, БСШУ-ны "Оны шилдэг бүтээл"-ийн батламж ([[Монголын нууц товчоо (симфони)|"Монголын нууц" товчоо, VII симфони]]), (МХөЗХ - 50 жил) * 2012 он, "Цэнхэр залаа"-тай цэнхэр дэлгэц (Мэдээлэл Радиогийн улсын хорооны дэргэд цахилгаан хөгжмийн чуулга байгуулагдсан - 45 жил; "Зурагт радио" буюу Телевиз байгуулагдсан - 45 жил; МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулгыг бүрэн бүрэлдхүүнээр нь Улсын филармонид шилжүүлсэн, "Баянмонгол" чуулга нэр авсан - 40 жил) * 2014 он, [http://www.shuud.mn/a/337951 Монголын Ус Цаг уурын Алба, 90 жил], ойн тэмдэг (МУЦА - 90 жил; "Цэнхэр залаа" - 45 жил) * 2014 он, МҮОНРТ, [https://www.mnb.mn/i/23365 Хөгжмийн зохиолч, УГЗ С.Баатарсүхэд хүндэтгэл үзүүллээ] (МҮОНР - 80 жил, "Цэнхэр залаа" - 45 жил) * 2016 он, С.Баатарсүхийн нэрэмжит [https://montsame.mn/en/read/36368 өсвөрийн гоцлол гитарчдын улсын анхдугаар уралдаан] (Байр: 1. [https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%9E.%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%85%D2%AF%D2%AF+%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80 О.Бархүү], 2. Г.Эрхэмтөгөлдөр, 3. н.Оргил) Жич: 1969 онд анх хилийн чанадад, Ташкентын фестивальд тоглолтоо толилуулсан, УИС (МУИС)-ийн дэргэд 1966 онд байгуулагдсан "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга" - 50 жил * 2017 он, [https://www.mnb.mn/i/122046 "Цэнхэр залаа"-гийн С.Баатарсүх] хөрөг нэвтрүүлэг (МҮОНТ - 50 жил) * 2018 он, МУИС-ийн Биеийн Тамирын Тэнхим, Монголын ууган БТТ, 70 жилийн ойн тэмдэг (С.Баатарсүх - 1968 онд улсад үзүүрлэсэн, 1970 онд улсын аварга болсон МУИС-ийн сагсны багийн гишүүн, холбон тоглогч, баруун жигүүрийн довтлогч) * 2020 он, МҮОНР, С.Баатарсүхийн тухай [https://web.archive.org/web/20220302145835/https://www.mnb.mn/i/219797 "Гитар минь уянгалан дуул"] хөрөг нэвтрүүлэг * 2021 он, МҮОНР, Дуун увидас, С.Баатарсүхийн хөгжим, Ш.Шажинбатын шүлэг [https://www.mnb.mn/i/237989 "Нүдэн нуур" дууны тухай] * 2022 он, [https://web.archive.org/web/20221205004758/https://www.mnb.mn/i/273701 МҮОНРТ-ийн 88, 55 жилийн ойд] концерт [1:31:55-1:32:35] (Цэнхэр дэлгэцээр дамжуулан С.Баатарсүхэд ойн баярын мэнд хүргэж, мэндчилгээ дэвшүүлэв.) * 2022 он, МҮОНР, [https://www.mnb.mn/i/273874 "Охин үр минь" дуун өгүүлэмж] (С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг [[Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|"Охин үр"]] дуу нэвтрүүлгийн фоонно болон эгшиглэв.) {{DEFAULTSORT:Баатарсүх, Самбуугийн}} [[Ангилал:Гитарчин]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] dioe332t8edftth2fzy9fipgrqcemfv Загвар:Улаанбаатарын дүүрэг 10 106526 869652 830834 2026-09-14T08:51:48Z Saruul 04 37290 869652 wikitext text/x-wiki {{Navbox | title = [[Улаанбаатарын дүүргүүд]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | name = Улаанбаатарын дүүрэг | image = [[File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|100px|right|Улаанбаатарын далбаа]] | list1 = * [[Багануур|Багануур {{small|(хот)}}]] * [[Багахангай|Багахангай {{small|(хот)}}]] * [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]] * [[Баянзүрх]] * [[Налайх дүүрэг|Налайх {{small|(хот)}}]] * [[Сонгинохайрхан]] * [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] * [[Хан-Уул]] * [[Чингэлтэй]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл|Улаанбаатарын дүүрэг]] </noinclude> ce7gv7b1t364bs6cmub8o5lhe91wduu Module:Байршлын газрын зураг 828 113561 869595 869523 2026-09-13T15:47:58Z Enkhsaihan2005 64429 869595 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local function round(n, decimals) local pow = 10^(decimals or 0) return math.floor(n * pow + 0.5) / pow end function p.getMapParams(map, frame) if not map then error('The name of the location map definition to use must be specified', 2) end local moduletitle = mw.title.new('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map) if not moduletitle then error(string.format('%q is not a valid name for a location map definition', map), 2) elseif moduletitle.exists then local mapData = mw.loadData('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map) return function(name, params) if name == nil then return 'Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map elseif mapData[name] == nil then return '' elseif params then return mw.message.newRawMessage(tostring(mapData[name]), unpack(params)):plain() else return mapData[name] end end else error('Заасан байршлын газрын зургийн тодорхойлолтыг олж чадсангүй: "Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/' .. map .. '" байхгүй байна', 2) end end function p.data(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local params = {} for k,v in ipairs(args) do if k > 2 then params[k-2] = v end end return map(args[2], #params ~= 0 and params) end local hemisphereMultipliers = { longitude = { W = -1, w = -1, E = 1, e = 1 }, latitude = { S = -1, s = -1, N = 1, n = 1 } } local function decdeg(degrees, minutes, seconds, hemisphere, decimal, direction) if decimal then if degrees then error('Decimal and DMS degrees cannot both be provided for ' .. direction, 2) elseif minutes then error('Minutes can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) elseif seconds then error('Seconds can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) elseif hemisphere then error('A hemisphere can only be provided with DMS degrees for ' .. direction, 2) end local retval = tonumber(decimal) if retval then return retval end error('The value "' .. decimal .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) elseif seconds and not minutes then error('Seconds were provided for ' .. direction .. ' without minutes also being provided', 2) elseif not degrees then if minutes then error('Minutes were provided for ' .. direction .. ' without degrees also being provided', 2) elseif hemisphere then error('A hemisphere was provided for ' .. direction .. ' without degrees also being provided', 2) end return nil end decimal = tonumber(degrees) if not decimal then error('The degree value "' .. degrees .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) elseif minutes and not tonumber(minutes) then error('The minute value "' .. minutes .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) elseif seconds and not tonumber(seconds) then error('The second value "' .. seconds .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) end decimal = decimal + (minutes or 0)/60 + (seconds or 0)/3600 if hemisphere then local multiplier = hemisphereMultipliers[direction][hemisphere] if not multiplier then error('The hemisphere "' .. hemisphere .. '" provided for ' .. direction .. ' is not valid', 2) end decimal = decimal * multiplier end return decimal end -- Finds a parameter in a transclusion of {{Coord}}. local function coord2text(para,coord) -- this should be changed for languages which do not use Arabic numerals or the degree sign local lat, long = mw.ustring.match(coord,'<span class="p%-latitude latitude">([^<]+)</span><span class="p%-longitude longitude">([^<]+)</span>') if lat then return tonumber(para == 'longitude' and long or lat) end local result = mw.text.split(mw.ustring.match(coord,'%-?[%.%d]+°[NS] %-?[%.%d]+°[EW]') or '', '[ °]') if para == 'longitude' then result = {result[3], result[4]} end if not tonumber(result[1]) or not result[2] then mw.log('Malformed coordinates value') mw.logObject(para, 'para') mw.logObject(coord, 'coord') return error('Malformed coordinates value', 2) end return tonumber(result[1]) * hemisphereMultipliers[para][result[2]] end -- effectively make removeBlanks false for caption and maplink, and true for everything else -- if useWikidata is present but blank, convert it to false instead of nil -- p.top, p.bottom, and their callers need to use this function p.valueFunc(key, value) if value then value = mw.text.trim(value) end if value ~= '' or key == 'caption' or key == 'maplink' then return value elseif key == 'useWikidata' then return false end end local function getContainerImage(args, map) if args.AlternativeMap then return args.AlternativeMap elseif args.relief then local digits = mw.ustring.match(args.relief,'^[1-9][0-9]?$') -- image1 to image99 if digits then local imageDigits = map('image' .. digits) if imageDigits ~= '' then return imageDigits end end local yesNo = require('Module:Yesno') if yesNo(args.relief,true) then local image1 = map('image1') if image1 ~= '' then return image1 end end end return map('image') end function p.top(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true, valueFunc = p.valueFunc}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local width local default_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(args.default_width),"%d*")) if not args.width then width = round((default_as_number or 240) * (tonumber(map('defaultscale')) or 1)) elseif mw.ustring.sub(args.width, -2) == 'px' then width = mw.ustring.sub(args.width, 1, -3) else width = args.width end local width_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(width),"%d*")) or 0; if width_as_number == 0 then -- check to see if width is junk. If it is, then use default calculation width = round((default_as_number or 240) * (tonumber(map('defaultscale')) or 1)) width_as_number = tonumber(mw.ustring.match(tostring(width),"%d*")) or 0; end if args.max_width ~= "" and args.max_width ~= nil then -- check to see if width bigger than max_width local max_as_number = tonumber(mw.ustring.match(args.max_width,"%d*")) or 0; if width_as_number>max_as_number and max_as_number>0 then width = args.max_width; end end local retval = frame:extensionTag{name = 'templatestyles', args = {src = 'Module:Байршлын газрын зураг/styles.css'}} if args.float == 'center' then retval = retval .. '<div class="center">' end if args.caption and args.caption ~= '' and args.border ~= 'infobox' then retval = retval .. '<div class="locmap noresize thumb ' if args.float == '"left"' or args.float == 'left' then retval = retval .. 'floatleft' elseif args.float == '"center"' or args.float == 'center' or args.float == '"none"' or args.float == 'none' then retval = retval .. 'tnone' else retval = retval .. 'floatright' end retval = retval .. '"><div class="thumbinner" style="width:' .. (width + 2) .. 'px' if args.border == 'none' then retval = retval .. ';border:none' elseif args.border then retval = retval .. ';border-color:' .. args.border end retval = retval .. '"><div style="position:relative;width:' .. width .. 'px' .. (args.border ~= 'none' and ';border:1px solid lightgray">' or '">') else retval = retval .. '<div class="locmap" style="width:' .. width .. 'px;' if args.float == '"left"' or args.float == 'left' then retval = retval .. 'float:left;clear:left' elseif args.float == '"center"' or args.float == 'center' then retval = retval .. 'float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto' elseif args.float == '"none"' or args.float == 'none' then retval = retval .. 'float:none;clear:none' else retval = retval .. 'float:right;clear:right' end retval = retval .. '"><div style="width:' .. width .. 'px;padding:0"><div style="position:relative;width:' .. width .. 'px">' end local image = getContainerImage(args, map) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() retval = string.format( '%s[[File:%s|%spx|%s%s|class=notpageimage noviewer]]', retval, image, width, args.alt or ((args.label or currentTitle.text) .. ', ' .. map('name')), args.maplink and ('|link=' .. args.maplink) or '' ) if args.caption and args.caption ~= '' then if (currentTitle.namespace == 0) and mw.ustring.find(args.caption, '##') then retval = retval .. '[[Category:Pages using location map with a double number sign in the caption]]' end end if args.overlay_image then return retval .. '<div style="position:absolute;top:0;left:0">[[File:' .. args.overlay_image .. '|' .. width .. 'px|class=notpageimage noviewer]]</div>' else return retval end end function p.bottom(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {frameOnly = true, valueFunc = p.valueFunc}) end if not map then map = p.getMapParams(args[1], frame) end local retval = '</div>' local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() if not args.caption or args.border == 'infobox' then if args.border then retval = retval .. '<div style="padding-top:0.2em">' else retval = retval .. '<div style="font-size:91%;padding-top:3px">' end retval = retval .. (args.caption or (args.label or currentTitle.text) .. ' (' .. map('name') .. ')') .. '</div>' elseif args.caption ~= '' then -- This is not the pipe trick. We're creating a link with no text on purpose, so that CSS can give us a nice image retval = retval .. '<div class="thumbcaption"><div class="magnify">[[:File:' .. getContainerImage(args, map) .. '| ]]</div>' .. args.caption .. '</div>' end if args.switcherLabel then retval = retval .. '<span class="switcher-label" style="display:none">' .. args.switcherLabel .. '</span>' elseif args.autoSwitcherLabel then retval = retval .. '<span class="switcher-label" style="display:none">' .. map('name') .. ' дахь байршил</span>' end retval = retval .. '</div></div>' if args.caption_undefined then mw.log('Removed parameter caption_undefined used.') local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then retval = retval .. '[[Category:Location maps with removed parameters|caption_undefined]]' end end if map('skew') ~= '' or map('lat_skew') ~= '' or map('crosses180') ~= '' or map('type') ~= '' then mw.log('Removed parameter used in map definition ' .. map()) if currentTitle.namespace == 0 then local key = (map('skew') ~= '' and 'skew' or '') .. (map('lat_skew') ~= '' and 'lat_skew' or '') .. (map('crosses180') ~= '' and 'crosses180' or '') .. (map('type') ~= '' and 'type' or '') retval = retval .. '[[Category:Location maps with removed parameters|' .. key .. ' ]]' end end if string.find(map('name'), '|', 1, true) then mw.log('Pipe used in name of map definition ' .. map()) if currentTitle.namespace == 0 then retval = retval .. '[[Category:Location maps with a name containing a pipe]]' end end if args.float == 'center' then retval = retval .. '</div>' end return retval end local function markOuterDiv(x, y, imageDiv, labelDiv, label_size) return mw.html.create('div') :addClass('od') :addClass('notheme') -- T236137 :cssText('top:' .. round(y, 3) .. '%;left:' .. round(x, 3) .. '%;font-size:' .. label_size .. '%') :node(imageDiv) :node(labelDiv) end local function markImageDiv(mark, marksize, label, link, alt, title) local builder = mw.html.create('div') :addClass('id') :cssText('left:-' .. round(marksize / 2) .. 'px;top:-' .. round(marksize / 2) .. 'px') :attr('title', title) if marksize ~= 0 then builder:wikitext(string.format( '[[File:%s|%dx%dpx|%s|link=%s%s|class=notpageimage noviewer]]', mark, marksize, marksize, label, link, alt and ('|alt=' .. alt) or '' )) end return builder end local function markLabelDiv(label, label_size, label_width, position, background, x, marksize) if tonumber(label_size) == 0 then return mw.html.create('div'):addClass('l0'):wikitext(label) end local builder = mw.html.create('div') :cssText('width:' .. label_width .. 'em') local distance = round(marksize / 2 + 1) if position == 'top' then -- specified top builder:addClass('pv'):cssText('bottom:' .. distance .. 'px;left:' .. (-label_width / 2) .. 'em') elseif position == 'bottom' then -- specified bottom builder:addClass('pv'):cssText('top:' .. distance .. 'px;left:' .. (-label_width / 2) .. 'em') elseif position == 'left' or (tonumber(x) > 70 and position ~= 'right') then -- specified left or autodetected to left builder:addClass('pl'):cssText('right:' .. distance .. 'px') else -- specified right or autodetected to right builder:addClass('pr'):cssText('left:' .. distance .. 'px') end builder = builder:tag('div') :wikitext(label) if background then builder:cssText('background-color:' .. background) end return builder:done() end local function getX(longitude, left, right) local width = (right - left) % 360 if width == 0 then width = 360 end local distanceFromLeft = (longitude - left) % 360 -- the distance needed past the map to the right equals distanceFromLeft - width. the distance needed past the map to the left equals 360 - distanceFromLeft. to minimize page stretching, go whichever way is shorter if distanceFromLeft - width / 2 >= 180 then distanceFromLeft = distanceFromLeft - 360 end return 100 * distanceFromLeft / width end local function getY(latitude, top, bottom) return 100 * (top - latitude) / (top - bottom) end function p.mark(frame, args, map) if not args then args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Location map~'}) end local mapnames = {} if not map then if args[1] then map = {} for mapname in mw.text.gsplit(args[1], '#', true) do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) mapnames[#mapnames + 1] = mapname end if #map == 1 then map = map[1] end else map = p.getMapParams('Дэлхий', frame) args[1] = 'Дэлхий' end end if type(map) == 'table' then local outputs = {} local oldargs = args[1] for k,v in ipairs(map) do args[1] = mapnames[k] outputs[k] = tostring(p.mark(frame, args, v)) end args[1] = oldargs return table.concat(outputs, '#PlaceList#') .. '#PlaceList#' end local x, y, longitude, latitude longitude = decdeg(args.lon_deg, args.lon_min, args.lon_sec, args.lon_dir, args.long, 'longitude') latitude = decdeg(args.lat_deg, args.lat_min, args.lat_sec, args.lat_dir, args.lat, 'latitude') if args.excludefrom then -- If this mark is to be excluded from certain maps entirely (useful in the context of multiple maps) for exclusionmap in mw.text.gsplit(args.excludefrom, '#', true) do -- Check if this map is excluded. If so, return an empty string. if args[1] == exclusionmap then return '' end end end local builder = mw.html.create() local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() if args.coordinates then -- Temporarily removed to facilitate infobox conversion. See [[Wikipedia:Coordinates in infoboxes]] -- if longitude or latitude then -- error('Coordinates from [[Module:Coordinates]] and individual coordinates cannot both be provided') -- end longitude = coord2text('longitude', args.coordinates) latitude = coord2text('latitude', args.coordinates) elseif not longitude and not latitude and args.useWikidata then -- If they didn't provide either coordinate, try Wikidata. If they provided one but not the other, don't. local entity = mw.wikibase.getEntity() if entity and entity.claims and entity.claims.P625 and entity.claims.P625[1].mainsnak.snaktype == 'value' then local value = entity.claims.P625[1].mainsnak.datavalue.value longitude, latitude = value.longitude, value.latitude end if args.link and (currentTitle.namespace == 0) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with linked markers with coordinates from Wikidata]]') end end if not longitude then error('No value was provided for longitude') elseif not latitude then error('No value was provided for latitude') end if currentTitle.namespace > 0 then if (not args.lon_deg) ~= (not args.lat_deg) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Degrees]]') elseif (not args.lon_min) ~= (not args.lat_min) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Minutes]]') elseif (not args.lon_sec) ~= (not args.lat_sec) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Seconds]]') elseif (not args.lon_dir) ~= (not args.lat_dir) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Hemisphere]]') elseif (not args.long) ~= (not args.lat) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with different longitude and latitude precisions|Decimal]]') end end if ((tonumber(args.lat_deg) or 0) < 0) and ((tonumber(args.lat_min) or 0) ~= 0 or (tonumber(args.lat_sec) or 0) ~= 0 or (args.lat_dir and args.lat_dir ~='')) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if ((tonumber(args.lon_deg) or 0) < 0) and ((tonumber(args.lon_min) or 0) ~= 0 or (tonumber(args.lon_sec) or 0) ~= 0 or (args.lon_dir and args.lon_dir ~= '')) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if (((tonumber(args.lat_min) or 0) < 0) or ((tonumber(args.lat_sec) or 0) < 0)) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if (((tonumber(args.lon_min) or 0) < 0) or ((tonumber(args.lon_sec) or 0) < 0)) then builder:wikitext('[[Category:Location maps with negative degrees and minutes or seconds]]') end if args.skew or args.lon_shift or args.markhigh then mw.log('Removed parameter used in invocation.') local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then local key = (args.skew and 'skew' or '') .. (args.lon_shift and 'lon_shift' or '') .. (args.markhigh and 'markhigh' or '') builder:wikitext('[[Category:Location maps with removed parameters|' .. key ..' ]]') end end if map('x') ~= '' then x = tonumber(mw.ext.ParserFunctions.expr(map('x', { latitude, longitude }))) else x = tonumber(getX(longitude, map('left'), map('right'))) end if map('y') ~= '' then y = tonumber(mw.ext.ParserFunctions.expr(map('y', { latitude, longitude }))) else y = tonumber(getY(latitude, map('top'), map('bottom'))) end if (x < 0 or x > 100 or y < 0 or y > 100) and not args.outside then mw.log('Mark placed outside map boundaries without outside flag set. x = ' .. x .. ', y = ' .. y) local parent = frame:getParent() if parent then mw.log('Parent is ' .. parent:getTitle()) end mw.logObject(args, 'args') if currentTitle.namespace == 0 then local key = currentTitle.prefixedText builder:wikitext('[[Category:Location maps with marks outside map and outside parameter not set|' .. key .. ' ]]') end end local mark = args.mark or map('mark') if mark == '' then mark = 'Red pog.svg' end local marksize = tonumber(args.marksize) or tonumber(map('marksize')) or 8 local imageDiv = markImageDiv(mark, marksize, args.label or mw.title.getCurrentTitle().text, args.link or '', args.alt, args[2]) local label_size = args.label_size or 91 local labelDiv if args.label and args.position ~= 'none' then labelDiv = markLabelDiv(args.label, label_size, args.label_width or 6, args.position, args.background, x, marksize) end return builder:node(markOuterDiv(x, y, imageDiv, labelDiv, label_size)) end local function switcherSeparate(s) if s == nil then return {} end local retval = {} for i in string.gmatch(s .. '#', '([^#]*)#') do i = mw.text.trim(i) retval[#retval + 1] = (i ~= '' and i) end return retval end function p.infobox_pushpin_map(frame) --This function is designed to be invoked from an infobox template --* Some parameters (generally starting with "pushpin_") are meant to be exposed as parameters -- in the outer infobox, settable by editors --* Others are meant to be "hidden" (e.g., only set inside the infobox template code) -- First get the combined arguments from both parent and invocation frame local raw_args = getArgs(frame,{parentFirst=true}) --If no map is supplied, return. if not raw_args['pushpin_map'] then return end -- Now get arguments from just the invocation frame local frame_args = getArgs(frame,{frameOnly=true}) -- parsed_args will have the resulting merged parameters local parsed_args = {} -- Default to using wikidata coodinates if no other coordiantes supplied. if raw_args.useWikidata == nil then parsed_args.useWikidata = true else parsed_args.useWikidata = raw_args.useWikidata end -- Parse the arguments parsed_args[1] = raw_args['pushpin_map'] parsed_args.float = frame_args.float or 'center' parsed_args.border = frame_args.border or 'infobox' parsed_args.default_width = frame_args.default_width parsed_args.max_width = frame_args.max_width parsed_args.coordinates = raw_args['coordinates'] parsed_args.caption = raw_args['pushpin_caption'] parsed_args.relief = raw_args['pushpin_relief'] parsed_args.label = raw_args['pushpin_label'] parsed_args.label_size = raw_args['pushpin_label_size'] parsed_args.position = raw_args['pushpin_label_position'] parsed_args.mark = raw_args['pushpin_mark'] parsed_args.marksize = raw_args['pushpin_mark_size'] parsed_args.alt = raw_args['pushpin_alt'] parsed_args.background = raw_args['pushpin_background'] parsed_args.width = raw_args['pushpin_map_size'] local map = {} local caption_list = {} for mapname in string.gmatch(parsed_args[1], '[^#]+') do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) end if parsed_args['caption'] then for caption in mw.text.gsplit(parsed_args['caption'], '##', true) do caption_list[#caption_list + 1] = caption end end if #map == 1 then map = map[1] if not parsed_args.caption then parsed_args.caption = 'Location within ' .. map('name') end end if type(map) == 'table' then mw.log('----') mw.logObject(map) if #caption_list > #map then error(string.format('%d captions were provided, but only %d maps were provided', #caption_list, #map)) elseif not parsed_args.caption then -- Set a default caption for each of the multiple maps for i=1, #map do caption_list[#caption_list + 1] = 'Location within '.. map[i]('name') end end local outputs = {} parsed_args.autoSwitcherLabel = true for k,v in ipairs(map) do parsed_args.caption = caption_list[k] outputs[k] = p.main(frame, parsed_args, v) end return '<div class="switcher-container">' .. table.concat(outputs) .. '</div>' else return p.top(frame, parsed_args, map) .. tostring( p.mark(frame, parsed_args, map) ) .. p.bottom(frame, parsed_args, map) end end function p.main(frame, args, map) local caption_list = {} if not args then args = getArgs(frame, {wrappers = 'Template:Location map', valueFunc = p.valueFunc}) end if args.useWikidata == nil then args.useWikidata = true end if not map then if args[1] then map = {} for mapname in string.gmatch(args[1], '[^#]+') do map[#map + 1] = p.getMapParams(mw.ustring.gsub(mapname, '^%s*(.-)%s*$', '%1'), frame) end if args['caption'] then if args['caption'] == "" then while #caption_list < #map do caption_list[#caption_list + 1] = args['caption'] end else for caption in mw.text.gsplit(args['caption'], '##', true) do caption_list[#caption_list + 1] = caption end end end if #map == 1 then map = map[1] end else map = p.getMapParams('Дэлхий', frame) end end if type(map) == 'table' then local altmaps = switcherSeparate(args.AlternativeMap) if #altmaps > #map then error(string.format('%d AlternativeMaps were provided, but only %d maps were provided', #altmaps, #map)) end local overlays = switcherSeparate(args.overlay_image) if #overlays > #map then error(string.format('%d overlay_images were provided, but only %d maps were provided', #overlays, #map)) end if #caption_list > #map then error(string.format('%d captions were provided, but only %d maps were provided', #caption_list, #map)) end local outputs = {} args.autoSwitcherLabel = true for k,v in ipairs(map) do args.AlternativeMap = altmaps[k] args.overlay_image = overlays[k] args.caption = caption_list[k] outputs[k] = p.main(frame, args, v) end return '<div class="switcher-container">' .. table.concat(outputs) .. '</div>' else return p.top(frame, args, map) .. tostring( p.mark(frame, args, map) ) .. p.bottom(frame, args, map) end end return p g0ed36y3hkj9ad4jc455y8ekvlcea4r Нүдэн нуур (дуу) 0 116510 869660 734761 2026-09-14T10:42:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869660 wikitext text/x-wiki '''"Нүдэн нуур" дуу''' 1969 онд зохиогдсон. Энэхүү дууны аяыг Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Самбуугийн Баатарсүх]] зохиож шүлгийг Говь-Алтай аймгийн [[Тонхил сум|Тонхил]] сумын уугуул, зохиолч яруу найрагч [[Шоовойн Шажинбат]] бичжээ. Дууг [[Магваны Бямбадорж]] анх дуулжээ. Энэ дуу, ая нь түрүүлж гарсан, аяа сонсож яруу найрагч нь шүлгээ бичсэн, төрөлхийн өвөрмөц өтгөн хоолойтой уран сайханчийн дуулснаар сонсогчдод хүрсэн зэрэг онцлогтой. Наймны зургаа хэмжээтэй эгшиглэж дуулагддаг энэ дуу манай хөгжмийн урлаг, тэр дундаа эстрад урлагтаа мэргэжлийн, сонгодог дуунуудын анхдагчдын нэг болсон байдаг байна. С.Баатарсүхийн хөгжим, Ш.Шажинбатын шүлэг “Нүдэн нуур” дуу анх зохиогдож дуулагдснаасаа хойш дөчин жилийн дараа 2009 онд “25 дугаар суваг телевиз”, Монголын Урлагийн Ажилтны Холбоо хамтран үзэгч сонсогчдын дунд зохион байгуулсан санал асуулгаар “ХХ зууны эстрадын шилдэг дуу – 25” өргөмжлөл хүртжээ.   == Ая төрсөн тухай зохиогчийн дурсамж == Энэ бол миний анхны ая. [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д (1966-1969) тоглож байхдаа би энэ аяа дан аяар нь гитараар гоцолж тоглодог байсан. Үдэшлэг дээр энэ аянд оюутнууд ихэвчлэн хосын бүжиг бүжиглэдэг, "''хосын бүжгийн ая''" гэдэг байсан. Энэ ая Хашийн улаан гитар дээр зохиогдсон юм. Хаш тэр гитарыг Герман явахдаа авчирсан, брэндийн ориг цахилгаан гитар байсан. Тэр үед бид банзан гитарт звукосниматель суулгаж гар хийцийн цахилгаан гитар босгож, тэрийгээ киноны өсгөгчид залгаж тоглодог байсан үе. Хаш тэр гитараа намайг тогло гээд өгөхөд нь би өөрийнхөө тоглодог бүх аяа нөгөө гайхамшигтай гоё гитараар ханатлаа тоглох гээд сургууль дээрээ ганцаараа үлдсэн тэр шөнө энэ ая надад анх сонсогдсон. Тэгж Хашийн улаан гитар дээр анх эгшиглэсэн ая байгаа юм. Энэ аялгуу цаанаасаа л наймны зургаа хэмжээтэй надад анх сонсогдсон юм билээ. Тэр үед би ноот уншиж, бичиж мэддэггүй, хөгжмийн талын нарийн ойлголтгүй байсан. Харин өөрт таалагдсан ая, аялгууг ганц сонсоод тогтоох, тогтоосон аяа аманхуур, гитараар (соло) тоглох, дууны аянд чимэг (импровизаци) хийж найруулж тоглох зэрэг дадал бол надад эрт суусан байсан. Тийм болоод өөр дотор, чихэн дотор сонсогдсон аяа гитар дээр тэгж оруулсан байх гэж бодогддог. == Дуу төрсөн тухай хөгжмийн зохиолчийн дурсамж == 1969 оны хавар би Мэдээлэл Радио Телевизийн Улсын Хорооны цахилгаан хөгжмийн чуулгад гоцлол гитарчнаар дуудагдаж очоод удаагүй байсан үе, энэ аяа тоглохоор нэг ах орж ирж сууж сонсчихоод гараад явчихдаг байсан. Тэгтэл тэр хүн "Элс цас" романы зохиогч, шүлгийн их мастеруудын нэг, аялгуунд маш сайн бичдэг Ш.Шажинбат гуай байсан юм билээ. Шажинбат гуай нэг өдөр надад “Нүдэн нуур” гэсэн нэртэй шүлэг үзүүлж "Энийг нэг хардаа" гэхэд нь хартал дээр нь миний нэрийг тавьчихсан байлаа. Тэр шүлэг нь Ш.Шажинбат гуайн сонсоод байдаг байсан нөгөө аянд яг таарсан. Тэгж оюутан цагийн "хосын бүжгийн ая" маань миний анхны дуу болсон түүхтэй. == Нүдэн нуурын тухай == [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Тонхил сум|Тонхил]] сумын нутагт [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] алдарт даваануудын нэг Тамчийн давааны ард, далайн төвшнөөс дээш 3000 гаруй метрийн өндөрт өргөгдсөн Бүс хайрхан хэмээх сүрлэг сайхан уул байдаг. Тэрхүү Бүс хайрхан уулын зүүн хойд суганд далайн түвшнээс дээш 2800 метрийн өндөрт Нүдэнгийн даваан дээр байдаг холбоо хоёр нуурыг нутгийнхан “Нүдэн нуур” гэж нэрлэдэг. "Аварга могойн нүднээс нэгэн уулын орой дээр дуссан хоёр дусал нулимс нуур болон тогтсон" гэсэн домогтой. == Дуу сонсох == ''Дуучин М.Бямбадорж:'' # МҮОНР, С.Баатарсүхийн хөгжим, Ш.Шажинбатын шүлэг "Нүдэн нуур" дуу, дуучин М.Бямбадорж (3'55") # МҮОНР, 2020-10-17, Монголын радиогийн “Хүн гараг” нэвтрүүлэг. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Баатарсүхийн тухай [https://web.archive.org/web/20220302145835/https://www.mnb.mn/i/219797 “Гитар минь уянгалан дуул] хөрөг [2:19-4:14, 7:02-10:08] # SOUNDCLOUD, MNB, Mongolian National Radio, 2020-10-16, [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gitar-min-uyangalan-duul/s-XxNqRqWc5vh Гитар минь уянгалан дуул] [2:19-4:14, 7:02-10:08] # YouTube, [https://www.youtube.com/watch?v=sICRGCeRzDI Нүдэн нуур~М.Бямбадорж] (жич: вступлениегүй бичлэг) ''Бусад:'' # [https://www.youtube.com/watch?v=DTQ14aSh48g Jagar Nuden nuur] # [https://www.youtube.com/watch?v=vBth6IxCBaQ Хумбагарын Батмэнд - Нүдэн нуур ( Khumbagar Batmend- Nuden nuur)] # [https://www.youtube.com/watch?v=EvngrAXHJ5A "Нүдэн нуур" Б.Дэлгэрбаяр] # [https://music.amazon.com/albums/B0BLXN1GJD Нүдэн нуур by Нюанс] # [https://www.youtube.com/watch?v=KjmrmMjr0aI Холбоо нуур / Holboo nuur А.Билэгт] == <small>Ая сонсох</small> == 2020-03-25, [https://www.youtube.com/watch?v=B32zWa2mpws Панфлейта - Б.Пүрэвээ] 2022-03-25, [https://www.facebook.com/watch/?v=729128128249466 Төгөлдөр хуур - Piano&Memories] [[Ангилал:Монголын хөгжим]] [[Ангилал:1969 оны дуу]] 9aox8giyuwwevdocqwx93k7s0f0n7zs Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол) 0 116548 869668 766294 2026-09-14T11:37:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869668 wikitext text/x-wiki '''“Соёл-Эрдэнэ” (Ж.Дорждагвын ая) гитарын гоцлол'''ыг Монголын анхны поп-рок гитарчин ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Самбуугийн Баатарсүх]] 1969 онд цахилгаан хөгжимд найруулж гоцлон тогложээ. == <small>Ж.Дорждагвын ая, С.Баатарсүхийн найруулга “Соёл-Эрдэнэ” гитарын гоцлол төрсөн түүх</small> == С.Баатарсүх [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн дэргэдэх “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга”-ын ахлагч, гоцлол гитарчин байхдаа тус сургуулийн монгол хэл, утга зохиолын багш, Хэл утга зохиолын тэнхимийн эрхлэгч, ХЗЭ-ийн хороон дарга [[Жамцын Бадраа|Жамцын Бадраагийн]] өгсөн үүрэг даалгаврын дагуу [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэнгийн]] шүлэг, [[Жигзавын Дорждагва|Ж.Дорждагвын]] ая “Соёл-Эрдэнэ” дууны аянд импровизаци хийж, цахилгаан хөгжимд зориулан найруулж, гитарын гоцлол болгон анх тогложээ. Ж.Бадраа нь 1969 оны зун 6-р сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ташкент]] хотноо зохиогдох Монгол-Зөвлөлтийн Залуучууд Оюутны Найрамдалт 3-р их наадам (Ташкентын фестиваль)-д бүрэн бүрэлдхүүнээрээ оролцохоор шалгарсан МУИС-ийн багийг удирдаж байв. МУИС-ийн баг нь 1968-1969 оны хичээлийн жил манай орны бүх их, дээд, тусгай мэргэжлийн сургуулиудын дунд зохиогдсон Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадамд түрүүлсэн тул тийнхүү багаараа улсаа төлөөлж Ташкент явж урлагийн тоглолтоо толилуулахаар болсон байжээ. Ж.Бадраа тус сургуулийн цахилгаан хөгжмийн хамтлагийн ахлагч, оюутан С.Баатарсүхийг дуудаж "Танай хамтлаг эх орноо төлөөлж гадаад оронд явж тоглох болсон тул Монгол гэх үндэстний нүүр царай болж явах ёстой. Та нар дандаа гадаад орны хамтлаг чуулгуудын дууг дууриаж тоглоод байж болохгүй, гадаад оронд энийг чинь хүн хүлээж авахгүй. 'Соёл-Эрдэнэ' дууг чи гитараар (гоцолж) тогло " гэжээ. Жич: Ж.Бадраа нь тус цахилгаан гитарын чуулга З.Хангалын ая, С.Баатарсүхийн найруулга [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|"Өглөөний наран" гитарын гоцлол]]<nowiki/>ыг хэрхэн тоглохыг мэдэхийн хувьд ийм үүрэг даалгавар өгсөн байна. 1968-1969 оны тэр хичээлийн жил С.Баатарсүх МУИС-ийн барилгын ангийн 3-р дамжаанд суралцаж байв. Тэрээр 1966 онд МУИС-д элсэн орж тус сургуулийн дэргэд бит бүрэлдхүүнээр хөгжимддөг Монголын цахилгаан хөгжмийн анхны хамт олон болох "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-ыг байгуулж, хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчнаар 1969 оны хавар Радиод дуудагдаж очих хүртлээ ажилласан байдаг. Ж.Дорждагвын ая, С.Баатарсүхийн найруулга “Соёл-Эрдэнэ” гитарын гоцлолыг МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга”, бөмбөрчин Чулууны Дашдаваа, аргил гитарчин Санжаагийн Цэрэнпил, хэмнэлт гитарчин н.Баясгалан (Багшийн сургуульд Нийгэм судлалын хичээл ордог байсан Норжмаа багшийн хүү), гоцлол гитарчин С.Баатарсүх гэсэн бүрэлдхүүнээр 1969 оны хавар МУИС-ийн “А” заалны тайзнаа анх тогложээ. Жич: Тус чуулга тухайн үед, Хангамжийн баазаас авсан бөмбөр болон цагаан өнгийн ритм гитар, оюутан Р.Хашийн Германаас авчирсан улаан өнгийн соло гитар, мөн Р.Хашийн ДСП хавтан зүсэж хийсэн гар хийцийн басс гитар гээд нийт гурван цахилгаан гитартай, цахилгаан гитаруудаа киноны өсгөгчид залгаж тоглодог байсан гэж хамтлагийн ахлагч С.Баатарсүх дурссан байдаг.      1969 оны зун 6-р сард Ташкентын фестивальд МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” хөгжимдөж С.Баатарсүх гоцлон хилийн чанадад анх тогложээ. Жич: Ташкентэд тус чуулга тэндхийн орос цэргийн ангийн хөгжмөөр тоглосон. == <small>Гоцлолыг тоглосон хамтлаг чуулга, гитарчид</small> == Ж.Дорждагвын ая, С.Баатарсүхийн найруулга “Соёл-Эрдэнэ” гитарын гоцлолыг: # МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” хөгжимдөж С.Баатарсүх гоцолж 1969 оны хавар МУИС дээр, зун ЗХУ-ын Ташкентын фестивальд тоглосон. # МРТУХ-ны "Цахилгаан хөгжмийн чуулга" буюу одоогийн [[Монгол Улсын Филармони|Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга]] хөгжимдөж С.Баатарсүх гоцлон 1969 оны 7 сард Монголын Радиод бичүүлсэн. С.Баатарсүх, [[Бадамдоржийн Ганбат|Б.Ганбат]], н.Хосбаяр зэрэг тус чуулгын гоцлол гитарчид тоглож ирсэн. # Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн дэргэдэх цахилгаан хөгжмийн "Сансар" хамтлаг 1970-1971 онд тоглосон. Тус хамтлагт [[Зундуйн Зундарь|З.Зундарь]], н.Ганболд, н.Наранбаатар, н.Батмөнх, С.Баатар (С.Баатарсүхийн дүү) нар тоглож байв. # [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]] 1971 оноос ([[Дэмчигдоржийн Галсанбат|Д.Галсанбат]]) тоглосон. # Манай орны цахилгаан хөгжмийн бусад хамтлаг чуулга болон н.Батцэнгэл, Б.Батбаяр (Б.Ганбатын дүү) зэрэг гитарчдын урын санд орж тоглогдож иржээ. == <small>Н.Наваан-Юндэнгийн шүлэг, Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ" дууны тухай</small> == Монголын Алтан ургийн сүүлчийн хошуу ноён Их Соён гэгээрүүлэгч Н.Наваан-Юндэнгийн шүлэг, манай зууны манлай эрэгтэй уртын дуучин Ж.Дорждагвын ая, "Хайртай Монголын нутгийг харийн дайсанд алдахгүй дээ хө, зэ хө, Монголын сайхан орон оо хө" гэсэн төгсгөлтэй, монгол ардын дууны маневртай “Соёл-Эрдэнэ” дуу 1936 онд зохиогджээ. Энэ дуу 1936 оны 1-р сард Монгол улсын дархан хил дээр халдлага гарахад эх орон газар шороо, ард түмнийхээ төлөө амь бие үл хайрлан баатарлаг эр зориг гарган тэрхүү хилийн халдлагыг таслан зогсоосон эгэл малчны хүү, цэрэг [[Шагдарын Гонгор]] "Улсын Баатар" цолоор шагнагдаж БНМАУ-ын анхны Улсын Баатар төрсөн тэрхүү түүхэн жил зохиогдсон байдаг. 1936 онд Ардын хувьсгалын 15 жилийн ой тэмдэглэх бэлтгэл ажлын хүрээнд "Жавхлант сүрэг", "Идэр жинчин", "Баянмонгол", "Үхэрчин хүү" зэрэг манай орны баялаг болох таван хошуу малын тухай дуунууд зохиогджээ. Дууч Ж.Дорждагва [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэнд]] хандан нам засаг, хувьсгалт төрөө магтсан дуу зохиох хүсэлтээ хэлж, шүлгээ харин ''нэлээд удаан өвөртөлж явсан'' гэдэг. Тэрээр энэхүү анхны дуугаа зохиохдоо [[Магсаржавын Дугаржав|М.Дугаржав]] багшаасаа зөвөлгөө авч байжээ. Н.Наваан-Юндэнгийн шүлэг, Ж.Дорждагвын ая [https://www.youtube.com/watch?v=kbhTgyEkKsY “Соёл-Эрдэнэ” дуу] Монгол түмний ирээдүй хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх 100 дуунд МУГЖ дуучин Ш.Даваахүүгийн дуулснаар оржээ. [0:54-2:47; 1'53"] Жич: [https://www.youtube.com/watch?v=PwD2RGekLJU "Соёл-Эрдэнэ" дууны дан ая]ыг үндэсний хөгжмийн цөөхүүл гурван бадаг хөгжимдөж 1960 онд Радиод бичүүлж Монголын радиогийн алтан сан хөмрөгт үлдээсэн байдаг байна. [0:36-2:28; 1'52"] == <small>Гитарын гоцлол сонсох</small> == Гоцлолын Монголын Радиод бичигдсэн анхны хувилбар: # 1969 он, МҮОНР, хөгжим Ж.Дорждагва, "Соёл-Эрдэнэ" гитарын гоцлол (С.Баатарсүх гитараар гоцолж тухайн үеийн Радиогийн Цахилгаан Хөгжмийн Чуулга буюу одоогийн "Баянмонгол" чуулга хөгжимдсөн) # 2020-10-17, МҮОНР, Монголын радиогийн “Хүн гараг” нэвтрүүлэг. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Баатарсүхийн тухай [https://web.archive.org/web/20220302145835/https://www.mnb.mn/i/219797 “Гитар минь уянгалан дуул” хөрөг] [4:14 – 7:01; 2'47"] # 2020-10-16, SOUNDCLUOD, MNB, Mongolian National Radio, [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gitar-min-uyangalan-duul/s-XxNqRqWc5vh Гитар минь уянгалан дуул] [4:14 – 7:01; 2'47"]   Гоцлолын сover хувилбарууд: # 2019-02-03, YouTube, Батцэнгэл - [https://www.youtube.com/watch?v=Nhh-d9w421M Гитарын аяз (Battsengel - Guitar melody)] [53:30–56:20; 2'40"] # 2021-10-19, YouTube, Badamdorj, [https://www.youtube.com/watch?v=3RFuzRWzo5s #Соёл-Эрдэнэ | #Soyol Erdene | #Гитарын гоцлол] [3'22"] # 2022-03-05, Улаанбаатар, The Corporate hotel and Convetion Centre-н их танхим, МУГЖ [[Дэмчигдоржийн Галсанбат|Д.Галсанбат]] болон СТА [[Зундуйн Зундарь|З.Зундарь]] нарт зориулсан хүндэтгэлийн концерт, Төрийн Соёрхолт [[Харанга (хамтлаг)|"Харанга" хамтлагийн]] хэмнэлт гитарчин, хөгжмийн зохиолч МУУГЗ [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]] & гитарчин [[Өөжгий]] (Д.Өлзий-Орших) # 2023-04-13, Youtube, [https://www.youtube.com/watch?v=FkhtRKs5efM Галсанбат & Зундарь Тоглолт (2022.3.5)] [1:57-4:48; 2'51"], Төрийн Соёрхолт [[Харанга (хамтлаг)|"Харанга" хамтлагийн]] хэмнэлт гитарчин, хөгжмийн зохиолч МУУГЗ [[Яринпилийн Одсүрэн|Я.Одсүрэн]] [1:57-3:14] & гитарчин [[Өөжгий]] (Д.Өлзий-Орших) [3:15-4:48] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн хамтлаг]] d0xa4kpmw33wmpfhnuptyoqpkmdzi3s Мэгжид Жанрайсаг бурхны дуган 0 118639 869617 826649 2026-09-14T00:23:11Z Suvdhan 107455 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 869617 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[File:Megjid Janraisig Temple.jpg|thumb|Мэгжид Жанрайсаг бурхны дуган]] '''Мэгжид [[Жанрайсаг]] бурхны дуган''' Монгол улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдэд]] оршдог дуган. Анх 1911-1913 оны хооронд [[Минжиддоржийн Ханддорж|Чин ван Ханддоржийн]] удирдлага Манжийн ноёрхлыг халж тусгаар тогтнолоо сэргээн олж авсан үйл явдалд зориулан Гандантэгчэнлин хийдийн дотор зэсээр бүтээсэн 26,5 метр (80 тохой) өндөр Мэгжид Жанрайсаг бурхныг залж босгосон ажээ. Тухайн үед Их шүтээнийг зэсээр бүтээж, 1200 лан алт, 1500 лан мөнгө, 400 гаруй эрдэнийн чулуун шигтгээгээр чимсэн. Түүнийг тойруулан 1 түмэн Аюуш бурхан, зэс барын 1000 жадамба, Бурхан багшийн 8 сэлтийг тойруулан залсан байна. Их Мэгжид Жанрайсаг бурхан нь Монгол түмний харамгүй сэтгэл, хамаг олноос цуглуулсан алт, үнэт эрдэнэсийн дээжээр бүтсэн их шүтээн, эрдэнэсийн их сан байсан төдийгүй төр шашины ёс, урлаг, соёл, уран барилга, уран дархны нэн гайхамшигтай, дэлхийд хосгүй нэн үнэт бүтээл байсан юм. Энэ бурхныг 1930-аад онд хайлуулж сум хийх нэрийдлээр коммунист [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] руу тасдаж, жижиглээд гаргасан бөгөөд ул мөр нь хайгаад өнөө хүртэл олдоогүй болно. Сүүлд 1991 онд Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] энэхүү шүтээнийг сэргээн босгох тухай Зарлиг гаргасан байна. Улмаар Төрийн оролцоо, ард түмний хандиваар сэргээн босгож 1996 оны 10-р сарын 27-ны өлзийтэй сайн өдөр залж дахин нээсэн байна. Бурхан шүтээнийг бүтээхэд 5х5 см хэмжээтэй, 75600 ширхэг алтан ялтсыг зай завсаргүй нийлүүлэн бүрхэж, очир алмаз, маргад эрдэнэ, бадмаараг, индранил, молор эрдэнэ зэрэг 2286 үнэт чулуу ашигласан бөгөөд 20 тонн зэсийн цутгамал, 27 тонн ган оржээ. Бурхны их биеийг тариа дээжис, төрөл бүрийн идээ ундаа, 27 тонн эмийн ургамал, арц, 332 Буддын сургаалын эмхэтгэл ба тайлбар ариун судар, Буддын ховор хувцас хэрэглэл болон 2 сая тарни бүхий ном мөн бүрэн тавилгатай гэр, морин хуур, 9 эрдэнийн чулуугаар дүүргэсэн. Бурхны гартаа барьсан хадгийг Энэтхэгийн 7 өнгийн хоргой, 500 м цэвэр торгоор урлажээ. Бурхны урд хуш модоор 9 эрдэнэ болон Буддын 8 тахилыг товойлгон хийсэн, Монголын хамгийн том буюу 1.65м өндөр тахилын ширээг сэнтийлсэн юм. == Мэгжид Жанрайсаг бурхны тухай == Монголоор '''Чандмань эрдэнэ, лянхуа цэцэг баригч''' хэмээнэ. Төвдөөр "Жэнрэзиг" гэх агаад “жэн” гэдэг нь мэлмий, “рэ” гэдэг нь тасралтгүй, “зиг” гэдэг нь харах гэсэн утгыг агуулдаг учраас “Мэлмийгээр болгоогч” хэмээнэ. Жанрайсаг бурхан нь хамаг амьтны залбирлыг сонсож, зовлонгоос аврах тангараг тавьсан байдаг тул замбуутивийн амьтан бүрийг нирваанд хүргэхийн тулд дээдийн дээд амгаланд залрахаа хойшлуулсан гэдэг. Бурхан багш ийм тангарагтай бодьсадва нарыг миний нэгэн адил тахиж дээдэл хэмээн сургажээ. Жанрайсаг бол амьтан хүнийг тэтгэж, тэдний жаргалд харшлах шалтгаан бүхнийг арилган ариусгаж, буян хишгээ дэлгэрүүлэх тангарагтай энэрэл нигүүслийн бурхан юм. Бурхдын энэрэн нигүүслэх сэтгэлээр нэг дүр бүтээе гэвэл Жанрайсаг бурхан шиг дүр гарах юм гэдэг. Тиймээс Жанрайсагийг бурхдын энэрэн нигүүслэх сэтгэлийг өөртөө шингээсэн гэж үздэг байна. Жанрайсаг бурхан нь Мянган мутарт Жанрайсаг, Зөөлөн цогт Жанрайсаг, Найман аюулаас аврагч Жанрайсаг, Хасарваань Жанрайсаг гэх мэт гуч гаруй дүртэй байдаг. Гандан хийдийн хоймор дуганд буй өмнөх хоёр гараараа тарнийн чагжа тэмдэг зохион, хойд хоёр гартаа бумба, рашаан барин цэцгэн мандал дээр босоо зогсох наян тохой өндөр Жанрайсаг бурхныг мэлмий нээгч Жанрайсаг гэдэг. Мэгжэд Жанрайсаг нь сэтгэлийн хамаг энэлэл шаналлыг арилгаж, нарны гэрлээс ч хамаагүй хүчтэйгээр хүмүүст ивээлээ хүртээдэг ажээ. == Мэгжэд Жанрайсаг дуган == Монгол, Хятадын уран дархчууд хамтран 1913 онд барьж дууссан юм. Эл дуган нь дорно дахины уран барилгын хэлбэрээр баригдсан Монгол дахь сүм хийдүүдийн дотроос хамгийн өндөр бөгөөд сонин зохиомжтой нь юм. Тус дуганы барилгын доод хэсгийг модоор барьсан байна. Модон хашлагын дөрвөн булан, модон барилгын хоёрдугаар давхрын дээвэр дээр алтадмал асар том Бадамжанцан ганжир босгосон байна. Сүмийн хоёр давхар тоосгон хэсгийн хойт тал цонхгүй, бусад гурван талдаа модон хөндлөвч бүхий жижиг цонхтой. Барилгын тоосгон хэсгийн дээд хаяаг тойруулан модон хашлага хийж толиор жигд чимсэн байна. Харин барилгын нүүрэн талын төвд хашлагын оронд алтадсан зэсээр хийсэн “Чойжхорол” дүрс босгосон байна. Сүмийн дээврийг ваар дуурайлгаж янзалсан банзаар хучиж, хожим гөлмөн төмрөөр өнгөлж тосон будгаар буджээ. Сүмийн тулгуур баганыг залгаагүй бүхэл дүнзэн модоор хийсэн ажээ. Энэхүү залгаагүй дүнзэн модыг Хараагийн Ноён уулнаас зориулж авчирсан гэдэг. Ийм залгаагүй дүнзэн багана хийсний ачаар сүмийн модон барилга хүчтэй салхины нөлөөгөөр ганхаж хазайсан боловч эвдэрч нураагүй байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1911 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1930-д онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Баянгол дүүрэг]] 9lu68q59xzat4u5p5xr2jlia3he5b6n 869629 869617 2026-09-14T02:48:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 869629 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} [[File:Megjid Janraisig Temple.jpg|thumb|Мэгжид Жанрайсаг бурхны дуган]] '''Мэгжид [[Жанрайсаг]] бурхны дуган''' Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдэд]] оршдог дуган. Анх 1911-1913 оны хооронд [[Минжиддоржийн Ханддорж|Чин ван Ханддоржийн]] удирдлага дор Манжийн ноёрхлыг халж тусгаар тогтнолоо сэргээн олж авсан үйл явдалд зориулан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] дотор [[Зэс|зэсээр]] бүтээсэн 26,5 метр (80 тохой) өндөр [[Жанрайсаг бурхан|Мэгжид Жанрайсаг бурхныг]] залж босгосон ажээ. Тухайн үед Их шүтээнийг зэсээр бүтээж, 1200 лан алт, 1500 лан мөнгө, 400 гаруй эрдэнийн чулуун шигтгээгээр чимсэн байв. Түүнийг тойруулан 1 түмэн [[Аюуш бурхан]], зэс барын 1000 жадамба, Бурхан багшийн 8 сэлтийг тойруулан залсан байна. Их Мэгжид Жанрайсаг бурхан нь Монгол түмний харамгүй сэтгэл, хамаг олноос цуглуулсан алт, үнэт эрдэнэсийн дээжээр бүтсэн их шүтээн, эрдэнэсийн их сан байсан төдийгүй төр шашины ёс, урлаг, соёл, уран барилга, уран дархны нэн гайхамшигтай, дэлхийд хосгүй нэн үнэт бүтээл байсан юм. Энэ бурхныг 1930-аад онд хайлуулж сум хийх нэрийдлээр коммунист [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] руу тасдаж, жижиглээд гаргасан бөгөөд ул мөр нь хайгаад өнөө хүртэл олдоогүй байгаа болно. Сүүлд 1991 онд Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] энэхүү шүтээнийг сэргээн босгох тухай Зарлиг гаргасан байна. Улмаар Төрийн оролцоо, ард түмний хандиваар сэргээн босгож 1996 оны [[10 сарын 27|10-р сарын 27]]-ны өлзийтэй сайн өдөр залж дахин нээсэн байна. Бурхан шүтээнийг бүтээхэд 5х5 см хэмжээтэй, 75600 ширхэг алтан ялтсыг зай завсаргүй нийлүүлэн бүрхэж, очир алмаз, маргад эрдэнэ, бадмаараг, индранил, молор эрдэнэ зэрэг 2286 үнэт чулуу ашигласан бөгөөд 20 тонн зэсийн цутгамал, 27 тонн ган оржээ. Бурхны их биеийг тариа дээжис, төрөл бүрийн идээ ундаа, 27 тонн эмийн ургамал, арц, 332 Буддын сургаалын эмхэтгэл ба тайлбар ариун судар, Буддын ховор хувцас хэрэглэл болон 2 сая тарни бүхий ном мөн бүрэн тавилгатай гэр, морин хуур, 9 эрдэнийн чулуугаар дүүргэсэн. Бурхны гартаа барьсан хадгийг Энэтхэгийн 7 өнгийн хоргой, 500 м цэвэр торгоор урлажээ. Бурхны урд хуш модоор 9 эрдэнэ болон Буддын 8 тахилыг товойлгон хийсэн, Монголын хамгийн том буюу 1.65м өндөр тахилын ширээг сэнтийлсэн юм. == Мэгжид Жанрайсаг бурхны тухай == Монголоор '''Чандмань эрдэнэ, лянхуа цэцэг баригч''' хэмээнэ. Төвдөөр "Жэнрэзиг" гэх агаад “жэн” гэдэг нь мэлмий, “рэ” гэдэг нь тасралтгүй, “зиг” гэдэг нь харах гэсэн утгыг агуулдаг учраас “Мэлмийгээр болгоогч” хэмээнэ. Жанрайсаг бурхан нь хамаг амьтны залбирлыг сонсож, зовлонгоос аврах тангараг тавьсан байдаг тул замбуутивийн амьтан бүрийг нирваанд хүргэхийн тулд дээдийн дээд амгаланд залрахаа хойшлуулсан гэдэг. Бурхан багш ийм тангарагтай бодьсадва нарыг миний нэгэн адил тахиж дээдэл хэмээн сургажээ. Жанрайсаг бол амьтан хүнийг тэтгэж, тэдний жаргалд харшлах шалтгаан бүхнийг арилган ариусгаж, буян хишгээ дэлгэрүүлэх тангарагтай энэрэл нигүүслийн бурхан юм. Бурхдын энэрэн нигүүслэх сэтгэлээр нэг дүр бүтээе гэвэл Жанрайсаг бурхан шиг дүр гарах юм гэдэг. Тиймээс Жанрайсагийг бурхдын энэрэн нигүүслэх сэтгэлийг өөртөө шингээсэн гэж үздэг байна. Жанрайсаг бурхан нь Мянган мутарт Жанрайсаг, Зөөлөн цогт Жанрайсаг, Найман аюулаас аврагч Жанрайсаг, Хасарваань Жанрайсаг гэх мэт гуч гаруй дүртэй байдаг. Гандан хийдийн хоймор дуганд буй өмнөх хоёр гараараа тарнийн чагжа тэмдэг зохион, хойд хоёр гартаа бумба, рашаан барин цэцгэн мандал дээр босоо зогсох наян тохой өндөр Жанрайсаг бурхныг мэлмий нээгч Жанрайсаг гэдэг. Мэгжэд Жанрайсаг нь сэтгэлийн хамаг энэлэл шаналлыг арилгаж, нарны гэрлээс ч хамаагүй хүчтэйгээр хүмүүст ивээлээ хүртээдэг ажээ. == Мэгжэд Жанрайсаг дуган == Монгол, Хятадын уран дархчууд хамтран 1913 онд барьж дууссан юм. Эл дуган нь дорно дахины уран барилгын хэлбэрээр баригдсан Монгол дахь сүм хийдүүдийн дотроос хамгийн өндөр бөгөөд сонин зохиомжтой нь юм. Тус дуганы барилгын доод хэсгийг модоор барьсан байна. Модон хашлагын дөрвөн булан, модон барилгын хоёрдугаар давхрын дээвэр дээр алтадмал асар том Бадамжанцан ганжир босгосон байна. Сүмийн хоёр давхар тоосгон хэсгийн хойт тал цонхгүй, бусад гурван талдаа модон хөндлөвч бүхий жижиг цонхтой. Барилгын тоосгон хэсгийн дээд хаяаг тойруулан модон хашлага хийж толиор жигд чимсэн байна. Харин барилгын нүүрэн талын төвд хашлагын оронд алтадсан зэсээр хийсэн “Чойжхорол” дүрс босгосон байна. Сүмийн дээврийг ваар дуурайлгаж янзалсан банзаар хучиж, хожим гөлмөн төмрөөр өнгөлж тосон будгаар буджээ. Сүмийн тулгуур баганыг залгаагүй бүхэл дүнзэн модоор хийсэн ажээ. Энэхүү залгаагүй дүнзэн модыг Хараагийн Ноён уулнаас зориулж авчирсан гэдэг. Ийм залгаагүй дүнзэн багана хийсний ачаар сүмийн модон барилга хүчтэй салхины нөлөөгөөр ганхаж хазайсан боловч эвдэрч нураагүй байна. {{commonscat}} [[Ангилал:1911 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1930-д онд татан буугдсан]] [[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Баянгол дүүрэг]] grs7ag6qvi23nmr3xfpvntepwnuaidi Хүйс толгойн хөшөөний бичээс 0 124095 869572 868435 2026-09-13T12:22:53Z ~2026-49419-01 107446 869572 wikitext text/x-wiki Хүйс толгойн хөшөөний [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] брахми бичээс нь 1400 жилийн өмнө, МЭ 601 оны орчимд эдүгээ [[Монгол Улс|Монголын эх нутагт]] бичигджээ. [[Файл:Хүйс толгойн бичээс.jpg|thumb|400x400px|Хүйс толгойн бичээсийн Л.Хурцбаатарын сэргээлт]] БНМАУ-ын Шинжлэх академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Д.Цэнд ахлагчтай анги 1967 онд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Могод сум]]ын нутаг, Хүйс толгой хэмээх газраас үл мэдэгдэх бичээс бүхий гурван хөшөө олсон түүхтэй. 1972 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан М.Шинэхүү үүнийг баримтжуулж, эртний брахми бичиг болохыг тогтоожээ. 2014 онд ХБНГУ-ын Д.Мауэ нарын дөрвөн улсын эрдэмтэд брахми үсгээр монгол хэлний авиаг тэмдэглэсэн бичээсийг бүрэн тайлж уншсан байна. Эрдэмтэн, судлаачид Хүйс толгойн бичээсийг [[Түрэгийн хаант улс]]ын эхэн үед хааны тахилгад зориулан босгосон гэж үздэг. Бичээст Түрэгийн хааны нэр, цолоос гадна түүнээс өмнөх үе буюу Монголын эртний төрт улс [[Нирун улс|Нирун]]ы Анахуэй хааны нэр ч байдаг юм. ==Гадаад холбоос== *[https://montsame.mn/mn/read/208094 Хүйс толгойн бичээсийг Төрийн ордонд заллаа] *[https://web.archive.org/web/20221013170955/https://dnn.mn/%D1%85%D2%AF%D0%B9%D1%81-%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%81%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B6-%D1%83%D0%BD%D1%88%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D1%82%D1%8D%D0%BD-%D0%BB-%D1%85%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%83%D0%B3-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%81%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B0-%D0%B3%D1%8D%D1%80%D1%8D%D1%8D%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D1%88%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B3-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B6-%D1%83%D0%BD%D1%88%D1%81%D0%B0%D0%BD/ Хүйс толгойн бичээсийг тайлж, уншсан эрдэмтэн Л.Хурцбаатар: уг бичээсийг аавынхаа гэрээс, багшийнхаа захиасыг санан санан байж тайлж уншсан] [[Ангилал:1975 оны археологийн нээлт]] [[Ангилал:Булган аймаг]] [[Ангилал:Монголын археологи]] [[Ангилал:Нирун]] [[Ангилал:Хөх Түрэг бичээс]] [[Ангилал:Монгол бичээс]] [[Ангилал:6-р зууны бичээс]] [[Ангилал:Буддын шашны баримал]] jd7yn6wp19yghixjfcblukaird5o2rs 2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ 0 127345 869658 868237 2026-09-14T09:47:16Z MendAmar8 80182 869658 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026.06.19-2026.07.20 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 2026 оны 6 сарын 19– 7 сарын 20 | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion =Испани | count = | second =Аргентин | third =Англи | fourth =Франц | matches = | goals =Аргентин 0 Испани 1 | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper =Унай Симон | young_player =Ламин Ямаль (Испани) Пау Кубарси (Испани) Гилберто Мора (Мексик) Дезире Дуэ (Франц) Аюб Буадди (Mарокко) | fair_play = | prevseason = [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' |country4=Канад|city=АНУ; Arlington (Dallas) Atlanda East Rezerford Инглвуд (Лос-Анжелес) Kansas city Miami Gardens (Miami) Maccachusetts (Маккачуветс) Orum (Sietle) Santa Klara (San Francisco) Filadelfia Houston Mexico; Mexico city Гвадалахара Monterrey Канад; Vancouver Toronto}} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. '''Зохион Байгуулагчид'''; Америкийн Нэгдсэн улс Канад Мексик '''Оролцсон улсууд; (FIFA WORLD CUP 2026 тэмцээнд оролцсон 48 орнууд )'''<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/ |access-date=2026-08-23 |website=www.fifa.com}}</ref> Мексик (Mexico) Өмнөд Африк улс (South Africa) Өмнөд солонгос (South Korea) Чех (Czechia) Япон (Japan) Канад (Canada) Босни Герцеговина Парагвай (Paraguay) АНУ (USA United of States) Катар (Qatar) Швейцар (Switzerland) Бразил (Brasil) Морокко (Morocco) Гайти (Haiti) Шкотланд (Шотланд) Scotland Австрали (Australia Турк (Turkey) Герман (Germany) Курачао (Curaçao) Нидерланд (Netherland Экуадор (Ecuador) Коте Д Ивуар (Cote D'Iviore Швед (Sweden) Тунис (Tunisia) Кабо Верде (Cabo Verde) Бельги (Belgium) Египет (Egypt) Саудын Араб (Saudi Arabia) Уругвай (Urugway) Иран (Iran) Шинэ Зеланд (New zeland) Франц (France) Сенегал (Senegal) Ирак (Iraq) Норвеги (Norvegia) Алжир (Algeria) Австри (Austria) Йордан (Jordan) Англи (England) Хорват (Croatia Португал (Portugal) Узбекистан (Uzbekistan) Канад (Canada) Колумб (Columbia) Иран (Iran) Экуадор (Equador) Испани (Spain) Аргентин (Argentina) == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] 2txrrzcdkfr5ako370vc342m84kyqg3 Дэлхийн Банк Групп 0 132275 869584 762545 2026-09-13T15:19:21Z Enkhsaihan2005 64429 869584 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хөгжиж буй орнуудад зээл олгодог групп}} {{Инфобокс байгууллага | logo = World Bank Group logo.svg{{!}}class=skin-invert | image = The World Bank Group (53844804648).jpg | caption = Дэлхийн Банк Группийн барилга (Вашингтон) | map = | established = {{start date and age|1944|07|4|df=y}} | extinction = | type = [[Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | status = Гэрээ | purpose = [[Эдийн засгийн хөгжил]], [[туйлын ядуурал|ядуурлыг]] арилгах | headquarters = 1818 [[H гудамж (Вашингтон)|H гудамж баруун хойд]],<br/>[[Вашингтон (хот)|Вашингтон]], АНУ<ref>{{Cite web |title=About the World Bank |url=http://www.worldbank.org/en/about |website=Дэлхийн Банк}}</ref> | leader_title = [[Дэлхийн Банк Группийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Ажай Банга]]<ref>{{Cite news |title=U.S. Businessman Ajay Banga Approved to Lead World Bank|work=scroll.in |url=https://www.wsj.com/articles/u-s-businessman-ajay-banga-approved-to-lead-world-bank-adb5f1ad |access-date=2026-09-13}}</ref> | leader_title2 = MD & CFO | leader_name2 = [[Аншула Кант]]<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/newsscroll/sbi-md-anshula-kant-appointed-as-md-cfo-of-world-bank-group/1599829964995 |access-date=2026-09-13 |website=antopedia.org|title=SBI MD Anshula Kant appointed as MD, CFO of World Bank Group }}{{dead link|date=2026 оны 8 сар|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | main_organ = Захирлуудын зөвлөл<ref>{{Cite web |title=Board of Directors |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/ORGANIZATION/BODEXT/0,,pagePK:1262504318911~theSitePK:281079,00.html |access-date=2026-09-13 |publisher=Web.worldbank.org }}{{Dead link|date=2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | parent_organization = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]<ref>{{Cite web |title=UN System | url=https://www.un.org/en/about-us/un-system |access-date=2026-09-13}}</ref> | num_members = 189 гишүүн (188 [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын улс]] болон [[Косово]])<ref name="WBG Member Countries">{{Cite web |title=Member Countries |url=http://www.worldbank.org/en/about/leadership/members |access-date=2026-09-13 |publisher=Дэлхийн Банк Групп}}</ref> - [[Дэлхийн Банкны гишүүд]] | website = {{URL|https://www.worldbank.org/ext/en/home|worldbank.org}} }} '''Дэлхийн Банк Групп''' ({{lang-en|World Bank Group}}) Олон улсын санхүүгийн байгууллага. Гишүүн хөгжиж буй орнуудад санхүү, техникийн тусламж үзүүлэх зорилготой банк юм. Дэлхийн Банк нь анх "Сэргээн Босголт, Хөгжлийн Олон Улсын Банк" нэртэйгээр [[1944]] онд үүсгэн байгуулагдсан. Анх үйл ажиллагаагаа [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны ]]дараах сэргээн босголтын ажлыг хурдавчлуулах зорилготойгоор эхэлж байхдаа Дэлхийн Банк 38 гишүүнтэй байсан бол өдгөө 188 гишүүнтэй болж, дэлхийн бараг бүх улс орныг хамарчээ. Гишүүн улсуудын тоо нэмэгдэж, тэдний хэрэгцээ өөрчлөгдөхийн хэрээр АНУ-ын Вашингтонд төвтэй Дэлхийн Банк өргөжин тэлж, одоогийн байдлаар таван агентлагаас бүрдэж байгаа бөгөөд ойролцоогоор 130 гаруй оронд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн дэлхий даяар 10,600 орчим ажилтантай ба тус банкны давуу талуудын нэг нь олон улс орны ажилтнуудаар илэрхийлэгдсэн олон улсын дадлага туршлага юм. ==Бүтэц зохион байгуулалт== [[File:World-Bank12.jpg|thumb|Дэлхийн банк Төв байр]] Дэлхийн банк хөгжлийнхөө явцад илүү том, өргөн цар хүрээтэй, бүтцийн хувьд илүү ээдрээтэй байгууллага болж хувирчээ. Одоогоор дэлхий нийтийн банкны групп болон өргөжиж хоорондоо нягт холбоо бүхий дараах 5 байгууллагыг өөртөө нэгтгэсэн байна. *Олон Улсын Сэргээн Босголт, Хөгжлийн Банк (ОУСБХБ) *Олон улсын хөгжлийн ассоциаци (ОУХА) *Олон улсын санхүүгийн корпораци (ОУСК) *Хөрөнгө оруулалтыг баталгаажуулах олон талт агентлаг (ХОБОТА) *Хөрөнгө оруулалтын маргааныг зохицуулах олон улсын төв (ХОМЗОУТ). Дэлхийн Банкны гишүүн улсууд хувьцаа эзэмшигчийн байр суурьтай байж, банкийг хоршоо байдлаар удирдан зохион байгуулдаг. Нэг улсын эзэмшилд байгаа хувьцааны тоо ойролцоогоор тухайн улсын эдийн засгийн хэмжээнд үндэслэсэн байдаг. Гишүүн засгийн газар бүр гүйцэтгэх захирлаар төлөөлөгдсөн байдаг. Хамгийн том таван хувьцаа эзэмшигч (Франц, Герман, Япон, Их Британи, АНУ) тус бүр нэг гүйцэтгэх захирал томилдог бол бусад гишүүн улсуудыг 19 гүйцэтгэх захирал төлөөлдөг.<ref>{{Webarchiv|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/MONGOLIAINMONGOLIANEXTN/0,,menuPK:475357~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:475350,00.html#the_Bank2 |wayback=20120615013441 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-03-09 08:30:43 InternetArchiveBot }}], Дэлхийн банк</ref> ==Үйл ажиллагаа== Дэлхийн Банк нь өөрийн гишүүн орнуудын засгийн газарт тэдгээрийн сургууль, эрүүл мэндийн төвүүдэд хөрөнгө оруулалт хийх, ус цахилгаанаар хангах, өвчин эмгэгтэй тэмцэх, байгаль орчныг хамгаалах чиглэлээр хийж буй арга ажилд дэжмлэг туслалцаа үзүүлэдэг дэлхийн хамгийн том хөрөнгө нөөц, мэдлэгийн эх үүсвэрүүдийн нэг билээ. Энэхүү дэмжлэг туслалцааг дараах байдлаар ангилна. *Төслийн зээл *Хөтөлбөрийн зээл *Буцалтгүй тусламж *Зөвлөгөө *Судалгаа шинжилгээ Зээл авч буй улсад үзүүлж буй бүх дэмжлэг туслалцаанд нэг стратегийг мөрдлөг болгодог ба энэхүү стратегийг тухайн улс өөрөө Дэлхийн Банк болон бусад донорууд, буцалтгүй тусламжийн бүлэг, иргэний нийгмийн байгууллагуудын туслалцаатайгаар боловсруулж гаргадаг. ===Зээл олголт=== Дэлхийн Банк нь энгийн банктай адилаар мөнгө зээлж хөрөнгө удирддаг хэдий ч хэд хэдэн талаар чухал ялгаатай. Дэлхийн Банкнаас гишүүн орнууддаа өгч буй санхүүгийн туслалцаа, дэмжлэг зөвлөгөө нь тэдгээрийг ядууралтай тэмцэхэд нь зориулагдсан байдаг. Мөн арилжааны банкнаас ялгаатай нь хөгжилд хүрэх зориулалтаар ашиглах хөрөнгийн эх үүсвэр олж чадахгүй байгаа орнуудад бага хүүтэй, эс бөгөөс огт хүүгүй зээл олгох нь элбэг байдаг. Энгийн арилжааны банктай харьцуулахад зээлийн төлөх хугацаа илүү урт байдаг. Зарим тохиолдолд 10 жилийн хугацаанд зээлээ эргэн төлж эхлэхгүй байж болно. Дэлхийн банкны 250 сая долларын хэмжээтэй анхны зээл 1947 онд сэргээн босголтын зориулалтаар Франц улсад олгогдож байв. Дэлхийн Банк үндсэн хоёр төрлийн зээл олгодог. *Олон төрлийн салбар дахь нийгэм-эдийн засгийн хөгжлийн төслийг дэмжих бараа, ажил, үйчилгээг худалдан авах хөрөнгө оруулалтын зээл *Байгууллагын бодлого, шинэчлэлийг дэмжин тохируулах зээл Зээл өгөхийн тулд Дэлхийн банк дараах ажлыг хийж гүйцэтгэдэг. *Төсөл эсвэл хөтөлбөрийн хөгжлийн зорилтууд *Гарц буюу үр дүн, гүйцэтгэлийн үзүүлэлт (төслийн үр нөлөө, амжилтыг хэмжих зорилготой) *Амьдралд хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө гэх мэт асуудлаар зээл авч буй оронтой тохиролцдог. Зээл батлагдаж хүчин төгөлдөр болсноор зээлдэгч Дэлхийн Банктай тохирсон нөхцөлийн дагуу төсөл болон хөтөлбөрийг амьдралд хэрэгжүүлдэг. Дэлхийн Банк зээл тус бүрийн ашиглалтыг хянаж үр дүнг үнэлдэг. Бүх зээлүүд үйл ажиллагааны бодлогын журмаар зохицуулагддаг ба эдгээр журмууд нь үйл ажиллагааг эдийн засаг, санхүү, нийгэм, байгаль орчны хувьд үндэслэлтэй байх нөхцлийг хангаж өгдөг. <ref>[http://web.worldbank.org/], world bank</ref> Үйлчлүүлэгч бүрийг банкинд өргөдөл гомдлыг үргэлж дангаар нь авч үздэг. Зээлдүүлэгч нь бүх зүйлийг үнэлдэг: таны нас, ажил эрхлэлт, орлого, гэр бүлийн байдал, таны өмчид үл хөдлөх хөрөнгө, тээврийн хэрэгсэл, одоо байгаа өр байгаа эсэх гэх мэт. Үүнийг оноо гэж нэрлэдэг.<ref>{{Cite web |url=https://kreditorpro.ru/v-kakom-banke-samye-nizkie-procenty-po-kreditu/ |title=Зээлийн нөхцөл нь юунаас хамаардаг вэ? |access-date=2019-11-19 |archive-date=2019-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008112542/https://kreditorpro.ru/v-kakom-banke-samye-nizkie-procenty-po-kreditu/ |url-status=dead }}</ref> ===Буцалтгүй тусламж=== Буцалтгүй тусламж үзүүлэх нь Банкны зээлийн үйлчилгээг нөхөж өгдөг. Буцалтгүй тусламж нь шинэлэг чиг хандлага болон технологи бүхий туршилтын төслийн суурь мөнгө болж өгдөг. Буцалтгүй тусламж нь Банк өөрийн санхүүгийн болон хүний нөөцийг бэхжүүлэхэд тустай ба бүсийн болон даян дэлхийн нийтлэг зорилгыг урамшуулан дэмжихэд түнш байгууллагуудтай хамтран ажиллах хөшүүрэг болж өгдөг. Дэлхийн банкны Хөгжлийн буцалтгүй тусламжийн байгууламж (ХБТБ) нь Банкны буцалтгүй тусламж олгох үйл ажиллагааны ерөнхий стратеги, хуваарилалт, удирдлага зохион байгуулалтыг хангадаг. ХБТБ хөдөөгийн хөгжил, хүрээлэн буй орчин, эрүүл мэнд, боловсрол, эдийн засгийн бодлого болон хувийн хэвшлийн хөгжил зэрэг салбар дахь хөтөлбөрүүдийг дэмжиж ирсэн. <ref>{{Webarchiv|url=http://myaga_ife.blog.gogo.mn/ |wayback=20190402034139 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 07:24:02 InternetArchiveBot }}, Дэлхийн банк гэж юу вэ</ref> ===Дүн шинжилгээ хийх, зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ=== Банк өөрийн хөгжлийн эрхэм зорилгыг дэмжих үүднээс өргөн хүрээний дүн шинжилгээ хийх болон зөвлөгөө өгөх үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг. Хөгжлийн эдийн засгийн дэд ерөнхийлөгчийн багийн судалгаа нь хүрээлэн буй орчин, ядуурал, худалдаа болон даяарчлал зэрэг өргөн хүрээний асуудлаар Банкны ажлыг мэдээллээр хангаж байдаг. Тухайн улс орон дахь үйлчлүүлэгчид тэдний хөгжлийн онцлог тулгамдсан асуудалд чиглүүлэн эдийн засгийн болон салбарын ажлын тусгай хөтөлбөрийн ашиг шимийг хүртдэг. ЭЗСА нь улс орны эдийн засгийн чиг баримжаа, үүнд жишээлбэл банкны болон санхүүгийн салбар, худалдаа, ядуурал, нийгмийн хамгаалал, халамжийн сүлжээ зэрэг асуудлыг үнэлэн авч үздэг. Өөрийн олон талын үйл ажиллагааны талаар, тухайлбал хүрээлэн буй орчны болон нийгмийн хувьд тогтвортой хөгжил, эрүүл мэнд, тэжээл ба хүн ам, санхүүгийн салбар, хууль болон шударга байдал зэрэг чиглэлээр мэдлэг, мэдээллээр хангах үүднээс Зөвлөгөө өгөх үйлчилгээг Банк байгуулсан билээ. Зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ нь Банкны ажилтнуудын зохион байгуулж, зохицуулж байдаг Сэдэвчилсэн бүлгүүдийн ажил дээр тулгуурладаг ба хөгжлийн тодорхой сэдвүүдэд төвлөрдөг. Хэд хэдэн бүлэг хөгжлийн практик ажил эрхлэгчдэд зориулсан туслалцаа удирдамжийг боловсруулсан. Эдгээрийн сэдэв нь төслийн дизайн, менежмент ба мониторинг, хууль зүй, санхүү болон бараа ажил үйлчилгээ худалдан авах шаардлага, жендерийн асуудал, хоол хүнс ба тэжээл, шилжин суурьшилтын үед анхаарах зүйлс зэрэг байсан. ==Дэлхийн банк Монгол улс хоорондын харилцаа== [[Файл:Жим Андерсон.JPG|thumbnail|Жэймс Андерсон ба УИХ-ын байнгын хорооны дарга А.Бакей]] Монгол Улс 1991 онд Дэлхийн банкинд гишүүнээр элссэн. Монгол дахь Суурин төлөөлөгчийн газраа 1988 онд нээсэн. Монгол улсыг төлөөлсөн Гүйцэтгэх Захирал бол Жон Остин. Монгол улсын хариуцсан Захирал бол Иан Портэр, Монгол улс дахь суурин төлөөлөгчөөр Жэймс Андерсон, 2019 оны 4 дүгээр сараас '''Андрей Михнев''' ажиллаж байна. ===Дэлхийн банкны Монгол дахь хөтөлбөр=== .Өнөөг хүртэл Дэлхийн банк олон улсын хөгжлийн ассоциациар дамжуулан Монгол улсад нийт 564 сая ам.доллартай тэнцэх хэмжээний хүүгүй зээлийн тусламжийг өгч, мөн техникийн туслалцаа, зөвлөгөө өгөн хамтран ажиллаж ирсэн. 1991 оноос хойш өнөөг хүртэл Дэлхийн банк нийт 1.28 тэрбум ам.долларын санхүүжилт олгосон байна. Үүнээс 380 сая ам.долларын 31 зээлийн төсөл болон 183.3 сая ам долларын 50 буцалтгүй тусламжийн хөтөлбөрийг амжилттай хэрэгжүүлж дууссан байна. Дэлхийн Банкны Монголын хөгжилд туслах хөтөлбөр нь үндсэндээ 3 гол чиглэлийг хамарна. *Улс орны хөгжилд уул уурхайн эдийн засгийн үзүүлэх үр нөлөөг нэмэгдүүлэх, сайжруулах *Хөдөөгийн амжиргааны түвшин, байгаль орчныг сайжруулах *Улаанбаатарыг амьдрах орчны хувьд илүү таатай хот болгон хөгжүүлэх<ref>[http://economy.news.mn/]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Дэлхийн банкны тухай та мэдэх үү</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цахим холбоос== * {{commons-inline}} * {{Official website}} {{Wikiquote|World Bank|Дэлхийн Банк}} [[Ангилал:Дэлхийн Банк| ]] [[Ангилал:1944 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Пеннсилвани Авенью]] [[Ангилал:Үндэстэн дамнасан банк]] [[Ангилал:Дэлхийн Банк Групп| ]] [[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг]] [[Ангилал:Олон улсын хөгжлийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон талт хөгжлийн банк]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Бүлэг]] [[Ангилал:НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] 4itva1uov6yl9zetkoj63ahm5j24r21 Монгол Улсын Агентлагууд 0 132848 869651 804665 2026-09-14T08:49:19Z Egzs 88168 шинэчлэв. 869651 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|thumb|203x203px|[[Монгол Улсын Засгийн газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] бэлгэдэл]] 2024 оны 7-р сарын 10-наас хойш [[Монгол Улсын Засгийн газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] бүтэцэд 8 тохируулагч агентлаг, 32 хэрэгжүүлэгч агентлаг, нийтдээ 40 агентлаг багтаж байна.<ref>{{Cite web |title=ТӨРИЙН ЗАХИРГААНЫ БАЙГУУЛЛАГЫН ТОГТОЛЦОО, БҮТЦИЙН ЕРӨНХИЙ БҮДҮҮВЧ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17141010887611&showType=1 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> 2019 оноос хойш цахим хөгжил, нийгмийн халамж, хөрөнгө оруулалтын бодлоготой холбоотой шинэ агентлагууд байгуулагдсанаар нийт тоо өссөн.<ref name=":1" /> 2004 онд батлагдсан Засгийн газрын агентлагийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд "Агентлаг нь Засгийн газрын үйл ажиллагааны зохих салбар, хүрээний бодлогыг улсын хэмжээнд хэрэгжүүлэх чиг үүрэг бүхий төрийн захиргааны байгууллага мөн. Засгийн газар нь тохируулах болон хэрэгжүүлэх чиг үүрэг бүхий агентлагтай байж болно''."'' гэж заажээ.<ref>{{Cite web |date=2004-04-15 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН АГЕНТЛАГИЙН ЭРХ ЗҮЙН БАЙДЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/271 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Тохируулагч болон хэрэгжүүлэгч агентлаг гэсэн хоёр үндсэн ангилал нь зөвхөн бүтэц, зохион байгуулалт, эрх мэдлийн хүрээгээр ялгарах төдий биш, харин төр-иргэн, төр-зах зээл, төр-бизнесийн харилцаанд өөр өөр чиг үүрэг, хариуцлагын хүрээтэйгээр оролцдог онцлогтой юм.<ref name=":1" /> == Тохируулагч агентлаг == * [[Тагнуулын ерөнхий газар (Монгол)|Тагнуулын ерөнхий газар]] * [[Төрийн тусгай хамгаалалтын газар]] * [[Онцгой байдлын ерөнхий газар]] * Стандарт, хэмжил зүйн газар * [[Цагдаагийн ерөнхий газар]] * [[Хил хамгаалах ерөнхий газар]] * [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штаб|Зэвсэгт хүчний жанжин штаб]] * [[Иргэний нисэхийн ерөнхий газар]] == Хэрэгжүүлэгч агентлаг == {{div col|colwidth=25em}} * [[Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар]] * Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газар * Оюуны өмчийн газар * Хөрөнгө оруулалт, худалдааны газар * [[Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар]] * Монополын эсрэг газар * Гаалийн ерөнхий газар * Татварын ерөнхий газар * Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар * Архивын ерөнхий газар * Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар * Гадаадын иргэн, харьяатын газар * Шүүх шинжилгээний ерөнхий газар * Ашигт малтмал, газрын тосны газар * Үндэсний геологийн алба * Цаг уур, орчны шинжилгээний газар * [[Усны газар]] * Ойн газар * Боловсролын ерөнхий газар * [[Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар]] * Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний ерөнхий газар * Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний хөгжлийн ерөнхий газар * Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллын ерөнхий газар * Төмөр замын газар * Соёл, урлагийн газар * Биеийн тамир, спортын улсын хороо * Мал эмнэлгийн ерөнхий газар * Жижиг, дунд үйлдвэрийн газар * Ургамал хамгааллын газар * Төрийн цахим үйлчилгээний зохицуулалтын газар * Эрүүл мэндийн даатгалын ерөнхий газар * Эм, эмнэлгийн хэрэгслийн хяналт, зохицуулалтын газар {{Div col end}} == Агентлагийн тоо == {| class="wikitable" |+Засгийн газрын агентлагийн тооны өөрчлөлт (2000 оноос хойш)<ref name=":1">{{Cite web |last=Ж.Танан |date=2025-03-31 |title=Монгол Улсын Засгийн газрын тохируулагч ба хэрэгжүүлэгч агентлаг Чиг үүрэг, эрх зүйн суурь, бүтэц, шинэчлэлийн практик судалгаа |url=https://www.lawyerbirdie.com/post/%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B1%D0%B0-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87-%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B3 |access-date=2026-09-14 |website=Хуульч Шувуухай |language=mn}}</ref> !Он !Тохируулагч !Хэрэгжүүлэгч !Нийт |- !2000 | rowspan="2" |17 | rowspan="2" |31 | rowspan="2" |48 |- !2001 |- !2002 |15 |26 |41 |- !2003 |14 |25 |39 |- !2004 | rowspan="2" |14 | rowspan="2" |23 | rowspan="2" |37 |- !2005 |- !2006 |15 |25 |40 |- !2007 |15 |28 |43 |- !2008 | rowspan="4" |12 | rowspan="4" |31 | rowspan="4" |43 |- !2009 |- !2010 |- !2011 |- !2012 |11 |17 |28 |- !2013 |11 |19 |30 |- !2014 |10 |19 |29 |- !2015 |9 |18 |27 |- !2016 | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |17 | rowspan="2" |27 |- !2017 |- !2018 | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |18 | rowspan="2" |28 |- !2019 |- !2020 |10 |22 |32 |- !2021 |12 |25 |37 |- !2022 | rowspan="2" |10 | rowspan="2" |28 | rowspan="2" |38 |- !2023 |- !2024 |10 |30 |40 |- !2025 | rowspan="2" |8 | rowspan="2" |32 | rowspan="2" |40 |- !2026 |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] * [[Монголын улс төр]] == Эшлэл == <references /> {{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] pv5xaobr9m2xve2pdjlxtgp6aqihak9 Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал 0 146194 869650 855084 2026-09-14T08:30:29Z HorseBro the hemionus 100126 869650 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = '''{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}:'''<Br> *[[Торгууд]] *[[Дөрвөд]] | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Халимагийн хант улс}} '''[[Далайбаатар тайш]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Халимагийн хант улс}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. Энэхүү байлдан дагуулалт нь зөвхөн хоёр нүүдэлчин хүчний хоорондох энгийн мөргөлдөөн бус, харин [[Еврази|Евразийн]] тал нутгийн улс төрийн тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн томоохон үйл явдал байв. Энэ үйл явдлын үр дүнд [[Баруун Монгол|Баруун Монголын]] [[Ойрадууд]] Ижил мөрний сав газарт тогтвортой суурьшиж, улмаар [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] өмнөд хил орчмын бодлого, [[Казахын ханлиг|Казах]] болон [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Ханлиг|ханлигуудын]] харилцаанд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн бөгөөд Евразийн худалдаа, нүүдэлчдийн шилжилт хөдөлгөөний чиг хандлагыг өөрчилсөн ач холбогдолтой. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Үр дагавар == Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=11}} Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, [[Оросын царьт улс]] руу довтлохоор явав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Үүний зэрэгцээ, [[Халимаг ястан|Халимагууд]] тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдахад хүргэсэн.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Энэ нь [[Перс]] болон [[Төв Ази]] руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд [[Сибирь]] болон [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь [[Кабардино-Балкар|Кабардид]] Кабард, Ногай, [[Крымын татарууд|Крымын Татаруудын]] эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг [[Урал гол]] руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Khodarkovsky|2004|pp=133-134}} Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, [[Казань]], [[Уфа]] хотуудыг эзлэн авав{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=134}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] l9t3dfxi35b8fgj2mt0l3y9qfclzksf Загвар:Инфобокс хууль сахиулах байгууллага 10 146909 869591 860391 2026-09-13T15:39:42Z Enkhsaihan2005 64429 869591 wikitext text/x-wiki {{Main other|{{short description|Хууль сахиулах байгууллага|noreplace}}}} {{Инфобокс | child = {{{embed|}}} | abovestyle = background-color: #EFEFEF;color:inherit; | above = {{Br separated entries |1={{{agencyname|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} |2={{{nativename|}}} |3={{{nativenamea|}}} |4={{{nativenamer|}}} }} | headerstyle= background-color: #EFEFEF;color:inherit; | subheaderstyle = background-color: #EFEFEF;color:inherit; font-size:120%; font-weight:bold; | autoheaders = yes | subheader = {{#if:{{{fictional|}}}|This is a fictional organisation}} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{patch|}}}|alt={{{patchcaption}}}|size={{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size|}}}|140px}}|sizedefault=frameless|suppressplaceholder=yes}} | caption1 = {{{patchcaption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|alt={{{logocaption}}}|size={{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size|}}}|140px}}|sizedefault=frameless|suppressplaceholder=yes}} | caption2 = {{{logocaption|}}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{badge|}}}|alt={{{badgecaption}}}|size={{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size|}}}|140px}}|sizedefault=frameless|suppressplaceholder=yes}} | caption3 = {{{badgecaption|}}} | image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{flag|}}}|alt={{{flagcaption}}}|size={{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size|}}}|140px}}|sizedefault=frameless|suppressplaceholder=yes}} | caption4 = {{{flagcaption|}}} | label2 = Нийтлэг&nbsp;нэр | data2 = {{{commonname|}}} | label3 = Товчлол | data3 = {{{abbreviation|}}} | label4 = Уриа | data4 = {{Br separated entries |1={{{motto|}}} |2={{{mottotranslated|}}} }} | header5 = Ерөнхий мэдээлэл | label6 = Байгуулагдсан | data6 = {{#if:{{{formedyear|}}}|{{#if:{{{formedmonthday|}}}|{{{formedmonthday}}},}} {{{formedyear}}}|{{{formed|}}}}} | label7 = Өмнөх {{#if:{{{preceding2|}}}{{{preceding3|}}}{{{preceding4|}}}{{{preceding5|}}}{{{preceding6|}}}|байгууллагууд|байгууллага}} | data7 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{#if:{{{preceding1|}}}|{{{preceding1|}}}|{{{preceding1|}}}}} |2={{#if:{{{preceding2|}}}|{{{preceding2|}}}|{{{preceding2|}}}}} |3={{#if:{{{preceding3|}}}|{{{preceding3|}}}|{{{preceding3|}}}}} |4={{#if:{{{preceding4|}}}|{{{preceding4|}}}|{{{preceding4|}}}}} |5={{#if:{{{preceding5|}}}|{{{preceding5|}}}|{{{preceding5|}}}}} |6={{#if:{{{preceding6|}}}|{{{preceding6|}}}|{{{preceding6|}}}}} }} | label8 = Татан буугдсан | data8 = {{{dissolved|}}} | label9 = Орлогч байгууллага | data9 = {{{superseding|}}} | label10 = Ажилчид | data10 = {{{employees|}}} | label11 = Сайн дурынхан | data11 = {{{volunteers|}}} | label12 = Жилийн төсөв | data12 = {{{budget|}}} | label13 = Хуулийн этгээд | data13 = {{#switch:{{lc:{{{legalpersonality|}}}}} |= |government agency|government-owned corporation|government ministry = Governmental: [[{{Trim brackets|{{ucfirst:{{{legalpersonality}}}}}}}]] |partnership|privately-held company|cooperative|body corporate = Non-governmental: [[{{Trim brackets|{{ucfirst:{{{legalpersonality}}}}}}}]] |#default = [[{{Trim brackets|{{ucfirst:{{{legalpersonality}}}}}}}]] }} | header14 = Харьяаллын бүтэц | label15 = [[Хууль сахиулах байгууллага#natlea|Үндэсний]]{{#if:{{{legaljuris|}}}|<br>{{nobold|(Үйл ажиллагааны харьяалал)}}}} | data15 = {{#if:{{{national|}}}| {{#if: {{{country|}}}| {{#if:{{{countryabbr|}}} |{{{countryabbr}}}|{{{country}}}}} }}<nowiki />}} | label16 = [[Хууль сахиулах байгууллага#fedlea|Холбооны]]{{#if: {{{legaljuris|}}} | <br>{{nobold|(Үйл ажиллагааны харьяалал)}} }} | data16 = {{#if:{{{federal|}}} | {{#if: {{{country|}}}| {{#if:{{{countryabbr|}}} |{{{countryabbr}}}|{{{country}}}}} }}<nowiki />}} | label17 = [[Хууль сахиулах байгууллага#internat|Олон улсын байгууллага]] | data17 = {{#if:{{{international|}}}| {{#if: {{{country|}}}| {{#if:{{{countryabbr|}}} |{{{countryabbr}}}|{{{country}}}}} }}<nowiki />}} | label18 = Улс | data18 = {{{international|}}} | label19 = Үйл ажиллагааны харьяалал | data19 = {{comma separated entries |1={{{subdivname|}}} |2={{{divname|}}} |3={{#if:{{{countryabbr|}}} | {{{countryabbr}}} |{{#if:{{{country|}}}|{{{country}}}}}}} }} | data20 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map|}}}|size=250x250px}} | data21 = {{{dmap|}}} | data22 = {{#if:{{{map|}}}|{{#if:{{{mapcaption|}}}|{{{mapcaption}}}|Map of {{{agencyname}}}'s jurisdiction}}}} | label23 = Хэмжээ | data23 = {{{sizearea|}}} | label24 = Хүн ам | data24 = {{{sizepopulation|}}} | label25 = Хууль эрх зүйн харьяалал | data25 = {{#ifeq:{{{legaljuris}}}|opsjuris|As per operations jurisdiction|{{{legaljuris|}}}}} | label26 = {{#if:{{{governingbodyscnd|}}}|Үндсэн удирдах байгууллага|Удирдах байгууллага}} | data26 = {{#if:{{{governingbody|}}}|[[{{Trim brackets|{{{governingbody}}}}}]]}} | label27 = Хоёрдогч удирдах байгууллага | data27 = {{#if:{{{governingbodyscnd|}}}| [[{{Trim brackets|{{{governingbodyscnd}}}}}]] }} | label28 = {{#if:{{{constitution2|}}}{{{constitution3|}}}{{{constitution4|}}}{{{constitution5|}}}{{{constitution6|}}}|Хууль тогтоох баримт|Хууль тогтоох баримт}} | data28 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{{constitution1|}}} |2={{{constitution2|}}} |3={{{constitution3|}}} |4={{{constitution4|}}} |5={{{constitution5|}}} |6={{{constitution6|}}} }} | label29 = General nature | data29 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; | 1 = {{#if:{{{federal|}}}|[[Law enforcement agency#fedlea|Federal law enforcement]]}} | 2 = {{#if:{{{gendarmerie|}}} | [[Gendarmerie]] |{{#if:{{{provost|}}} | [[Law enforcement agency#provost|Military provost]] | {{#if:{{{military|}}}|[[Law enforcement agency#milpol|Military police]]}} }} }} | 3 = {{#if:{{{police|}}} |{{#if:{{{local|}}} | [[Law enforcement agency#locpol|Local civilian police]]{{main other|[[Category:Pages using law enforcement agency with local civilian police general nature]]}} | [[Law enforcement agency#civpol|Civilian police]]{{main other|[[Category:Pages using law enforcement agency with civilian police general nature]]}} }} }} | 4 = {{#if:{{{secret|}}}|[[Secret police]]}} | 5 = {{#if:{{{religious|}}}|[[Law enforcement agency#relpol|Religious police]]}} }}<!-- end general nature --> | label30 = {{#if:{{{speciality2|}}}{{{speciality3|}}}{{{speciality4|}}}{{{speciality5|}}}{{{speciality6|}}}|Specialist jurisdictions|Specialist jurisdiction}} | data30 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{#if:{{{speciality1|}}}|{{Specialist lea type descr|1={{lc:{{{speciality1|}}}}}}}|}} |2={{#if:{{{speciality2|}}}|{{Specialist lea type descr|1={{lc:{{{speciality2|}}}}}}}|}} |3={{#if:{{{speciality3|}}}|{{Specialist lea type descr|1={{lc:{{{speciality3|}}}}}}}|}} |4={{#if:{{{speciality4|}}}|{{Specialist lea type descr|1={{lc:{{{speciality4|}}}}}}}|}} |5={{#if:{{{speciality5|}}}|{{Specialist lea type descr|1={{lc:{{{speciality5|}}}}}}}|}} |6={{#if:{{{speciality6|}}}|{{Specialist lea type descr|1={{lc:{{{speciality6|}}}}}}}|}} }} | header31 = Үйл ажиллагааны бүтэц | label32 = Overseen by {{#if:{{{oversighttype|}}}|{{{oversighttype}}}}} | data32 = {{{oversightbody|}}} | label33 = Төв байр | data33 = {{{headquarters|}}} | data34 = <includeonly>{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{hqlocmap|}}}|size={{{hqlocmapsize|}}}}}{{#if:{{{hqlocmappoptitle|}}}|<br/>{{{hqlocmappoptitle|}}}}}</includeonly> | label35 = {{#if: {{{sworntype|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{sworntype}}}|s$||plain=false}} |Sworn member}}s | data35 = {{{sworn|}}} | label36 = {{#if:{{{unsworntype|}}}|{{#invoke:string|replace|{{{unsworntype}}}|s$||plain=false}}|Unsworn member}}s | data36 = {{{unsworn|}}} | label37 = [[Хууль сахиулах байгууллага#multinat|Олон улсын байгууллага]] | data37 = {{#if: {{{multinational|}}} | {{#if: {{{country|}}}| {{#if:{{{countryabbr|}}} |{{{countryabbr}}}|{{{country}}}}} }}<nowiki />}} | label38 = Ажилтнуудын үндэс угсаа | data38 = {{{multinational|}}} | label39 = {{#if:{{{electeetype|}}} | {{{electeetype}}} | Elected officer}}{{#if:{{{minister2name|}}}{{{minister3name|}}}{{{minister4name|}}}{{{minister5name|}}}{{{minister6name|}}}|s}} responsible | data39 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{#if:{{{minister1name|}}} | {{{minister1name}}}{{#if:{{{minister1pfo|}}}|, {{{minister1pfo}}}}} }} |2={{#if:{{{minister2name|}}} | {{{minister2name}}}{{#if:{{{minister2pfo|}}}|, {{{minister2pfo}}}}} }} |3={{#if:{{{minister3name|}}} | {{{minister3name}}}{{#if:{{{minister3pfo|}}}|, {{{minister3pfo}}}}} }} |4={{#if:{{{minister4name|}}} | {{{minister4name}}}{{#if:{{{minister4pfo|}}}|, {{{minister4pfo}}}}} }} |5={{#if:{{{minister5name|}}} | {{{minister5name}}}{{#if:{{{minister5pfo|}}}|, {{{minister5pfo}}}}} }} |6={{#if:{{{minister6name|}}} | {{{minister6name}}}{{#if:{{{minister6pfo|}}}|, {{{minister6pfo}}}}} }} }} | label40 = Байгууллагын удирдлага | data40 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{#if:{{{chief1name|}}} | {{{chief1name}}}{{#if:{{{chief1position|}}}|, {{{chief1position}}}}} }} |2={{#if:{{{chief2name|}}} | {{{chief2name}}}{{#if:{{{chief2position|}}}|, {{{chief2position}}}}} }} |3={{#if:{{{chief3name|}}} | {{{chief3name}}}{{#if:{{{chief3position|}}}|, {{{chief3position}}}}} }} |4={{#if:{{{chief4name|}}} | {{{chief4name}}}{{#if:{{{chief4position|}}}|, {{{chief4position}}}}} }} |5={{#if:{{{chief5name|}}} | {{{chief5name}}}{{#if:{{{chief5position|}}}|, {{{chief5position}}}}} }} |6={{#if:{{{chief6name|}}} | {{{chief6name}}}{{#if:{{{chief6position|}}}|, {{{chief6position}}}}} }} }} | label41 = Parent agency | data41 = {{{parentagency|}}} | label42 = Child {{#if:{{{child2agency|}}}{{{child3agency|}}}{{{child4agency|}}}{{{child5agency|}}}{{{child6agency|}}}{{{child7agency|}}} |agencies|agency}} | data42 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{{child1agency|}}} |2={{{child2agency|}}} |3={{{child3agency|}}} |4={{{child4agency|}}} |5={{{child5agency|}}} |6={{{child6agency|}}} |7={{{child7agency|}}} }} | label43 = {{#if: {{{unittype|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{unittype}}}|s$||plain=false}} |Unit }}s | data43 = {{{unitname|}}} | label44 = {{#if: {{{officetype|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{officetype}}}|s$||plain=false}} |Command }}s | data44 = {{{officename|}}} | label45 = Services provided by | data45 = {{{provideragency|}}} | label46 = Uniformed as | data46 = {{#if: {{{provideragency|}}} | {{#if: {{{uniformedas|}}} | {{{uniformedas}}} | {{{agencyname}}} }} }} | header47 = Байгууламж | label48 = {{#if: {{{stationtype|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{stationtype}}}|s$||plain=false}} |Station }} | data48 = {{{stations|}}} | label49 = Airbases | data49 = {{{airbases|}}} | label50 = {{#if: {{{lockuptype|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{lockuptype}}}|s$||plain=false}} |Lockup }}s | data50 = {{{lockups|}}} | label51 = {{#if: {{{vehicle1type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{vehicle1type}}}|s$||plain=false}} |Patrol car }}s | data51 = {{{vehicles1|}}} | label52 = {{#if: {{{vehicle2type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{vehicle2type}}}|s$||plain=false}} |Patrol car }}s | data52 = {{{vehicles2|}}} | label53 = {{#if: {{{vehicle3type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{vehicle3type}}}|s$||plain=false}} |Patrol car }}s | data53 = {{{vehicles3|}}} | label54 = {{#if: {{{boat1type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{boat1type}}}|s$||plain=false}} |Boat }}s | data54 = {{{boats1|}}} | label55 = {{#if: {{{boat2type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{boat2type}}}|s$||plain=false}} |Boat }}s | data55 = {{{boats2|}}} | label56 = {{#if: {{{boat3type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{boat3type}}}|s$||plain=false}} |Boat }}s | data56 = {{{boats3|}}} | label57 = {{#if:{{{aircraft1type|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{aircraft1type|}}}|^.*ircraft$|aircraft|plain=false}}|aircraft|{{{aircraft1type}}}|{{#invoke:string|replace|{{{aircraft1type}}}|s$||plain=false}}s}}|Planes}} | data57 = {{{aircraft1|}}} | label58 = {{#if:{{{aircraft2type|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{aircraft2type|}}}|^.*ircraft$|aircraft|plain=false}}|aircraft|{{{aircraft2type}}}|{{#invoke:string|replace|{{{aircraft2type}}}|s$||plain=false}}s}}|Planes}} | data58 = {{{aircraft2|}}} | label59 = {{#if:{{{aircraft3type|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:string|replace|{{{aircraft3type|}}}|^.*ircraft$|aircraft|plain=false}}|aircraft|{{{aircraft3type}}}|{{#invoke:string|replace|{{{aircraft3type}}}|s$||plain=false}}s}}|Planes}} | data59 = {{{aircraft3|}}} | label60 = {{#if: {{{animal1type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{animal1type}}}|s$||plain=false}} |Dog }}s | data60 = {{{animals1|}}} | label61 = {{#if: {{{animal2type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{animal2type}}}|s$||plain=false}} |Dog }}s | data61 = {{{animals2|}}} | label62 = {{#if: {{{animal3type|}}} | {{#invoke:string|replace|{{{animal3type}}}|s$||plain=false}} |Dog }}s | data62 = {{{animals3|}}} | header63 = Notables | label64 = {{#if:{{{person2name|}}}{{{person3name|}}}{{{person4name|}}}{{{person5name|}}}{{{person6name|}}}|People|Person}} | data64 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{#if:{{{person1name|}}} | {{{person1name}}}{{#if:{{{person1type|}}}|, {{{person1type}}}}}{{#if:{{{person1reason|}}}|, for {{{person1reason}}}}} }} |2={{#if:{{{person2name|}}} | {{{person2name}}}{{#if:{{{person2type|}}}|, {{{person2type}}}}}{{#if:{{{person2reason|}}}|, for {{{person2reason}}}}} }} |3={{#if:{{{person3name|}}} | {{{person3name}}}{{#if:{{{person3type|}}}|, {{{person3type}}}}}{{#if:{{{person3reason|}}}|, for {{{person3reason}}}}} }} |4={{#if:{{{person4name|}}} | {{{person4name}}}{{#if:{{{person4type|}}}|, {{{person4type}}}}}{{#if:{{{person4reason|}}}|, for {{{person4reason}}}}} }} |5={{#if:{{{person5name|}}} | {{{person5name}}}{{#if:{{{person5type|}}}|, {{{person5type}}}}}{{#if:{{{person5reason|}}}|, for {{{person5reason}}}}} }} |6={{#if:{{{person6name|}}} | {{{person6name}}}{{#if:{{{person6type|}}}|, {{{person6type}}}}}{{#if:{{{person6reason|}}}|, for {{{person6reason}}}}} }} }} | label65 = {{#if:{{{programme1|}}}{{{programme2|}}}{{{programme3|}}}{{{programme5|}}}{{{programme6|}}} |Programme{{#if:{{{programme2|}}}{{{programme3|}}}{{{programme4|}}}{{{programme5|}}}{{{programme6|}}}|s}} |Program{{#if:{{{program2|}}}{{{program3|}}}{{{program4|}}}{{{program5|}}}{{{program6|}}}|s}} }} | data65 = {{#if:{{{programme1|}}}{{{programme2|}}}{{{programme3|}}}{{{programme5|}}}{{{programme6|}}} |{{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{{programme1|}}} |2={{{programme2|}}} |3={{{programme3|}}} |4={{{programme4|}}} |5={{{programme5|}}} |6={{{programme6|}}} }} |{{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{{program1|}}} |2={{{program2|}}} |3={{{program3|}}} |4={{{program4|}}} |5={{{program5|}}} |6={{{program6|}}} }} }} | label66 = {{#if:{{{activity1name|}}} | Significant {{#if: {{{activitytype|}}} |{{{activitytype}}} |operation}}}}{{#if:{{{activity2name|}}}{{{activity3name|}}}{{{activity4name|}}}{{{activity5name|}}}{{{activity6name|}}}|s}} | data66 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{{activity1name|}}} |2={{{activity2name|}}} |3={{{activity3name|}}} |4={{{activity4name|}}} |5={{{activity5name|}}} |6={{{activity6name|}}} }} | label67 = Anniversar{{#if:{{{anniversary2|}}}{{{anniversary3|}}}{{{anniversary4|}}}{{{anniversary5|}}}{{{anniversary6|}}}|ies|y}} | data67 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{{anniversary1|}}} |2={{{anniversary2|}}} |3={{{anniversary3|}}} |4={{{anniversary4|}}} |5={{{anniversary5|}}} |6={{{anniversary6|}}} }} | label68 = Award{{#if:{{{award2|}}}{{{award3|}}}{{{award4|}}}{{{award5|}}}{{{award6|}}}|s}} | data68 = {{Unbulleted list|item_style=text-indent: -1em; padding-left: 1em; |1={{{award1|}}} |2={{{award2|}}} |3={{{award3|}}} |4={{{award4|}}} |5={{{award5|}}} |6={{{award6|}}} }} | header69 = Вэбсайт | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{module|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox law enforcement agency with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox law enforcement agency]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abbreviation | activity1name | activity2name | activity3name | activity4name | activity5name | activity6name | activitytype | actvity1name | agencyclass | agencyname | airbases | aircraft1 | aircraft1type | aircraft2 | aircraft2type | aircraft3 | aircraft3type | animal1type | animal2type | animal3type | animals1 | animals2 | animals3 | anniversary1 | anniversary2 | anniversary3 | anniversary4 | anniversary5 | anniversary6 | award1 | award2 | award3 | award4 | award5 | award6 | badge | badgecaption | boat1type | boat2type | boat3type | boats1 | boats2 | boats3 | budget | chief1name | chief1position | chief2name | chief2position | chief3name | chief3position | chief4name | chief4position | chief5name | chief5position | chief6name | chief6position | child1agency | child2agency | child3agency | child4agency | child5agency | child6agency | child7agency | commonname | constitution1 | constitution2 | constitution3 | constitution4 | constitution5 | constitution6 | country | countryabbr | dissolved | divname | divtype | dmap | electeetype | embed | employees | federal | fictional | flag | flagcaption | footnotes | formed | {{#if:{{{formedyear|}}}|¶|}}formed | {{#if:{{{formedyear|}}}||¶}}formedmonthday | formedyear | gendarmerie | governingbody | governingbodyscnd | headquarters | hqlocmap | hqlocmappoptitle | hqlocmapsize | image_size | international | legaljuris | legalpersonality | local | lockups | lockuptype | logo | logocaption | map | mapcaption | module | military | minister1name | minister1pfo | minister2name | minister2pfo | minister3name | minister3pfo | minister4name | minister4pfo | minister5name | minister5pfo | minister6name | minister6pfo | motto | mottotranslated | multinational | national | nativename | nativenamea | nativenamer | officename | officetype | oversightbody | oversighttype | parentagency | patch | patchcaption | person1name | person1reason | person1type | person2name | person2reason | person2type | person3name | person3reason | person3type | person4name | person4reason | person4type | person5name | person5reason | person5type | person6name | person6reason | person6type | police | preceding1 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | program1 | program2 | program3 | program4 | program5 | program6 | programme1 | programme2 | programme3 | programme4 | programme5 | programme6 | provideragency | provost | religious | secret | sizearea | sizepopulation | speciality1 | speciality2 | speciality3 | speciality4 | speciality5 | speciality6 | stations | stationtype | subdivname | subdivtype | superseding | sworn | sworntype | uniformedas | unitname | unittype | unsworn | unsworntype | vehicle1type | vehicle2type | vehicle3type | vehicles1 | vehicles2 | vehicles3 | volunteers | website | paramilitary}}{{main other| {{#if:{{{paramilitary|}}}| [[Category:Pages using infobox law enforcement agency with paramilitary parameter]] }} {{#if:{{{overviewbody|}}}| [[Category:Pages using infobox law enforcement agency with overviewbody parameter]] }} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ojz32cz1ytkszhxhzrfkvylv5b52oj9 Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ 0 147089 869639 861901 2026-09-14T05:47:47Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Амжилт нэмсэн */ 869639 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1995|9|14}}|birth_place=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=172 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Орхон аймаг]], Баян-Өндөр сум|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2025|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2014|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Орхон}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2014 Алдархаан}} {{Медаль|Алт|2017 Асгат}} {{Медаль|Алт|2024 Сайхан}} {{Медаль|Мөнгө|2024 Хишиг-Өндөр}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Дэнзэншаравын Төгс-Эрдэнэ''' нь [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2025 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Мөнхбаатарын}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Баян-Өндөр сум]] j51wjjhif9d1pc2gxhqo1yzr59ko4kc Цагаан санал 0 148353 869573 869570 2026-09-13T12:37:39Z Egzs 88168 жижиг өөрчлөлт 869573 wikitext text/x-wiki [[Файл:2024-03-17 бюллетень на «выборах» президента России 20240317 120400.jpg|thumb|[[ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгчийн 2024 оны сонгуулийн хүчингүй болсон саналын хуудас]] Нэг ч [[Нэр дэвшигч (сонгууль)|нэр дэвшигчийн]] төлөө санал өгөөгүй буюу хууль ёсны дагуу хүчинтэй хоосон саналын хуудсыг [[Монгол|Монгол Улсад]] '''цагаан санал''' эсвэл '''цагаан сонголт''' хэмээн 2017 оноос хойш түгээмлээр нэрлэх болсон.<ref name=":1">{{Cite web |last= |date=2017-07-03 |title=ЦАГААН СОНГОЛТ НЬ СОНГОГЧ БҮРИЙН ХУУЛИАР БАТАЛГААЖУУЛСАН ХУУЛЬ ЁСНЫ ЭРХ |url=http://www.trends.mn/n/6798 |access-date=2026-09-13 |website=TRENDS.MN |language=}}</ref> Олон улсад уг саналыг янз бүрээр нэрлэдэг бөгөөд хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг нь англи хэлний "protest vote" буюу эсэргүүцлийн санал гэх ойлголт юм. Цагаан санал өгөх нь “Сонгох нэр дэвшигч алга” гэдгээ тайван замаар илэрхийлэх нэг хэлбэр юм. Санаатайгаар саналын хуудсаа хүчингүй болгож, нийт саналын тоонд оруулахгүй байх нь бусад улсуудад мөн цагаан саналын нэг хэлбэр гэж үздэг. == Монголд == Санал дугуйлаагүй хоосон цагаан хуудас нь сонгуулийг гацаах, хууль бус ажиллагаа биш, [[1996 он|1996]] оноос хойш Монгол Улсын хуульд туссан улс төрийн соёл, хууль ёсны эрх юм.<ref name=":1" /> Монгол Улсад цагаан саналыг зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хүчин төгөлдөр гэж тооцдог. Монгол Улсын Сонгуулийн тухай хуульд "Хэнийг ч дэмжихгүй" гэсэн сонголтыг баталгаажуулсан зүйл, заалт байдаг. Сонгуулийн тухай хуулийн 97.9.-т "Сонгогч нэг ч нэр дэвшигчийн төлөө санал өгөөгүй бол хэнийг ч дэмжээгүй санал гэж үзэн тухайн сонгогчийг санал өгсөн сонгогчдын тоонд оруулан тоолох ба энэ тохиолдолд уг саналын хуудсыг хүчинтэй саналын хуудаст тооцно",<ref name=":1" /> 99.2.-т "Сонгогч нэр дэвшигчийн төлөө санал өгөөгүй бол хэнийг ч дэмжээгүй санал гэж үзэн тухайн сонгогчийг санал өгсөн сонгогчдын тоонд оруулан тооцно" гэж заасан байдаг.<ref name=":2">{{Cite web |last= |first= |date=2017-07-03 |title=Саналын хуудсыг хоосон өгөх эрх иргэдэд бий гэлээ |url=https://dnn.mn/article/OuPiTJsBJYGddlgAJzrm |access-date=2026-09-13 |website=DNN.mn |publisher=Өдрийн сонин |language=mn}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Ч.Болортуяа |date=2017-06-27 |title=Цагаан сонголт ба ШИНЭ нэр дэвшигчид |url=https://ikon.mn/opinion/11po |access-date=2026-09-13 |website=ikon.mn |language=}}</ref> Монгол Улсад 2017 онд анх удаа зохион байгуулагдсан [[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|Ерөнхийлөгчийн дахин сонгуулиар]] нийт сонгогчдын 8.6 хувь буюу 93 мянга орчим хүн цагаан санал өгсөн юм.<ref name=":4">{{Cite web |last=Ж.Тэгшжаргал |date=2017-07-07 |title=Түүхэн амжилт: "ЦАГААН САНАЛ"-ын тоо 100.000 ДӨХЛӨӨ |url=https://ub.life/p/8790 |access-date=2026-09-13 |website=UB.LIFE |language=}}</ref> Энэ нь Монголын түүхэнд хамгийн өндөр үзүүлэлт болсон.<ref name=":4" /> Тухайн үед иргэд хуулиар олгогдсон энэхүү эрхийн талаар нэгдсэн ойлголт муутай байснаас үүдэн, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлж, цагаан санал өгөх боломжийг таниулах зорилготой “Цагаан сонголт” хөдөлгөөн идэвхтэй өрнөж байв.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> Хэрэв уг сонгуулиар нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхын дэмжлэг авч чадаагүй бол дахин шинээр нэр дэвшигчид тодруулж, сонгуулийг ахиж шинээр зохион байгуулах хуулийн зохицуулалттай.<ref name=":3" /> == Мөн үзэх == * [[Сонгууль]] * [[Сонгуулийн луйвар]] * [[Улс төр]] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Сонгуулийн сэдэв]] [[Ангилал:Сонгуулийн эрх зүй]] e8xn265hlfylcj4jk90i1cgt11ry2cc Загвар:Инфобокс амьтны үүлдэр 10 148355 869578 2026-09-13T14:53:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс | bodyclass = biota | bodystyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-top:none;|}} | title = {{{name|}}} | titlestyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-bottom:none; padding:0.5em 0.5em 0 0.5em; background-color:inherit;color:inherit;|}} | titleclass = breed | headerstyle = background-color:{{{headerbg|#D3D3A4}}};color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={..." 869578 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | bodyclass = biota | bodystyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-top:none;|}} | title = {{{name|}}} | titlestyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-bottom:none; padding:0.5em 0.5em 0 0.5em; background-color:inherit;color:inherit;|}} | titleclass = breed | headerstyle = background-color:{{{headerbg|#D3D3A4}}};color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagedimensions|{{{image_size|}}} }}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|{{{image_alt|}}} }}} }} | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}} }}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|alt={{{image_alt2|}}}}} | caption2 = {{{image_caption2|}}} <!-- general information --> |label10 = Хамгаалалтын байдал | data10 = {{#if: {{{extinct|}}} | Extinct | {{{status|}}} }} |label12 = Бусад нэр | data12 = {{{alt_name|}}} |label14 = Хоч | data14 = {{{nickname|}}} |label16 = Гарал үүслийн улс | data16 = {{{country|}}} |label18 = Тархалт | data18 = {{{distribution|}}} |label20 = Стандарт | data20 = {{{standard|}}} |label22 = Төрөл | data22 = {{{type|}}} |label24 = Хэрэглээ | data24 = {{{use|}}} <!-- traits --> |header30 = {{#if: {{{height|}}}{{{weight|}}}{{{male_weight|}}}{{{female_weight|}}}{{{male_height|}}}{{{female_height|}}}{{{skin_color|}}}{{{egg_color|}}}{{{comb|}}}{{{crest|}}}{{{feather|}}}{{{coat|}}}{{{wool_color|}}}{{{face_color|}}}{{{horn|}}}{{{color|}}}{{{colour|}}}{{{litter_size|}}}{{{life_span|}}}{{{fur_type|}}}{{{features|}}}{{{trait_label|}}}{{{trait_data|}}}{{{trait1_label|}}}{{{trait1_data|}}} | Traits }} |label32 = Жин | data32 = {{ubl | {{{weight|}}} | {{#if:{{{male_weight|}}}|Эр: <div style="float: right;">{{{male_weight}}}</div>}} | {{#if: {{{female_weight|}}} | <div style="clear:both;">Эм: <div style="float: right;">{{{female_weight}}}</div></div>}} }} |label34 = Өндөр | data34 = {{ubl | {{{height|}}} | {{#if:{{{male_height|}}}|Эр: <div style="float: right;">{{{male_height}}}</div>}} | {{#if: {{{female_height|}}} | <div style="clear:both;">Эм: <div style="float: right;">{{{female_height}}}</div></div>}} }} |label40 = {{#if: {{{skin_color|}}} | Skin color | Skin colour }} | data40 = {{#if: {{{skin_color|}}} | {{{skin_color|}}} | {{{skin_colour|}}} }} |label42 = {{#if: {{{egg_color|}}} | Egg color | Egg colour }} | data42 = {{#if: {{{egg_color|}}} | {{{egg_color|}}} | {{{egg_colour|}}} }} |label44 = Comb type | data44 = {{{comb|}}} |label46 = Crest type | data46 = {{{crest|}}} |label48 = Feather ornamentation | data48 = {{{feather|}}} |label50 = Coat | data50 = {{{coat|}}} |label52 = {{#if: {{{wool_color|}}} | Wool color | Wool colour }} | data52 = {{#if: {{{wool_color|}}} | {{{wool_color|}}} | {{{wool_colour|}}} }} |label53 = {{#if: {{{hair_color|}}} | Hair color | Hair colour }} | data53 = {{#if: {{{hair_color|}}} | {{{hair_color|}}} | {{{hair_colour|}}} }} |label54 = {{#if: {{{face_color|}}} | Face color | Face colour }} | data54 = {{#if: {{{face_color|}}} | {{{face_color|}}} | {{{face_colour|}}} }} |label56 = Horn status | data56 = {{{horn|}}} |label58 = {{#if: {{{color|}}} | Color | Colour }} | data58 = {{#if: {{{color|}}} | {{{color|}}} | {{{colour|}}} }} |label60 = Litter size | data60 = {{{litter_size|}}} |label62 = Lifespan | data62 = {{{life_span|}}} |label64 = Fur type | data64 = {{{fur_type|}}} |label66 = Distinguishing features | data66 = {{{features|}}} <!-- space to add more traits for other animals --> |label70 = {{{trait_label|}}} | data70 = {{{trait_data|}}} |label72 = {{{trait1_label|}}} | data72 = {{{trait1_data|}}} |label74 = {{{trait2_label|}}} | data74 = {{{trait2_data|}}} |label76 = {{{trait3_label|}}} | data76 = {{{trait3_data|}}} |label78 = {{{trait4_label|}}} | data78 = {{{trait4_data|}}} <!-- classification --> |header80 = {{#if: {{{classification_label|}}} | Classification }} |label82 = {{{classification_label|}}} | data82 = {{{classification_data|}}} |label83 = {{{classification1_label|}}} | data83 = {{{classification1_data|}}} |label84 = {{{classification2_label|}}} | data84 = {{{classification2_data|}}} |label85 = {{{classification3_label|}}} | data85 = {{{classification3_data|}}} |label86 = {{{classification4_label|}}} | data86 = {{{classification4_data|}}} |label87 = {{{classification5_label|}}} | data87 = {{{classification5_data|}}} |label88 = {{{classification6_label|}}} | data88 = {{{classification6_data|}}} |label89 = {{{classification7_label|}}} | data89 = {{{classification7_data|}}} |label90 = {{{classification8_label|}}} | data90 = {{{classification8_data|}}} | header94 = {{{breed_hdr|}}} | data95 = {{{breed_val|}}} <!-- notes, vernacular and trinominal name --> |header100 = {{#if:{{{notes|}}} |Notes}} |data102 = {{{notes|}}} |belowstyle = background-color:{{{headerbg|#D3D3A4}}};color:inherit; |below = {{ubl | {{#if: {{{vernacular_name|}}} | <span class="vernacular">{{{vernacular_name}}}</span> }} | {{#if: {{{binominal_name|}}} | ''<span class="binominal">{{{binominal_name}}}</span>'' }} | {{#if: {{{trinominal_name|}}} | ''<span class="trinominal">{{{trinominal_name}}}</span>'' }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox animal breed with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox animal breed]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt_name | binominal_name | breed_hdr | breed_val | caption | classification_data | classification_label | classification1_data | classification1_label | classification2_data | classification2_label | classification3_data | classification3_label | classification4_data | classification4_label | classification5_data | classification5_label | classification6_data | classification6_label | classification7_data | classification7_label | classification8_data | classification8_label | coat | color | colour | comb | country | crest | distribution | egg_color | egg_colour | extinct | face_color | face_colour | feather | features | female_height | female_weight | fur_type | hair_color | hair_colour | headerbg | height | horn | image | image_alt | image_alt2 | image_caption | image_caption2 | image_size | image_size2 | image2 | imagedimensions | innercaption | life_span | litter_size | male_height | male_weight | name | nickname | notes | skin_color | skin_colour | standard | status | trait_data | trait_label | trait1_data | trait1_label | trait2_data | trait2_label | trait3_data | trait3_label | trait4_data | trait4_label | trinominal_name | type | use | vernacular_name | weight | wool_color | wool_colour }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 5zkvzqh6v7r6cqewoess4af4qp73395 869580 869578 2026-09-13T14:55:09Z Enkhsaihan2005 64429 869580 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | bodyclass = biota | bodystyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-top:none;|}} | title = {{{name|}}} | titlestyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-bottom:none; padding:0.5em 0.5em 0 0.5em; background-color:inherit;color:inherit;|}} | titleclass = breed | headerstyle = background-color:{{{headerbg|#D3D3A4}}};color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagedimensions|{{{image_size|}}} }}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|{{{image_alt|}}} }}} }} | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}} }}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|alt={{{image_alt2|}}}}} | caption2 = {{{image_caption2|}}} <!-- general information --> |label10 = Хамгаалалтын байдал | data10 = {{#if: {{{extinct|}}} | Extinct | {{{status|}}} }} |label12 = Бусад нэр | data12 = {{{alt_name|}}} |label14 = Хоч | data14 = {{{nickname|}}} |label16 = Гарал үүслийн улс | data16 = {{{country|}}} |label18 = Тархалт | data18 = {{{distribution|}}} |label20 = Стандарт | data20 = {{{standard|}}} |label22 = Төрөл | data22 = {{{type|}}} |label24 = Хэрэглээ | data24 = {{{use|}}} <!-- traits --> |header30 = {{#if: {{{height|}}}{{{weight|}}}{{{male_weight|}}}{{{female_weight|}}}{{{male_height|}}}{{{female_height|}}}{{{skin_color|}}}{{{egg_color|}}}{{{comb|}}}{{{crest|}}}{{{feather|}}}{{{coat|}}}{{{wool_color|}}}{{{face_color|}}}{{{horn|}}}{{{color|}}}{{{colour|}}}{{{litter_size|}}}{{{life_span|}}}{{{fur_type|}}}{{{features|}}}{{{trait_label|}}}{{{trait_data|}}}{{{trait1_label|}}}{{{trait1_data|}}} | Traits }} |label32 = Жин | data32 = {{ubl | {{{weight|}}} | {{#if:{{{male_weight|}}}|Эр: <div style="float: right;">{{{male_weight}}}</div>}} | {{#if: {{{female_weight|}}} | <div style="clear:both;">Эм: <div style="float: right;">{{{female_weight}}}</div></div>}} }} |label34 = Өндөр | data34 = {{ubl | {{{height|}}} | {{#if:{{{male_height|}}}|Эр: <div style="float: right;">{{{male_height}}}</div>}} | {{#if: {{{female_height|}}} | <div style="clear:both;">Эм: <div style="float: right;">{{{female_height}}}</div></div>}} }} |label40 = {{#if: {{{skin_color|}}} | Skin color | Skin colour }} | data40 = {{#if: {{{skin_color|}}} | {{{skin_color|}}} | {{{skin_colour|}}} }} |label42 = {{#if: {{{egg_color|}}} | Egg color | Egg colour }} | data42 = {{#if: {{{egg_color|}}} | {{{egg_color|}}} | {{{egg_colour|}}} }} |label44 = Comb type | data44 = {{{comb|}}} |label46 = Crest type | data46 = {{{crest|}}} |label48 = Feather ornamentation | data48 = {{{feather|}}} |label50 = Coat | data50 = {{{coat|}}} |label52 = {{#if: {{{wool_color|}}} | Wool color | Wool colour }} | data52 = {{#if: {{{wool_color|}}} | {{{wool_color|}}} | {{{wool_colour|}}} }} |label53 = {{#if: {{{hair_color|}}} | Hair color | Hair colour }} | data53 = {{#if: {{{hair_color|}}} | {{{hair_color|}}} | {{{hair_colour|}}} }} |label54 = {{#if: {{{face_color|}}} | Face color | Face colour }} | data54 = {{#if: {{{face_color|}}} | {{{face_color|}}} | {{{face_colour|}}} }} |label56 = Horn status | data56 = {{{horn|}}} |label58 = {{#if: {{{color|}}} | Color | Colour }} | data58 = {{#if: {{{color|}}} | {{{color|}}} | {{{colour|}}} }} |label60 = Litter size | data60 = {{{litter_size|}}} |label62 = Lifespan | data62 = {{{life_span|}}} |label64 = Fur type | data64 = {{{fur_type|}}} |label66 = Онцлог шинж чанар | data66 = {{{features|}}} <!-- space to add more traits for other animals --> |label70 = {{{trait_label|}}} | data70 = {{{trait_data|}}} |label72 = {{{trait1_label|}}} | data72 = {{{trait1_data|}}} |label74 = {{{trait2_label|}}} | data74 = {{{trait2_data|}}} |label76 = {{{trait3_label|}}} | data76 = {{{trait3_data|}}} |label78 = {{{trait4_label|}}} | data78 = {{{trait4_data|}}} <!-- classification --> |header80 = {{#if: {{{classification_label|}}} | Classification }} |label82 = {{{classification_label|}}} | data82 = {{{classification_data|}}} |label83 = {{{classification1_label|}}} | data83 = {{{classification1_data|}}} |label84 = {{{classification2_label|}}} | data84 = {{{classification2_data|}}} |label85 = {{{classification3_label|}}} | data85 = {{{classification3_data|}}} |label86 = {{{classification4_label|}}} | data86 = {{{classification4_data|}}} |label87 = {{{classification5_label|}}} | data87 = {{{classification5_data|}}} |label88 = {{{classification6_label|}}} | data88 = {{{classification6_data|}}} |label89 = {{{classification7_label|}}} | data89 = {{{classification7_data|}}} |label90 = {{{classification8_label|}}} | data90 = {{{classification8_data|}}} | header94 = {{{breed_hdr|}}} | data95 = {{{breed_val|}}} <!-- notes, vernacular and trinominal name --> |header100 = {{#if:{{{notes|}}} |Notes}} |data102 = {{{notes|}}} |belowstyle = background-color:{{{headerbg|#D3D3A4}}};color:inherit; |below = {{ubl | {{#if: {{{vernacular_name|}}} | <span class="vernacular">{{{vernacular_name}}}</span> }} | {{#if: {{{binominal_name|}}} | ''<span class="binominal">{{{binominal_name}}}</span>'' }} | {{#if: {{{trinominal_name|}}} | ''<span class="trinominal">{{{trinominal_name}}}</span>'' }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox animal breed with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox animal breed]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt_name | binominal_name | breed_hdr | breed_val | caption | classification_data | classification_label | classification1_data | classification1_label | classification2_data | classification2_label | classification3_data | classification3_label | classification4_data | classification4_label | classification5_data | classification5_label | classification6_data | classification6_label | classification7_data | classification7_label | classification8_data | classification8_label | coat | color | colour | comb | country | crest | distribution | egg_color | egg_colour | extinct | face_color | face_colour | feather | features | female_height | female_weight | fur_type | hair_color | hair_colour | headerbg | height | horn | image | image_alt | image_alt2 | image_caption | image_caption2 | image_size | image_size2 | image2 | imagedimensions | innercaption | life_span | litter_size | male_height | male_weight | name | nickname | notes | skin_color | skin_colour | standard | status | trait_data | trait_label | trait1_data | trait1_label | trait2_data | trait2_label | trait3_data | trait3_label | trait4_data | trait4_label | trinominal_name | type | use | vernacular_name | weight | wool_color | wool_colour }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> irjf2bd3iy7z3aoml0wkmmttyb16jsi 869582 869580 2026-09-13T14:58:15Z Enkhsaihan2005 64429 869582 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | bodyclass = biota | bodystyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-top:none;|}} | title = {{{name|}}} | titlestyle = {{#if:{{{innercaption|}}}|border:1px solid #AAA; border-bottom:none; padding:0.5em 0.5em 0 0.5em; background-color:inherit;color:inherit;|}} | titleclass = breed | headerstyle = background-color:{{{headerbg|#D3D3A4}}};color:inherit; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagedimensions|{{{image_size|}}} }}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|{{{image_alt|}}} }}} }} | caption = {{{caption|{{{image_caption|}}} }}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|alt={{{image_alt2|}}}}} | caption2 = {{{image_caption2|}}} <!-- general information --> |label10 = Хамгаалалтын байдал | data10 = {{#if: {{{extinct|}}} | Extinct | {{{status|}}} }} |label12 = Бусад нэр | data12 = {{{alt_name|}}} |label14 = Хоч | data14 = {{{nickname|}}} |label16 = Гарал үүслийн улс | data16 = {{{country|}}} |label18 = Тархалт | data18 = {{{distribution|}}} |label20 = Стандарт | data20 = {{{standard|}}} |label22 = Төрөл | data22 = {{{type|}}} |label24 = Хэрэглээ | data24 = {{{use|}}} <!-- traits --> |header30 = {{#if: {{{height|}}}{{{weight|}}}{{{male_weight|}}}{{{female_weight|}}}{{{male_height|}}}{{{female_height|}}}{{{skin_color|}}}{{{egg_color|}}}{{{comb|}}}{{{crest|}}}{{{feather|}}}{{{coat|}}}{{{wool_color|}}}{{{face_color|}}}{{{horn|}}}{{{color|}}}{{{colour|}}}{{{litter_size|}}}{{{life_span|}}}{{{fur_type|}}}{{{features|}}}{{{trait_label|}}}{{{trait_data|}}}{{{trait1_label|}}}{{{trait1_data|}}} | Шинж чанар }} |label32 = Жин | data32 = {{ubl | {{{weight|}}} | {{#if:{{{male_weight|}}}|Эр: <div style="float: right;">{{{male_weight}}}</div>}} | {{#if: {{{female_weight|}}} | <div style="clear:both;">Эм: <div style="float: right;">{{{female_weight}}}</div></div>}} }} |label34 = Өндөр | data34 = {{ubl | {{{height|}}} | {{#if:{{{male_height|}}}|Эр: <div style="float: right;">{{{male_height}}}</div>}} | {{#if: {{{female_height|}}} | <div style="clear:both;">Эм: <div style="float: right;">{{{female_height}}}</div></div>}} }} |label40 = {{#if: {{{skin_color|}}} | Skin color | Skin colour }} | data40 = {{#if: {{{skin_color|}}} | {{{skin_color|}}} | {{{skin_colour|}}} }} |label42 = {{#if: {{{egg_color|}}} | Egg color | Egg colour }} | data42 = {{#if: {{{egg_color|}}} | {{{egg_color|}}} | {{{egg_colour|}}} }} |label44 = Comb type | data44 = {{{comb|}}} |label46 = Crest type | data46 = {{{crest|}}} |label48 = Feather ornamentation | data48 = {{{feather|}}} |label50 = Coat | data50 = {{{coat|}}} |label52 = {{#if: {{{wool_color|}}} | Wool color | Wool colour }} | data52 = {{#if: {{{wool_color|}}} | {{{wool_color|}}} | {{{wool_colour|}}} }} |label53 = {{#if: {{{hair_color|}}} | Hair color | Hair colour }} | data53 = {{#if: {{{hair_color|}}} | {{{hair_color|}}} | {{{hair_colour|}}} }} |label54 = {{#if: {{{face_color|}}} | Face color | Face colour }} | data54 = {{#if: {{{face_color|}}} | {{{face_color|}}} | {{{face_colour|}}} }} |label56 = Horn status | data56 = {{{horn|}}} |label58 = {{#if: {{{color|}}} | Color | Colour }} | data58 = {{#if: {{{color|}}} | {{{color|}}} | {{{colour|}}} }} |label60 = Litter size | data60 = {{{litter_size|}}} |label62 = Lifespan | data62 = {{{life_span|}}} |label64 = Fur type | data64 = {{{fur_type|}}} |label66 = Онцлог шинж чанар | data66 = {{{features|}}} <!-- space to add more traits for other animals --> |label70 = {{{trait_label|}}} | data70 = {{{trait_data|}}} |label72 = {{{trait1_label|}}} | data72 = {{{trait1_data|}}} |label74 = {{{trait2_label|}}} | data74 = {{{trait2_data|}}} |label76 = {{{trait3_label|}}} | data76 = {{{trait3_data|}}} |label78 = {{{trait4_label|}}} | data78 = {{{trait4_data|}}} <!-- classification --> |header80 = {{#if: {{{classification_label|}}} | Classification }} |label82 = {{{classification_label|}}} | data82 = {{{classification_data|}}} |label83 = {{{classification1_label|}}} | data83 = {{{classification1_data|}}} |label84 = {{{classification2_label|}}} | data84 = {{{classification2_data|}}} |label85 = {{{classification3_label|}}} | data85 = {{{classification3_data|}}} |label86 = {{{classification4_label|}}} | data86 = {{{classification4_data|}}} |label87 = {{{classification5_label|}}} | data87 = {{{classification5_data|}}} |label88 = {{{classification6_label|}}} | data88 = {{{classification6_data|}}} |label89 = {{{classification7_label|}}} | data89 = {{{classification7_data|}}} |label90 = {{{classification8_label|}}} | data90 = {{{classification8_data|}}} | header94 = {{{breed_hdr|}}} | data95 = {{{breed_val|}}} <!-- notes, vernacular and trinominal name --> |header100 = {{#if:{{{notes|}}} |Notes}} |data102 = {{{notes|}}} |belowstyle = background-color:{{{headerbg|#D3D3A4}}};color:inherit; |below = {{ubl | {{#if: {{{vernacular_name|}}} | <span class="vernacular">{{{vernacular_name}}}</span> }} | {{#if: {{{binominal_name|}}} | ''<span class="binominal">{{{binominal_name}}}</span>'' }} | {{#if: {{{trinominal_name|}}} | ''<span class="trinominal">{{{trinominal_name}}}</span>'' }} }} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox animal breed with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox animal breed]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | alt_name | binominal_name | breed_hdr | breed_val | caption | classification_data | classification_label | classification1_data | classification1_label | classification2_data | classification2_label | classification3_data | classification3_label | classification4_data | classification4_label | classification5_data | classification5_label | classification6_data | classification6_label | classification7_data | classification7_label | classification8_data | classification8_label | coat | color | colour | comb | country | crest | distribution | egg_color | egg_colour | extinct | face_color | face_colour | feather | features | female_height | female_weight | fur_type | hair_color | hair_colour | headerbg | height | horn | image | image_alt | image_alt2 | image_caption | image_caption2 | image_size | image_size2 | image2 | imagedimensions | innercaption | life_span | litter_size | male_height | male_weight | name | nickname | notes | skin_color | skin_colour | standard | status | trait_data | trait_label | trait1_data | trait1_label | trait2_data | trait2_label | trait3_data | trait3_label | trait4_data | trait4_label | trinominal_name | type | use | vernacular_name | weight | wool_color | wool_colour }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> h53kxditjcubt02xh8nsasb4ai6tmr0 Загвар:Specialist lea type descr 10 148356 869593 2026-09-13T15:43:45Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<noinclude> ==Usage== 1 == specialist agency template code value - mandatory<br> The specialist agency type descriptions can be edited here. Do not change the specialist agency type code values here only. All [[:Category:Specialist law enforcement agency codified templates|other related templates]] must be edited too if the specialist agency type code values are changed. ==Encyclopedic content== {{Tempmore |Specialist law enforcement agency}} </noinclude><!-..." 869593 wikitext text/x-wiki <noinclude> ==Usage== 1 == specialist agency template code value - mandatory<br> The specialist agency type descriptions can be edited here. Do not change the specialist agency type code values here only. All [[:Category:Specialist law enforcement agency codified templates|other related templates]] must be edited too if the specialist agency type code values are changed. ==Encyclopedic content== {{Tempmore |Specialist law enforcement agency}} </noinclude><!-- Return specialist agency type description --><includeonly>{{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} </includeonly><noinclude>{|class="wikitable" !Code!!Description |-</noinclude> | border <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> National border patrol, security, integrity<noinclude> |-</noinclude> | coast <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Coastal patrol, marine border protection, marine search and rescue<noinclude> |-</noinclude> | авлигал <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> [[Авлигын эсрэг]]<noinclude> |-</noinclude> | customs <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> [[Customs]], [[excise]], [[gaming law|gambling]]<noinclude> |-</noinclude> | diplomatic <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Diplomatic personnel and facilities<noinclude> |-</noinclude> | education<noinclude><br></noinclude><includeonly> | </includeonly>nontertiary<noinclude><br></noinclude><includeonly> | </includeonly>primary<noinclude><br></noinclude><includeonly> | </includeonly>secondary<noinclude><br></noinclude><includeonly> | </includeonly>tertiary <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Buildings and lands occupied or explicitly controlled by the educational institution and the institution's personnel, public entering the buildings, immediate precincts<noinclude> |-</noinclude> | envher <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Environment, parks, heritage property<noinclude> |-</noinclude> | fraud <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Serious or complex fraud, commercial crime, fraud covering multiple lower level jurisdictions<noinclude> |-</noinclude> | immigration <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> [[Immigration]]<noinclude> |-</noinclude> | institution <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Buildings and lands occupied or explicitly controlled by the institution and the institution's personnel, and public entering the buildings and precincts of the institution<noinclude> |-</noinclude> | paramilitary <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Paramilitary law enforcement, counter insurgency, [[riot control]]<noinclude> |-</noinclude> | specops <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Counter terrorism, [[police tactical unit|special weapons operations]]; protection of internationally protected persons, other very important persons, or state property<noinclude> |-</noinclude> | postal <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Property, personnel, items of a postal service<noinclude> |-</noinclude> | property <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Buildings and other fixed assets<noinclude> |-</noinclude> | protection <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Protection of international or domestic [[Very Important Person|VIPs]], protection of significant state assets<noinclude> |-</noinclude> | rail <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Railways, tramways, rail transit systems<noinclude> |-</noinclude> | road <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Highways, roads, traffic<noinclude> |-</noinclude> | tax <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Taxation<noinclude> |-</noinclude> | transit <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Commuter transit systems and immediate environs, rail, tram, ferry, bus<noinclude> |-</noinclude> | vehicle <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Vehicle safety and hazardous material transport laws and regulations, licensing, registration, insurance<noinclude> |-</noinclude> | water <includeonly>=</includeonly><noinclude>||</noinclude> Water ways, bodies, coastal areas<noinclude> |}</noinclude><includeonly> }}</includeonly><noinclude> [[Category:Specialist law enforcement agency codified templates|Specialist lea type descr]] </noinclude> 7hw9zybm4qlmgyf0ex9afhwd7xny4km Загвар:Country data Хойд Македон 10 148357 869597 2026-09-13T17:58:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Хойд Македон | flag alias = Flag of North Macedonia.svg | flag alias-1992 = Flag of Macedonia (1992–1995).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1992 | redir1 = MKD | redir2 = NMK | related1 = Македон | related2 = Бүгд Найрамдах Социалист Македон Улс </noinclude> }}" 869597 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Хойд Македон | flag alias = Flag of North Macedonia.svg | flag alias-1992 = Flag of Macedonia (1992–1995).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1992 | redir1 = MKD | redir2 = NMK | related1 = Македон | related2 = Бүгд Найрамдах Социалист Македон Улс </noinclude> }} qb5o1d93qakkji6vthojehpcstipw57 Загвар:JAP 10 148358 869600 2026-09-13T18:41:15Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:JPN]] руу чиглүүлэгдлээ 869600 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:JPN]] qrj0ik5g9qf4lgt4n33k5jzc1sbikc5 Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо 0 148359 869606 2026-09-13T20:40:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]] to [[Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] 869606 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] k6mhr1v85r2bzhkifodu3m6qpe3ub2b Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо 0 148360 869608 2026-09-13T20:40:33Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] to [[ФИФА]] 869608 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[ФИФА]] bcrbftkjwpcqkrusiljf8ps1fdp701v Уагадугу 0 148361 869630 2026-09-14T03:00:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Monument aux héros nationaux - Ouagadougou - 2024.jpg|thumb|316x316px|Уагадугу хот дахь Үндэсний баатруудын хөшөө.]] '''Уагаду́гу''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Ouagadougou'' {{IPA|[wa.ga.du.gu]}}, мооре хэл. ''Ouagadougou'' {{IPA|[ˈwaɡᵊdᵊɡᵊ]}}) — [[Буркина Фасо]] улсын нийслэл бөгөөд Улаан болон Цагаан Волта голуудын..." 869630 wikitext text/x-wiki [[Файл:Monument aux héros nationaux - Ouagadougou - 2024.jpg|thumb|316x316px|Уагадугу хот дахь Үндэсний баатруудын хөшөө.]] '''Уагаду́гу''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Ouagadougou'' {{IPA|[wa.ga.du.gu]}}, мооре хэл. ''Ouagadougou'' {{IPA|[ˈwaɡᵊdᵊɡᵊ]}}) — [[Буркина Фасо]] улсын нийслэл бөгөөд Улаан болон Цагаан Волта голуудын хооронд оршдог бөгөөд тус улсын засаг захиргаа, эдийн засаг, тээвэр, соёлын төв юм. 2025 оны байдлаар нийслэл хотын хүн ам 1 сая 200 мянга орчим байв. n68mzh3ggmtiperk1a7imfyzwwpgbhq Пешавар 0 148362 869631 2026-09-14T03:07:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:PeshawarCollage.jpg|thumb]] '''Пеша́ва́р''' (''Пишавар''; [[Урдү хэл|урдү.]]پشاور&#x200E;; [[Англи хэл|англи.]] ''Peshawar''; [[Пушту хэл|пушту.]] پېښور&#x200E;, {{Nastaliq|پِشور}}, — Пурушапура — «город Пуруши, человека») — [[Пакистан|Пакистаны]] Хайбер Пахтунхва мужийн нийслэл хот. Пакистан..." 869631 wikitext text/x-wiki [[Файл:PeshawarCollage.jpg|thumb]] '''Пеша́ва́р''' (''Пишавар''; [[Урдү хэл|урдү.]]پشاور&#x200E;; [[Англи хэл|англи.]] ''Peshawar''; [[Пушту хэл|пушту.]] پېښور&#x200E;, {{Nastaliq|پِشور}}, — Пурушапура — «город Пуруши, человека») — [[Пакистан|Пакистаны]] Хайбер Пахтунхва мужийн нийслэл хот. Пакистаны хил орчмын бүс нутгийн санхүү, эдийн засаг, улс төр, соёлын нийслэл бөгөөд тус улсын пуштун хүн амын хамгийн чухал төв юм. Хүн ам нь 3.6 сая (2010 оны тооцоогоор). 9c1vu122kxlf0xvn1dewp0fsgyo3utp '''Орос–Монголын харилцаа'' 0 148363 869634 2026-09-14T03:45:08Z Printing1024 106497 Орос–Монголын харилцаа 869634 wikitext text/x-wiki '''Орос–Монголын харилцаа''' нь Монгол Улс болон Оросын Холбооны Улс хоорондын улс төр, дипломат, эдийн засаг, батлан хамгаалах, боловсрол, соёл, хүмүүнлэгийн харилцааг хамарна. Орчин үеийн хоёр улсын дипломат харилцааны эхлэл нь 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Оросын Засгийн газар болон Монголын Ардын Засгийн газар хооронд байгуулсан Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээртэй холбоотой.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} == Түүх == === Дипломат харилцаа тогтсон нь === 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Орос болон Монголын Ардын Засгийн газар хооронд Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээр байгуулж, хоёр тал дипломат харилцаа тогтоосон байна. ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны мэдээлэлд энэ үйл явдлыг Орос, Монголын орчин үеийн дипломат харилцааны эхлэл гэж тэмдэглэдэг.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} 1921 оны үйл явдлын дараа Зөвлөлт Орос болон Монголын харилцаа улс төр, эдийн засаг, цэрэг, боловсрол, соёлын олон салбарт өргөжсөн. Хоёр орны харилцааны үндсэн гэрээ, эрх зүйн баримт бичгүүдийн жагсаалтад 1921 оны Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээрийг эхний баримт бичгийн нэгээр дурдсан байдаг.{{cite web |title=Основные договорно-правовые акты |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/agreements/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} === Халхын голын байлдаан === 1939 онд Монголын зүүн хилийн орчимд Япон болон Манж-го улсын хүчнүүд, Монгол болон Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний хооронд Халхын голын байлдаан болсон. Зөвлөлтийн цэргийн хүчийг Георгий Жуков удирдсан бөгөөд байлдаан 1939 оны 5 дугаар сараас 9 дүгээр сар хүртэл үргэлжилсэн байна.{{cite web |title=Battle of Khalkin-Gol |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/khalkin-gol-battle |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-09-14}} Халхын голын байлдааны үеэр Монгол болон Зөвлөлтийн цэргийн хүч Японы Квантуны армийн анги нэгтгэлүүдтэй тулалдсан. 1939 оны 8 дугаар сард Жуковын удирдсан Зөвлөлтийн цэрэг томоохон давшилт хийж, Японы хүчийг бут цохисон байна.{{cite web |title=Zhukov, Georgy Konstantinovich |url=https://www.encyclopedia.com/people/history/russian-and-cis-history-biographies/georgy-konstantinovich-zhukov |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-09-14}} Халхын голын байлдаан нь Зөвлөлт–Японы зэвсэгт мөргөлдөөний хамгийн томоохон мөргөлдөөнүүдийн нэг байсан бөгөөд Японы цэргийн стратеги, цаашдын Зөвлөлтийн эсрэг ажиллагааны төлөвлөгөөнд нөлөөлсөн гэж түүхийн судалгаанд үздэг.{{cite web |title=Japan Strikes North: How the Battle of Khalkhin Gol Transformed WWII |url=https://www.military.com/daily-news/2019/08/27/japan-strikes-north-how-battle-khalkhin-gol-transformed-wwii.html |publisher=Military.com |date=2019-08-27 |access-date=2026-09-14}} === 1990-ээд он === Зөвлөлт Холбоот Улс задран унасны дараа Монгол Улс болон ОХУ хоёр улсын харилцааг шинэ эрх зүйн үндэслэлээр үргэлжлүүлсэн. Хоёр улсын харилцааны үндсэн гэрээ, хэлэлцээрүүдийн нэг нь 1993 оны Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээ юм.{{cite web |title=Договор о дружественных отношениях и сотрудничестве между Российской Федерацией и Монголией от 20 января 1993 г. |url=https://oldmongolia.mid.ru/k-95-letiu-ustanovlenia-diplomaticeskih-otnosenij/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} == Орчин үеийн харилцаа == === Стратегийн түншлэл === 2019 онд Монгол Улс болон ОХУ-ын хооронд ''Найрсаг харилцаа, иж бүрэн стратегийн түншлэлийн тухай гэрээ'' байгуулсан. Уг гэрээг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсад айлчлах үеэр байгуулсан бөгөөд хоёр улсын харилцааг урт хугацааны, иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд хөгжүүлэх эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн.{{cite web |title=Россия и Монголия заключили бессрочный договор о дружественных отношениях и всеобъемлющем стратегическом партнерстве |url=https://ruvek.mid.ru/ru/press-centre/news/rossiya_i_mongoliya_zaklyuchili_bessrochnyy_dogovor_o_druzhestvennykh_otnosheniyakh_i_vseobemlyushchem/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |date=2019-09-03 |access-date=2026-09-14}}{{cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч В.В.Путин нар утсаар ярив |url=https://president.mn/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2021-12-17 |access-date=2026-09-14}} Уг гэрээ нь хугацаагүй байгуулсан хоёр талын гэрээний хувьд хоёр улсын харилцааны эрх зүйн суурийг бэхжүүлсэн байна.{{cite web |title=Интервью Посла России И.К.Азизова монгольской газете |url=https://mongolia.mid.ru/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} === Дээд түвшний улс төрийн харилцаа === 2024 оны 9 дүгээр сарын 3-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийж, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхтэй хоёр талын хэлэлцээ хийсэн. Уулзалтын үеэр хоёр орны улс төр, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа болон бүс нутгийн асуудлыг хэлэлцсэн байна.{{cite web |title=Российско-монгольские переговоры |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74991 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}} Мөн айлчлалын үеэр Монгол, Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний Халхын голын байлдаанд байгуулсан ялалтын 85 жилийн ойд зориулсан ёслолын арга хэмжээнд Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар оролцсон.{{cite web |title=Торжественный приём по случаю 85-летия победы на Халхин-Голе |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74998 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}} Хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын хэлэлцээний дараа Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудад мэдэгдэл хийсэн.{{cite web |title=Заявления Владимира Путина и Ухнагийн Хурэлсуха для СМИ |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74993 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 5 дугаар сарын 7-нд Москва хотноо Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар хоёр талын уулзалт хийсэн. Уулзалт нь Аугаа эх орны дайны ялалтын 80 жилийн ойг тэмдэглэх арга хэмжээний хүрээнд болсон.{{cite web |title=Meeting with President of Mongolia Ukhnaagiin Khurelsukh |url=https://www.en.kremlin.ru/ |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2025-05-07 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 9 дүгээр сарын 2-нд Бээжин хотноо Монгол Улс, БНХАУ, ОХУ-ын төрийн тэргүүн нарын гурван талт уулзалт болсон. Уулзалтаар гурван улсын эдийн засаг, бүс нутгийн хамтын ажиллагааны асуудлуудыг хэлэлцэж, Монгол, Хятад, Оросын эдийн засгийн коридорын хөтөлбөрийг 2031 он хүртэл сунгах асуудлыг хэлэлцсэн байна.{{cite web |title=Монгол, Хятад, Орос гурван улсын төрийн тэргүүн уулзлаа |url=https://president.mn/34114/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2025-09-02 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 9 дүгээр сарын 4-нд Владивосток хотноо болсон Дорнын эдийн засгийн форумын хүрээнд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсын Ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатартай уулзсан.{{cite web |title=Meeting with Prime Minister of Mongolia Gombojav Zandanshatar |url=https://en.kremlin.ru/ |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2025-09-04 |access-date=2026-09-14}} == Эдийн засгийн харилцаа == Орос Улс нь Монгол Улсын худалдаа, эрчим хүч, тээвэр болон хүнсний бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийн чухал түншүүдийн нэг хэвээр байна. Хоёр улсын эдийн засгийн харилцаанд худалдаа, түлш эрчим хүч, тээвэр, хөдөө аж ахуй, уул уурхай зэрэг салбарууд гол байр суурь эзэлдэг. 2024 онд Орос, Монголын худалдааны эргэлт өмнөх оноос өссөн талаар Оросын тал мэдээлсэн байна. Гэвч худалдааны өсөлтийн хувь болон нийт хэмжээний талаарх тоон мэдээлэл эх сурвалж бүрд ялгаатай тул статистикийн мэдээллийг тухайн улсын албан ёсны гадаад худалдааны мэдээллээр тусад нь шалгах шаардлагатай.{{cite web |title=Монголия |url=https://mid.ru/ru/maps/mn/1938793/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |date=2024-03-15 |access-date=2026-09-14}} == Евразийн эдийн засгийн холбоо == Монгол Улс Евразийн эдийн засгийн холбоо (ЕАЭЗХ)-той худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх чиглэлээр хэлэлцээ хийж ирсэн. 2024 оны 5 дугаар сарын 8-нд ЕАЭЗХ-ны Дээд зөвлөлийн хуралдаанаар Монгол Улстай түр худалдааны хэлэлцээр байгуулах хэлэлцээг албан ёсоор эхлүүлэх саналыг гишүүн орнууд дэмжсэн байна.{{cite web |title=EAEU and Mongolia begin official negotiations on duty-free trade terms |url=https://www.eaeunion.org/?lang=en |publisher=Евразийн эдийн засгийн комисс |date=2024-05-08 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд Минск хотноо Евразийн эдийн засгийн холбоо болон түүний гишүүн орнууд, нөгөө талаас Монгол Улсын хооронд Худалдааны түр хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.{{cite web |title=Interim Trade Agreement between the EAEU and Mongolia |url=https://eec.eaeunion.org/upload/medialibrary/e24/kx6qsabt5s31z84i58jet4ywfnrgcesz/Interim-Trade-Agreement-EAEU_Mongolia.pdf |publisher=Евразийн эдийн засгийн комисс |date=2025-06-27 |access-date=2026-09-14}} == Хүмүүнлэгийн харилцаа == Монгол, Оросын харилцаанд боловсрол, шинжлэх ухаан, соёл, аялал жуулчлал болон иргэд хоорондын харилцаа чухал байр суурь эзэлдэг. Хоёр улсын иргэд харилцан зорчих нөхцөлийг хоёр талын холбогдох гэрээ, хэлэлцээрээр зохицуулдаг. == 104 жилийн ой == 2025 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Монгол Улс болон ОХУ дипломат харилцаа тогтоосны 104 жилийн ой тохиосон. Ойн өдөр нь 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Орос болон Монголын Ардын Засгийн газар Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээр байгуулсан өдөртэй холбоотой.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} == Мөн үзэх == [[Монгол–Оросын харилцаа]] [[Оросын түүх]] [[Монгол Улсын гадаад харилцаа]] [[Халхын голын байлдаан]] [[Евразийн эдийн засгийн холбоо]] [[Монгол–Хятад–Оросын гурван талт хамтын ажиллагаа]] == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Монголын гадаад харилцаа]] [[Ангилал:Оросын гадаад харилцаа]] [[Ангилал:Монгол–Оросын харилцаа]] [[Ангилал:Оросын Холбооны Улс–Монгол Улсын харилцаа]] j7bzftamotglrkte7mqew3agj3mq0l1 869635 869634 2026-09-14T04:02:52Z Zorigt 49 869635 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Монгол-Оросын харилцаа}} '''Орос–Монголын харилцаа''' нь Монгол Улс болон Оросын Холбооны Улс хоорондын улс төр, дипломат, эдийн засаг, батлан хамгаалах, боловсрол, соёл, хүмүүнлэгийн харилцааг хамарна. Орчин үеийн хоёр улсын дипломат харилцааны эхлэл нь 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Оросын Засгийн газар болон Монголын Ардын Засгийн газар хооронд байгуулсан Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээртэй холбоотой.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} == Түүх == === Дипломат харилцаа тогтсон нь === 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Орос болон Монголын Ардын Засгийн газар хооронд Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээр байгуулж, хоёр тал дипломат харилцаа тогтоосон байна. ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны мэдээлэлд энэ үйл явдлыг Орос, Монголын орчин үеийн дипломат харилцааны эхлэл гэж тэмдэглэдэг.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} 1921 оны үйл явдлын дараа Зөвлөлт Орос болон Монголын харилцаа улс төр, эдийн засаг, цэрэг, боловсрол, соёлын олон салбарт өргөжсөн. Хоёр орны харилцааны үндсэн гэрээ, эрх зүйн баримт бичгүүдийн жагсаалтад 1921 оны Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээрийг эхний баримт бичгийн нэгээр дурдсан байдаг.{{cite web |title=Основные договорно-правовые акты |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/agreements/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} === Халхын голын байлдаан === 1939 онд Монголын зүүн хилийн орчимд Япон болон Манж-го улсын хүчнүүд, Монгол болон Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний хооронд Халхын голын байлдаан болсон. Зөвлөлтийн цэргийн хүчийг Георгий Жуков удирдсан бөгөөд байлдаан 1939 оны 5 дугаар сараас 9 дүгээр сар хүртэл үргэлжилсэн байна.{{cite web |title=Battle of Khalkin-Gol |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/khalkin-gol-battle |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-09-14}} Халхын голын байлдааны үеэр Монгол болон Зөвлөлтийн цэргийн хүч Японы Квантуны армийн анги нэгтгэлүүдтэй тулалдсан. 1939 оны 8 дугаар сард Жуковын удирдсан Зөвлөлтийн цэрэг томоохон давшилт хийж, Японы хүчийг бут цохисон байна.{{cite web |title=Zhukov, Georgy Konstantinovich |url=https://www.encyclopedia.com/people/history/russian-and-cis-history-biographies/georgy-konstantinovich-zhukov |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-09-14}} Халхын голын байлдаан нь Зөвлөлт–Японы зэвсэгт мөргөлдөөний хамгийн томоохон мөргөлдөөнүүдийн нэг байсан бөгөөд Японы цэргийн стратеги, цаашдын Зөвлөлтийн эсрэг ажиллагааны төлөвлөгөөнд нөлөөлсөн гэж түүхийн судалгаанд үздэг.{{cite web |title=Japan Strikes North: How the Battle of Khalkhin Gol Transformed WWII |url=https://www.military.com/daily-news/2019/08/27/japan-strikes-north-how-battle-khalkhin-gol-transformed-wwii.html |publisher=Military.com |date=2019-08-27 |access-date=2026-09-14}} === 1990-ээд он === Зөвлөлт Холбоот Улс задран унасны дараа Монгол Улс болон ОХУ хоёр улсын харилцааг шинэ эрх зүйн үндэслэлээр үргэлжлүүлсэн. Хоёр улсын харилцааны үндсэн гэрээ, хэлэлцээрүүдийн нэг нь 1993 оны Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээ юм.{{cite web |title=Договор о дружественных отношениях и сотрудничестве между Российской Федерацией и Монголией от 20 января 1993 г. |url=https://oldmongolia.mid.ru/k-95-letiu-ustanovlenia-diplomaticeskih-otnosenij/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} == Орчин үеийн харилцаа == === Стратегийн түншлэл === 2019 онд Монгол Улс болон ОХУ-ын хооронд ''Найрсаг харилцаа, иж бүрэн стратегийн түншлэлийн тухай гэрээ'' байгуулсан. Уг гэрээг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсад айлчлах үеэр байгуулсан бөгөөд хоёр улсын харилцааг урт хугацааны, иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд хөгжүүлэх эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн.{{cite web |title=Россия и Монголия заключили бессрочный договор о дружественных отношениях и всеобъемлющем стратегическом партнерстве |url=https://ruvek.mid.ru/ru/press-centre/news/rossiya_i_mongoliya_zaklyuchili_bessrochnyy_dogovor_o_druzhestvennykh_otnosheniyakh_i_vseobemlyushchem/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |date=2019-09-03 |access-date=2026-09-14}}{{cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч В.В.Путин нар утсаар ярив |url=https://president.mn/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2021-12-17 |access-date=2026-09-14}} Уг гэрээ нь хугацаагүй байгуулсан хоёр талын гэрээний хувьд хоёр улсын харилцааны эрх зүйн суурийг бэхжүүлсэн байна.{{cite web |title=Интервью Посла России И.К.Азизова монгольской газете |url=https://mongolia.mid.ru/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} === Дээд түвшний улс төрийн харилцаа === 2024 оны 9 дүгээр сарын 3-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийж, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхтэй хоёр талын хэлэлцээ хийсэн. Уулзалтын үеэр хоёр орны улс төр, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа болон бүс нутгийн асуудлыг хэлэлцсэн байна.{{cite web |title=Российско-монгольские переговоры |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74991 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}} Мөн айлчлалын үеэр Монгол, Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний Халхын голын байлдаанд байгуулсан ялалтын 85 жилийн ойд зориулсан ёслолын арга хэмжээнд Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар оролцсон.{{cite web |title=Торжественный приём по случаю 85-летия победы на Халхин-Голе |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74998 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}} Хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын хэлэлцээний дараа Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудад мэдэгдэл хийсэн.{{cite web |title=Заявления Владимира Путина и Ухнагийн Хурэлсуха для СМИ |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74993 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 5 дугаар сарын 7-нд Москва хотноо Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар хоёр талын уулзалт хийсэн. Уулзалт нь Аугаа эх орны дайны ялалтын 80 жилийн ойг тэмдэглэх арга хэмжээний хүрээнд болсон.{{cite web |title=Meeting with President of Mongolia Ukhnaagiin Khurelsukh |url=https://www.en.kremlin.ru/ |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2025-05-07 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 9 дүгээр сарын 2-нд Бээжин хотноо Монгол Улс, БНХАУ, ОХУ-ын төрийн тэргүүн нарын гурван талт уулзалт болсон. Уулзалтаар гурван улсын эдийн засаг, бүс нутгийн хамтын ажиллагааны асуудлуудыг хэлэлцэж, Монгол, Хятад, Оросын эдийн засгийн коридорын хөтөлбөрийг 2031 он хүртэл сунгах асуудлыг хэлэлцсэн байна.{{cite web |title=Монгол, Хятад, Орос гурван улсын төрийн тэргүүн уулзлаа |url=https://president.mn/34114/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2025-09-02 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 9 дүгээр сарын 4-нд Владивосток хотноо болсон Дорнын эдийн засгийн форумын хүрээнд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсын Ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатартай уулзсан.{{cite web |title=Meeting with Prime Minister of Mongolia Gombojav Zandanshatar |url=https://en.kremlin.ru/ |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2025-09-04 |access-date=2026-09-14}} == Эдийн засгийн харилцаа == Орос Улс нь Монгол Улсын худалдаа, эрчим хүч, тээвэр болон хүнсний бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийн чухал түншүүдийн нэг хэвээр байна. Хоёр улсын эдийн засгийн харилцаанд худалдаа, түлш эрчим хүч, тээвэр, хөдөө аж ахуй, уул уурхай зэрэг салбарууд гол байр суурь эзэлдэг. 2024 онд Орос, Монголын худалдааны эргэлт өмнөх оноос өссөн талаар Оросын тал мэдээлсэн байна. Гэвч худалдааны өсөлтийн хувь болон нийт хэмжээний талаарх тоон мэдээлэл эх сурвалж бүрд ялгаатай тул статистикийн мэдээллийг тухайн улсын албан ёсны гадаад худалдааны мэдээллээр тусад нь шалгах шаардлагатай.{{cite web |title=Монголия |url=https://mid.ru/ru/maps/mn/1938793/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |date=2024-03-15 |access-date=2026-09-14}} == Евразийн эдийн засгийн холбоо == Монгол Улс Евразийн эдийн засгийн холбоо (ЕАЭЗХ)-той худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх чиглэлээр хэлэлцээ хийж ирсэн. 2024 оны 5 дугаар сарын 8-нд ЕАЭЗХ-ны Дээд зөвлөлийн хуралдаанаар Монгол Улстай түр худалдааны хэлэлцээр байгуулах хэлэлцээг албан ёсоор эхлүүлэх саналыг гишүүн орнууд дэмжсэн байна.{{cite web |title=EAEU and Mongolia begin official negotiations on duty-free trade terms |url=https://www.eaeunion.org/?lang=en |publisher=Евразийн эдийн засгийн комисс |date=2024-05-08 |access-date=2026-09-14}} 2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд Минск хотноо Евразийн эдийн засгийн холбоо болон түүний гишүүн орнууд, нөгөө талаас Монгол Улсын хооронд Худалдааны түр хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.{{cite web |title=Interim Trade Agreement between the EAEU and Mongolia |url=https://eec.eaeunion.org/upload/medialibrary/e24/kx6qsabt5s31z84i58jet4ywfnrgcesz/Interim-Trade-Agreement-EAEU_Mongolia.pdf |publisher=Евразийн эдийн засгийн комисс |date=2025-06-27 |access-date=2026-09-14}} == Хүмүүнлэгийн харилцаа == Монгол, Оросын харилцаанд боловсрол, шинжлэх ухаан, соёл, аялал жуулчлал болон иргэд хоорондын харилцаа чухал байр суурь эзэлдэг. Хоёр улсын иргэд харилцан зорчих нөхцөлийг хоёр талын холбогдох гэрээ, хэлэлцээрээр зохицуулдаг. == 104 жилийн ой == 2025 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Монгол Улс болон ОХУ дипломат харилцаа тогтоосны 104 жилийн ой тохиосон. Ойн өдөр нь 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Орос болон Монголын Ардын Засгийн газар Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээр байгуулсан өдөртэй холбоотой.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}} == Мөн үзэх == [[Монгол–Оросын харилцаа]] [[Оросын түүх]] [[Монгол Улсын гадаад харилцаа]] [[Халхын голын байлдаан]] [[Евразийн эдийн засгийн холбоо]] [[Монгол–Хятад–Оросын гурван талт хамтын ажиллагаа]] == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Монголын гадаад харилцаа]] [[Ангилал:Оросын гадаад харилцаа]] [[Ангилал:Монгол–Оросын харилцаа]] [[Ангилал:Оросын Холбооны Улс–Монгол Улсын харилцаа]] o1zrww3azrsan7do1x20xv4c26ueelv Эрүүл мэндийн яам (Монгол) 0 148364 869636 2026-09-14T04:29:45Z Egzs 88168 [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)]] руу чиглүүлэгдлээ 869636 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)]] 07dug1qp1xzcl1xvxqgdl3fmyskjr5j Зам, тээврийн яам (Монгол) 0 148365 869638 2026-09-14T05:34:45Z Egzs 88168 [[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)]] руу чиглүүлэгдлээ 869638 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)]] 6419hqv2rtnhgvk14oawfyokj9fabhb Загвар:Монгол Улсын төрийн байгууллагууд 10 148366 869643 2026-09-14T07:05:23Z Egzs 88168 Засгийн газрын тогтолцоо, бүтэц. Эх сурвалж: https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17141010861531 869643 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Монгол Улсын төрийн байгууллага, агентлагууд |title = [[Монгол Улс]]ын төрийн байгууллага, [[Монгол Улсын Агентлагууд|агентлагууд]] |state = {{{state|collapsed}}} |image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|80px]] |listclass = hlist | group1 = | list1 ={{navbox|child | group1 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | list1 = * [[Тагнуулын ерөнхий газар (Монгол)|Тагнуулын ерөнхий газар]] * [[Монгол Улсын Төрийн тусгай хамгаалалтын газар|Төрийн тусгай хамгаалалтын газар]] * [[Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар]] * [[Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газар]] | group2 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар Сайд|Тэргүүн Шадар сайд]] | list2 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн яам]] |list1 = [[Оюуны өмчийн газар]] }} | group3 = [[Монгол Улсын Шадар Сайд|Шадар сайд]] | list3 = * [[Онцгой байдлын ерөнхий газар]] * [[Стандарт, хэмжил зүйн газар]] * [[Хөрөнгө оруулалт, худалдааны газар]] * [[Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар]] * [[Монополын эсрэг газар]] | group4 = Засгийн газрын<br>Хэрэг эрхлэх газрын дарга | list4 = [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар]] | group8 = Гадаад харилцааны сайд | list8 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]] |list1 = * }} | group9 = Сангийн сайд | list9 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]] |list1 = * [[Гаалийн ерөнхий газар]] * [[Татварын ерөнхий газар]] }} | group10 = Хууль зүй,<br>дотоод хэргийн сайд | list10 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй,<br>дотоод хэргийн яам]] |list1 = * [[Цагдаагийн ерөнхий газар]] * [[Хил хамгаалах ерөнхий газар]] * [[Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар]] * [[Архивын ерөнхий газар]] * [[Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар]] * [[Гадаадын иргэн, харьяатын газар]] * [[Шүүх шинжилгээний ерөнхий газар]] }} | group11 = Аж үйлдвэр,<br>эрдэс баялгийн сайд | list11 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр,<br>эрдэс баялгийн яам]] |list1 = * [[Ашигт малтмал, газрын тосны газар]] * [[Үндэсний геологийн алба]] }} | group12 = Батлан хамгаалахын сайд | list12 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]] |list1 = * [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штаб]] }} | group13 = Байгаль орчин,<br>уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд | list13 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин,<br>уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]] |list1 = * [[Цаг уур, орчны шинжилгээний газар]] * [[Усны газар]] * [[Ойн газар]] }} | group14 = Боловсролын сайд | list14 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]] |list1 = * [[Боловсролын ерөнхий газар]] }} | group15 = Гэр бүл, хөдөлмөр,<br>нийгмийн хамгааллын сайд | list15 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр,<br>нийгмийн хамгааллын яам]] |list1 = * [[Нийгмийн даатгалын ерөнхий газар]] * [[Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний ерөнхий газар]] * [[Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний хөгжлийн ерөнхий газар]] * [[Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллын ерөнхий газар]] }} | group16 = Зам, тээврийн сайд | list16 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]] |list1 = * [[Иргэний нисэхийн ерөнхий газар]] * [[Төмөр замын газар]] }} | group17 = Соёл, спорт,<br>аялал жуулчлал, залуучуудын сайд | list17 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам (Монгол)|Соёл, спорт,<br>аялал жуулчлал, залуучуудын яам]] |list1 = * [[Соёл, урлагийн газар]] * [[Биеийн тамир, спортын улсын хороо]] }} | group18 = Хот байгуулалт, барилга,<br>орон сууцжуулалтын сайд | list18 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга,<br>орон сууцжуулалтын яам]] |list1 = * }} | group19 = Хүнс, хөдөө аж ахуй,<br>хөнгөн үйлдвэрийн сайд | list19 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй,<br>хөнгөн үйлдвэрийн яам]] |list1 = * [[Мал эмнэлгийн ерөнхий газар]] * [[Жижиг, дунд үйлдвэрийн газар]] * [[Ургамал хамгааллын газар]] }} | group20 = Цахим хөгжил, инновац,<br>харилцаа холбооны сайд | list20 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац,<br>харилцаа холбооны яам]] |list1 = * [[Төрийн цахим үйлчилгээний зохицуулалтын газар]] }} | group21 = Эрчим хүчний сайд | list21 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]] |list1 = * }} | group22 = Эрүүл мэндийн сайд | list22 = {{Navbox|child |evenodd = swap |group1 = [[Эрүүл мэндийн яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]] |list1 = * [[Эрүүл мэндийн даатгалын ерөнхий газар]] * [[Эм, эмнэлгийн хэрэгслийн хяналт, зохицуулалтын газар]] }} }} | below = }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монголын улс төр|Засгийн газар]] </noinclude> fn9ugzg0s2ksapuxx0wi5eiv6bsonm4 Төрийн тусгай хамгаалалтын газар 0 148367 869648 2026-09-14T08:16:49Z Egzs 88168 [[Монгол Улсын Төрийн тусгай хамгаалалтын газар]] руу чиглүүлэгдлээ 869648 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Монгол Улсын Төрийн тусгай хамгаалалтын газар]] o4au7g5x79z9ct7ikgb15ococjxvnp0