Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4103 869711 847176 2026-09-14T22:22:34Z Enkhsaihan2005 64429 869711 wikitext text/x-wiki {{Short description|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлаг}} {{Инфобокс байгууллага | name = Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага | native_name = {{Collapsible list|title = Бусад [[НҮБ-ын албан ёсны хэлнүүд|албан ёсны хэлээр]]:|{{langx|en|World Health Organization}}|{{langx|arb|منظمة الصحة العالمية|rtl=yes}}|{{langx|es|Organización Mundial de la Salud|italic=unset}}|{{langx|ru|Всемирная организация здравоохранения}}|{{langx|fr|Organisation mondiale de la santé|italic=unset}}|{{langx|zh|世界卫生组织}}}} | logo = World Health Organization Logo.svg | logo_size = 250px | image = World Health Organization @ Pregny-Chambésy (50636746028).jpg | caption = [[Женев]] дэх төв байр<ref>{{cite web|url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/documents/about-us/modernizing-who-headquarters.pdf|title=Modernizing the WHO headquarters in Geneva|access-date=2026-09-14|archive-date=2023-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115111613/https://cdn.who.int/media/docs/default-source/documents/about-us/modernizing-who-headquarters.pdf|url-status=live}}</ref> | image_size = | map = | map_size = | map_caption = | mapframe = no | type = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлагийн жагсаалт|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлаг]] | abbreviation = ДЭМБ | pronunciation = | leader_title = [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын ерөнхий захирал|Ерөнхий захирал]] | leader_name = [[Тедрос Аданом Гебреисус]] | leader_title2 = Ерөнхий захиралын орлогч | leader_name2 = [[Майкл Ж. Райан (эмч)|Майкл Райан]] | status = Идэвхтэй | formation = {{start date and age|p=y|df=y|1948|4|7}} | headquarters = [[Женев]], Швейцар | website = {{URL|https://who.int/}} | parent_organization = [[НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл]] | subsidiaries = | budget = $6.83 тэрбум (2025–2026) }} '''Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага''' (ДЭМБ, {{lang-en|World Health Organization}}, товч WHO) нь олон улсын эрүүл мэндийн асуудал, дэлхийн хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалахад үйл ажиллагаагаа чиглүүлдэг дэлхийн 194 орныг эгнээндээ нэгтгэсэн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (НҮБ)–ын тусгай салбар байгууллага юм. 1948 онд байгуулагдаж [[Швейцар]] улсын [[Женев]] хотноо төвтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг. НҮБ-ын гишүүн улс орнууд ДЭМБ-ын Дүрмийг хүлээн зөвшөөрч гишүүн болдог. АНУ-ын 47 дахь Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] 2025 оны 1-р сарын 20-нд Тангараг өргөж үүрэгт ажилдаа ормогц НҮБ-ын ДЭМБ-аас АНУ-ыг гаргах тухай ажлыг эхлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. == ДЭМБ-ын бүтэц == * Дэлхийн эрүүл мэндийн Ассамблей. (англ. World Health Assembly) ДЭМБ-ын удирддаг дээд байгууллага. Жил бүр 5 дугаар сард Женев хотын НҮБ-ын Ордонд хуралддаг. * ДЭМБ-ын Гүйцэтгэх хороо. Дэлхийн эрүүл мэндийн Ассамблейн жил бүрийн чуулганы хооронд өдөр тутмын удирдах үүрэг гүйцэтгэдэг. 3 жилийн хугацаатай сонгодог 34 гишүүнтэй. * Нарийн бичгийн дарга нарийн газар. ДЭМБ нь 6 бүсийн болон 150 улсад өөрийн төлөөлөгчийн газартай бөгөөд нийт 7 мянга гаруй ажилтантай. == ДЭМБ-ын Ерөнхий захирлууд == * 2017 оноос Доктор Тедрос Адханом Гебрейесус (Этиоп) * 2007—2017 Доктор Маргарет Чан (БНХАУ) * 2006—2007 Доктор Андерс Нордстрём (Швед) (үүрэг гүйцэтгэгч) * 2003—2006 Доктор Ли Чон Ук ([[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]) * 1998—2003 Доктор Гру Харлем Брунтланн (Норвеги) * 1988—1998 Доктор Накажима Хироши (Япон) * 1973—1988 Доктор Хальфдан Малер (Дани) * 1953—1973 Доктор Марколино Гомес Кандау ([[Бразил]]) * 1948—1953 Доктор Брок Чисхольм ([[Канад]]) == Санхүүжилт == ДЭМБ-ын албан ёсны цахим хуудсанд мэдээлснээр 2019 онд $2,5 тэрбум ам.доллар байсан бол 2020-2021 онд ДЭМБ-ын нийт төсөв 5.8 тэрбум орчим ам.доллар болж өссөн байна. Үүний 28% нь ДЭМБ-ын гишүүн орнуудын тогтмол хандив, 72% нь гишүүн орнууд, НҮБ, засгийн газар хоорондын болон төрийн бус байгууллагууд, сангууд, орон нутгийн засаг захиргаа, хувийн хэвшил, хүүгийн орлогоос бүрддэг. == Монгол дахь ДЭМБ == [[Монгол Улс|Монгол]] улс 1962 онд ДЭМБ-д элссэний дараа 1970-аад оны сүүлчээр Улаанбаатар хотод төлөөлөгчийн газраа албан ёсоор нээж үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага нь [[Монгол улс]]ад 3 үндсэн чиглэлийн 30 гаруй хөтөлбөр хэрэгжүүлэн хамтарч ажиллаж эхэлсэн. Энэхүү хугацаанд манай [[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл Мэндийн Яамтай]] хамтран эх нялхсын эрүүл мэнд, халдварт өвчин, хамт олонд тулгуурласан халамж үйлчилгээ, эрүүл мэндийн тогтолцооны өөрчлөлт зэрэг олон салбарт 32 сая ам.долларын төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлсний 30 хувь нь хүний нөөцийн хөгжилд зориулсан байна. ДЭМБ-ын үйл ажиллагаа нь цаашид Монгол Улсын эрүүл мэндийн үндсэн үйлчилгээ ялангуяа хөдөө орон нутаг, эх нялхсын эндэгдлийг бууруулах, халдварт өвчин, эмийн хэрэглээ, технологийн хөгжил, тоног төхөөрөмжийн удирдлага болоод менежмент, дархлаажуулалтын сан байгуулах, эрүүл мэндийн хүний нөөцийн чадваржуулалт, лицензчлэлтэд чиглэгдэнэ. ДЭМБ-ын Төлөөлөгчийн газрын үүрэг бол эрүүл мэндийн системийн цогц хандлагыг баримталж, эрүүл мэндийн тогтвортой хөгжлийн талаар бодлого боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх хүсэлтийг хүлээн авагч улсаас ирүүлэх явдал юм. Үүнд зааварчилгаа өгөх, техникийн хамтын ажиллагааг хэрэгжүүлэх орон нутгийн харилцааг бий болгох, өвчний дэгдэлт, нийгмийн эрүүл мэндийн онцгой байдлын үед нийгмийн эрүүл мэндийн арга хэмжээг уялдуулж, хэрэгжүүлж байх зэрэг болно. ДЭМБ-ын Төлөөлөгчийн газар нь даяаршлын эринд хүн төрөлхтнийг хор хөнөөлтэй өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, хамгаалах дэлхийн болон бүс нутгийн эрүүл мэндийн зорилтыг сурталчлах чиглэлээр Монгол Улсын Эрүүл мэндийн яам болон бусад орон нутгийн болон олон улсын түншүүдтэй нягт хамтран ажилладаг байгууллага юм. == ДЭМБ-ын НҮБ-ын хүрээнд тэмдэглэдэг дэлхийн өдрүүд == * 2-р сарын 4 — Дэлхийн хорт хавдрын өдөр * 3-р сарын 24 — Дэлхийн сүрьеэтэй тэмцэх өдөр * 4-р сарын 7 — Дэлхийн эрүүл мэндийн өдөр * 4-р сарын 25 — Дэлхийн хумхаатай тэмцэх өдөр * 5-р сарын 31 — Дэлхийн тамхигүй өдөр * 6-р сарын 14 — Дэлхийн цусны донорын өдөр * 7-р сарын 28 — Дэлхийн гепатитын өдөр * 9-р сарын 10 — Дэлхийн амиа хорлолтоос урьдчилан сэргийлэх өдөр * 9-р сарын 28 — Дэлхийн галзуу өвчинтэй тэмцэх өдөр * 10-р сарын 10 — Дэлхийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн өдөр * 11-р сарын 14 — Дэлхийн чихрийн шижинтэй тэмцэх өдөр * 11-р сарын 15 — Зам тээврийн ослын хохирогчдыг дурсах дэлхийн өдөр == Шүүмжлэл == 2025 оны 1-р сарын 20-нд буюу албан тушаалаа авснаас хойш ердөө найман цагийн дараа Ерөнхийлөгч Доналд Трамп АНУ-ыг ДЭМБ-аас гаргах тухай захирамжид гарын үсэг зурсан. Албан ёсны мэдэгдэлд тус байгууллага COVID-19 цар тахлын асуудлыг шийдвэрлэж чадаагүй, шаардлагатай шинэчлэлийг хэрэгжүүлээгүй, ДЭМБ-ын бусад гишүүн орнуудын "зохисгүй" улс төрийн нөлөөнд найдсан зэрэг шалтгаануудыг дурдсан. 2026 оны 1-р сарын 22-нд АНУ ДЭМБ-аас албан ёсоор гарсан. 2025 оны 2-р сарын 5-нд Трампын жишээг дагаж Аргентины Ерөнхийлөгч Хавьер Майли мөн тус улсыг ДЭМБ-аас гаргах тушаал гаргасан байна. ==Бусад үзэх== [[ДЭМБ-ын баталсан чухал эмний жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|United Nations World Health Organization|Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага}} * [http://www.who.int Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага| ]] [[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг]] [[Ангилал:Женев дэх олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Анагаах ухааны эрх зүй]] [[Ангилал:Эрүүл мэндийн бодлого]] [[Ангилал:Олон улсын нийгмийн даатгалын эрх зүй]] [[Ангилал:Эрүүл мэндийн системийн байгууллага]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] a52578zf5c1sf0f0kg9jggz584jza4l 0 4350 869699 865539 2026-09-14T15:52:55Z ~2026-49748-45 107473 869699 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын телевизийн суваг}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = MNB | logo = | logo_size = 200px | logo_alt = | launch_date = 9 сарын 27, 1967 | closed_date = | owner = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз|МҮОНРТ]] | picture_format = [[SECAM]] ([[576i]])<br />[[HDTV]] ([[1080i]]) | country = [[Монгол]] | area = [[Монгол]]<br />[[Ази]] (хиймэл дагуулаар) | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = Монголын Үндэсний Телевиз (MNTV) | replaced = | sister_channels = MNB Монголын мэдээ <br> MNB Спорт HD <br> MNB World MNB гэр бүл | timeshift_service = | website = [http://www.mnb.mn/index.php http://www.mnb.mn] }} '''Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз''' нь [[Монгол улс|Монголын]] олон нийтийн эрх ашгийн төлөөлөл бүхий [[телевиз]]ийн суваг юм. == Tүүхэн товчоон == 1965-1967 он. Монгол улсад телевизийн урлагийг үүсгэн хөгжүүлэх мэргэжлийн сэтгүүлч, уран бүтээлчид, инженер-техникийн ажилтнуудыг сурган бэлтгэсэн үе. 1965 оны 10-р сар. –Монголын зурагт радиогийн төвд ажиллах инженер техникийн ажилтан 38 хүн [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Ленинградын телевизийн төвд 1 жил 6 сарын хугацаатай курс дадлага хийхээр явжээ. Монгол Улсын Холбооны яам, Мэдээлэл, радиогийн улсын хорооноос хамтран явуулсан эдгээр хүмүүсийн дотор хөжим Монголын зурагт радиод олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа инженер Н.Чогдов, Т.Одсүрэн, Намхайдорж, Доржзовд, Шүхэрт, техникч Л.Бямбажав, И.Гүнрэгжав, Г.Гомбодорж, Цэцгээ, Ичинхорлоо, теле зураглаач Д.Цэдэнноров, М.Бэгзсүрэн, микрофоны оператор Р.Цэрэнлхам, Б.Болохоо ... нарын хүмүүс явсан ажээ. 1966-3-29. –Монголд анх удаа байгуулагдаж байгаа Монголын зурагт радиогийн төвийн /хуучин төв/ барилгын суурийг тавив. 1966-5-16. - Монголын зурагт радиогийн захиргаанд ажиллах уран бүтээлчдийн эхний хэсэг ЗХУ-ын Москвагийн зурагт радиогийн төвд бүтэн жилийн дадлага хийхээр явжээ. Редактор, найруулагч, зураач, зураглаач, эвлүүлэгч, инженер, техникчээр ажиллах эдгээр хүмүүсийн дотор мөн л Монголын зурагт радиод хөжим олон жил идэвх зүтгэл үр бүтээлтэй ажиллаж ирсэн Д.Дожоодорж, Д.Хишигт, С.Бадрах, Б.Зоригт, Л.Шийтэр, Ж.Гомбосүрэн, Ц.Норжмаа, Ж.Гүр, И.Баямаа, Х.Чүлтэм, Ц.Агваанрэнчин, Ч.Баяраа, Д.Нямсүрэн, Д.Чулуун, Ц.Даваахүү, М.Цэдэв, Ж.Чойсүрэн, Д.Дарьсүрэн, Б.Бямбаа, Ч.Чимидцэеэ, Ж.Санждолгор, П.Нарангэрэл, Д.Ганчимэг нарын 45 хүн оржээ. 1967-4-21. –МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний 184 дүгээр тогтоолоор ЗХУ-д зурагт радиогийн дадлага хийх 17 хүнийг 2 сарын хугацаагаар явуулахыг Мэдээлэл радиогийн улсын хороонд зөвшөөрчээ. Үүнд: а/ Редактораар: [[Нямсүрэнгийн Шаравдорж]], Ишхандын Эрдэнэчимэг, [[Гомбосүрэнгийн Гомбо]], [[Шишиндоржийн Батмөнх]], Батын Дорж, [[Пүрэвжавын Пүрэвсүрэн]], [[Шаравын Сүрэнжав]], [[Долгорын Пашка]], Цэнд-Аюушийн Цэгмид, Даваажавын Жадамбаа, Тангадын Бааваа, [[Жалцавын Лхамсүрэн]],   б/ Хөгжмийн редактораар: [[Шагдаржавын Эрдэнэбат]], [[Шаравжамцын Долгорлхам]]     в/ Нэвтрүүлэгчээр: Цэвээний Дорж, [[Биндэрьяагийн Цэенханд]], [[Самандын Батсүрэн]] 1967-5-24. –БНМАУ-ын МАХН-ын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний 228 дугаар тогтоолоор: Зурагт радиогийн гэрэлтүүлэгчдийн курсийг /10 хүнтэй/ 1967 оны 5 дугаар сарын 25-наас эхлэн 45 хоногийн хугацаагаар байгуулахыг Мэдээлэл радиогийн улсын хороонд зөвшөөрчээ. 1967-7-10. – Албан ёсны нээлтээ хийгээгүй байсан авч Монголын зурагт радиогийн дэлгэц монгол айлд анх гэрэлтэн асч туршилтын нэвтрүүлэг хийв. Туршилтын журмаар явуулсан анхны энэ нэвтрүүлгээр Монгол Ардын хувьсгалын 46 жилийн ойн баярын хурал, концертыг Улсын дуурь бүжгийн театраас шууд дамжжлан үзүүлсэн юм. Энэ өдрийн нэвтрүүлэг 18.00-20.45 цаг хүртэл үргэлжилжээ. 1967-7-11.12. –Туршилтын журмаар хийсэн дараагийн нэвтрүүлэг нь 7-р сарын 11-ний өглөө 8 цаг 30 минутаас Сүхбаатарын талбайгаас шууд дамжуулсан Ардын хувьсгалын 46 жилийн ойн баярын жагсаал, мөн 15.00 цагаас төв цэнгэлдэх хүрээлэнгээс шууд нэвтрүүлсэн хүчит бөхийн барилдаан юм. Үндэсний бөхийн барилдааныг 12-ний өдөр ч бүрэн хэмжээгээр үзүүлсэн. 1967-8-15. Монголын уран сайхны киноноос хамгийн түрүүнд зурагт радиогийн дэлгэцнээ “[[Ардын элч]]” кино энэ өдөр гарчээ. Зурагт радиогийн тогтмол нэвтрүүлэг эхэлсэн. '''1967.09.27-ы өдөр Монголын үндэсний телевиз албан ёсоор үйл ажиллагаагаа эхэлсэн өдөр''' 1981-1990 он 1981 онд анхны өнгөт нэвтрүүлгээ бэлтгэн эфирт гаргаж, 1988 оны 12-р сард телевизийн шинэ төв ашиглалтад орсноор өнгөт дүрсийн системээр нэвтрүүлгээ цацах боломж бүрэн хангагдсан. Мөн радио релений өргөтгөсөн сүлжээг ашиглалтад оруулснаар Үндэсний телевиз улс орныхоо нийт нутаг дэвсгэр хүн амын 90 гаруй хувьд хүрч үйлчлэх болсон 1991 он. Монголын Үндэсний телевиз анх удаа Азиасат системээр нэвтрүүлэг цацах боломжтой болж, улмаар телевизүүдийн нэвтрүүлгүүдийг Монгол орны алслагдсан бүс нутаг хязгаарт хүргэх, хилийн чанадад нэвтрүүлгээ цацах боломж хангагдсан юм. 1997 оны 1-р сар. Монголын Үндэсний телевиз, Ази Номхон далайн орнуудын өргөн нэвтрүүлгийн холбоо ABU-гийн бүрэн эрхт гишүүнээр сонгогдсон. Манай телевизийн уран бүтээлчид , тус холбооноос зохион байгуулсан удаа дараагийн уралдаанд амжилттай оролцож шагналуудыг хүртэж байсан билээ. 2005 оны 2 дүгээр сар. [[ОНРТ-ийн тухай хууль]] батлагдан гарснаар Монголын Үндэсний телевиз түүхэндээ анх удаа “Олон нийтийн” гэсэн статустай болж өргөн олон нийт, ард иргэддээ хараат бус мэдээллээр тэгш үйлчлэх хууль зүйн орчин бүрдсэн юм. Ийнхүү олон нийтийн статустай, үндэсний хэмжээний телевиз үүсэн бий болсон нь Монголын хэвлэл мэдээллийн түүхэнд гарсан чухал үйл явдал том эргэлт байлаа. == Олон нийтийн радио телевиз статус == 2005 оны 1-р сарын 27-нд УИХ-аар Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/424 |title=www.legalinfo.mn/law/details/424 |access-date=2020-08-15 |archive-date=2017-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423202829/http://legalinfo.mn/law/details/424 |url-status=dead }}</ref> хэлэлцэж, батлаж мөн оны 4-р сарын 1-нээс энэ хууль хүчин төгөлдөр болжээ. Уг хуулиар Засгийн газрын мэдэлд байсан Монголын Үндэсний радио, телевизийг олон нийтэд үйлчлэх статустай болгон өөрчилжээ. Энэ нь Үндсэн хуулиар баталгаажсан Монгол Улсын иргэний үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх, эрх чөлөөг хангах, 1998 онд батлагдсан Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг хэрэгжүүлээд бодитой алхам боллоо. Энэ хуулийн 2.1-д зааснаар олон нийтийн радио, телевиз нь "гагцхүү олон нийтийн эрх ашигт Үйлчилж, тэдний өмнө хариуцлага хүлээж, хяналт дор нь үйл ажиллагаагаа явуулдаг ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд" байх юм. ОНРТ-ийн удирдах дээд байгууллага нь 17 хүний бүрэлдэхүүнтэй Үндэсний зөвлөл байх ба Ерөнхийлөгч 2, Засгийн газар 2, УИХ 4, төрийн бус байгууллагууд 9 хүнийг сонгож, Үндэсний зөвлөлийн анхны хуралдаанаар баталгаажуулна. Үндэсний зөвлөлийн гишүүнээр олон нийтэд нэр хүндтэй, эрүүгийн ял шийтгэлгүй, Монгол Улсын иргэн сонгогдоно. Төрийн улс төрийн ба жинхэнэ албан хаагч, улс төрийн намын удирдах албан тушаалтан, бусад радио, телевизэд ажиллаж байгаа, түүнчлэн ажилладаггүй боловч нийтлэл, нэвтрүүлгийн бодлогоо тодорхойлоход нь оролцдог этгээд, бусад радио, телевизэд хөрөнгө оруулалт хийсэн этгээд, эсхүл бизнесийн хараат бус байдалд нь нөлөөлж болох этгээдийг нэр дэвшүүлэхгүй байхаар хуульд заасан байна. ОНРТ нь холимог санхүүжилттэй байхаар хуульд тусгажээ. Орлогын гол эх үүсвэр нь нэвтрүүлгийн Үйлчилгээний хураамж байх бөгөөд Засгийн газрын дэмжлэг, ивээн тэтгэлэг, хандив, хууль тогтоомжид заасан бусад орлогоос санхүүжинэ. Нэвтрүүлгийн Үйлчилгээний хураамжийн хэмжээг Үндэсний зөвлөлийн саналыг харгалзан Засгийн газар тогтоож, төсвийг УИХ-аар батлахаар хуульд тусгасан байна. Мөн ОНРТ нь хяналтын зөвлөл, өргөдлийг шалгах хороотой байх, мөн хөтөлбөрт зөвлөх үүрэг бҮхий орон тооны бус зөвлөлтэй байж болохыг хуульчилсан байна. Хуулиар ОНРТ нь улс төр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, боловсрол, соёл урлаг, спорт, цэнгүүн зэрэг нийгмийн амьдралын олон талыг хамарсан хөтөлбөрийг мэргэжлийн болон техникийн өндөр түвшинд бэлтгэж, нийтийн хүртээл болгох шаардлага тавьжээ. Түүнчлэн шударга ёс, ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөө, тэгш байдлыг хүндэтгэх, хувь хүний хөгжлийг дэмжих, өргөн олон нийтийн болон нийгмийн янз бүрийн бүлэг давхаргын эрэлт хэрэгцээг тэнцвэртэй хадгалах зэрэг нэвтүүлгийн бодлого баримтлахыг шаардлага болгосон байна. ОНРТ-ээр харгислал, ялгаварлан гадуурхалт, дайн, хүчирхийлэл, садар самууныг сурталчилсан, хүний нэр хүнд, алдар хҮндэд халдсан агуулгатай нэвтрүүлэг бэлтгэж түгээхийг хориглосон байна. ОНРТ-ийн ажилтны мэдээлэл олж авах, мэдээллийн эх сурвалжийг нууцлах эрхийг баталгаажуулсан, мөн иргэдийн хариу өгөх эрхийг хангасан заалтууд орсон нь шинэ хуулийн дэвшилтэт тал нь юм. == Эшлэл == <references/> {{commonscat}} {{Монгол улсын телевизүүд}} {{Authority control}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээллийн аж ахуйн нэгж]] [[Category:Олон нийтийн радио телевиз]] 36ngtowwj0fmrytw35z5sr1m2p5murb 0 5897 869741 869290 2026-09-15T04:22:36Z ~2026-47206-70 107170 869741 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Тэрбээр олон зуун жилийн турш Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл явуулсан Ойрад нарыг анх Зүүнгарын хаант улс болгож тунхаглав. Монгол төрийн нэгэн төв Халхыг мөхөөж Манжид хөөн оруулснаар тэр ихээхэн алдаршжээ. Халхыг өмөөрсөн Манжийн цэрэгтэй Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн шийдвэрлэх тулалдаанд]] ялагдал хүлээж, зугатаж явсаар дараа жил нь нас баржээ. Гэвч түүний байгуулсан Зүүнгарын цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь түүний шинэхэн Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгожээ. Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон гэж зарим судлаач үздэг{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}. Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол|Халхын хант улсын]] дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдан орсон бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг Зүүнгар улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Гэвч зарим түүхчид Галданг Монгол аймгуудыг тарааж дуусгасан бүтэлгүй бөгөөд хуурамч хаан гэж үздэг. Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеэр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр явуулж буулт хийхийг оролдов. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Олгой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний дээд удам нь төв монголтой тэрсэлдэгч алдартай ноёд байв. Тэд монголтой тэмцэхийн тулд "Дөрвөн ойрадын холбоо"-г анх байгуулж байжээ. Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] 09d5lk5kh77w7pljtmxpf444wl0nlbm 869742 869741 2026-09-15T04:23:21Z ~2026-47206-70 107170 869742 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Тэрбээр олон зуун жилийн турш Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл явуулсан Ойрад нарыг анх Зүүнгарын хаант улс болгож тунхаглав. Монгол төрийн нэгэн төв Халхыг мөхөөж Манжид хөөн оруулснаар тэр ихээхэн алдаршжээ. Халхыг өмөөрсөн Манжийн цэрэгтэй Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн шийдвэрлэх тулалдаанд]] ялагдал хүлээж, зугатаж явсаар дараа жил нь амиа хорлож нас баржээ. Гэвч түүний байгуулсан Зүүнгарын цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь түүний шинэхэн Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгожээ. Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон гэж зарим судлаач үздэг{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}. Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол|Халхын хант улсын]] дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдан орсон бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг Зүүнгар улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Гэвч зарим түүхчид Галданг Монгол аймгуудыг тарааж дуусгасан бүтэлгүй бөгөөд хуурамч хаан гэж үздэг. Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеэр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр явуулж буулт хийхийг оролдов. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Олгой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний дээд удам нь төв монголтой тэрсэлдэгч алдартай ноёд байв. Тэд монголтой тэмцэхийн тулд "Дөрвөн ойрадын холбоо"-г анх байгуулж байжээ. Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] pp94xxb29lgk0eq6q0do222qu533bu8 0 7583 869703 857472 2026-09-14T17:20:04Z ~2026-49596-53 107476 /* */ 869703 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрний тэргүүлэх төрийн эмэгтэй}} {{Инфобокс хатан |name = Сорхагтани |image = TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg |caption = Сорхагтани Бэхи нөхөр [[Тулуй]]н хамт. [[Рашид ад-Дин]], 14-р зуун. |coronation = |spouse = [[Тулуй]] |issue = [[Мөнх хаан]]<br />[[Хубилай хаан]]<br />[[Хүлэгү]]<br />[[Аригбуха хаан|Аригбуха]] |house = [[Хэрэйд]] |father = [[Жаха Хамбу]], [[Тоорил хан]]ы дүү |mother = Васай |religion = [[Дорнодын сүм]] |birth_date = {{circa|1190}}<ref>{{Cite journal|author=[[許正弘]]|url=https://www.his.ntnu.edu.tw/publish01/downloadfile.php?periodicalsPage=2&issue_id=16&paper_id=87|title=〈唆魯禾帖尼生卒年壽及其相涉史〉|journal=《臺灣師大歷史學報》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[國立臺灣師範大學|國立臺灣師範大學歷史學系]]|year=2015|volume=|issue=第53期|pages=第70頁|quote=對讀前揭《元史·許國禎傳》，兩條材料所記無疑為一事，下筆著墨濃淡有別，治病功勞則各執一詞，甚至不及彼此名諱。〈顏天翼神道碑〉的敘述顯得更為詳瞻與生動，最重要的是，《元史・許國禎傳》不詳的醫治時間，在此明確被繫於蒙哥即位（1251）之後。唆魯禾帖尼在1252年正月逝世，接受治療當在1251年，時年五十三歲，據以推算應生於1199年。}}</ref> |birth_place = [[Хэрэйдийн ханлиг]] |death_date = 1252 оны 3 сарын 1<ref name="Sorghaghtani death day 1">{{Cite journal|author=[[Hung Chin-fu]]|url=https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf|title=〈唐妃娘娘阿吉剌考〉|journal=《中央研究院歷史語言研究所集刊》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=[[Academia Sinica|Institute of History and Philology, Academia Sinica]]|date=2008|volume=79|issue=1|pages=41－62|language=zh|quote=拖雷忌日在九月，玉華宮影堂有祭；唐妃忌日在正月，玉華宮影堂亦有祭。《元史·文宗紀三》載，至順元年（1330）十二月「乙丑（十九日），遣集賢侍讀學士珠遘詣真定，以明年正月二十日祀睿宗及后于玉華宮之神御殿」睿宗皇后忌日為正月二十日，這是又一旁證。同書〈文宗紀四〉載，至順二年十二月「庚申（十九日），遣集賢直學士答失蠻詣真定玉華宮，祀睿宗及顯懿莊聖皇后神御殿」。如同至順元年那次一樣，這次也是十二月十九日決定人選，遣赴真定，估計祭祀日期應當也是一個月後的正月二十日。至順三年以後，玉華宮神御殿正月之祭可能有變。或者日期更動或者不再舉行。重紀至元三年（1337），羊歸建議「每年宜於正月二十日致祭」，真正原因，我們不清楚，但正月二十日為唐妃忌日，應當沒有問題。|access-date=2023-03-08|archive-date=2023-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308173652/https://www2.ihp.sinica.edu.tw/file/2904qEiyTWA.pdf}}</ref><ref name="Sorghaghtani death day 2">{{Cite book|author1=[[Кэ Шаоминь]]|editor=|title=《新元史‧卷六‧本紀第六‧憲宗》|location=[[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=二年春正月，帝幸失灰之地。命皇弟旭烈兀討木剌夷，以乃蠻人怯的不花爲前鋒。皇太后客烈亦氏崩。置經略司於汴。以忙哥、史天澤、楊惟中、趙壁等爲經略使，屯田唐、鄧諸州。}}</ref> (62 орчим насалсан) |death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] |burial_date = |burial_place = [[Ганьсү]] (сүмд) }} '''Сорхугтани Бэхи''' ({{MongolUnicode|ᠰᠤᠷᠬᠠᠭᠳᠠᠨᠢ ᠪᠡᠬᠢ|v}}1199 орчим төрсөн- 1252 оны 3-р сарын 1-нд нас барсан) - [[Чингис хаан]]ы бага хүү [[Тулуй]]н хатан байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Аригбөх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], [[Хүлэгү]] хаадыг төрүүлсэн эх, Чингис хааны дархан бэр юм. Тэрээр [[Тоорил хан|Тоорил ван хаан]]ы дүү [[Жаха Хамбу]]гийн бага охин бөгөөд Чингис хааны Жүрчидэйд эхнэр болгосон [[Ибага бэхи]] хатны дүү юм. ==Амьдрал== Сорхугтани нь [[Хэрэйд]]ийн [[Тоорил хан]]ы бага дүү [[Жаха Хамбу]]гийн охин юм. [[Монголын нууц товчоо]]нд бичсэнээр 1203 оны үед Тоорил хан [[Тэмүжин]]ээс хүчирхэг байхад Тэмүжин [[Тоорил хан]] том хүү [[Зүчи]]йг хүргэн болгохоор санал болгож, 2 овог аймгаа нэгтгэе гэх санал тавив. Гэвч [[Тоорил хан]] энэ саналыг эсэргүүцэн энэ тухай ярих үеэр Тэмүжинг алахыг завдсан. Гэвч Тэмүжин энэ төлөвлөгөөг мэдээд яг эгзэгтэй үед нь зугтсан байдаг юм. [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] дайнд явах замдаа өөр аймагтай тулгаран Тоорил хан [[Найман]]- уудад алуулжээ. Харин түүний дүү Жаха Хамбу нь Тэмүүжинг дэмждэг байсан ба өөрийн 2 охиныг түүнд өгчээ. Чингис хаан том охинтой гэрлээд (сүүлд нь [[Жорчидай|Жүрчидэй]]- д өгсөн), харин бага охиныг нь өөрийн хүү [[Тулуй]]д өгчээ. Сорхугтанийн эцэг Жаха Хамбу нь 1204 онд [[Хэрэйд|Хэрэйдүүд]] Чингис хааны эсрэг босоход амь үрэгдсэн. 1232 онд Сорхугтани бэхийн авааль нөхөр [[Тулуй]] 40 настайдаа нас баржээ. [[Өгэдэй хаан]] нь бэлэвсэн бэр дүү Сорхагтанийг ихээхэн хүндэлж, ивээлдээ байлгажээ. Тухайн үед нэр хүнд бүхий бэлэвсэн эмэгтэйг ганц бие байлгалгүй, өөрийн цусан төрлийн хүний халамжинд үлдээдэг байсны дагуу Өгэдэй Сорхагтани бэхийг өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]]т эхнэрээр өгөхөөр зэхсэн тухай Монголын нууц товчоонд гардаг. Дөрвөн хүүгээ халамжлах хүнгүйгээр орхихгүй гэсэн нэрийдлээр Сорхагтани Гүюгийн гэргий болох саналыг хүлээж аваагүй. 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсанаас хойш 1246 он хүртэл түүний эхнэр [[Дөргөнэ]] хатан хаан ширээг барьж их хуралдайн шийдвэрээр Гүюг төрийн эрхийг залгамжлан авчээ. Энэ зуур Сорхугтани Гүюгийн дүү Боржигины толгойлогч Алтан ургийн хамгийн ахмад нь болох [[Бат хаан]]тай нэгдэв. 1248 онд Гүюг Бат хааны газрыг эзлэхээр дайтаж яваад нууцлаг шалтгаанаар өөд болжээ. Үүнд Сорхугтани хамаатай байж болох таамаг эдүгэ судлаачдын дунд байдаг. Гүюг нас барсны дараа Сорхагтани өөрийн том хүү Мөнхийг Бат хаан руу явуулж, Бат хаан түүнийг олон тулаанд хамт тулалдсан гээд цэргийн ахлагч болгон томилжээ. Сорхугтани бэхи нь 1252 оны гуравдугаар сард насан өөд болсон бөгөөд түүнийг Хятадын [[Ганьсу|Ганьсу муж]]ид байдаг христийн сүмд оршуулсан байна. ==Нөлөө== Сорхагтани бэхи нь Монголын төдийгүй дэлхийн түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн аугаа хатад, төрийн зүтгэлтэн эмэгтэйчүүдийн нэг мөн. Дэлхийн олон орны түүх соелд жинтэй хувь нэмэр оруулсан Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх хаадыг төрүүлсэн эх Соргагтани бэхийн тухай түүхэн эх сурвалжуудад ийн үлдсэн байдаг: хүүхдүүд нь хаан болохоос өмнө Монголд ирсэн Италийн [[Плано Карпини]] "энэ хатан татаруудын дунд маш нэр хүндтэй", Персийн түүхч [[Рашид ад-Дин]] "тэрээр маш ухаантай, дэлхийн бүх дээдсийн эмэгтэйчүүдээс онцгой ялгарах хүн", Ойрох Дорнодод амьдарч байсан жүд (еврей) эмч [[Бар Хэбрэүс]] гэгч түүнийг "бүх хүүхдээ төрийг гайхамшигтайгаар барихад сургаж хүмүүжүүлсэн аугаа хатан" гэжээ. Авга ах [[Тоорил хан]]ы нэгэн адил Соргагтани бэхи нь [[христийн шашин]]ны несторын урсгалыг шүтдэг байжээ, үүнийг нас барснаас нь 20 жилийн дараа Монголд ирсэн [[Марко Поло]] давхар баталдаг. Гэвч тэрээр бүх шашинд хүлээцтэй ханддаг ухаалаг хүн байсныг түүний амьдралын замнал харуулдаг. Хубилай хожим [[Ромын пап|Ромын Пап-д]] захидал бичиж католикийн олон зуун номлогч өөр рүүгээ ирүүлэхийг хүссэн нь биелэж, тэрээр 1289 онд зарлиг буулган Хятадад анхны [[католик]] сүм байгуулсан нь эхийнх нь шууд нөлөө байжээ. Сорхагтани Бэхи Хубилайн эрдэм номд анхаарч, Толочу гэдэг уйгар багшаар монгол бичиг заалгасан гэдэг. ==Үр хүүхэд== Сорхагтани бэхийн 6 хүүхэд: # [[Мөнх хаан]]: [[Их Монгол Улс]]ын [[Хаан|Их хаан]] (1251-1259) # [[Есүбух гүнж|Есүбуха]], [[Хонгирад|Хонгирадын]] Ожин хүргэнд өгсөн # [[Думуган]], [[Онгуд|Онгудын]] Нэгүдэй хүргэнд өгсөн # [[Хубилай хаан]]: Их Монгол болон [[Юань]] гүрний [[Хаан|Их хаан]] (1260–1294) # [[Хүлэгү|Хүлэгү хаан]]: Персийн [[Ил Хаант Улс]]ын хаан (1256–1264) # [[Аригбөх]] түүний 4 дэх хүү бөгөөд [[Хаан|Их хаан]]д өргөмжлөгдсөн боловч богино хугацаанд буюу 1260 он хүртэл төрийн эрхийг барьжээ. Тулуй, Сорхагтани хоёрын удмын хаад олон зууны турш (1251-1691 онуудад) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ. ==Ашигласан номын жагсаалт== * [[Жанин Дэвис-Кимбалл]], Дайчин бүсгүй, Архелогийн олдвороор олдсон түүхийн дурсгалууд. (2002) Хуудас 223-226. ISBN 0-446-52546-4 * [[Питер Жэксон]], Монголчууд ба өрнийн ертөнц, 1221-1410 (2005) * [[Игорь де Рачевильц]], Их хаад (1971). * Жак Уэтерфорд Монгол хатдын нууц (2010) [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол хатан]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] eb30xxvgkktu71oruie74f7w5p74vfv 0 8358 869671 866538 2026-09-14T12:10:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869671 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Европ дахь улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Украин<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠤᠺᠷᠠᠢᠨ|size=1em}}</span> | common_name = Украин | native_name = {{native name|uk|Україна|italics=off}} | image_flag = Flag of Ukraine.svg | flag_type = [[Украины төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | symbol_type = [[Украины төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|uk|Державний Гімн України}}<br/>"[[Украины төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Ukraine, instrumental.oga]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Ukraine - disputed (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-Ukraine (и не контролируемые).png|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|frameless]]|Украины байр зүйн газрын зураг, хил, хот, суурин газруудтай|default=1}} | map_caption = {{vunblist|{{map caption |location_color=ногоон}}| [[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо (2022)|2022 оны Оросын довтолгооны]] өмнөх [[Оросод эзлэгдсэн Украины газар нутаг]] (цайвар ногоон)}} | image_map2 = | alt_map2 = <!--alt text for second map--> | map_caption2 = <!--Caption to place below second map--> | image_map2_size = <!--Map size in number of pixels--> | capital = [[Киев]]<!--See [[Talk:Kyiv/naming]] re Kiev/Kyiv. --> | coordinates = {{coord|49|N|32|E|scale:10000000_source:GNS|display=inline}} | largest_city = capital | languages_type = {{Unbulleted list|Албан ёсны|{{Nobold|болон үндэсний хэл}}}} | languages = [[Украин хэл]]<ref>{{Cite web|url=https://ukrainian-studies.ca/2020/10/20/the-official-act-on-the-state-language-entered-into-force-on-16-july-2019-the-status-of-ukrainian-and-minority-languages/|title=Law of Ukraine "On ensuring the functioning of Ukrainian as the state language": The status of Ukrainian and minority languages|date=20 October 2020|access-date=23 Долдугаар сар 2023|archive-date=16 Нэгдүгээр сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116134216/https://ukrainian-studies.ca/2020/10/20/the-official-act-on-the-state-language-entered-into-force-on-16-july-2019-the-status-of-ukrainian-and-minority-languages/|url-status=dead}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 78% [[Украинчууд]] | 17% [[Украин дахь оросууд|Оросууд]] | 4.9% [[Украины хүн ам|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2001 | ethnic_groups_ref = <ref name="Ethnic composition of the population of Ukraine, 2001 Census"/> | demonym = [[Украинчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Украины Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Володимир Зеленський]] | leader_title2 = [[Украины Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Юлия Свириденко]] | leader_title3 = [[Дээд Радагийн дарга|Дээд Радагийн<br/>дарга]] | leader_name3 = [[Руслан Стефанчук]] | legislature = [[Украины Дээд Рада|Дээд Рада]] | sovereignty_type = [[Украины түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Киевийн Русь]] | established_date1 = 882 | established_event2 = [[Галиц-Волынийн хаант улс|Галиц-Волынь]] | established_date2 = 1199 | established_event3 = [[Казакын Гетманат улс|Казакын Гетманат]] | established_date3 = 8 сарын 18, 1649 он | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Украин Ард Улс|Ардын Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date4 = {{nowrap|11 сарын 20, 1917 он}} | established_event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|Зөвлөлт Украин]] | established_date5 = 3 сарын 10, 1919 он | established_event6 = {{nowrap|[[Украины тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнол]]}} | established_date6 = 8 сарын 24, 1991 он | established_event7 = [[Украины Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 6 сарын 28, 1996 он | area_km2 = 603,628<ref>{{cite web |title=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#geography |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |date=23 March 2022 |access-date=23 Долдугаар сар 2023 |archive-date=14 Хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#geography |url-status=dead }}</ref> | area_rank = 45 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = 3.8<ref name="Jhariya Meena Banerjee 2021 p. 40">{{cite book | last1=Jhariya | first1=M.K. | last2=Meena | first2=R.S. | last3=Banerjee | first3=A. | title=Ecological Intensification of Natural Resources for Sustainable Agriculture | publisher=Springer Singapore | year=2021 | isbn=978-981-334-203-3 | url=https://books.google.com/books?id=Bf4hEAAAQBAJ&pg=PA40 | access-date=31 March 2022 | page=40}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 36,744,636<ref>{{cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/un-population-projection-medium-variant?tab=table&time=2023|title=Population, including UN projections, 2023|author=United Nations|access-date=25 February 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 41 | population_density_km2 = 73.8 | population_density_sq_mi = 191 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 115 | GDP_PPP = {{decrease}} $441.075 тэрбум<ref name="IMFWEOUA">{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $12,660<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{decrease}} $151.1 тэрбум<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $4,349<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 25.6 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=GINI index (World Bank estimate) - Ukraine |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.773 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 77 | currency = [[Гривна]] (₴) | currency_code = UAH | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2<ref name="timechange">{{cite news |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas|script-title=uk:Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час|trans-title=Rada Decision: Ukraine will change to winter time on 30 October |language=uk |publisher=korrespondent.net |date=18 October 2011 |access-date=31 October 2011|last1=Net |first1=Korrespondent }}</ref> | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[Украин дахь утасны дугаар|+380]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ua]] |[[.укр]]}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |87.3% [[Украин дахь христийн шашин|Христ]]|11.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]]|0.8% [[Украин дахь шашин шүтлэг|бусад]]|0.9% хариулаагүй}} | religion_year = 2018 | religion_ref = <ref>{{citation|url=http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|script-title=uk:Особливості Релігійного І Церковно-Релігійного Самовизначення Українських Громадян: Тенденції 2010-2018|trans-title=Features of Religious and Church - Religious Self-Determination of Ukrainian Citizens: Trends 2010-2018|date=22 April 2018|publisher=[[Razumkov Center]] in collaboration with the All-Ukrainian Council of Churches|pages=12, 13, 16, 31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426194313/http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|archive-date=26 April 2018 <!-- Archive date guessed from URL -->|url-status = live|language=uk|place=Kyiv}}<br/>Sample of 2,018 respondents aged 18 years and over, interviewed 23–28 March 2018 in all regions of Ukraine except Crimea and the occupied territories of the Donetsk and Luhansk regions.</ref> }} '''Украин''' ({{Lang-uk|Україна}} [ʊkrɐˈjinɐ]) нь Зүүн [[Европ]]т орших улс юм. Зүүн талаараа [[Орос]], хойд талаараа Белорус, баруун талаараа [[Польш]], [[Словак]], [[Унгар]], баруун өмнөд талаараа [[Румын]], [[Молдав]] (Мөн маргаантай газар нутаг болох [[Транснистр]]) орнуудтай хиллэдэг. Мөн өмнөд талд нь [[Хар тэнгис]], [[Азовын тэнгис]] оршдог. Нийслэл хот нь [[Киев]] юм. Орчин үеийн Украины нутаг дэвсгэрт МЭӨ 32,000 оноос хойш хүн оршин сууж байжээ. Украин улсын түүх нь [[Слав|зүүн Слав]]уудаас эхэлжээ. 9-р зууны үеэс Украины газар нутаг нь [[Викинг|Викингүүдээр]] удирдуулсан [[Дорнод Слав|Дорнод Славуудын]] иргэншил болох [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] төв байсан. Дундад зууны үед энэ газар нь Дорнод Славын соёлын гол төв байсан бөгөөд Киев Русийн сул овгийн холбоо нь Украины өвөрмөц байдлын үндэс суурийг бүрдүүлсэн. 11-р зууны дундуур Европ дахь хамгийн баян, хамгийн том эзэмшил байсан үедээ оргилдоо хүрсэн Киевийн Орос нь 13 дугаар зуунд Монголчуудын довтолгооны үр дүнд нуран унж задарсан байна. 14-р зуунаас хойш Украины газар нутаг нь бүс нутгийн хүчирхэг гүрнүүдийн хооронд хуваагдаж байжээ. Дараагийн 600 жилийн хугацаанд өнөөгийн Украины газар нутаг [[Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл]], [[Австри-Унгар]], [[Османы эзэнт гүрэн]], Оросын Хаант Улс зэрэг янз бүрийн гүрнүүд маргаантай, хувааж захирч байсан байна. Казакын Гетманат улс 17-18-р зууны үед үүсч, цэцэглэн хөгжсөн боловч эцэст нь Польш, Оросын эзэнт гүрний хооронд хуваагдсан байна. 19-р зуун гэхэд ихэнх хэсэг нь [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]]д шингэж, бусад нь [[Австри-Унгар]]ын эрх мэдэл доор байв. Оросын [[Октябрийн хувьсгал]], [[Иргэний дайн]]ы дараа 1917-1921 оны хооронд тусгаар тогтнолын төлөөх үргэлжилсэн тэмцэл болж, улмаар Украин нь 1922 онд [[ЗХУ]]-ын анхны Бүгд найрамдах улсуудын нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа 1954 онд [[Крым|Крымыг]] Зөвлөлт Холбоот Орос Улсаас Украинд шилжүүлсэн. Үүнээс гадна [[ Украин]]ын газар нутгийг хуучин польшийн дайнд эзлэгдсэн газрыг нэгтгэж баруун тийш тэлжээ. 1945 онд Зөвлөлт Холбоот Улс нь [[НҮБ]]-ын анхны гишүүн орнуудын нэг болсонтой холбоотойгоор Крымыг Украинд шилжүүлсэн байдаг. 1991 онд ЗХУ задарснаар Украин нь дахин тусгаар тогтносон улс болсон байна. Үүний үр дүнд [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжих болж, найман жил дараалан эдийн засгийн уналтанд оржээ. Гэвч шинэ зуун эхэлснээс хойш эдийн засаг нь тогтвортой хөгжиж, [[ҮНБ]] нь жил тутамд 7 % нэмэгдэж байна. Украин нь нэгдмэл улс бөгөөд 24 муж (область), 1 автономит Бүгд найрамдах улс ([[Крым]]), тусгай зэрэглэлийн 2 хот болох нийслэл [[Киев]] болон [[ОХУ]]-д түрээсийн гэрээгээр эзэмшүүлж байгаа бөгөөд ОХУ-ын Хар тэнгисийн флотын төв байрладаг [[Севастополь|Севастополиос]] бүрдэнэ. Украин нь хагас-ерөнхийлөгчийн засаглалтай Бүгд найрамдах улс бөгөөд гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх байгууллагууд нь тусдаа оршдог. 2004 оны сүүлчээр Үндсэн Хуулиндаа өөрчлөлт оруулсны үр дүнд парламент, ерөнхий сайд, кабинетийн хоорондох хүчний тэнцвэр болон тэдний ерөнхийлөгчтэй харилцах харилцааг өөрчилжээ. == Газар зүй == Украин 603,628 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Мадагаскар]]аас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|46-р том]] орон юм. Оросын Европ дахь хэсгээс жижиг ч [[Франц]]аас том болохоор Европт нутаг дэвсгэрээрээ хоёрдугаарт орно. [[Зураг:Ukraine topo en.jpg |thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Typical agricultural landscape of Kherson Oblast.jpg | thumb|left|200px|[[Херсон муж]] дахь тариалангийн талбай]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 44° — 53°, зүүн уртрагийн 22° — 41° дотор [[дорно Европ]]ын өмнөд биед оршдог. Хөндлөн 1316 километр, гулд 740 километр газар сунасан тэгш өнцөгтөрхүү хэлбэртэй. Дорнод талаараа [[Орос]] (1955 км хил), умард талаараа [[Беларусь]] (1084 км), баруун талаараа [[Польш]] (542 км), [[Словак]] (98 км), [[Унгар]] (135 км), [[Молдав]] (1202 км, үүний 405 км нь Приднестр оронтой), [[Румын]] (608 км) гэсэн 7 улстай газраар хиллэж, өмнөд талдаа [[Хар тэнгис]], [[Азовын тэнгис]]т тулдаг. Эргийн урт — 2835 км. Европ тивийн газар зүйн төв цэг Украин улсын [[Закарпат муж|Закарпат]] мужийн нутаг [[Рахов]] хотоос холгүй байна гэсэн судалгааг Зөвлөлтийн эрдэмтэн гаргажээ. === Газар ус === Украин орон ерөнхийдөө [[Дорнод Европын тэгш тал]]д байна. Нутгийн 71% нам доор газар, 26% өндөрлөг , 3% уул нуруу гэдэг. Нам доор газар нь нутгийн өмнөд (тэнгисийн эрэг), хойд (᠌Полесийн), гол дундуур (Днепр орчмын) байдаг бол нутгийн баруун өмнөд бие уулархаг буюу [[Карпатын нуруу]], түүний ар бэл байна. Хажуугаар нь Днеприйн баруун өндөрлөг, Волыний өндөрлөг, нутгийн зүүн талаар Төв Оросын өндөрлөг байхаас гадна Крымын урд эргээр [[Крымын нуруу]] гэж бий. [[Говерла]] (2061 м) уул хамгийн өндөр цэг бол тэнгисийн эрэг нам доор цэг нь болно. Украины тал нутгийн дундуур [[Днепр]], [[Донец]], [[Өмнөд Буг гол|Өмнөд Буг]] зэрэг гол мөрөн урсдаг. [[Зураг: Karpaty,_pohled_při_stoupání_na_Hoverlu.jpg|thumb|left|200px|Украины [[Карпат]]]] === Уур амьсгал === Украин [[эх газрын уур амьсгал]]тай. 4 улиралтай ба Карпатын уур амьсгал арай өөр. Нутгийн баруун биеэр жилд 1,200 мм хур тунадастай бол зүүн хэсгээр 400 мм байх жишээтэй. Өвөл тэнгисийн эргээр арай дулаан, эх газрын гүн рүү арай хүйтэн. Жилийн агаарын дундаж температур 8 °C байдаг. [[Зураг:Spermophilus_suslicus2.JPG|thumb|right|200px|Украины дорнод талын [[зурам]]]] === Амьтан ургамал === Украины зүүн хэсгээр [[тал газар|тал]] хээр, баруун хэсгээр [[ой]] мод, уултай. Амьтан ургамал нь түүнд зохицсон байдаг. Ойд [[шилүүс]], [[чоно]], [[зэрлэг гахай]], [[хүрэн баавгай]], голд [[минж]], [[халиу]], [[булга]] байна. Загаснаас [[мөрөг]], [[зоодой]] загас байдаг ба орон даяар 6000 зүйлийн ургамал байна. === Ашигт малтмал === Украин орон [[төмрийн хүдэр]], [[нүүрс]], [[манган]], [[шатдаг хий]], [[газрын тос]], [[давс]], [[хүхэр]], [[бал чулуу]]ны нөөцтэй. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Үндэстэн !! Хувь <br>(2001 он) |- | [[Украин үндэстэн]] || 77.1 % |- | [[Орос үндэстэн]] || 17.3 % |- | [[Беларусь үндэстэн]] || 0.6 % |- | [[Молдав үндэстэн]] || 0.5 % |- | [[Крымын татарууд|Крымын татар]] || 0.5 % |- | бусад ард түмэн || 4.0 % |} [[Зураг:Ukrainians_in_national_costumes.jpg|thumb|right|200px|Украин хувцас]] [[Зураг:Ukraine_census_2001_Russian.svg|thumb|right|200px|Украины муж бүрт төрөлх орос хэлтний эзлэх хувь]] Украин дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|31–р]] олон хүнтэй улс юм. Гэсэн ч 1990 оноос Украины хүн амын тоо буурсаар байна. 1993 онд 52 сая байснаа 2001 онд тоолоход 48 сая , 2014 онд тооцоход 44,291,413 болжээ. 2010 оны үед мянган хүн тутамд 10 хүн төрж, 15 хүн өнгөрч байжээ. Одоо нэг км² газарт 77 хүн ноогдож байна. Аж үйлдвэр хөгжсөн дорнод нутаг ([[Донецк муж|Донецк]], [[Луганск муж|Луганск]], [[Харьков муж|Харьков]], [[Днепропетровск муж|Днепропетровск]]), Карпатын араар ([[Львов муж|Львов]], [[Ивано-Франковск муж| Ивано-Франковск]], [[Черновцы муж|Черновцы]]) хүн ам илүү шигүү оршин суудаг. === Ард түмэн === ==== Яс үндэс ==== Украины хүн амын дийлэнх олонх 77.8 хувийг [[украин үндэстэн]] эзэлж байна. Дараах 17.3 хувийг [[орос үндэстэн|оросууд]] бүрдүүлж, үлдсэн 4 хувьд [[беларусь үндэстэн|беларусь]], [[молдав үндэстэн|молдав]], [[Крымын татарууд|крымын татар]], [[болгар үндэстэн|болгар]], [[унгар үндэстэн|унгар]], [[румын үндэстэн|румын]], [[Польшууд|польш]], [[еврей]] хүмүүс байна. Украин, орос, беларусь, польш нь [[слав угсаатан]] юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас өмнө еврей, польш, германчууд одооныхоосоо илүү хувь эзэлдэг байсан. ==== Хэл бичиг ==== Украин, оросын хэл хоёул дорнод [[Слав хэл|слав]] бүлэгт хамаарагдана. Украин улс [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтноод [[украин хэл]]ээ албан ёсоор түлхүү хэрэглэх болсон ч зүүн нутгийн иргэдийн дунд [[орос хэл]] давамгайлсан хэвээр байна. 2001 оны хүн амын тооллогоор 67% нь төрөлх хэл нь украин, 30% нь төрөлх орос хэлтэй гэж мэдүүлсэн бол 2004 оны нийгмийн судалгаанд 42% украинаар, 45% оросоор хэлэлцдэгээ хэлжээ. Төрийн эрх баригчид орос хэлийг хязгаарлах талаар ихээхэн хүч чармайлт гаргаж байгаа. Украин, орос хоёул [[слав хэлний салбар|нэгэн төрлийн]], бас [[кирил үсэг|кирил үсгээр]] бичдэг ч үсэг нь шууд хөрвөхгүй. Тухайлбал украины ᠌"г" үсэг /h/ авиагаар хэлэгдэж, "ґ" нь [г], "i" нь [и], "ї" нь [йи], "и" нь [ы] (жишээ нь ''Київ'' = [[Киев|Кыйив]]) болж галиглагдана. Бас ''лицарь'' - [рыцарь] гэж гийгүүлэгч сэлгэдэг. ==== Шашин шүтлэг ==== Украинд шашин шүтэх нь хүний эрхийн хэрэг. Хүн ардын 88 % [[Христийн шашин|христийн шашин шүтдэг]], гол нь зүүн хэсэгт [[үнэн алдартны шашин|үнэн алдартны]], бас [[католик шашин|католик]], [[протестант]] шашны урсгалын ёс уламжлалтай. Энд Үнэн алдартны урсгал Христийн тооллын X—XII зуунаас дэлгэрсэн ба Киевийн, Москвагийн гэсэн хоёр сүмийг дагадгаараа дотроо ялгарна. Социалист дэглэмийн үед шашин шүтлэг хориотой байсан тул 1990-ээд оноос шашин итгэл үнэмшлээ сэргээж эхэлсэн. Крымын татарчууд [[ислам]] шашин, еврей нь [[иудейн шашин]] шүтдэг. === Хот суурин === Украины хүн амын 67.2% хот газар суурин суудаг. Украинд одоо [[Украины хот суурин|457 хот]], 886 [[балгас]] (томоохон суурин) , 28552 суурин (гацаа, тосгон) байна. [[Зураг:Kyiv (234807751).jpeg|thumb|200px|[[Киев|Киев хот]]]] {|class="wikitable" |+ Украин улсын 16 том хот |- valign="top" | * [[Киев]] (2,814,258 хүнтэй) * [[Харьков]] (1,441,622) * [[Одесса]] (1,003,705) *[[Днипро хот|Днипро]] (1,001,962) * [[Донецк]] (962,024) *[[Запорожье хот|Запорожье]] (772,600) * [[Львов]] (760,026) * [[Кривой Рог]] (664,499) || * [[Николаев]] (498,518 хүнтэй) * [[Мариуполь]] (486,856) *[[Луханск]] (431,109) * [[Винница]] (370,800) * [[Макеевка]] (358,156) * [[Севастополь]] (340,297) *[[Симферополь]] (336,330) * [[Херсон]] (302,526) |} == Эш түүх == === Эртний үе === [[Зураг:Vasnetsov_Bapt_Vladimir.jpg|180px|right|thumb|[[Владимир гүн]] 988 онд христийн шашинд оржээ]] Украинд [[палеолит]], [[неолитийн]] үеийн хүний ул мөр олддог. Судлаачид 300 гаруй эртний булш, газрыг нээн судалсан. Анхны оршин суугч нь [[киммер]] байв. Түүнийг иран угсааны [[скиф]] аймаг МЭӨ VII зуунд цохьсон. Мөн үеэс өмнөд эргээр [[Эртний Грек|Грекийн]] худалдааны суурин босч байлаа. МӨЭ 200 оноос скифийг [[сармат]] залгаж удалгүй баруун хойноос [[гот]] нүүн иржээ. Готыг Азиас ирсэн [[хүн (аймаг)|хүн]] аймаг 380 онд хөөж араас нь VII зуунд [[булгар]], дараа нь [[хазар]] зэрэг [[түрэг]] угсаатан ирж Украины дорно өмнөд нутагт суужээ. Харин Украины өрнө умард нутагт [[слав]] угсаатан байсан бөгөөд тэдгээр хэдэн аймгийг ''полян'', ''древлян'', ''северян'', ''бужан'' гэсэн нэрээр ялган судалсан. [[Зураг:Kievan_Rus_en.jpg|thumb|180px|left|XI зууны [[Киевийн Русь]]]] === Киевийн Русь === IX зуунаас [[дорнод слав]]чууд анхны төрт улсаа байгуулж эхэлсэн. [[Рюрик]] хэмээх [[варяг]] (умардын усчин, худалдаачин аймаг) хүн байгуулсан гэдэг бөгөөд [[Их Новгород|Новгородод]] (862—882) эзэн суусныг хүү [[Олег гүн|Олег]] нь залгаж [[Днепр]] мөрнөөр урагшилж [[Киев]]т (882—1240) төвлөжээ. Үнэндээ олон аймгийн холбоо байсаныг Киевийн их гүн толгойлдог байв. 988 онд Киевийн [[Владимир гүн|Владимир]] их гүн (980–1015) [[Визант]]аас [[христийн шашин|христийн шашныг]] ([[үнэн алдартны шашин]]) залж улсын шашин болгосон бол түүний хүү [[Цэцэн Ярослав]] (1019–1054) сүм дуган, номын сан, «''[[Русийн үнэн|правда роусьскаΙа]]''» (Русийн үнэн) гэсэн хууль цааз гаргаж улс иргэд ээ авч явжээ. [[Печенег]]т цохиулаад русийн хүч суларсан бөгөөд Украин орны дорнод нутагт [[кипчак]] аймаг орж иржээ. [[Киевийн Русь]] [[Владимир Монамах]] (1113–1125)-аас хойш үндсэндээ бутарч, нүүдэлчин аймгийн дайралтад ихээр өртөн суларч ухраад 1169 оноос хойш их гүн [[Владимир]] балгаснаа суудаг болсон ба эцэстээ 1240 онд [[Бат хан|Бат хааны]] удирдсан [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг [[Киев]]ийг шатааж нэгэн үеийг дуусгасан. [[Зураг:Rzeczpospolita2nar.png|thumb|180px|right|1619 он. XIV зуунаас Украины ихэнх нутаг [[Литва]], [[Польш]]ийн мэдэлд орсон]] === Хуваагдсан газар === [[Зүчийн улс]] Украины зүүн өмнөд хэсгийг хянаж байсан бөгөөд төв болон баруун хэсэгт слав ноёд урьдын адил байж [[Алтан Орд|Алтан ордод]] алба барьж байсан. 1321 онд Литвын [[Гедемин]] гүн [[Ирпень]] голын эрэгт дорнод славын цэргийг ялж Киев, [[Переяславль]], [[Белгород]] хотыг эзэлсэн бол 1340–1366 онд Польшийн [[III Казимир]] ван [[Галиц]]-[[Волынь]] нутгийг эзлэн авчээ. Үүнээс [[Литва]], [[Польш]] олонтоо халдаж байсаар их газрын эзэн суусан бөгөөд улмаар хот, суурин ч олныг үүсгэсэн юм. Үүний хажуугаар [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] өвийг залгаж 1441 онд [[Хажи I Герай]] [[Крым]] хавийн газарт [[Крымын ханлиг]]ийг байгуулсан нь 300 гаруй жил оршин тогтнож байсан. 1569 онд Литв, Польшийн дээдэс ураг холбосноор Украины ихэнх нутаг [[Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл]]ийн эзэмшил болжээ. Энэ үеэс нутгийн ноёд [[Польшууд|польш]]<nowiki/>уудыг дагаж [[католик]] шашинд ихээр орж байсан, нутгийн ард дарлагдаж байсан нь эргээд тэмцэл өдөөж XVI зуунд Польш, Крымын хилээр оросын [[казак]] анги бүрэлджээ. === Казак, Орос, Зөвлөлт === [[Зураг:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|thumb|right|180px|[[Хазагийн гетманы газар]]]] Харц язгуурт [[казак]]уудыг Польш эхэндээ татарын эсрэг ашиглаж байсан бол [[Богдан Хмельницкий]]н удирдсан [[Запорожье муж|Запорож мужийн]] казак 1648—1654 онд Польшийн эсрэг босч өөртөө засах эрх бүхий [[гетман|гетманы]] ноёлох ёсыг үүсгэжээ. Гетман ноёны газар нутаг Украины төв хэсгийг хамаарч зуу гаран жил оршсон (1649—1764) бөгөөд Украин улс байх оршил суурь болжээ. Польш, [[крымын татарууд|крымын татар]] ([[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] туркээр дэмжүүлсэн), [[Оросын Хаант Улс|Орос]], казакийн (Оросыг түшсэн) газар нутгийн тэмцэл хурцдан 1657–1686 онд гучин жил байлдсаны эцэст Орос, Польш хоёр Украиныг баруун зүүн хэсэгт таллан хуваан авчээ. 1709 онд казакийн гетман [[Иван Мазепа]] (1639–1709) Шведтэй хамсаж Оростой дайтаад алуулсан ба Оросын хатан хаан 1764 онд гетман тодруулахыг болиулж шууд оросын харьяа болгов. 1772-1795 онд Польшийнх байсан баруун нутгаас Галицыг [[Австри]], бусдыг Орос авсан төдийгүй 1783 онд [[Крым]] Орост нэгтгэгдсэн. Шинэ эзэлсэн газарт орос, Украинчууд шилжин суурьшиж [[Запорожье]] (1770), [[Кривой Рог]] (1775), [[Херсон]] (1778), [[Севастополь]] (1783), [[Николаев]] (1789), [[Одесса]] (1794), [[Луганск]] гээд олон хот үүсч хөгжжээ. [[Зураг:Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|thumb|140px|left|[[Тарас Шевченко]]]] XIX зуунаас Украин хөдөө аж ахуйн орон байхаа больж хотжиж, үйлдвэржиж эхэлсэн. Украин хэлээр бүтээл туурвисан яруу найрагч [[Тарас Шевченко]] (1814–1861), эрдэмтэн, улс төрч [[Михаил Драгоманов]] (1841–1895) гээд [[Украин үндэстэн]] сэргэж босчээ. 1863, 1876 оны Оросын хатан хааны шийдвэрээр [[Украин хэл]]ээр хэвлэн нийтлэхийг хориглож байв. Зууны төгсгөлд Драгоманов Украин нутаг [[Галиц]]ыг Австриас эргүүлэн авахаар хөөцөлдөж, тэнд тэмцэл өрнөж өөртөө засах эрх нь дээшилсэн ба XX зуунд Украиндаа нэгдсэн. [[Зураг:Ukraine-growth.png|thumb|180px|right|[[Зөвлөлт Украин|ЗСБН Украин]]ы газар нутгийн өөрчлөлт]] [[Дэлхийн I дайн]]д Орос, Австри эсрэг тал болж орсон бөгөөд үр дүнд нь хоёулаа задарсан. 1917–1920 онд Украинд зорилго нь ижил болоод өөр тав зургаан улс үүсэхээр өрсөлдсөн бөгөөд 1919 онд нутгийн дорнод талд [[Харьков]]т төвлөн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Украин]] шалгарчээ. 1934 онд [[Киев]]т нийслэллэсэн. Зөвлөлт Украин 1924 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орост]] нутаг өгч, 1939–1940 онд Польш, [[Румын]], [[Чехословак]]аас нутаг авсан ба 1954 онд Украин Орос оронд нэгдсэний 300 жилийн ойгоор Крымыг шилжүүлэн авсан байна. 1932–1933 онд хэдэн сая хүн өлсөж үхэж байв. [[Дэлхийн II дайн]]д Украин галын шугам болж их хохирсон бөгөөд 5–8 сая хүнээр хорогдсон гэдэг. Дайны дараа Украин аж үйлдвэржсэн бөгөөд төмөрлөгийн хүнд аж үйлдвэр, армийн зэвсэг техник, өндөр технологийн үйлдвэр хөгжиж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын нийт бүтээгдэхүүний 20–33 хувийг хийж байв. Украинаас [[Никита Хрущёв]], [[Леонид Брежнев]] зэрэг нам төрийн тэргүүн, тамирчин, урлагчин, эрдэмтэн гээд олон алдартан төрж гарсан. 1986 онд [[Чернобылийн осол|Чернобылийн АЦС]] дэлбэрч дэлхий дахиныг сэрээж байлаа. === Тусгаар Украин === [[Зураг:Joesjtsjenko_Marion_Kiev_2004.jpg|thumb|left|180px|Улбар шар хувьсгал]] 1991 онд [[ЗХУ]] задарч [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]] болгох, Украиныг тусгаар улс болгох бүх нийтийн санал асуулга Украинд болж 70, 90 хувиар тус тус дэмжигдэв. 1991 оны VIII сарын 24-нд Зөвлөлт Украины Дээд Зөвлөлөөс Украин улс тусгаар тогтносныг зарлан тунхаглаж, XII сарын 8, 21-нд Украины ерөнхийлөгч [[Леонид Кравчук]] Орос болон Беларусийн удирдагч нарын хамт ЗХУ-г задлан бутаргах, ТУХН-ыг үүсгэх Гэрээнд гарын үсэг зурсан. Тусгаар Украин бусдынхаа адил шилжилтийн хямралд орж, үнийн огцом өсөлт, эдийн засгийн огцом бууралттай 1990-ээд оныг үдсэн. 1996 онд [[Леонид Кучма]] улсын ерөнхийлөгч болсон ба төрийн хэлбэрийг [[холимог бүгд найрамдах засаг]] болгож шинэ Үндсэн хуулиа баталжээ. [[Зураг:2014-03-08._%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B2_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B5_015.jpg|thumb|right|180px|Орост нэгдэхийн төлөө [[Донецк]]ийн цуглаан]] Шинэ зуунд Украины ард түмэн хоёр тийш зүтгэв. 2004 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[Орос улс]]тай найрсаг Виктор Янукович ялсан боловч [[Европын холбоо]] рүү зүтгэсэн [[Виктор Ющенко]]г дэмжсэн олон түмэн «[[Улбар шар хувьсгал]]» хэмээгдсэн их жагсаал, цуглааныг үүсгэснээр дахин сонгууль явуулахад Ющенко дийлж 2005 оны эхнээс ерөнхийлөгч болсон. Орос шатдаг хийн нийлүүлэлтээр хавчиснаас 2010 онд [[Виктор Янукович]] сонгогджээ. 2013 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч В.Янукович Украин-Европын холбооны хамтран ажиллах гэрээг батлахыг больж, харин Оросоос их хэмжээний зээл хөнгөлттэй авахаар болсонд [[украин үндэстэн|украин]]-[[орос үндэстэн|орос]], баруун-зүүн нутгийнхны эрх ашиг дахин зөрж урьдын адил украинчууд нь Тусгаар тогтнолын талбайд цугласан («[[Евромайдан]]»). 2014 оны 2 дугаар сард Янукович аргагүйдэн Орос зугтан руу дүрвэж жагсагчид төрийн эрхэнд гарчээ. Гэтэл зай өгөлгүй [[орос үндэстэн]] олонхийг эзэлсэн [[Крым]], [[Севастополь]]д Украинаас салж [[Орос улс]]ад нэгдэх үйл явц огцом амжилттай бүтээд зогссонгүй дорнод хязгаарын [[Донецк|Донецк]], [[Луганск муж|Луганск]] мужид мөн ижил зорилготой [[Донбасс дахь дайн|дайн]] эхэлсэн. 2022 оны 2 дугаар сарын 24-нд ОХУ Донецк, Луганск дахь иргэдээ хамгаалах нэрээр Украин руу [[2022 онд Орос Украин руу довтолсон нь|довтлон оров]]. [[Орос-Украины дайн]] Украины эх газрыг хамарч, Крымээс гадна зүүн өмнөд хэсгийн 4 мужийг хамарсан, нийт улсын газар нутгийн 18%-иас илүүг эзлээд байлдсаар байна. Орос-Украины дайнд 500 мянга гаруй хүн амь үрэгдэж, 5-10 сая хүн дүрвэн нүүгээд байна. == Төр засаг == [[File:Chart_Constitution_of_Ukraine_EN.svg|Украины улсын үндсэн хуулиар эрх мэдлийг хуваарилсан|thumb|250px]] Украин нь хагас [[ерөнхийлөгчийн засаг]]тай, [[хууль тогтоох эрх мэдэл|хууль тогтоох]], [[гүйцэтгэх эрх мэдэл|гүйцэтгэх]], [[шүүх эрх мэдэл|шүүх]] гурван эрх мэдэл тусдаа [[парламентийн засаг]]тай [[улс]] юм. Украин улсын [[үндсэн хууль|үндсэн хуулийг]] Дээд хурал (Верховна Рада)-аар 1996 онд баталсан. [[Үндсэн хуулийн цэц]] нь үндсэн хууль зөрчигдсөн эсэхийг тодорхойлдог. Ерөнхийлөгч нь [[төрийн тэргүүн]] бөгөөд 5 жилийн хугацаатай, иргэдийн саналаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь "Сайд нарын танхим" буюу [[Засгийн газар]]т [[гадаад харилцаа]], [[аюулгүй байдал|аюулгүй байдлын]] [[сайд]] болон [[ерөнхий прокурор]]ыг тохоон томилох санал болгох эрхтэй. Хууль тогтоох дээд байгууллага Дээд хурал ([[Верховна Рада]]) нь 450 суудалтай нэг танхимтай. Энэхүү парламент нь гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч Засгийн газар, түүнийг удирдах [[Ерөнхий сайд]]ыг томилдог. [[Дээд шүүх]] нь шүүх эрх мэдлийн үндсэн байгууллага байна. Орон нутгийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч нутгийн удирдлагууд байна. Нутгийн зөвлөл, хотын дарга нар нь тухайн нутгийн сонгуулиар сонгогдож, нутгийн төсвийг захиран зарчуулдаг. Аймаг, тойрог зэрэг нутгийн удирдлагыг ерөнхийлөгч нь ерөнхий сайдтай зөвлөлдөн томилдог. === Гадаад харилцаа === 1945 онд [[ЗХУ]] нь [[НҮБ]]-ийг байгуулалцсанаар [[Зөвлөлт Украин]] нь НҮБ-ийн гишүүн болон нэгдсэн гэж үздэг. Тусгаар тогтносон Украин нь мөн НҮБ-ын гишүүн орон юм. 1992 онд ЗХУ бутрахад [[Орос]], Украин, [[Беларусь]] зэрэг орон нь ТУХН-ийг байгуулсан. 1998 онд Украин [[Европын холбоо]]той хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан. Украин нь улс төрийн хувьд [[ОХУ]]-тай ойр байх эсвэл [[Европын холбоо]] болон [[НАТО]] цэргийн эвсэлд эвсэх гэсэн хоёр талт үзлийн дунд тэлэгдсэн. Орос нь Украины энэхүү Европ, НАТО руу чиглэсэн хувьсгалд дургүйцсэнээр 2014 оноос эхлэн [[Орос-Украины дайн]]ыг эхлүүлж [[дэлхийн 2-р дайн]]аас хойших хамгийн том зэвсэгт мөргөлдөөнийг [[Европ]]т үүсгээд байна. Украин нь 2020 онд Европын холбооны гишүүн [[Польш]], [[Литва]]тай, 2021 онд тус холбоонд орохоор хүсэлт өгсөн [[Гүрж]], [[Молдав]]тай хамтран ажиллах санамж бичиг тус тус солилцсон. [[Зураг:UA_25th_brigade_BMP-1TS_02.jpg|thumb|Украины цэрэг. 2022 он]] === Цэрэг зэвсэг === ЗХУ задарсны дараа Украинд байсан [[цөмийн зэвсэг|цөмийн зэвсгүүдийг]] буулгаж Орост өгсөн ба [[цөмийн зэвсэггүй орон|цөмийн зэвсэгүй орны]] гэрээнд гарын үсэг зурж 1996 онд бүх цөмийн зэвсгийг зөөж гаргаж дууссан. Украин [[төвийг сахисан улс]] байхаа зарлаж, Тусгаар Украин нь зэвсэглэлийг бууруулж ЗХУ-ын үед 780 мянга байсан цэргийн тоог 300 мянга болтол бууруулсан. Одоогоор Украин 196 мянган цэргийн хүн, 900 бэлтгэл хүчинтэй. Украин нь [[НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаа]]нд хамрагдаж [[Сомали]], [[Ирак]], [[Косово]]д цэрэг илгээж байсан. [[НАТО]]-д элсэх хүсэл, хэлэлцээгээ 2000-аад оноос эхлүүлсэн. 2014 оноос эхэлсэн [[Орос-Украины дайн]]д олон улсаас дрон зэрэг зэвсэг нийлүүлсэн боловч [[пуужин]], [[тэсрэх бөмбөг|бөмбөгдөлтөөс]] хамгаалах зэвсэг дутмаг байна. Явган цэргүүд танк эсэргүүцэх, болон намаар ниссэн онгоц устгах зэвсгээр тоноглогдсон байна. 2023 оны 8-р сарын байдлаар АНУ-ын тооцоолсноор 2022 онд Орос Украин руу халдсанаас хойш Украины 100 мянга илүү цэрэг амь үрэгдсэн гэжээ. === Орон нутаг === [[File:Map_of_Ukraine_with_Cities.png|thumb|350px|Ukraine (2021) — major cities and adjacent countries|thumb|250px|1-р түвшний засаг захиргааны хуваарь. 2021 он]] Украин улс нь эхлээд 27 нутаг (24 [[муж]], 1 [[өөртөө засах бүгд найрамдах улс]] - [[Крым]]), 2 [[тусгай нөхцөлт хот]] - [[Киев]], [[Севастополь]])-аас бүрдсэн нэгдмэл төрийн байгууламжтай улс юм. 24 муж болон Крым нь цааш засаг захиргааны 2-р түвшинд 136 район (тойрог) болон орон нутгийн ач холбогдолтой хотуудад хуваагддаг. {| class="wikitable" style="min-width:65%" | colspan=2 align=center | [[Украин|Украин улсын нэгдүгээр түвшний засаг захиргааны 27 нутгийн хуваарь]] |- !colspan=2|24 муж |- | colspan=2 style="vertical-align:top;"|{{colbegin|colwidth=10em}} * [[Черкас муж|Черкас]] * [[Чернигов муж|Чернигов]] * [[Черновцы муж|Черновцы]] * [[Днепропетровск муж|Днепропетровск]] * [[Донецк муж|Донецк]] * [[Ивано-Франковск муж|Ивано-Франковск]] * [[Харьков муж|Харьков]] * [[Херсон муж|Херсон]] * [[Хмельницкий муж|Хмельницкий]] * [[Киев муж|Киев]] * [[Кировоград муж|Кировоград]] * [[Луханск муж|Луханск]] * [[Львов муж|Львов]] * [[Николаев муж|Николаев]] * [[Одесса муж|Одесса]] * [[Полтава муж|Полтава]] * [[Ровно муж|Ровно]] * [[Сумы муж|Сумы]] * [[Тернополь муж|Тернополь]] * [[Винница муж|Винница]] * [[Волынь муж|Волынь]] * [[Закарпат муж|Закарпат]] * [[Запорожье муж|Запорожье]] * [[Житомир муж|Житомир]] {{colend}} |- !1 өөртөө засах бүгд найрамдах улс !2 тусгай нөхцөлт хот |- | style="vertical-align:top;"| * [[Крым|Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс]] | style="vertical-align:top;"| * [[Киев]] * [[Севастополь]] |} === Эзлэгдсэн газар нутаг === 2014 онд [[Крым|Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс]], Тусгай нөхцөлт [[Севастополь]] хот нь ОХУ-д сайн дураараа нэгдсэн. Украин болон олон улс хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. 2022 онд ОХУ нь цэргийн хүчээр дайрч [[Луханск муж]], [[Донецк муж]], [[Запорожье муж]], [[Херсон муж]]ийн дийлэнх хэсгийг цэргийн хүчээр эзлээд байгаа. == Эдийн засаг == Украин улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 2025 оны тооцооллоор 205 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]] ([[Улс орнуудын ДНБ-ийн хэмжээ|58-р том]]) ба [[Худалдан авах чадвар]]аар тэгшитгэсэн ДНБ 690 тэрбум ам.доллар (45-р том) байна. Харгалзан [[нэг хүнд ноогдох нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|нэг хүнд ноогдох нэрлэсэн ДНБ]] 6200 ам.доллар (112-р том), ХЧТ-аар тэгшитгэсэн нэг хүнд ноогдох ДНБ 21000 ам.доллар (89-р том) байна. Нийт эдийн засгийн 5.8% [[хөдөө аж ахуй]], 26.5% [[аж үйлдвэр]], 67.8% [[үйлчилгээ]] салбарт бий болсон. Украин нь Европын орнуудтай харьцуулахад дунджаас доогуур амьдралтай. [[Ажилгүйдлийн түвшин]] 4.5%, [[ядуурлын түвшин]] 1%. [[Сарын дундаж цалин]] 2021 онд 525 ам.доллар байв. Украины хүн амын 5-15 хувь нь дундаж түвшний амьдралтай гэсэн ба улсын өрийн хэмжээ 2020 онд нэрлэсэн ДНБ-ийн 50%-тай тэнцэж байсан. [[Үнийн өсөлтийн түвшин]] 2025 онд өндөр буюу 12% байна. [[File:Spasiv_Rivne_Oblast_Ukraine_4.jpg|thumb|Ровно муж дахь тариалангийн талбай]] === Хөдөө аж ахуй === Украины хөдөө аж ахуй салбар том. Европын "талхны сагс" гэдэг хочтой. [[Улаан буудай]]н экспортоор дэлхийд эхний 5 байрт байна. Мөн [[наранцэцгийн тос]] (дэлхийн экспортын 50%), [[эрдэнэ шиш]] (дэлхийн экспортын 12%), [[арвай]] (14%), [[рапс]]ын ургамал тариалдаг (14%), гадаад улс руу гаргадаг. Наранцэцгийн тос үйлдвэрлэлийн «[[Кернел]]» компани байна. === Аж үйлдвэр === Украинд ашигт малтмалын олборлолт, хөнгөн үйлдвэр хөгжсөн. Украин нь түх төрлийн тээврийн хэрэгсэл, сансрын хөлөг үйлдвэрлэж байна. Эзлэгдсэн [[Донбасс]] нутагт нүүрс, шатдаг хийн нөөц их. Украины хамгийн том компани нь төмрийн «[[Метинвест]]», мөн төмрийн «[[АрселорМиттал Кривой Рог]]» компаниуд байна. === Үйлчилгээ === Украинд жижиглэн худалдааны «[[АТБ-Маркет]]», «[[Fozzy Group]]» компаниуд томдоо орно. [[File:Electricity_production_by_source,_Ukraine,_OWID.svg|thumb|Украин улсын эрчим хүч үйлдвэрлэлийн бүтэц. 1985-2024 он]] === Гадаад худалдаа === Гадаад худалдааны 50%-аас илүү хэсэг нь [[Европын холбоо]]той хамаралтай. Түүн дотроо экспорт импортын 11% [[Польш]], 7% [[Испани]], 7% [[Герман]] голлодог. Үүнээс гадна [[Хятад]]аас импортын 20%, экспортын 6% харилцан хамааралтай. Дайны нөлөөгөөр Африкийн Эритрей зэрэг олон оронд Украинаас ирдэг үр, тариа ховордож байгаа. === Эрчим хүч === Укрианд [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[цөмийн энерги]], [[газрын тос]]ноос [[цахилгаан]] болон [[дулаан]] гаргаж байна. Нүүрсний салбар дайнаас болж сүйдсэн. Цахилгааны тал хувийг цөмийн энерги, нүүрсээс гарган авдаг. Европ тив дэх хамгийн том атомын цахилгаан станц болох [[Запорожьегийн цахилгаан станц]] нутгийн төв хэсэгт байрладаг. [[Эрчим хүч]] үйлдвэрлэлийн «[[ДТЕК]]» компани байна. Украин шатдаг хийн импортоо [[ОХУ]]-аас 2015 оноос эхлэн бууруулсан ба ОХУ нь [[Нордстрийм]] шугмыг ашиглах болсноор Украинаар дамжин өнгөрдөг шатдаг хийн хэмжээ буурчээ. === Аялал жуулчлал === Дайнаас өмнө аялал [[жуулчлал]]ын орлого өндөр байсан. [[Украины долоон гайхамшиг]], [[Украины байгалийн долоон гайхамшиг]] зэрэг үзвэрийн газруудыг тодруулсан ба байгалийн газрын байц олон янз тул [[Хар тэнгис]]ийн эрэг дагуу амрах, [[ууланд гарах]], [[цанаар гулгах]] гэх мэт болон эртний [[цайз]] шилтгээн, [[сүм]] хийдийг сонирхон жуулчид ирдэг байв. [[Киев]], [[Львов]], [[Одесса]] хотуудад жуулчдын гол хотууд байсан. == Мөн үзэх == * [[Хмельницкийн бослого]] * [[Запорожийн Сичь]] * [[Казак]] * [[Казакийн гетманы газар]] * [[Зөвлөлт Социалист Украин Улс]] == Цахим холбоос == * {{commons|Україна}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Украин| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Зүүн Европ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] 51hsgbwqqjmg0lota8lopwl0l4hhl73 0 8421 869714 807298 2026-09-14T22:28:34Z Enkhsaihan2005 64429 869714 wikitext text/x-wiki {{Short description|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлаг}} {{Инфобокс байгууллага | name = Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага | image = World Meteorological Organization Logo.svg | image_size = 250px | map = | map_size = | map_caption = | type = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлагийн жагсаалт|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлаг]] | abbreviation = WMO | leader_title = Тэргүүн | leader_name = '''Ерөнхийлөгч''' <br /> [[Абдулла Аль Мандус]], АНЭУ<br /> <small>(2023 оноос)<ref>{{cite web | url=https://wmo.int/media/news/executive-council-opens-new-office-holders#:~:text=New%20WMO%20President%20Dr.,chaired%20the%20Executive%20Council%20meeting | title=Executive Council opens with new office holders |work=public.wmo.int | date=5 June 2023 |access-date=2026-09-14}}</ref> </small> <br /> '''Ерөнхий нарийн бичгийн дарга'''<br /> [[Селесте Сауло]], Аргентин<br /><small>2024 оноос</small> | status = Идэвхтэй | formation = {{start date and age|1950|3|23|df=yes}} | headquarters = Женев, Швейцар | website = {{URL|https://public.wmo.int/en|wmo.int}} | parent_organization = [[НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл]] | subsidiaries = | footnotes = }} '''Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага''' ({{lang-fr|Organisation Météorologique Mondiale}} - OMM, {{lang-en|World Meteorological Organization}} - WMO) нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] тусгай байгууллагуудын нэг бөгөөд цаг уур судлалын олон улсын стандартчилал, зохицуулалтыг хариуцдаг. НҮБ-ын харьяа байгууллага биш тул гишүүн бус орон, бүс нутаг ч гишүүнээр элсэх боломжтой. [[1873]] онд байгуулагдсан '''Олон Улсын Цаг Уур Судлалын Байгууллага''' (IMO=International Meteorological Organization) хөгжлийнхөө явцад үгүй болж, [[1951]] онд WMO байгуулагдсан юм. [[2007]] оны 4 сарын байдлаар дэлхийн 182 орон, 6 бүс нутаг элссэн. Төв нь [[Швейцар]]ын [[Женев]]т байдаг. == Төслүүд == Олон улсыг хамарсан томоохон төслүүдээс дурьдвал, * Дэлхийн агаар мандлыг судлах төсөл - (GAW:Global Atmosphere Watch) [[Хүлэмжийн хий]], [[Озоны давхарга|Озоны давхаргын]] цоорхой, нимгэрэлт, [[хүчиллэг бороо]] зэрэг дэлхийн байгаль орчны асуудлуудаас [[агаар мандал]]тай холбоотой хэсгийг шинжлэх ухааны үүднээс судлах төсөл. [[1989]] оноос хэрэгжиж эхэлсэн. * Дэлхийн цаг агаарыг судлах төсөл - (WWW:World Weather Watch) * [[Өмнөд туйл]]ын судалгааны төсөл * Дэлхийн цаг уурын хөтөлбөр - (WCP:World Climate Programme) * Цаг уур судлалын хэрэглээний хөтөлбөр - (AMP:Applications of Meteorology Programme) == Мөн үзэх == * [[Цаг уурын судалгааны хиймэл дагуул]] == Гадаад холбоос == * [http://www.wmo.int/pages/index_en.html Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага] (англи хэлээр) == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Женев дэх олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг|Цаг уур судлал]] [[Ангилал:Цаг уур судлалын байгууллага]] [[Ангилал:1950 онд байгуулагдсан]] {{meteo-stub}} {{UN-stub}} 7xnsryx0rxfsomnmq8l5c65osybmnpd 0 9032 869710 805639 2026-09-14T21:55:51Z ~2026-49824-97 107485 Оруулсан өөрчлөлт: "Үйлдвэрлэл" хэсэгт ноолуурыг хавар самаар самнаж авдаг тухай өгүүлбэрийн дараа хоёр эх сурвалж нэмсэн. Мөн "Эшлэл" хэсгийг нэмсэн. Засварын тайлбар: Ноолуурыг хавар самнаж авдаг тухай өгүүлбэрт эх сурвалж нэмэв 869710 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Kaschmirschal 1.jpg|thumb|Ноолууран ороолт]] '''Ноолуур''' нь зарим [[амьтан|амьтны]] зөөлөн унгарил [[үс]] юм. Гол төлөв энэ үгийг [[ямаа]]ны үсийг нэрлэхэд хэрэглэдэг. == Онцлог == Ноолуур нь нарийн ширхэгтэй, нягт ихтэй боловч хөнгөн, дулаан алдадгүй чанартай, дээд зэрэглэлийн бүтээгдэхүүн юм. Байгалийн өнгө нь цагаан, саарал, бор байдаг. Ноолуурын чанарыг түүний нарийн чанар, цагаан өнгө, уртаар нь шинжинэ. Нарийн байх тусмаа зөөлөн болдог. Цагаан ноолуур нь цайруулах шаардлагагүй тул бага гэмтдэгээс гадна, өнгө сайн ордог байна. == Үйлдвэрлэл == Ноолуурын ямаа нь эрс тэс уур амьсгалтай нутагт амьдардаг тул бүдүүн ширхэгтэй ноосоор бүрхэгдсэн байх бөгөөд түүний дотор талаар зөөлөн, нарийн үс байдаг. [[Хавар]] болж дулаарах үед тэрхүү үсийг тусгай самаар самнаж авдаг нь ноолуур юм.<ref>{{Cite web |title=Ноолуур |url=https://www.britannica.com/topic/cashmere |website=Encyclopaedia Britannica |language=en |access-date=2026-09-14}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ноолуур яагаад үнэтэй байдаг вэ? |url=https://royal-wool.ru/stati/chto-takoe-kashemir-dorogo-li-on-stoit/ |website=Royal Wool |language=ru |access-date=2026-09-14}}</ref> Нэг ямаанаас 150-300 грамм л ноолуур гардаг байна. Мөн эрлийз үүлдрийн ямаанаас 1 кг хүртэл ноолуур гарах нь бий. Иймээс ноолуурын үйлдвэрлэл хязгаарлагдмал, өртөг өндөртэй тул үнэтэй бүтээгдэхүүн болно. Ноолуурын ямаа нь [[Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын баруун хойд хэсэг, [[Дундад Ази]], [[Балба|Балбын]] Гималай орчмын бүс, [[Иран]]ы уулархаг нутгаар тархсан байдаг. Боловсруулаагүй ноолуурын үйлдвэрлэлээр дэлхийд Монгол улс тэргүүлдэг бөгөөд жилийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ нь 15 мянга орчим тонн гэж үздэг. Дараа нь Хятад 10.000 гаруй тонн, түүнчлэн [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], Иран, [[Афганистан]], [[Турк]], Дундад Азийн орнууд орно. Дэлхийн хэмжээнд ноолуурын үйлдвэрлэлийн нийт хэмжээ нь 25,000 тонн байдаг. Боловсруулаагүй ноолуураас тослог, хаг хог, технологт тохирохгүй хялгас зэргийг ялгаснаар ноолууран бүтээгдэхүүн хийхэд бэлэн болно. Боловсруулсан ноолуурын нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээ 15,000 тонн болно. == Хэрэглээ == Ноолуурыг будаж, ноолууран утас болгосны дараа [[цамц]], [[ороолт]], [[малгай]], [[бээлий]], [[оймс]], [[цув]], [[хантааз]], [[дотуур хувцас]], [[унтлагын хувцас]], [[алчуур]], [[хөнжил]] зэргийг хийнэ. [[Хонины ноос]], [[нийлэг утас]] зэрэгтэй хольж ашиглах тохиолдол бий. == Монголын ноос ноолуурын үйлдвэрлэгчид == [[Говь (компани)|Говь]] [[Гоёл кашмер]] Эвсэг кашмер [https://web.archive.org/web/20230427064122/https://munguncashmere.mn/ Мөнгөн кашмер] == Эшлэл == {{Reflist}} == Мөн үзэх == *[[Ямаа]] == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20210616043204/http://www.mongoltextile.mn/home/mn Монголын Ноос Ноолуурын Холбоо] [[Ангилал:Амьтны үсэн бүтээгдэхүүн]] [[Ангилал:Ноос]] [[Ангилал:Малын түүхий эд]] [[Ангилал:Амьтны хялгас]] 2k1urlqf2cunq5i1ont06aujqrwjaff 0 9223 869673 869414 2026-09-14T12:28:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869673 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8 0 9311 869669 854722 2026-09-14T12:01:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869669 wikitext text/x-wiki {{Short description|Канадын Онтарио мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Торонто | native_name = Toronto | settlement_type = [[Онтариогийн хотын жагсаалт|Хот]] ([[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт]]) | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = CC 2022-06-18 193-Pano (cropped) 01.jpg |caption1 = Торонтогийн хотын төв болон [[CN цамхаг]] |image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg |caption2 = [[Онтариогийн парламентын ордон]] |image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg |caption3 = [[Торонто хотын захиргааны байр|Захиргааны байр]] |image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg |caption4 = [[Хамбер Бэй нуман гүүр]] |image5 = Casa Loma (23170005321).jpg |caption5 = [[Каса Лома]] |image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg |caption6 = [[Хааны Онтарио музей]] |image7 = Scarborough bluffs -b.jpg |caption7 = [[Скарборо Блаффс]] }} | image_size = 250px | image_flag = Toronto Flag.svg | flag_size = 125px | flag_link = Торонтогийн далбаа | image_seal = Coat of arms of Toronto.png | seal_type = Сүлд | seal_size = 95px | seal_link = Торонтогийн сүлд | image_blank_emblem = Toronto, City of.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 140px | etymology = [[Могаук хэл]]ний {{lang|iro|tkaronto}} гэдэг үгнээс гаралтай, [[Симко нуур|Синко]], [[Кучичинг нуур]]ын хоорондох сувгийн нэр | nicknames = | motto = Diversity Our Strength<ref>{{cite web |url=https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |website=www.toronto.ca |title=History of City Symbols |publisher=Торонто хот |year=2020 |access-date=2026-04-25 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812134238/https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |url-status=live |last1=Хот |first1=Торонто }}</ref><ref>{{cite book |title=The Social Construction of Diversity: Recasting the Master Narrative of Industrial Nations |last1=Харзиг |first1=Кристиан |last2=Жуто |first2=Даниэль |author2-link=Даниэль Жуто |last3=Шмит |first3=Ирина |publisher=Berghahn Books |year=2006 |isbn=978-1-57181-376-3 |page=310 |quote=1998 онд шинээр нэгдсэн Торонто хотын зөвлөлийн анхны үйл ажиллагааны нэг хотын энэхүү мэдрэмжийг тусгаж, дүрслэн харуулахын тулд "Олон талт байдал бидний хүч" уриаг албан ёсны уриа болгон баталсан байв. }}</ref></br>Олон талт байдал бидний хүч | image_map = {{maplink | id = Q172 | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 270 | frame-height = 270 | frame-lat = 43.725518 | frame-long = -79.390531 | zoom = 9 | type = shape | marker = city | stroke-width = 2 | stroke-color = #0096FF | fill = #0096FF | fill-opacity = 0.1 }} | coordinates = {{coord|43|39|09|N|79|22|54|W|region:CA-ON_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Онтарио#Канад#Хойд Америк | pushpin_mapsize = 250px | pushpin_map_caption = Онтарио дахь байршил##Канад дахь байршил##Хойд Америк дахь байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Канад}} | subdivision_type1 = [[Канадын муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Онтарио}} | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = {{start date and age|1793|08|27|mf=y}} ([[Йорк, Дээд Канад|Йорк]]) | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] | established_date2 = {{start date and age|1834|03|06|mf=y}} ([[Торонто хотын захиргаа|Торонто Хот]]) | established_title3 = [[Онтариогийн засаг захиргааны хуваарь|Хэсэг болгон нэгтгэсэн]] | established_date3 = {{start date and age|1953|01|20|mf=y}} ([[Их Торонто хот]]) | established_title4 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]] | established_date4 = {{start date and age|1998|01|01|mf=y}} (одоогийн Торонто хот) | parts_type = [[Торонтогийн нэгдэл|Нийгэмлэгүүд]] | parts = {{hlist|[[Зүүн Йорк]]|[[Йорк, Торонто|Йорк]]|[[Скарборо, Онтарио|Скарборо]]|[[Хойд Йорк]]|[[Хуучин Торонто]]|[[Этобикок]]}} | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөлийн тогтолцоотой]] [[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт хотын захиргаа]] | governing_body = [[Торонто хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Торонто хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Оливиа Чоу]] | unit_pref = Metric | total_type = Хот | area_footnotes = <ref name=CityPop/><ref name=UAPop/><ref name=CMAPop/> | area_magnitude = | area_total_km2 = 631.10 | area_urban_km2 = 1829.05 | area_metro_km2 = 5902.75 | elevation_m = 76.5 | population_as_of = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]] | population_footnotes =<ref>{{cite web |title=Тооллогын танилцуулга, 2021 оны тооллого |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=Toronto&DGUIDlist=2021A00053520005&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |website=www12.statcan.gc.ca |date=2022-02-09 |publisher=Канадын статистикийн алба |access-date=2024-10-26 |archive-date=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210174708/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=Toronto&DGUIDlist=2021A00053520005&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |url-status=live}}</ref> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]]<br />Канадад [[Канадын хамгийн том хотын захиргаадын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_density_km2 = 4,427.8 | population_total = 2,794,356 | population_blank1_title = Бөөгнөрөл | population_blank1 = 6,202,225 | population_blank2_title = Бүс нутаг | population_blank2 = 9,765,188 | pop_est_as_of = 2025<!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--> | population_est = 3,271,830<!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--><ref name="statscanestimates">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|title=Population estimates, July 1, by census division, 2021 boundaries|date=2026-01-14|access-date=2026-04-23|publisher=[[Канадын статистикийн алба]]|archive-date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207151950/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Торонточууд | population_note = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = [[Канадын шуудангийн кодын жагсаалт: M|M]] | area_codes = [[Бүс нутгийн код 416, 647 болон 437|416, 647, 437]] | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank_info_sec1 = {{CAD|link=yes}}430.9&nbsp;тэрбум (2020)<ref>{{cite web | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) үндсэн үнээр, тооллогын хотын нутаг дэвсгэр (CMA) | date=2023-12-06 | access-date=2024-10-26 | archive-date=2021-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210122184338/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank1_info_sec1 = {{CAD}}62,873 (2019) | timezone = [[Дорнод цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −05:00 | timezone_DST = [[Дорнод цагийн бүс|EDT]] | utc_offset_DST = −04:00 | website = {{Official URL}} }} '''Торонто''' (англи. ''Toronto'' [təˈrɒntoʊ], нутгийнхан. [təˈrɒnoʊ], [ˈtrɒnoʊ], [-nə]) нь [[Канад]]ын хамгийн том хот бөгөөд [[Онтарио]] мужийн нийслэл болно.<ref>{{Cite web |url=http://www.gov.on.ca/ont/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_252/_s.7_0_A/7_0_252/_l/en?docid=004690 |title=History of Ontario's Legislative Buildings|publisher=Government of Ontario |accessdate=2007-07-13}}</ref> Тус хот [[Онтарио нуур]]ын баруун хойд эрэг дээр оршдог. 2.5 сая гаруй оршин суугчтай тус хот нь [[Хойд Америк]]т хүн амаараа тавд орох хот юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm |title= City of Toronto: Toronto Overview |work=City of Toronto |date=2007 |assessdate=2007-07-09}}</ref> Торонто нь [[Их Торонтогийн бүс]]ийн төвд байрладаг бөгөөд 8.1 сая оршин суугчтай [[Алтан тах]] хэмээх Онтарио мужийн төв өмнөд хэсгийн хүн ам шигүү суурьшсан бүсэд багтдаг.<ref>Total population of the Greater Toronto Area comprises the regional municipalities of [[Regional Municipality of Durham, Ontario|Durham]] (561,258), [[Regional Municipality of Halton, Ontario|Halton]] (439,256), [[Regional Municipality of Peel, Ontario|Peel]] (1,159,405) and [[Regional Municipality of York, Ontario|York]] (892,712). These population figures are taken from {{cite web |date=[[2007-03-13]] |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census divisions, 2006 and 2001 censuses - 100% data |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&PR=35&SR=1&S=3&O=D |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906235914/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&PR=35&SR=1&S=3&O=D |archive-date=2007-09-06 |accessdate=2007-03-18 |publisher=[[Statistics Canada]]}}</ref><ref name=Provstat>The fact that these municipalities form the GTA is stated in {{cite web |url = http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/ |title = Ontario Population Projections Update, 2005-2031 Ontario and Its 49 Census Divisions |publisher = [[Ministry of Finance (Ontario)|Ministry of Finance]], Government of Ontario |year = 2006 |month = April |accessdate = 2007-03-18 |quote = The Greater Toronto Area (GTA), comprised of the City of Toronto and the regional municipalities of Durham, Halton, Peel and York,&nbsp;... |archive-date = 2007-06-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070613215519/http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/ |url-status = dead }}</ref><ref name="2006CensGGH">{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/subprov4.cfm#ggh |title=Portrait of the Canadian Population in 2006: Subprovincial population dynamics, Greater Golden Horseshoe |work=[[Statistics Canada]], 2006 Census of Population |date=[[2007-03-13]] |accessdate=2007-03-13 |archive-date=2007-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315195135/http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/Subprov4.cfm#ggh |url-status=dead }}</ref> Канадын 2006 оны хүн амын тооллогоор Метрополитан бүсийн хүн ам 5,113,149,<ref name="2006censuspop" /> бөгөөд Их Торонто бүсийн хүн ам 5,555,912.<ref name=Provstat/> [[Канад]]ын эдийн засгийн нийслэлийн хувьд Торонто нь дэлхийн хот гэж тооцогддог<ref>"{{Webarchiv|url=http://mail.architexturez.net/+/In-Enaction/archive/msg00800.shtml |wayback=20130207105717 |text=What makes a global city? |archiv-bot=2023-09-26 19:13:05 InternetArchiveBot }}", (2007)</ref> ба дэлхийн хамгийн том санхүүгийн төвүүдийн нэг юм.<ref>"[http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html]", ''[[Toronto Star]]'' (2004). Retrieved on 2007-07-08.</ref> Торонтогийн эдийн засгийн тэргүүлэх салбаруудаас дурдвал [[санхүү]], бизнесийн үйлчилгээ, [[цахилгаан холбоо]], [[агаар-сансар]], [[тээвэр]], [[мэдээллийн хэрэгсэл]], [[урлаг]], [[кино]], [[телевиз]], [[хэвлэл]], [[компьютерийн програм хангамж]], [[анагаах ухаан]], [[боловсрол]], [[аялал жуулчлал]], [[спорт]]ын салбарууд болно.<ref name="TorontoEconomy">[http://www.toronto.ca/ City of Toronto] (2007) - [http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm Toronto economic overview], {{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/clusteroverview.htm |wayback=20070930031343 |text=Key industry clusters |archiv-bot=2026-09-14 12:01:09 InternetArchiveBot }} and [http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/pdf/economy.pdf A Diversified Economy]. Retrieved on [[2007-03-01]].</ref><ref>{{cite web |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |title=Toronto Competes |author=ICF Consulting |year=2000 |month=February |accessdate=2007-03-01 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |title=Toronto Competes |author=ICF Consulting |year=2000 |month=February |accessdate=2007-03-01 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |url-status=dead }}</ref> [[Торонтогийн хөрөнгийн бирж]] нь дэлхийд долоод ордог том бирж бөгөөд Канадын олон корпорациудын нэгэн адил тус хотод төв байртай юм. Торонтогийн хүн ам олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн,<ref name=diverse_city>{{cite book |last = Flew |first = Janine |authorlink = |coauthors = Humphries, Lynn ; Press, Limelight ; McPhee, Margaret |title = The Children's Visual World Atlas |publisher = Fog City Press |date = 2004 |location = [[Sydney, Australia]] |pages = 76 |url = |doi = |id = |isbn = 1 740893 17 4 }}</ref><ref name=facts_of_Toronto>{{cite web |url = http://allabout-toronto.com/ |title = City of Toronto, Ontario |publisher = |date = |accessdate = 2007-07-06 |archive-date = 2007-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929162756/http://allabout-toronto.com/ |url-status = dead }}</ref> бөгөөд Канад руу ирэх цагаачдын очдог нэг гол газар юм.<ref name="toronto_diversity" /> Торонто нь тухайн улсдаа төрөөгүй оршин суугчдын эзлэх хувиар дэлхийд хамгийн дээгүүр ордог. Тухайлбал хүн амынх нь 49% нь Канадаас өөр улсад төрсөн ажээ.<ref name=diverse_city/><ref name=facts_of_Toronto/><ref name="toronto_diversity">{{cite web |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |title=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement (electronic version) |author=Citizenship and Immigration Canada |year=2006 |month=September |accessdate=2007-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311043934/http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |archivedate=2007-03-11 |url-status=live }}</ref> Хотын гэмт хэргийн хувь хэмжээ бага, байгаль орчин цэвэр, амьжиргааны түвшин өндөр, олон үндэстэн ястанд найрсаг тул Торонто дэлхийн хамгийн таатай хотуудын нэгэнд тооцогддог.<ref name=best>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/10/04/eui.survey/index.html |title=Vancouver is 'best city to live' |publisher=[[CNN]] |date=[[2005-10-05]] |accessdate=2007-03-05}}</ref><ref name=quality>{{cite web |url=http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&filePath=/attachments/English/QOL_Survey2006_table.pdf |title=Mercer 2006 Quality of Living Survey |author=Mercer Human Resource Consulting |year=2006 |month= |accessdate=2007-03-05 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625002953/http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&filePath=%2Fattachments%2FEnglish%2FQOL_Survey2006_table.pdf |url-status=dead }}</ref> Үүний зэрэгцээ Торонто нь 2006 оны байдлаар Канадын амьжиргааны өртөг хамгийн өндөр хот болсон.<ref>{{cite news|first=Eric|last=Beauchesne|title=Toronto pegged as priciest place to live in Canada|publisher=CanWest News Service|date=[[24 June]] [[2006]]|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=245b1dc8-1b43-46cb-bd84-6e78ab8a5afb&k=54140|accessdate=2007-03-05}}</ref> Residents of Toronto are called ''[[List of people from Toronto|Torontonians]]''. ==Газар зүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line= Y |width=auto |location= Торонто ({{coord|43|40|N|79|24|W|type:landmark_region:CA-ON|name=Toronto (The Annex)}}; өндөр: {{cvt|112.5|m}}; 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1840–одоо | Jan maximum humidex = 15.7 | Feb maximum humidex = 12.2 | Mar maximum humidex = 21.7 | Apr maximum humidex = 31.6 | May maximum humidex = 39.8 | Jun maximum humidex = 44.5 | Jul maximum humidex = 43.0 | Aug maximum humidex = 42.6 | Sep maximum humidex = 43.8 | Oct maximum humidex = 31.2 | Nov maximum humidex = 26.1 | Dec maximum humidex = 17.7 | year maximum humidex = 44.5 | Jan record high C = 16.1 | Feb record high C = 19.1 | Mar record high C = 26.7 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 36.7 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 38.9 | Sep record high C = 37.8 | Oct record high C = 30.8 | Nov record high C = 23.9 | Dec record high C = 19.9 | year record high C = 40.6 | Jan high C = −0.3 | Feb high C = 0.6 | Mar high C = 5.1 | Apr high C = 11.7 | May high C = 18.8 | Jun high C = 24.2 | Jul high C = 27.0 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 22.0 | Oct high C = 14.6 | Nov high C = 8.1 | Dec high C = 2.6 | year high C = 13.4 | Jan mean C = −3.5 | Feb mean C = −2.7 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 7.8 | May mean C = 14.5 | Jun mean C = 19.8 | Jul mean C = 22.5 | Aug mean C = 21.9 | Sep mean C = 17.9 | Oct mean C = 11.2 | Nov mean C = 5.2 | Dec mean C = -0.1 | year mean C = 9.7 | Jan low C = −6.7 | Feb low C = -6.0 | Mar low C = −1.8 | Apr low C = 3.9 | May low C = 10.0 | Jun low C = 15.3 | Jul low C = 18.1 | Aug low C = 17.7 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 7.7 | Nov low C = 2.3 | Dec low C = −2.7 | year low C = 6.0 | Jan record low C = -32.8 | Feb record low C = -31.7 | Mar record low C = -26.7 | Apr record low C = -15.0 | May record low C = -3.9 | Jun record low C = -2.2 | Jul record low C = 3.9 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -8.9 | Nov record low C = -20.6 | Dec record low C = -30.0 | year record low C = -32.8 | Jan chill = -37 | Feb chill = -34 | Mar chill = -26 | Apr chill = -17 | May chill = -8 | Jun chill = 0 | Jul chill = 0 | Aug chill = 0 | Sep chill = 0 | Oct chill = -8 | Nov chill = -17 | Dec chill = -34 | year chill = -37 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 64.6 | Feb precipitation mm = 53.9 | Mar precipitation mm = 52.8 | Apr precipitation mm = 78.0 | May precipitation mm = 76.4 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 76.5 | Aug precipitation mm = 71.9 | Sep precipitation mm = 69.4 | Oct precipitation mm = 69.1 | Nov precipitation mm = 70.8 | Dec precipitation mm = 57.8 | year precipitation mm = 822.7 | rain colour = green | Jan rain mm = 29.1 | Feb rain mm = 29.7 | Mar rain mm = 33.6 | Apr rain mm = 61.1 | May rain mm = 82.0 | Jun rain mm = 70.9 | Jul rain mm = 63.9 | Aug rain mm = 81.1 | Sep rain mm = 84.7 | Oct rain mm = 64.3 | Nov rain mm = 75.4 | Dec rain mm = 38.2 | year rain mm = 714.0 | snow colour = green | Jan snow cm = 37.2 | Feb snow cm = 27.0 | Mar snow cm = 19.8 | Apr snow cm = 5.0 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.1 | Nov snow cm = 8.3 | Dec snow cm = 24.1 | year snow cm = 121.5 | unit precipitation days = 0.2 мм | Jan precipitation days = 16.3 | Feb precipitation days = 12.8 | Mar precipitation days = 13.0 | Apr precipitation days = 13.1 | May precipitation days = 13.4 | Jun precipitation days = 12.1 | Jul precipitation days = 11.7 | Aug precipitation days = 9.5 | Sep precipitation days = 10.2 | Oct precipitation days = 11.4 | Nov precipitation days = 13.0 | Dec precipitation days = 13.7 | year precipitation days = 150.2 | unit rain days = 0.2 мм | Jan rain days = 5.4 | Feb rain days = 4.8 | Mar rain days = 7.9 | Apr rain days = 11.2 | May rain days = 12.7 | Jun rain days = 11.0 | Jul rain days = 10.4 | Aug rain days = 10.2 | Sep rain days = 11.1 | Oct rain days = 11.7 | Nov rain days = 10.9 | Dec rain days = 7.0 | year rain days = 114.1 | unit snow days = 0.2 см | Jan snow days = 12.0 | Feb snow days = 8.7 | Mar snow days = 6.5 | Apr snow days = 2.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.08 | Nov snow days = 3.1 | Dec snow days = 8.4 | year snow days = 40.9 | Jan sun = 85.9 | Feb sun = 111.3 | Mar sun = 161.0 | Apr sun = 180.0 | May sun = 227.7 | Jun sun = 259.6 | Jul sun = 279.6 | Aug sun = 245.6 | Sep sun = 194.4 | Oct sun = 154.3 | Nov sun = 88.9 | Dec sun = 78.1 | year sun = 2066.3 | Jan percentsun = 29.7 | Feb percentsun = 37.7 | Mar percentsun = 43.6 | Apr percentsun = 44.8 | May percentsun = 50.0 | Jun percentsun = 56.3 | Jul percentsun = 59.8 | Aug percentsun = 56.7 | Sep percentsun = 51.7 | Oct percentsun = 45.1 | Nov percentsun = 30.5 | Dec percentsun = 28.0 | year percentsun = 44.5 |humidity colour = green | time day = 15:00 LST | Jan humidity = 68.0 | Feb humidity = 65.4 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 53.4 | May humidity = 53.1 | Jun humidity = 55.2 | Jul humidity = 54.3 | Aug humidity = 56.7 | Sep humidity = 59.6 | Oct humidity = 65.0 | Nov humidity = 67.1 | Dec humidity = 70.9 | year humidity = 60.6 |source 1 = [[Environment and Climate Change Canada]]<ref name= "annex">{{cite web | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnName_1991&txtStationName_1991=toronto&searchMethod=contains&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=207000000&dispBack=1 | work = 1991 to 2020 Canadian Climate Normals | title = Toronto (City) | publisher = Environment and Climate Change Canada | id = Climate ID: 6158350 | date = 2024-03-27 | access-date= 2026-04-25}}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230925205644/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=5051&dispBack=0 | archive-date = 2023-09-25 | url-status = live | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=5051&dispBack=0 | work = 1981 to 2010 Canadian Climate Normals | title = Toronto | publisher = Environment and Climate Change Canada | id = Climate ID: 6158350 | date = 2023-09-18 | access-date = 2026-04-25}}</ref> }} == Эгч дүү хотууд == ;Түнш хотууд * [[Файл:Flag of the United States.svg|25px]] [[Чикаго]], [[АНУ]] * [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Чунчин]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] * [[Файл:Flag of Germany.svg|25px]] [[Франкфурт-ам-Майн|Франкфурт]], [[Герман]] * [[Файл:Flag of Italy.svg|25px]] [[Милан]], [[Итали]] * [[Файл:Flag of Brazil.svg|25px]] [[Сан-Паулу]], [[Бразил]]<ref>{{cite web|url=http://www2.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/ingles/descentralized_cooperation/sister_cities/0001|title=Prefeitura.Sp - Descentralized Cooperation<!-- Bot generated title -->}}</ref> ;Найрамдалт хотууд * [[Файл:Flag of Vietnam.svg|25px]] [[Хо Шин Мин хот]], [[Вьетнам]] * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Киев]], [[Украин]] * [[Файл:Flag of Ecuador.svg|25px]] [[Кито]], [[Эквадор]] * [[Файл:Flag of Japan.svg|25px]] [[Сагамихара]], [[Япон]] * [[Файл:Flag of Poland.svg|25px]] [[Варшав]], [[Польш]] == Ашигласан материал == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.toronto.ca Toronto.ca], The official City of Toronto Web site * [http://Torontopedia.ca Torontopedia] * [http://www.torontotourism.com/ Tourism Toronto], by the Toronto Convention & Visitors Association * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Toronto Wikivoyage Toronto], travel guide at [[Wikivoyage]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Канадын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Канадын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Торонто| ]] [[Ангилал:Онтариогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] gbl7u9y79feksnoujlmih8tbcssgyza 0 10019 869715 793461 2026-09-14T22:30:15Z Enkhsaihan2005 64429 869715 wikitext text/x-wiki {{Short description|Specialized agency of the United Nations}} {{Инфобокс байгууллага | logo_size = 200px | image = Flag of UNESCO.svg | name = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага | caption = [[ЮНЕСКО-гийн далбаа]] | map = | map_size = | map_caption = | num_staff=2,384 | num_staff_year= 2024<ref>{{cite web | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION | website=CEB | url=https://unsceb.org/hr-organization | access-date=2026-09-14}}</ref> | type = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлагийн жагсаалт|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлаг]] | abbreviation = ЮНЕСКО | leader_title = Ерөнхий захирал | leader_name = [[Халед Эль-Энани]] | leader_title2 = Ерөнхий захиралын орлогч | leader_name2 = [[Оса Регнер]] | status = Идэвхтэй | formation = {{start date and age|1945|11|16|df=yes}} | logo = Logo UNESCO 2021.svg | headquarters = [[Парис]], Франц | website = [https://www.unesco.org/ unesco.org] | parent_organization = [[НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл]] | subsidiaries = | footnotes = }} '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага''' буюу '''ЮНЕСКО''' нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[Эдийн засаг нийгмийн зөвлөл]]ийн удирдлаган дор байдаг, [[боловсрол]], [[шинжлэх ухаан]], [[соёл]]ын салбарыг хөгжүүлэх зорилгоор [[1945]] оны 11 сард батлагдсан дүрмийн дагуу [[1946]] онд байгуулагдсан [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллага|НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллага]] юм. == Ерөнхий танилцуулга, түүх == Англи нэр болох '''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization'''-ын эхний үсгүүд болох '''UNESCO''' буюу '''ЮНЕСКО''' гэдэг нэрээрээ дуудагдах нь элбэг. [[Франц]]ын [[нийслэл]] [[Парис]]т төв нь байрлана. Одоогийн тэргүүн нь Францын иргэн [[Одри Азулай]] юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[НҮБ]] байгуулагдаж, [[дайн]]ы аюулыг хүн төрөлхтөн дахиж амсахгүй байх үүднээс ЮНЕСКО-гийн дүрмийг баталсан байдаг. Үүний өмнөх үгэнд "Дайн нь хүний сэтгэл санаанд бий болдог учраас хүний сэтгэл санаанд энхтайвны үрийг тарих ёстой" гэж байдаг бөгөөд энэ нь ЮНЕСКО-г байгуулах зорилго, үйл ажиллагааны чиглэл болж, үүнийгээ соёл, боловсрол, шинжлэх ухааныг хөгжүүлэн дэмжиж дэлгэрүүлэх замаар хэрэгжүүлэх бодлоготой байгууллага юм. Ерөнхийдөө "бүх нийтийн анхан шатны боловсрол", "өвөрмөц соёлыг хамгаалах, соёл иргэншлүүдийн харилцан ойлголцол бүхий хөгжил" зэргийг үйл ажиллагааныхаа зорилт болгодог. 2006 оны 7 сарын байдлаар [[дэлхий]]н 191 орон тус байгууллагын гишүүн бөгөөд ажиглагч гишүүний статустай 6 орон бий. [[Монгол улс]] нь тус байгууллагын жинхэнэ гишүүн юм. == Холбоотой == * [[Дэлхийн өв]] * [[ЮНИСЕФ]] (НҮБ-ын Хүүхдийн сан) == Цахим холбоос == * [http://www.unesco.org/ UNESCO: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization] [[Ангилал:ЮНЕСКО| ]] [[Ангилал:НҮБ-ын хөтөлбөр]] [[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг]] [[Ангилал:Соёлын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Парис дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Хүүхдийн эрх]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] spmpyah7bni5jb5y5e4xre7iih4ztff 869716 869715 2026-09-14T22:30:34Z Enkhsaihan2005 64429 869716 wikitext text/x-wiki {{Short description|Specialized agency of the United Nations}} {{Инфобокс байгууллага | logo_size = 200px | image = Flag of UNESCO.svg | name = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага | caption = [[ЮНЕСКО-гийн далбаа]] | map = | map_size = | map_caption = | num_staff=2,384 | num_staff_year= 2024<ref>{{cite web | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION | website=CEB | url=https://unsceb.org/hr-organization | access-date=2026-09-14}}</ref> | type = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлагийн жагсаалт|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай агентлаг]] | abbreviation = ЮНЕСКО | leader_title = Ерөнхий захирал | leader_name = [[Халед Эль-Энани]] | leader_title2 = Ерөнхий захиралын орлогч | leader_name2 = [[Оса Регнер]] | status = Идэвхтэй | formation = {{start date and age|1945|11|16|df=yes}} | logo = Logo UNESCO 2021.svg | headquarters = [[Парис]], Франц | website = [https://www.unesco.org/ unesco.org] | parent_organization = [[НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл]] | subsidiaries = | footnotes = }} '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага''' буюу '''ЮНЕСКО''' нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[Эдийн засаг нийгмийн зөвлөл]]ийн удирдлаган дор байдаг, [[боловсрол]], [[шинжлэх ухаан]], [[соёл]]ын салбарыг хөгжүүлэх зорилгоор [[1945]] оны 11 сард батлагдсан дүрмийн дагуу [[1946]] онд байгуулагдсан [[НҮБ-ын тусгай байгууллага|НҮБ-ын тусгай байгууллага]] юм. == Ерөнхий танилцуулга, түүх == Англи нэр болох '''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization'''-ын эхний үсгүүд болох '''UNESCO''' буюу '''ЮНЕСКО''' гэдэг нэрээрээ дуудагдах нь элбэг. [[Франц]]ын [[нийслэл]] [[Парис]]т төв нь байрлана. Одоогийн тэргүүн нь Францын иргэн [[Одри Азулай]] юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[НҮБ]] байгуулагдаж, [[дайн]]ы аюулыг хүн төрөлхтөн дахиж амсахгүй байх үүднээс ЮНЕСКО-гийн дүрмийг баталсан байдаг. Үүний өмнөх үгэнд "Дайн нь хүний сэтгэл санаанд бий болдог учраас хүний сэтгэл санаанд энхтайвны үрийг тарих ёстой" гэж байдаг бөгөөд энэ нь ЮНЕСКО-г байгуулах зорилго, үйл ажиллагааны чиглэл болж, үүнийгээ соёл, боловсрол, шинжлэх ухааныг хөгжүүлэн дэмжиж дэлгэрүүлэх замаар хэрэгжүүлэх бодлоготой байгууллага юм. Ерөнхийдөө "бүх нийтийн анхан шатны боловсрол", "өвөрмөц соёлыг хамгаалах, соёл иргэншлүүдийн харилцан ойлголцол бүхий хөгжил" зэргийг үйл ажиллагааныхаа зорилт болгодог. 2006 оны 7 сарын байдлаар [[дэлхий]]н 191 орон тус байгууллагын гишүүн бөгөөд ажиглагч гишүүний статустай 6 орон бий. [[Монгол улс]] нь тус байгууллагын жинхэнэ гишүүн юм. == Холбоотой == * [[Дэлхийн өв]] * [[ЮНИСЕФ]] (НҮБ-ын Хүүхдийн сан) == Цахим холбоос == * [http://www.unesco.org/ UNESCO: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization] [[Ангилал:ЮНЕСКО| ]] [[Ангилал:НҮБ-ын хөтөлбөр]] [[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг]] [[Ангилал:Соёлын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Парис дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Хүүхдийн эрх]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] 5egvmgdt7kqlw8ssp1yx1ohy3r22489 0 10996 869717 714543 2026-09-14T22:32:45Z Enkhsaihan2005 64429 869717 wikitext text/x-wiki {{Short description|UN agency providing aid to children}} {{Инфобокс байгууллага | logo = Logo of UNICEF.svg | name = НҮБ-ын Хүүхдийн Сан | map_size = | map_caption = | type = Сан | abbreviation = ЮНИСЕФ | founder = [[Людвик Райхман]] | leader_title = Гүйцэтгэх захирал | leader_name = [[Кэтрин М. Рассел]] | status = Идэвхтэй {{start date and age|1946|12|11|df=yes}} (НҮБ-ын Олон улсын хүүхдийн онцгой байдлын сан) | headquarters = [[Нью-Йорк хот]], АНУ | website = [https://www.unicef.org www.unicef.org] | parent_organization = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]]<br>[[НҮБ-ын Эдийн Засгийн, Нийгмийн Зөвлөл]] | num_staff = 15,354<ref>{{Cite web|title=PERSONNEL BY ORGANIZATION|url=https://unsceb.org/hr-organization|access-date=2026-09-14|archive-date=2024-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240219093805/https://unsceb.org/hr-organization|url-status=live}}</ref> | num_staff_year = 2024 | subsidiaries = | footnotes = }} '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүүхдийн Сан''' ({{lang-en|United Nations Children's Fund}}) буюу товчоор '''ЮНИСЕФ''' (UNICEF) нь [[НҮБ]]-ын тусгай байгууллагуудын нэг юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах Европ, мөн Хятад дахь хүүхдийг хоол хүнс, эм, хувцас хунараар тэтгэх яаралтай хэрэгцээг хангах зорилгоор ОУ-ын Хүүхдийн Тусгай Санг [[Ерөнхий Ассамблей]] 1946 онд анхныхаа чуулганы шийдвэрээр байгуулжээ. 1953 онд Сангийн үзэл санааг хөгжиж байгаа орнуудын хүүхдэд тусламж үзүүлэх алсын зорилттой холбож өргөтгөн НҮБ-ын Хүүхдийн Сан гэдэг байнгын байгууллага буй болжээ. ЮНИСЕФ -ийн гол зорилго нь хүүхдийг хамгаалах, өсгөн бойжуулж хөгжүүлэх талаар улс гүрнүүд, ялангуяа хөгжиж байгаа орнуудын яармайлтыг дэмжиж хүмүүнлэгийн ба тэтгэлгийн туслалцаа үзүүлэхэд оршино. Бага насны хүүхдүүдийн эндэгдлийг багасгах, халдварт өвчнөөс хамгаалах, шимт тэжээлээр хангах, эрүүл чийрэг өсгөх зорилтыг онцлон үздэг. 1965 онд [[Нобелийн шагнал|Нобелийн Энх Тайвны шагнал]] хүртсэн. == Үүрэг зорилт == * [[Хүүхдийн эрх]]ийг хамгаалах, тэдний үндсэн хэрэгцээг хангахад туслах, хүүхдийн бүхий л чадавхи, бололцоог хөгжүүлэх боломжийг өргөтгөх * Хүүхдийн энхийн конвенцийг удирдлага болгон хүүхдийн сайн сайхны төлөө ёс суртахууны зарчим, ОУ-ын стандартыг хүлээн зөвшөөрөх замаар хүүхдийн эрхийг хамгаалахад хүчин чармайлт гаргах * Хүүхдийн энх тунх амьдрал, хамгаалал, хөгжил нь хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн нэгэн чухал салшгүй хэсэг мөн * Улс орнууд, ялангуяа хөгжиж байгаа улс орнууд "''Юуны өмнө хүүхдийн төлөө''" уриан дор хүүхэд, тэдний гэр бүлийн сайн сайхны төлөө улс төрийн зохистой бодлого явуулах, үйлчилгээ, халамж үзүүлэхэд нь уриалан дуудаж, дайчлан хөдөлгөх * [[Дайн]], байгалийн гамшигт өртсөн, ядуугийн туйлд орсон, элдэв төрлийн [[хүчирхийлэл]] дарамтанд байгаа болон [[хөгжлийн бэрхшээл]]тэй зэрэг эмзэг хүүхдүүдэд тусгай халамж үзүүлэх * Хүмүүнлэгийн болон НҮБ-ын бусад байгууллагатай хамтран зовж, шаналж байгаа хүүхдүүд, тэднийг халамжлагчдын зовлонг хөнгөвчлөхөд шуурхай арга хэмжээ авах * Өөрийн гүйцэтгэдэг ажлын дотроос хүнд нөхцөлд байгаа улс орны хамгийн ядарч зүдэрсэн хүүхдүүдэд илүү анхаарал тавьж, тэргүүн зэргийн ач холбогдол өгөх * Улс орнуудад хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөрөөрөө дамжуулан эмэгтэйчүүд, охин хүүхдэд тэгш эрх олгохын төлөө улс төр, нийгэм, эдийн засгийн амьдралд тэдний оролцоог нэмэгдүүлдэг. == Цахим холбоос == {{commonscat|UNICEF|ЮНИСЕФ}} * [https://www.unicef.org/ Албан ёсны цахим хуудас] (англи, франц, испани, араб, хятад хэлээр) == Эшлэл == <references responsive /> [[Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сан| ]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:НҮБ-ын хөтөлбөр]] [[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг]] [[Ангилал:Хүүхдийн тусламжийн байгууллага]] [[Ангилал:Хүүхдийн эрх]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Нью-Йорк дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:1946 онд байгуулагдсан]] lzl3ugr4c3ufczfrlznzmbvbnl3pov6 0 13501 869706 820187 2026-09-14T19:04:31Z Enkhsaihan2005 64429 869706 wikitext text/x-wiki {{Short description|Санхүүгийн байгууллага болон НҮБ-ын мэргэшсэн агентлаг}} {{Инфобокс байгууллага | logo = IMF-Seal ENG RGB.svg | logo_size = 170px | logo_caption = Олон Улсын Валютын Сангийн тамга | image = International Monetary Fund (IMF) (53844898894).jpg | caption = [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] дахь төв байр | name = Олон Улсын Валютын Сан | formation = {{start date and age|1944|7|22|df=yes}} | type = [[Олон улсын санхүүгийн байгууллагууд|Олон улсын санхүүгийн байгууллага]] | purpose = | headquarters = 700 [[19-р гудамж (Вашингтон)|19-р гудамж]] БХ, [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]], АНУ | coordinates = {{coord|38|53|56|N|77|2|39|W|type:landmark_region:US-DC|display=inline,title}} | language = [[Англи хэл|Англи]]<ref name="Boughton 2001 7n5">{{harvnb|Boughton|2001|p=[https://books.google.com/books?id=dY8Wm4-8yGYC&pg=PA7 7 n.5]}}.</ref> | leader_title = Удирдах захирал | leader_name = [[Кристалина Георгиева]] | leader_title2 = Удирдах захирлын нэгдүгээр орлогч | leader_name2 = [[Дан Кац]]<ref name="IMF-FDMD">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/News/Articles/2025/09/18/pr25302-imf-md-kristalina-georgieva-proposes-the-appointment-of-daniel-katz-as-fdmd |title= IMF Managing Director Kristalina Georgieva Proposes the Appointment of Daniel Katz as First Deputy Managing Director |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |access-date=2026-09-14 }}</ref> | leader_title3 = Ерөнхий эдийн засагч | leader_name3 = [[Пьер-Оливье Гуриншас]]<ref name="IMF-Gourinchas">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/News/Articles/2022/01/10/pr2201-imf-managing-director-names-pierre-olivier-gourinchas-economic-counsellor-head-research-dept |title=IMF Managing Director Names Pierre-Olivier Gourinchas as IMF Economic Counsellor and Head of Research Department |website=Олон Улсын Валютын Сан |access-date=2026-09-14 |archive-date=2022-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411172033/https://www.imf.org/en/News/Articles/2022/01/10/pr2201-imf-managing-director-names-pierre-olivier-gourinchas-economic-counsellor-head-research-dept |url-status=live }}</ref> | main_organ = [[Захирлуудын зөвлөл]] | parent_organization = НҮБ<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/np/exr/facts/imfwb.htm |title=Factsheet: The IMF and the World Bank |date=2015-09-21 |access-date=2026-09-14 |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |archive-date=2004-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040603104319/https://www.imf.org/external/np/exr/facts/imfwb.htm }}</ref><ref>{{cite web |title=About the IMF Overview |url=https://www.imf.org/external/about/overview.htm |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |access-date=2026-09-14 |archive-date=2020-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908092937/https://www.imf.org/external/about/overview.htm |url-status=live }}</ref> | budget = $1,295 сая<ref>{{cite web |title=Download the full report {{!}} IMF Annual Report 2023 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/ar/2023/english/ |access-date=2026-09-14 |website=www.imf.org |archive-date=2024-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240421120351/https://www.imf.org/external/pubs/ft/ar/2023/english/ |url-status=live }}</ref>{{Rp|page=60}} | budget_year = 2023 | abbreviation = ОУВС | location = | region_served = Дэлхий даяар | num_members = 191 улс (190 НҮБ-ын гишүүн ба Косово)<ref name="IMF members">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/about/executive-board/members-quotas|title=IMF Members' Quotas and Voting Power, and IMF Board of Governors|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|date=2026-04-21|access-date=2026-09-14}}</ref> | num_staff = 3,100<ref name="about"/> | num_volunteers = | website = {{URL|https://www.imf.org/|imf.org}} }} '''Олон Улсын Валютын Сан''' ({{lang-en|International Monetary Fund}}, IMF. монг.товчлол- ОУВС) [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын [[мөнгө]] болон [[валют]]ын зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах зорилготой гишүүн орнуудын хоорондох мөнгөний болон зээлийн харилцааг зохицуулах, гадаад валютаар богино болон дунд хугацаат зээл олгох замаар төлбөрийн тэнцлийн алдагдлаас үүдэлтэй гадаад валютын хүндрэлд санхүүгийн туслалцаа үзүүлэх зорилготой Засгийн газар хоорондын олон улсын мэргэжлийн байгууллага юм. Төв нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын нийслэл [[Вашингтон]] хотноо байрлах ба 2021 оны 1 сарын байдлаар 190 гишүүн орон хамраад байна. [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банкнаас]] ялгаатай нь ОУВС макро эдийн засгийн буюу харьцангуй богино хугацааны хямралд анхаарлаа хандуулдаг. Дэлхийн банк зөвхөн ядуу буурай орнуудад зээл олгодог бол ОУВС гишүүн орнуудын аль нэгэнд богино хугацааны санхүүгийн хүндрэлээ давахад зориулж тодорхой нөхцөлтэйгээр зээл олгодог. == Үүсэл == Валютын зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах гэх зэрэг зорилготойгоор 1944 оны 7-р сард АНУ-ын [[Нью-Хэмпшир]] муж улсын Брэттон Вүдст нээгдсэн [[НҮБ]]-ын мөнгө санхүү, эдийн засгийн хурал ([[Англи хэл|англи]]. ''The United Nations Monetary and Financial Conference'') дээр "'''Брэттон Вүдс хамтарсан тогтоол'''"-н үндсэн дээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараах сэргээн босголтын нэг алхам хэмээж Олон Улсын Сэргээн босголт Хөгжлийн Банктай ([[Англи хэл|англи]]. International Bank for Reconstruction and Development) хамт 1945 оны 3 сард, 21 улсын бүрэлдэхүүнтэй үүсгэн байгуулагджээ. ОУВС -г албан ёсоор 1945 оны 12-р сарын 27-ны өдөр байгуулсан гэж үздэг. Энэ өдөр 22 улс Сангийн дүрэмд гарын үсэг зурсан бөгөөд 1945 оны 12-р сарын 31 гэхэд нэмээд 8 улс гарын үсэг зуржээ. Куба, Коста Рика, Польш, Нидерланд, Бразил, Уругвай нар мөн 1945 онд уг баримт бичигт гарын үсэг зурсан боловч уг байгууллагын гишүүнчлэлийг бүрэн баримт бичгийг ирүүлсэн өдрөөс эхлэн буюу 1946 оноос тооцдог байна. 1947 онд ОУВС нь үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд НҮБ-тай хамтран ажиллах гэрээний дагуу НҮБ-ын дорх мэргэжлийн байгууллага болсон. [[Дэлхийн Банк]]тай хамтран олон улсын мөнгөний бодлогын горим, ерөнхий дүрмийг тогтоодог. Үүсгэн байгуулахад Английн эдийн засагч [[Жон Мэйнард Кэйнс]] болон Америкийн улс төрч [[Харри Вайт]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Harry Dexter White''; 1892—1948) нар онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. == ОУВС-ийн захиралууд: == Бельги (Камиль Гутт (06.05.1946 — 05.05.1951)), испани (Родриго Рато (07.06.2004 — 01.11.2007)), голланд (Йохан Виттевеен (01.09.1973 — 18.06.1978)), герман (Хорст Кёлер (01.05.2000 — 04.03.2004)), швед(Ивар Роот^[en] (03.08.1951 — 03.10.1956) швед Пер Якобссон (21.11.1956 — 05.05.1963)), франц (Пьер-Поль Швейцер (01.09.1963 — 31.08.1973), Жак де Ларозьер (17.06.1978 — 15.01.1987), [[Мишель Камдессю]] (16.01.1987 — 14.02.2000), Доминик Стросс-Кан (01.11.2007 — 18.05.2011) [[Кристин Лагард]] (05.07.2011 — 25.09.2019)), болгар [[Кристалина Георгиева]] (2019 оны 9-р сарын 28-наас) нар. == ОУВС-гийн зорилтууд: == -Байгууллагын хүрээнд Олон улсын мөнгө, санхүүгийн асуудлаар зөвлөлдөх, хамтаран ажиллах механизмыг бий болгож олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх. -Олон улсын худалдааг өргөжүүлэх, тэнцвэртэй өсөлтийг дэмжих, ингэснээр өндөр түвшний ажил эрхлэлт, бодит орлого бүрдүүлэх, хадгалахад хувь нэмэр оруулах, эдгээр үйл ажиллагааг эдийн засгийн бодлогын тэргүүлэх чиглэл гэж үзэн гишүүн орнуудын бүтээмжтэй нөөцийг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулах. -Гишүүн орнуудын валютын тогтвортой байдлыг хангаж, ханшийг эмх цэгцтэй байлгаж, өрсөлдөх давуу талыг олж авахын тулд валютын ханшны уналтаас зайлсхийх. -Гишүүн орнуудын хооронд хийгдэж буй гүйлгээний олон талт төлбөр тооцооны системийг бий болгох, дэлхийн худалдааны өсөлтөд саад болж буй валютын хязгаарлалтыг арилгахад туслах. -Сангийн ерөнхий нөөцийг гишүүн орнуудад зохих баталгаатайгаар түр хугацаагаар олгосноор тэдэнд итгэх итгэлийг төрүүлж, улмаар үндэсний болон олон улсын хэмжээнд хохирол учруулж болзошгүй халамжийн арга хэмжээ авахгүйгээр төлбөрийн тэнцлийн тэнцвэргүй байдлыг засах боломжтой болно. -Дээр дурдсаны дагуу гишүүн орнуудын гадаад төлбөрийн тэнцлийн тэнцвэргүй байдлын үргэлжлэх хугацааг багасгахаас гадна эдгээр зөрчлийн цар хүрээг багасгах. == ОУВС-ийн үндсэн үйл ажиллагаа: == -мөнгөний бодлогын чиглэлээрх олон улсын хамтын ажиллагааг дэмжих -дэлхийн худалдааг өргөжүүлэх -зээл олгох -мөнгөний солилцооны ханшийг тогтвортой байлгах -зээлдэгч улс орнуудад зөвлөгөө өгөх -эдийн засгийн боловсон хүчин бэлтгэхэд туслах -санхүүгийн статистикийн олон улсын стандартыг боловсруулах -Олон улсын санхүүгийн статистик мэдээллийг цуглуулах, хэвлэн нийтлэх == Цахим холбоос == {{Commonscat|International Monetary Fund|Олон Улсын Валютын Сан}} * [http://www.imf.org/ Олон Улсын Валютын Сангийн албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:НҮБ-ын тусгай агентлаг]] [[Ангилал:Олон Улсын Валютын Сан| ]] [[Ангилал:Вашингтоны (хот) байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] mkbwp1f9xvsbmfhjap3psoqsci7q8in 0 15347 869708 817591 2026-09-14T19:32:32Z Enkhsaihan2005 64429 869708 wikitext text/x-wiki {{Short description|Нордикийн орнуудын хамтын ажиллагааны байгууллага}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Умардын Зөвлөл | native_name = {{small|{{Нэр янз бүрийн хэлээр | name = {{nobold|''(албан ёсны хэлээр)''}} | da = {{lang|da|Nordisk Råd}} | fo = {{lang|fo|Norðurlandaráðið}} | fi = {{lang|fi|Pohjoismaiden neuvosto}} | is = {{lang|is|Norðurlandaráð}} | smn = {{lang|smn|Tave-enâmij rääđi}} | kl = {{lang|kl|Nunat Avannarliit Siunnersuisoqatigiit}} | smj = {{lang|smj|Nuorttarijkaj ráde}} | se = {{lang|se|Davviriikkaid ráđđi}} | no = {{lang|no|Nordisk råd}} | sje = {{lang|sje|Nuarrtarijkaj rárre}} | sms = {{lang|sms|Tâʹvvjânnmi suåvtõs}} | sma = {{lang|sma|Noerhtelaanti raerie}} | sv = {{lang|sv|Nordiska rådet}} }}}} | linking_name = Умардын Зөвлөл | image_flag = Flag of the Nordic Council 2016.svg | alt_flag = | image_map = Location Nordic Council.svg | map_caption = Гишүүн орнуудыг хар хөхөөр; гишүүн орнуудын бүс нутгийн цайвар хөхөөр. | image_map2 = Nordic Council.svg | org_type = [[Парламент хоорондын байгууллага]] | membership = '''5 бүрэн эрхт улс'''<br />{{ublist|{{flag|Дани}}|{{flag|Исланд}}|{{flag|Норвеги}}|{{flag|Финланд}}|{{flag|Швед}}}} ---- '''2 өөртөө засах нутаг'''<br /> {{ublist|{{flag|Гренланд}}|{{flag|Фарерын арлууд}}}} ---- '''1 өөртөө засах бүс нутаг'''<br /> {{ublist|{{flag|Аланд}}}} | admin_center_type = Нарийн бичгийн даргын газар | admin_center = {{nowrap|{{flagicon|Дани}} [[Копенхаген]]}} | largest_settlement = | largest_settlement_type = cities | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = {{ublist | [[Дани хэл|Дани]] | [[Исланд хэл|Исланд]] | [[Норвеги хэл|Норвеги]] | [[Швед хэл|Швед]] | [[Фин хэл|Фин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.norden.org/en/information/nordic-languages|title=The Nordic languages &#124; Nordic cooperation|website=www.norden.org|access-date=2026-09-14|archive-date=2019-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905004439/https://www.norden.org/en/information/nordic-languages|url-status=live}}</ref>}} | leader_title1 = [[Умардын Зөвлөлийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader_name1 = {{flagicon|Фарерын арлууд}} [[Кристина Хафосс]] (2021–) | leader_title2 = Ерөнхийлөгч | leader_name2 = {{flagicon|Швед}} [[Элен Бьөрклунд]] (2025)<ref name="presidency2025">{{Cite web |url= https://www.norden.org/en/news/swedens-presidency-nordic-council-2025-highlight-nordic-everyday-value-and-cohesion |title= Sweden's presidency of Nordic Council in 2025 to highlight Nordic everyday value and cohesion |access-date=2026-09-14 }}</ref> | leader_title3 = Дэд ерөнхийлөгч | leader_name3 = {{flagicon|Швед}} [[Мария Стокхаус]] (2025)<ref name="presidency2025"/> | established_event1 = Умардын Зөвлөлийн нээлт | established_date1 = 2 сарын 12, 1953 | established_event2 = [[Хельсинкийн гэрээ]] | established_date2 = 7 сарын 1, 1962 | established_event3 = [[Умардын Сайд Нарын Зөвлөл]]ийн нээлт | established_date3 = 1971 оны 7 сар | area_km2 = {{round|3549822|-3}} | population_estimate = 28.3 сая | population_estimate_year = 2025 | population_density_km2 = 4.4 | GDP_PPP = US$2.45 их наяд | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_per_capita = US${{round|86200|-2}} | GDP_nominal = US$2.25 их наяд | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = US${{round|79200|-2}} | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = <!--number only--> | Gini_ref = | HDI_year = | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = <!--number only--> | HDI_ref = | currency = {{ublist | {{flagicon|Дани}} {{flagicon|Фарерын арлууд}} {{flagicon|Гренланд}} [[Дани крон]] | {{flagicon|Финланд}} {{flagicon|Аланд}} [[Евро]] | {{flagicon|Швед}} [[Швед крон]] | {{flagicon|Исланд}} [[Исландын крон]] | {{flagicon|Норвеги}} [[Норвеги крон]] }} | official_website = {{official URL}} | demonym = | area_rank = | today = }} '''Умардын Зөвлөл''' буюу '''Умардын Сайд нарын Зөвлөл''' нь [[Умардын орнууд]]ын хоорондох хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилго бүхий, засгийн газар хоорондын форум юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа байгуулагдаж, 1952 онд хөдөлмөрийн зах зээлээ нэгтгэж, гишүүн орнуудын иргэд харилцан чөлөөтэй зорчих боломжтой болгосноор үйл ажиллагаагаа эхэлж байв. 2006 оны 10 сарын 31-нд [[Исланд]]ын иргэн [[Халлдор Асгримссон]] Умардын Сайд нарын Зөвлөлийн шинэ [[ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]ар сонгогдсон бөгөөд Умардын Зөвлөлийн захирал нь [[Финланд]]ын иргэн [[Ян-Эрик Энестам]] юм. == Гишүүд == Зөвлөлийн гишүүд: Улс орнууд: * {{flagcountry|Дани}} * {{flagcountry|Финланд}} * {{flagcountry|Исланд}} * {{flagcountry|Норвеги}} * {{flagcountry|Швед}} Автономит бүс нутгууд: * {{flagcountry|Фарерын арлууд}} (Дани) * {{flagcountry|Гренланд}} (Дани) * {{flagcountry|Аланд}} (Финланд) == Цахим холбоос == * [http://www.norden.org/ Албан ёсны цахим сүлжээ] ** [http://www.norden.ru/ Санкт-Петербург дахь албан газар] ** [https://web.archive.org/web/20090915175836/http://www.norden39.ru/ Калининград дахь албан газар] [[Ангилал:Гренландын улс төр]] [[Ангилал:Данийн улс төр]] [[Ангилал:Исландын улс төр]] [[Ангилал:Норвегийн улс төр]] [[Ангилал:Оландын Арлуудын улс төр]] [[Ангилал:Фарерын арлуудын улс төр]] [[Ангилал:Финландын улс төр]] [[Ангилал:Шведийн улс төр]] [[Ангилал:Дани-Исландын харилцаа]] [[Ангилал:Копенхагений байгууллага]] [[Ангилал:Скандинавын байгууллага]] [[Ангилал:Копенхагений улс төр]] [[Ангилал:1952 онд байгуулагдсан]] cwsdn2ybzg97lutlqnry1vsyyexsvfa 0 18806 869709 859319 2026-09-14T19:47:40Z Enkhsaihan2005 64429 869709 wikitext text/x-wiki {{Short description|Олон улсын шүүхийн байгууллага}} {{Distinguish|text=[[Олон Улсын Шүүх]]}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх | name = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(албан ёсны хэлээр)''}} | {{Инфобокс |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; |rowclass1 = mergedrow |label1=[[Англи хэл|Англи]]: |data1={{lang|en|International Criminal Court}} |rowclass2 = mergedrow |label2=[[Франц хэл|Франц]]: |data2={{lang|fr|Cour pénale internationale}} |rowclass3 = mergedrow |label3=[[Араб хэл|Араб]]: |data3={{lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} |rowclass4 = mergedrow |label4=[[Хятад хэл|Хятад]]: |data4={{lang|zh|国际刑事法院}} |rowclass5 = mergedrow |label5=[[Орос хэл|Орос]]: |data5={{lang|ru|Международный уголовный суд}} |rowclass6 = mergedrow |label6=[[Испани хэл|Испани]]: |data6={{lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }} | symbol_type = Албан ёсны лого | image_symbol = International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_width = 100px | image_map = International Criminal Court – State Parties.svg | image_map_size = 320px | image_p1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | image_s1 = International Criminal Court building (2019) in The Hague 01 (cropped).jpg | map_caption = <div style="text-align:left">{{legend|#003066|[[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн Ромын Дүрмийн оролцогч улсууд|Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн оролцогч улсууд]]}}</div> | org_type = [[Олон улсын шүүх]] | membership_type = [[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн Ромын Дүрмийн оролцогч улсууд|Гишүүн улс]] | membership = 125 (2024 оны 10 сар) | admin_center_type = Төв | admin_center = [[Хааг]], Нидерланд | languages_type = [[Ажлын хэл]] | languages = {{ubl|[[Англи хэл|Англи]]|[[Франц хэл|Франц]]}} | languages2_type = [[Албан ёсны хэл]]<ref>{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=2026-09-14 |quote=Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн албан ёсны хэл нь араб, хятад, англи, франц, орос, испани хэл бөгөөд одоогоор ажлын хэл нь англи, франц хэл юм. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=2013-03-03}}</ref> | languages2 = {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 хэл |[[Англи хэл|Англи]] |[[Араб хэл|Араб]] |[[Испани хэл|Испани]] |[[Орос хэл|Орос]] | [[Франц хэл|Франц]] |[[Хятад хэл|Хятад]] }} | leader_title1 = [[#Ерөнхийлөгчийн зөвлөл|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Акане Томоко]] | leader_title2 = [[#Ерөнхийлөгчийн зөвлөл|Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Розарио Сальваторе Айтала]] | leader_title3 = [[#Ерөнхийлөгчийн зөвлөл|Хоёрдугаар дэд ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Рейн Алапини-Гансу]] | leader_title4 = [[#Прокурорын газар|Прокурор]] | leader_name4 = Сул | leader_title5 = [[#Бүртгэл|Бүртгэгч]] | leader_name5 = [[Освальдо Завала Гилер]] | established_event1 = {{nowrap|[[Ромын Дүрэм]] батлагдсан}} | established_date1 = 7 сарын 17, 1998 | established_event2 = Хүчин төгөлдөр болсон | established_date2 = 7 сарын 1, 2002 | official_website = [https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int] }} '''Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх''' ({{lang-en|International Criminal Court}}, {{lang-fr|Cour pénale internationale}}; товчоор '''ICC''' буюу '''ICCt''', '''ОУЭШ''')<ref>International Criminal Court is sometimes abbreviated as ICCt to distinguish it from [[ICC|several other organisations abbreviated as ICC]]. However, the more common abbreviation ICC is used in this article.</ref> нь [[геноцид]] буюу аймаглан устгах, [[хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг]], цэрэг [[дайны гэмт хэрэг]], [[түрэмгийллийн гэмт хэрэг]] үйлдсэн хувь хүмүүсийг шүүх зориулалттай, байнгын үйл ажиллагаатай олон улсын эрүүгийн [[шүүх]] (одоогоор хүчирхийллийн гэмт хэргийн шүүх ажиллагаа явуулж эхлээгүй байгаа) юм<ref name=article5>Article 5 of the {{Webarchiv|url=http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |wayback=20130910040634 |text=Rome Statute |archiv-bot=2024-09-20 03:29:30 InternetArchiveBot }}. Accessed 20 March 2008.</ref><ref name=iccfact>United Nations Department of Public Information, December 2002. [https://web.archive.org/web/19990422234309/http://www.un.org/News/facts/iccfact.htm ''The International Criminal Court'']. Accessed 5 December 2006.</ref>. ОУЭШ-ийг байгуулсан явдал нь магадгүй олон улсын хууль зүйд 1945 оноос хойш гарсан хамгийн том шинэчлэл билээ. ОУЭШ-ийг байгуулах үндсэн [[гэрээ]] болох [[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүхийн Ромын тогтоол]] 2002 оны 7 сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсноор уг байгууллага байгуулагджээ<ref name=ai2002>Amnesty International, 11 April 2002. ''[http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/008/2002 The International Criminal Court — a historic development in the fight for justice]''. Accessed 20 March 2008.</ref>. Дүрэм ёсоор ОУЭШ нь зөвхөн байгуулагдсанаасаа хойшхи хэргүүдийг шүүх боломжтой юм<ref name=article11>Article 11 of the {{Webarchiv|url=http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |wayback=20130910040634 |text=Rome Statute |archiv-bot=2024-09-20 03:29:30 InternetArchiveBot }}. Accessed 20 March 2008.</ref>. Төв нь [[Нидерланд]]ын [[Хааг]] хотноо байрлан хуралдах боловч дэлхийн өнцөг булан бүрт очиж үйл ажиллагаа явуулж хуралдах боломжтой<ref name=article3>Article 3 of the {{Webarchiv|url=http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |wayback=20130910040634 |text=Rome Statute |archiv-bot=2024-09-20 03:29:30 InternetArchiveBot }}. Accessed 20 March 2008.</ref>. Олон улсын Эрүүгийн Шүүхийг НҮБ-ын Олон улсын шүүхтэй эндүүрч болохгүй. 2010 оны 8 сарын байдлаар 111 улс ОУЭШ-ийн гишүүн болоод байна<ref name="untreaty">United Nations Treaty Collection. ''{{Webarchiv|url=http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-10&chapter=18&lang=en |wayback=20101203075407 |text=Rome Statute of the International Criminal Court |archiv-bot=2023-09-26 16:17:52 InternetArchiveBot }}''. Accessed 30 June 2009.</ref><ref name="parties">International Criminal Court, 2010. [https://web.archive.org/web/20120614114057/http://www.icc-cpi.int/Menus/ASP/states+parties/The+States+Parties+to+the+Rome+Statute.htm ''The States Parties to the Rome Statute'']. Accessed 21 August 2010.</ref><ref name="cicc-ratification">Coalition for the International Criminal Court, 18 August 2010. {{Webarchiv|url=http://www.coalitionfortheicc.org/documents/RATIFICATIONSbyRegion_18_August2010_eng.pdf |wayback=20131004231948 |text=''States Parties to the Rome Statute of the ICC'' |archiv-bot=2023-09-26 16:17:52 InternetArchiveBot }} Accessed 21 August 2010.</ref>. [[Сейшель]], [[Сент-Люси]] улсууд Ромын тогтоолыг 2010 оны 8 сард соёрхон баталснаар 2010 оны 11 сарын 1-нд ОУЭШ-ийн 112, 113 дахь гишүүд болохоор болоод буй<ref name="Seychelles">See [https://web.archive.org/web/20101006063345/http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/689553E0-8531-4072-B07F-3F5AB56EC4EB.htm an article by the ICC].</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.coalitionfortheicc.org/documents/CICC_PressReleaseSaintLucia2010_final.pdf |title=Archive copy |access-date=2010-09-19 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001114/http://www.coalitionfortheicc.org/documents/CICC_PressReleaseSaintLucia2010_final.pdf |url-status=dead }}</ref>. Түүнчлэн [[Орос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] зэрэг 35 улс гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд хараахан [[Соёрхон батлах|соёрхон баталж]] амжаагүй байна<ref name="untreaty" />. Гэхдээ [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]], [[Энэтхэг]] зэрэг нэлээн хэдэн улс Ромын гэрээнд шүүмжлэлтэй хандаж байгаа бөгөөд гарын үсэг зураагүй. Одоогийн байдлаар ОУЭШ нь Хойд [[Уганда]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]], [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]], [[Дарфур]] ([[Судан]]), [[Кени]]д болсон хэрэг явдлуудад мөрдлөг явуулж байгаа<ref name=cases>International Criminal Court, 2007. [https://web.archive.org/web/20040605151404/http://www.icc-cpi.int/cases.html ''Situations and Cases'']. Accessed 26 January 2009.</ref><ref>[http://www.coalitionfortheicc.org/documents/Kenya_Investigation_Opening_CICC_Advisory_31March2010.pdf]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд 16 хүнийг шүүхэд дуудаад байгаагаас 7 нь нуугдсан хэвээр, 2 нь нас барсан, 4 нь баривчлагдаж, 3 нь сайн дураараа хүрэлцэн иржээ. [[2009]] оны [[1 сарын 26]]-нд ОУЭШ-ийн хамгийн анхны шүүх ажиллагаа болох Конгын цэргийн эрхтэн [[Томас Лубанга]]гийн эсрэг шүүх ажиллагаа эхэлжээ. == Шүүгч нар == Олон улсын эрүүгийн шүүх 18 шүүгчтэй байдаг бөгөөд тэднийг ОУЭШ-ийн оролцогч улсуудын Ассамблейгаас 9 жилийн хугацаатай сонгогддог. Бүс нутгийн бүлэг тус бүрийг дор хаяж 2 шүүгч төлөөлөх ёстой зарчим баримталдаг. Одоогоор (2017 оны 4-р сар) Зүүн Европыг 3, Ази 3, Африк 4, Латин Америкийн 3, үлдсэн 5 нь Баруун Европ болон бусад улсыг төлөөлөн ажиллаж байна. Шүүгчийг сонгохдоо дараах шалгуурыг харгалзан үздэг байна. Үүнд: - Дэлхийн эрх зүйн үндсэн гол тогтолцооны төлөөлөл; - Бүс нутгийн бүлэгт багтдаг орнуудын тооноос хамааран газарзүйн пропорциональ төлөөлөл; - Шүүгчдийн төлөөлөлийн хүйсний тоо тэнцүү байх ёстой ажээ. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага|Эрүүгийн Шүүх]] [[Ангилал:Олон улсын шүүхийн байгууллага|Эрүүгийн Шүүх]] [[Ангилал:Хаагийн байгууллага|Эрүүгийн Шүүх]] [[Ангилал:2002 онд байгуулагдсан]] l8t98mg40m7sx4klyzrk4syhv9nmcum 0 19373 869670 869372 2026-09-14T12:08:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869670 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48 0 19582 869674 869416 2026-09-14T12:30:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869674 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-09-14 12:30:11 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] 6fb9qi4fk3tsb2f1ovpoirfx44hyi82 0 20334 869756 869657 2026-09-15T05:50:15Z ~2026-47206-70 107170 869756 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.{{Citation needed}} == Түүх== === Гарал үүсэл === Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Профессор [[Аюудайн Очир|А.Очир]] урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Perlee|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг [[Добу мэргэн|Добу мэргэний]] үед урианхайн зарим нь [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдунд]] нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн гол хэсэг нь Халхын баруун гарт хуваарилагдаж улмаар Засагт ханы бүрэлдхүүнд явжээ. Зүүн гарын хаант улс байгуулагдахад Баруун Халхаас тарамдсан зарим урианхан Зүүнгарт дагаж оржээ. Манжид Халх дагахад Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд орсон Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. 14-р зуунд Урианхай [[Ляонин муж|Ляонин]], Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн [[Нагачу|Нагачу ноён]] 1387 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доянь, Тайнин, Фуюй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён [[Алчидай|Алчидайд]] очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онниуд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. [[Тайсун хаан|Тайсун хаан Тогтобухын]] үед Хэрлэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлосын]] ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн дотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] хүү [[Аминдурал|Амины]] захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Buyandelger|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Choimaa|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Урианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болсон. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === {{Гол|Доянь харуул|Тайнин харуул|Фуюй харуул}}[[Файл:Ming foreign relations 1580.jpg|thumb|223x223px|16-р зууны Урианхайн гурван харуул]] 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|'''Доянь вэй''']] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|'''Тайнин вэй''']], [[Фуюй харуул|'''Фуюй вэй''']] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Хайсанандашийг Фуюй харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ariungua|2015|pp=88}} Эдгээр гурван харуулын монголчууд бүгд урианхай байсан биш, зөвхөн доянь харуулын ноёд урианханы [[Зэлмэ|Зэлмийн]] хойчис бөгөөд харъяат нь урианхай, үжээд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд холилдсон. Тайнин харуулын ноёд [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удмын захирсан Онниуд, Фуюй харуулын ноёд үжээд зонхилсон отог байсан. Гурван харуулын доторх харъяатууд нь урианхай, үжээд, онниуд, хэргүүд, хэмхэмчигүүд зэрэг отгоос бүрдэж байсан. 1389-1430 аад он хүртэл эдгээр гурван харуулынхан [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүнтээ, Тоорын гол, [[Ноон|Ноон мөрөн]], Үер голын саваар нутаглаж байсан. 1430 аад оноос монгол аймгуудын түрэлтээр өмнө зүг нүүж Цагаан хэрмийн ойролцоо нутаглаж эхлэв. Эдгээр дотроос Доянь харуулын монголчууд хамгийн хүчтэй болж монгол хятадын дунд холбирч монгол хаад хүчтэй болох үед худ ураг болж, хятадад алба барих нэрээр хамтдаа худалдаа арилжаа хийж, монголын хаад ноёд хятадыг дайлах үед хөтөч болж хамт уулгалан дайрдаг байсан. 16-р зууны дунд үеэс Фуюй харуул нь Хорчин, Өвөр Халхад шингэж нэр нь дурдагдахаа болиод, Доянийг Түмэд, [[Харчин|Харчиний]] ноёд хуваан авж, Тайнин харуул Цахар түмний эрхшээлд оржээ. 1627-1628 оны үед Харчины Байхундай хааны улсыг Цахарын Лигдэн хаан цэргийн хүчээр эзлэхэд Харчины улс бутран сарниж, Харчинд захирагдаж байсан доянь урианхайн ноён Субуди Цахарын ноёрхолыг эсэргүүцэж, манжид дагаар орсон. 1635 онд Субудигийн хүү Гүржавыг засаг, хошууны бэйс өргөмжлөөд Харчин баруун хошууг байгуулсан. Мөн 1635 онд Гүржавын төрлийн Сэрэнг Харчины зүүн гарын хошууны засаг өргөмжлөн Зостын чуулганы харъяалуулав. Хожуу 1705 онд Гүржавын холын садан Гэрэлийг засаг өргөмжлөн, Харчины дундад хошууг нэмж байгуулсан. === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== Урианхай түмний бослогыг баруун, зүүн түмний хаад ноёд цэргийн хүчээр дарж, бэлчээр нутаг, хүн ардыг нь хуваахдаа Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжд]] зарим урианханыг өгсөн. Түүнийг 1549 онд нас нөгчсөний дараа отгон хүү [[Саму буйма]] ноёнд урианхан ганц отог өвлөгджээ. Чин гүрний үед Саму буймагийн удмынхан захирсан харъяат ардуудаар Засагт хан аймгийн Дархан бэйл, Дайчин бэйсийн 2 хошууг байгуулсан нь одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Ховд аймаг|Ховд]] [[Ховд аймаг|аймгийн]] [[Цэцэг сум|Цэцэг]] сумдын нутаг багтаж байсан. Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]]Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Алтайн урианхай нь долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтан нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Эет гүнгийн хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүнгийн хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Зүтгэлт гүнгийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. ==== Тагнын Урианхай ==== Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Монголын улс төрийн бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, [[Тэлэнгэд]] аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Ойрад, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. Одоо [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] Харчин хошуу, [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 1890-ээд онд [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Зостын чуулганд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] (Чингис хааны өрлөг жанжин) * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] (Өгөөдэй хааны их жанжин) * [[Урианхадай]] жанжин (Гүег, Мөнх хааны их жанжин) * Ачу жанжин (Ажу) Юань гүрний их жанжин * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк * Ардын жүжигчин Мэндбаяр * Төрийн сайд С.Батчулуун * Төрийн сайд П.Цагаан * МУ-ын СГЗ, доктор, зурхайч Л.Тэрбиш == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Ochir|first=A |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Buyandelger |first=J |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Kuehner |first=N.V |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Oyunbilig |first=Borjigidai |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Perlee |first=Kh |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] 07yeie9ky4gi61k8u0r5dzijffusn53 869758 869756 2026-09-15T05:55:06Z ~2026-47206-70 107170 869758 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан гэх тул Уриа аймаг гэдэг болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэнэ.{{Citation needed}} Гэвч Урианхан нэрийн "хан" нь цол гэхээс илүүгээр нэршүүлсэн болон хүчитгэсэн утгатай бүтээвэр байж болно гэж зарим нь үздэг. Уриа-гийнхан, эсвэл Уриа-хан байж болзошгүй. == Түүх== === Гарал үүсэл === Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Профессор [[Аюудайн Очир|А.Очир]] урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Perlee|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг [[Добу мэргэн|Добу мэргэний]] үед урианхайн зарим нь [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдунд]] нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн гол хэсэг нь Халхын баруун гарт хуваарилагдаж улмаар Засагт ханы бүрэлдхүүнд явжээ. Зүүн гарын хаант улс байгуулагдахад Баруун Халхаас тарамдсан зарим урианхан Зүүнгарт дагаж оржээ. Манжид Халх дагахад Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд орсон Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. 14-р зуунд Урианхай [[Ляонин муж|Ляонин]], Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн [[Нагачу|Нагачу ноён]] 1387 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доянь, Тайнин, Фуюй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён [[Алчидай|Алчидайд]] очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онниуд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. [[Тайсун хаан|Тайсун хаан Тогтобухын]] үед Хэрлэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлосын]] ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн дотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] хүү [[Аминдурал|Амины]] захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Buyandelger|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Choimaa|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Урианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болсон. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === {{Гол|Доянь харуул|Тайнин харуул|Фуюй харуул}}[[Файл:Ming foreign relations 1580.jpg|thumb|223x223px|16-р зууны Урианхайн гурван харуул]] 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|'''Доянь вэй''']] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|'''Тайнин вэй''']], [[Фуюй харуул|'''Фуюй вэй''']] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Хайсанандашийг Фуюй харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ariungua|2015|pp=88}} Эдгээр гурван харуулын монголчууд бүгд урианхай байсан биш, зөвхөн доянь харуулын ноёд урианханы [[Зэлмэ|Зэлмийн]] хойчис бөгөөд харъяат нь урианхай, үжээд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд холилдсон. Тайнин харуулын ноёд [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удмын захирсан Онниуд, Фуюй харуулын ноёд үжээд зонхилсон отог байсан. Гурван харуулын доторх харъяатууд нь урианхай, үжээд, онниуд, хэргүүд, хэмхэмчигүүд зэрэг отгоос бүрдэж байсан. 1389-1430 аад он хүртэл эдгээр гурван харуулынхан [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүнтээ, Тоорын гол, [[Ноон|Ноон мөрөн]], Үер голын саваар нутаглаж байсан. 1430 аад оноос монгол аймгуудын түрэлтээр өмнө зүг нүүж Цагаан хэрмийн ойролцоо нутаглаж эхлэв. Эдгээр дотроос Доянь харуулын монголчууд хамгийн хүчтэй болж монгол хятадын дунд холбирч монгол хаад хүчтэй болох үед худ ураг болж, хятадад алба барих нэрээр хамтдаа худалдаа арилжаа хийж, монголын хаад ноёд хятадыг дайлах үед хөтөч болж хамт уулгалан дайрдаг байсан. 16-р зууны дунд үеэс Фуюй харуул нь Хорчин, Өвөр Халхад шингэж нэр нь дурдагдахаа болиод, Доянийг Түмэд, [[Харчин|Харчиний]] ноёд хуваан авж, Тайнин харуул Цахар түмний эрхшээлд оржээ. 1627-1628 оны үед Харчины Байхундай хааны улсыг Цахарын Лигдэн хаан цэргийн хүчээр эзлэхэд Харчины улс бутран сарниж, Харчинд захирагдаж байсан доянь урианхайн ноён Субуди Цахарын ноёрхолыг эсэргүүцэж, манжид дагаар орсон. 1635 онд Субудигийн хүү Гүржавыг засаг, хошууны бэйс өргөмжлөөд Харчин баруун хошууг байгуулсан. Мөн 1635 онд Гүржавын төрлийн Сэрэнг Харчины зүүн гарын хошууны засаг өргөмжлөн Зостын чуулганы харъяалуулав. Хожуу 1705 онд Гүржавын холын садан Гэрэлийг засаг өргөмжлөн, Харчины дундад хошууг нэмж байгуулсан. === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== Урианхай түмний бослогыг баруун, зүүн түмний хаад ноёд цэргийн хүчээр дарж, бэлчээр нутаг, хүн ардыг нь хуваахдаа Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжд]] зарим урианханыг өгсөн. Түүнийг 1549 онд нас нөгчсөний дараа отгон хүү [[Саму буйма]] ноёнд урианхан ганц отог өвлөгджээ. Чин гүрний үед Саму буймагийн удмынхан захирсан харъяат ардуудаар Засагт хан аймгийн Дархан бэйл, Дайчин бэйсийн 2 хошууг байгуулсан нь одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Ховд аймаг|Ховд]] [[Ховд аймаг|аймгийн]] [[Цэцэг сум|Цэцэг]] сумдын нутаг багтаж байсан. Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]]Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Алтайн урианхай нь долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтан нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Эет гүнгийн хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүнгийн хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Зүтгэлт гүнгийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. ==== Тагнын Урианхай ==== Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Монголын улс төрийн бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, [[Тэлэнгэд]] аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Ойрад, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. Одоо [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] Харчин хошуу, [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 1890-ээд онд [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Зостын чуулганд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] (Чингис хааны өрлөг жанжин) * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] (Өгөөдэй хааны их жанжин) * [[Урианхадай]] жанжин (Гүег, Мөнх хааны их жанжин) * Ачу жанжин (Ажу) Юань гүрний их жанжин * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк * Ардын жүжигчин Мэндбаяр * Төрийн сайд С.Батчулуун * Төрийн сайд П.Цагаан * МУ-ын СГЗ, доктор, зурхайч Л.Тэрбиш == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Ochir|first=A |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Buyandelger |first=J |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Kuehner |first=N.V |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Oyunbilig |first=Borjigidai |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Perlee |first=Kh |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] i4zl2aacntqbrm4tnzln8i3gt8923n4 869759 869758 2026-09-15T05:58:16Z ~2026-47206-70 107170 869759 wikitext text/x-wiki [[Зураг:AltaiUrianhaiJutgeltGunHoshuu.jpg|thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг.]] '''Урианхай''' ([[монгол бичиг]]: {{МонголЮникод|<big>ᠤᠷᠢᠶ᠋ᠠᠩᠬᠠᠢ</big>}}) нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй [[Монгол үндэстэн|Монгол]]ын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан гэх тул Уриа аймаг гэдэг болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэнэ.{{Citation needed}} Гэвч Урианхан нэрийн "хан" нь цол гэхээс илүүгээр нэршүүлсэн болон хүчитгэсэн утгатай бүтээвэр байж болно гэж зарим нь үздэг. Уриа-гийнхан, эсвэл Уриа-хан байж болзошгүй. == Түүх== === Гарал үүсэл === Урианхай угсаатны түүхийг [[Хүннү]] гүрний дараах үе, [[Сяньби]] улсын үеэс эхлэлтэй гэж эртний хятад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Сяньби аймаг МЭӨ III зуунд үүссэн бөгөөд МЭ II зуунаас ханлиг улсаа байгуулж яван юм. Зарим түүхчид Сяньби аймгийн нэр сунжирсаар Шивэй болсон гэж үздэг. Сяньби дотор урианхай байсан гэх нь Шивэй аймагт багтаж байсныг хэлсэн байж болох юм. Эртний өвөг монгол аймаг болох [[Шивэй]]-Монгол аймаг нь Урианхай, Хамаг Монгол, Олхонууд, Тайчууд, Хонгирад, Элжигэн аймгийн өвөг дээдэс нь болдог. Шивэй аймаг нь VI-XII зууны үед одоогийн Монгол улсын болон өвөр Монголын зүүн, Манжуурын хойд хэсэг (Агнуурын тэнгис орчим) нутаглаж байжээ. Тэдний дотор үндсэн 4 овог байсан бөгөөд үүнд Их шивэй ([[Тайчууд]]), Мэнгу шивэй ([[Хамаг монгол]]), Улоху ([[Олхонууд]]), Улянхай ([[Урианхай]]) нар юм. Профессор [[Аюудайн Очир|А.Очир]] урианхан хэмээх нэрийг урианхан нь уриа (н), хан гэсэн хоёр үгээс бүтсэн бөгөөд эхний уриа нь уриа дуудлагын уриа, хан нь эзэн гэсэн утгатай үг бололтой. Эл хоёр үг нийлээд уриан эзэн, уриан хан буюу онгодын эзэн гэсэн утга илтгэсэн байж мэднэ гэж үзсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |title=Олон ястны өлгий-Ховд |access-date=2014-04-11 |archive-date=2017-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221105413/http://www.khovd.gov.mn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=563&Itemid=145 |url-status=dead }}</ref> Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой.{{sfn|Perlee|1959|pp=78}} Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна.{{sfn|Kuehner|1961|pp=65-66}} Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. Эндээс үзэхэд Урианхай угсаатан нь цаанадаж МЭӨ III зуун, наанадаж МЭ VI зуунаас үүсэлтэй болох нь харагдаж байна. Монголчуудыг Нирун, Дарлиган гэж 2 ангилдаг. Дарлиган Монгол аймагт Урианхай багтдаг. Урианхайчууд нь [[Эргүнэ хунгийн домог|Эргүнэ Хүн]]<nowiki/>ий домогт өгүүлснээр VII зууны үеэс анхны [[Монгол]] аймгийг Хиан (Боржигоны өвөг), Нукуз аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэдэг бөгөөд энэ байгуулсан Монгол аймаг нь Дарлиган Монголчууд гэгддэг ажээ. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг [[Добу мэргэн|Добу мэргэний]] үед урианхайн зарим нь [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдунд]] нутаглаж байжээ.<ref>Монголын нууц товчоо, 1975, т. 20-21</ref> XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ.<ref>Рашид-ад-дин, 1952, т.121, 156-160</ref> Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ.<ref>Одон, 1988, т.201-202</ref> Үүнээс хойш: * VII зуунд Хянганы нуруугаар нутаглаж Монгол аймгийг үүсгэлцсэн (Эргүнэ гүний домог) * VIII-XII зуунд Хянган, Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан * XII-XIII зуунд Хэнтийн нуруугаар нутаглаж Их Монгол улсыг байгуулалцан, нэгэн түмэн болж байв. 3 харуул урианхайчууд салбарлаж Ляонинд нутаглав. * XIV-XVI зуунд Хянган, Хэнтий, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар нутаглаж ихэд хүчирхэгжив. Хөвсгөлийн урианхай салбарлаж тэдний ойр орчны угсаатaн (Сибирь, Саяны нуруу, Тагнын нуруу гэх мэт)-ыг бүгдийг нь урианхай гэсэн нэрээр нэрлэж эхлэв. Хянганы нуруу, Ляонинд салбарлаж суурьшсан, их хоригийг сахисан урианхайчууд харчин, ордос зэрэг аймгуудыг үүсгэх болов. Хангай Хэнтийн нуруугаар нутаглаж байсан урианхайчууд хүн ам ихэд өсөж, шинэ тутам үүсэн гарч байсан халх угсаатны тал хувийг бүрдүүлж байв. Батмөнх даян хаан тэргүүтэй алтан ургийн хаадууд урианхайг хэт хүчирхэгжихээс сэргийлэн (их дайнч аймаг байсантай холбоотой байх) хэсэг хэсгээр тараах болсон ба үүнээс болж урианхайгаас бослого үймэн хүртэл гарч байв. Энэ үеийн урианхай Хэнтийн нуруунд багахан үлдсэн ч ихэнхийг нь Алтайн нуруунд шилжүүлэн нутаглуулсан байна. * XVII зуунд урианхайн төв хэсэг нь Халхын баруун гарт хуваарилагдан Засагт ханы бүрэлдхүүнд явж Алтайн харуулд суужээ. Хожим Монголоос салан тусгаарласан Зүүн гар улс байгуулагдахад Баруун Халхаас тарамдсан зарим урианхан тэднийг дагаж оров. Манжид Халх дагахад Засагт ханы мэдэлд байсан урианхайчууд нийт зүүн монголын хамтаар манжид хамаарах болов. * XVIII зуунд Зүүн гарын мэдэлд дагасан Алтайн урианхайчууд манжид эзлэгдэв. Их Монгол гүрний үед Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв. 14-р зуунд Урианхай [[Ляонин муж|Ляонин]], Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн [[Нагачу|Нагачу ноён]] 1387 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доянь, Тайнин, Фуюй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён [[Алчидай|Алчидайд]] очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онниуд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд [[Батмөнх Даян хаан|Даян хаан]]ы үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ. === 14-16 дугаар зууны Урианхай түмэн === Хятадыг зуу гаруй жил ноёлсон монголын хаад ноёд нутагтаа ирснээс хойш Урианхайчууд уугуул монгол нутагт үлдсэн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]], Үдэчи ноёны удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд болон [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]] дахь [[Тэмүгэ отчигин]], [[Хачиун|Хачиуны]] удмынхны эзэмшил газарт байсан [[Зэлмэ]], Чагурхан ноёдын удмынхан захирсан урианхайн мянгатууд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Эх нутагтаа үлдсэн Урианхайн мянгатын тухай [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] бичсэн [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] Чингис хааны их цэргийн зүүн гарт Зэлмэ, Сүбэдэй, Чагурхан, Үдэчи гэсэн дөрвөн ноёны захирсан урианхай аймгийн мянгатууд байсан гэж бичсэн байдаг. Үүнээс Сүбэдэй баатрын нутаг нь Туул голын орчимд, Үдэчи ноёны мянгат нь хаадын их хоригийг сахин хамгаалж байсан. Харин Чагурхан ноёныг Хачиуны хүү Алчидайд өгсөн нь хожим урианхайн гурван харуулын ноёдын өвөг дээдэс болсон. Урианхай түмэн нь 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхэн үед монголын хаадын цэрэг эдийн засгийн гол хүч болж, Хэрлэн, Онон голын орчимд Ойрад, Мин улсын эсрэг байлдаанд олон удаа хааны талд тулалдаж худ ураг болох зэрэг харилцаатай байв. [[Тайсун хаан|Тайсун хаан Тогтобухын]] үед Хэрлэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлосын]] ноён Цавдангийн охин Алтгалжинг бага хатнаа болгож худ ургийн харилцаатай байсан ч, хатнаа голж буцааснаар [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] эсрэг тэмцэлд ялагдаж, эцэстээ амиа алдахад хүрсэн. Харин [[Даян хаан|Даян хааны]] ээж [[Шихэр тайху]] болбоос урианхайн Хутуг шигүшийн охин байсан учраас Урианхайн зүгээс ямар нэг ноцтой эсэргүүцэл үзүүлэлгүй, хааны шууд захиргааны зүүн гурван түмний нэгд багтаж явжээ. Даян хааныг таалал төгссөний дара урианхай түмний Түрүй ноён, Гэрэболд чинсан нар 1524 онд Хүрээ улсыг довтлон [[Бэсүд|Бэсүдийн]] Үринтэй гэх хүнийг алж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} 20 гаруй жил үргэлжилсэн дотоодын дайн эхэлсэн. Энд гарах Хүрээ улсыг түүхчид Халхын [[Гэрсэнз|Гэрсэнзийн]] хүү [[Аминдурал|Амины]] захирсан гурван отгийн нэг Хүрээ отог мөн гэж үздэг бөгөөд Бэсүдийн Үринтэй нь магадгүй энэ отгийг захирсан Халхын Бэсүд отгийн хүн юм.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}} Үүний дараа Түмэдйн Алтан хаан Дүүхэй ноён, Бодь өрлөгийг цэрэгтэй нь илгээн Урианхайг дараад, хойноос нь нэхэж очоод Балжи (Балж гол) гэх газарт их олз аваад{{sfn|Buyandelger|2013|pp=84}}{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} буцсан байдаг. Үүний дараа Ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, Түмэдийн Алтан хаан хоёр 5 удаа цэргийн хүчээр дайлж байж Урианхайг дарж, зүг зүгт хуваалдаж, түмэн байх эрхийг нь хасчээ. * 1531 онд [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан|Алтан хаан]] хоёр урианхайг дайлж Хэнтий ханы баруун хэсэгт байх{{sfn|Buyandelger|2013|pp=86}} Бурхат хан уул, Зоргол ууланд тулалдан дийлж буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=18}} * 1533 онд Гүнбилэг жонон, Алтан хаан хоёр Хангай ханыг давж Урианхайг довтлов.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=19}} * 1538 онд Гүнбилэг мэргэн жонон, Алтан хаан хоёр Хангайн өвөрт бууж Эш хатныг аваад, зүүн түмнийг аваад Хангайн ард бууж нутаглаж таргалаад Зургаан түмэн их улс мордож довтолсонд Урианхайн Төрүй ноён, Гэрэболд чинсан нарыг дарж олзлон, их олз олоод буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=20-21}} * 1541 онд Алтан хаан Урианхайг дайлж Унгуча болон түүний харъяатыг олзлон буцав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=22}} * 1544 онд Алтан хаан Мангир чинсан, Манхай шигэчин ноёдыг дайлж олзлон авснаар Урианхайн бослогыг бүрэн дарав.{{sfn|Zayabaatar|2006|pp=23-24}} Зүүн түмний дундаас Урианхайтай хэрхэн тэмцсэн тухай зүйл хомс хэдий ч, Хураангуй Алтан товчд дурдснаар [[Хорчин|Хорчины]] Булунай ван, Мэндүй дархан ван тэргүүтэй олон ноёд [[Тайсун хаан|Тайсун хааныг]] алсан өшөөг авахын тулд Онон, Хэрлэн, Үүргэн голоор нутагтай [[Горлос|Горлодын]] Цавдан ноёны хүү Мулучай баатар, Алагчуудын Алчугудай баатар, Алур баатар зэрэг ноёдтой Хорчины цэрэг Горлод, Алагчууд отгийн цэрэгтэй байлдаж дарсан тухай гардаг нь Алтан хааны Урианхайг дарсантай холбогдоно. Хорчины ноёд Горлод, Алагчуудыг таван удаа байлдавч эс дийлж, 6 дахь удаа Үүргэнийн голын тулалдаанд Алур баатар, Алчугудай баатар хоёрыг алж, Мулучай баатрыг олзолж, Бодь Алаг хаанд барьж өгч алуулснаар{{sfn|Choimaa|2006|pp=117-118}} Горлод, Алагчуудыг Цахар, Хорчин аймгууд эрхшээлдээ оруулжээ. Урианхай нь [[Даян хаан|Даян хааны]] сүүлч, [[Боди Алаг хаан|Бодь Алаг хааны]] эхэн үед [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий ханаар]] төв болгож, зүүн тийш [[Онон гол|Онон голын]] урсгалын дунд хэсэгт хүрч...[[Бэлгүдэй]], [[Хасар|Хасарын]] улсын хэсэг газруудыг багтааснаас Юань улсын үеэс хэмжээ нь нилээд томорчээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=88}} Энэ нь одоогийн Монгол Улсын зүүн гурван аймгийн нутаг бүхлээрээ багтаж байжээ. Урианхайн бослогыг дарсны дараа Хорчин, Ар Халхын ноёд Урианхай түмний газар, хүн ардыг хуваалдаж өөртөө шингээсэн бөгөөд тэд хамгийн их ашиг олжээ. Өвөр Монголын түүхч Ж.Буяндэлгэр Урианхай түмний дотор Урианхан, Горлос, Алагчууд, Гэрүүд буюу Хэрэгүүд, Хэмхэмчигүүд зэрэг дан монгол овгоос гадна хиргис болон бусад түрэг гаралтай отгууд багтсан гэж үзжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=77-83}} Эдгээр отгоос Халхад шингэсэн Горлос, Гэрүүдийг Гэрсэнзийн хүү [[Онохуй Үйзэн ноён|Онохуй үйзэнд]] өгсөн нь [[Түшээт хан|Түшээт хан аймаг]], Сайн ноён хан аймгийг үүсгэхэд, отгон хүү [[Саму буйма|Саму буймад]] урианханы ганц отог өгсөн нь хожим [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Дархан бэйл, Дайчин вангийн хошуу болсон. Алагчууд отгийг Бодь алаг хаан дүү [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжд]] өгсөн нь [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] зүүн гарын отог болжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=82}} === Урианхайн гурван харуул === {{Гол|Доянь харуул|Тайнин харуул|Фуюй харуул}}[[Файл:Ming foreign relations 1580.jpg|thumb|223x223px|16-р зууны Урианхайн гурван харуул]] 1287-1292 онд өрнөсөн зүүн гарын вангуудын бослогыг дарсаны дараа Хубилай хаан тэдгээр ноёдыг хэвээр үлдээсэн ч, эрх мэдлийг нь хязгаарлах, газар нутаг, цэргийн хүчийг багасгах арга хэмжээ авсны нэг нь тэдний нутагт Хиргис, Орсуд, Хавханас зэрэг гурван аймгийн хүн ардыг Доин өндөр гэх газарт нүүлгэж{{sfn|Buyandelger|2013|pp=83}} суулгасан нь тэнд байсан монгол аймгийн хүн ардтай холилдох эхлэл болсон. 1316 онд [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үед Доин өндөрийн мянганыг байгуулж, урианхай ноёдоор захируулжээ.{{sfn|Buyandelger|2013|pp=72-74}} Улмаар Тогоонтөмөр хааны үед Доин өндөрийн юаньшуайфу буюу түмтийн захиргаа болгосон нь 1389 онд Мин улсад бууж өгч дагаар орсон. Юань улсын үед урианхайн мянгатууд нь алтан ургийн вангийн харъяанд байх хэдий ч, цэргийг захирах эрх мэдэл тухайн ноёдод байсан. Мин улсын Хунъ-ү хааны зарлигаар ляо ван Ажашир, хуйнин ван Табинтөмөр, Доин өндөрийн түмтийн ноён Торгучар болон бусад ноёдыг эмхлэн [[Доян харуул|'''Доянь вэй''']] (монголаар "ой" гэдэг, утга нь "харуул"), [[Тайнин харуул|'''Тайнин вэй''']], [[Фуюй харуул|'''Фуюй вэй''']] гэсэн харуулыг байгуулж, Ажаширийг ерөнхий захирагчаар томилж, Табинтөмөрийг Тайнин харуулын захирагч, Хайсанандашийг Фуюй харуулын захирагч, Торгучарыг Доянь харуулын захирагчаар тус тус томилсон.{{sfn|Ariungua|2015|pp=88}} Эдгээр гурван харуулын монголчууд бүгд урианхай байсан биш, зөвхөн доянь харуулын ноёд урианханы [[Зэлмэ|Зэлмийн]] хойчис бөгөөд харъяат нь урианхай, үжээд, хэрэгүүд, хэмхэмчигүүд холилдсон. Тайнин харуулын ноёд [[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ отчигиний]] удмын захирсан Онниуд, Фуюй харуулын ноёд үжээд зонхилсон отог байсан. Гурван харуулын доторх харъяатууд нь урианхай, үжээд, онниуд, хэргүүд, хэмхэмчигүүд зэрэг отгоос бүрдэж байсан. 1389-1430 аад он хүртэл эдгээр гурван харуулынхан [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүнтээ, Тоорын гол, [[Ноон|Ноон мөрөн]], Үер голын саваар нутаглаж байсан. 1430 аад оноос монгол аймгуудын түрэлтээр өмнө зүг нүүж Цагаан хэрмийн ойролцоо нутаглаж эхлэв. Эдгээр дотроос Доянь харуулын монголчууд хамгийн хүчтэй болж монгол хятадын дунд холбирч монгол хаад хүчтэй болох үед худ ураг болж, хятадад алба барих нэрээр хамтдаа худалдаа арилжаа хийж, монголын хаад ноёд хятадыг дайлах үед хөтөч болж хамт уулгалан дайрдаг байсан. 16-р зууны дунд үеэс Фуюй харуул нь Хорчин, Өвөр Халхад шингэж нэр нь дурдагдахаа болиод, Доянийг Түмэд, [[Харчин|Харчиний]] ноёд хуваан авж, Тайнин харуул Цахар түмний эрхшээлд оржээ. 1627-1628 оны үед Харчины Байхундай хааны улсыг Цахарын Лигдэн хаан цэргийн хүчээр эзлэхэд Харчины улс бутран сарниж, Харчинд захирагдаж байсан доянь урианхайн ноён Субуди Цахарын ноёрхолыг эсэргүүцэж, манжид дагаар орсон. 1635 онд Субудигийн хүү Гүржавыг засаг, хошууны бэйс өргөмжлөөд Харчин баруун хошууг байгуулсан. Мөн 1635 онд Гүржавын төрлийн Сэрэнг Харчины зүүн гарын хошууны засаг өргөмжлөн Зостын чуулганы харъяалуулав. Хожуу 1705 онд Гүржавын холын садан Гэрэлийг засаг өргөмжлөн, Харчины дундад хошууг нэмж байгуулсан. === Манж Чин гүрний үеийн Урианхай === ==== Засагт хан аймгийн урианхан 2 хошуу ==== Урианхай түмний бослогыг баруун, зүүн түмний хаад ноёд цэргийн хүчээр дарж, бэлчээр нутаг, хүн ардыг нь хуваахдаа Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжд]] зарим урианханыг өгсөн. Түүнийг 1549 онд нас нөгчсөний дараа отгон хүү [[Саму буйма]] ноёнд урианхан ганц отог өвлөгджээ. Чин гүрний үед Саму буймагийн удмынхан захирсан харъяат ардуудаар Засагт хан аймгийн Дархан бэйл, Дайчин бэйсийн 2 хошууг байгуулсан нь одоогийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум (Говь-Алтай)|Цээл]], [[Тонхил сум|Тонхил]], [[Алтай сум (Говь-Алтай)|Алтай]], [[Цогт сум|Цогт]], [[Ховд аймаг|Ховд]] [[Ховд аймаг|аймгийн]] [[Цэцэг сум|Цэцэг]] сумдын нутаг багтаж байсан. Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагны Урианхай]], [[Алтайн Урианхай]] гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, [[Халх]] ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд [[Хөвсгөл]] аймгийн нутгаар, [[Алтайн Урианхай]]чууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна. Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ. ==== Алтайн Урианхайн 7 хошуу ==== [[Зураг:AltainUrianhaiHuvtsas.jpg‎|thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас]]Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм. Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт ханы харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв. Манжийн үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Ховдын манж амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан. Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Алтайн урианхай нь долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтан нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр [[Алтай ястан|Алтай]]г [[Оросын эзэнт гүрэн]]д шилжүүлсэн. '''Зүүн амбаны хошуу:  ''' Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ. '''Мээрэнгийн хошуу:''' Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ. '''Эет гүнгийн хошуу:''' Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ. '''Сэндэн гүний хошуу:''' Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай. '''Баруун бэйсийн хошуу:''' Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв. '''Саруул гүнгийн хошуу:''' Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх. '''Зүтгэлт гүнгийн хошуу:''' Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ. ==== Тагнын Урианхай ==== Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна [[ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]ад буй [[Тува]]чуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших [[Тагнын нуруу]]ны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно. Монголын улс төрийн бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхай, [[Тэлэнгэд]] аймгийн хамт (одоогийн [[Алтай ястан|Уулын Алтай БНУ]] болон [[Тува орон|Тува БНУ]], [[Хакас орон|Хакас БНУ]], [[Алтайн хязгаар]]) Ойрад, Хотгойдын Шолой увш хунтайжийн харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв. Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ. 5 хошуу: Тагнын урианхай хошуу, Тожийн урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг голын урианхай хошуу, Салчакийн урианхай хошуу 46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ. Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. == Генийн сан== {| class="wikitable" !Хаплогрупп !N (дээжийн хэмжээ) !% (хувь) |- |C *(x C3c ) |15 |25 |- |C3c |20 |33.3 |- |Д |1 |1.7 |- |K *(x N3 , O , P ) |3 |5 |- |N3 |5 |8.3 |- |O2b |3 |5 |- |O3 |4 |6.7 |- |P *(x R1a ) |5 |8.3 |- |R1a1 |4 |6.7 |- |''Генетикийн олон янз байдал'' |0.8119±0.0318 | |} Урианхайчуудын удмын санд C *(x C3c ), C3c , D , K *(x N3 , O , P ), N3 , O2b , O3 , P *(x R1a ), R1a1 гэсэн хаплогруппууд байна. Хамгийн өндөр давтамж нь нийт генийн сангийн 33.3% -ийг бүрдүүлдэг C3c гаплогрупп бөгөөд нийтдээ C3 гаплогруппын дэд бүлгүүд нь Урианхайн удмын сангийн 60 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Хаплогруппийн С3 ген (одоо С2 гэх болсон)-д хамаарах ард түмний ихэнхи нь Монголын ард түмэн байдаг. Үүнд: урианхай, халх, буриад, халимаг зэрэг монголчуудад ихээр байдаг. Хазар, эвенкүүд болон түрэг угсаатан (казах, каракалпакууд, киргиз, узбек, тува, якут, алтайчууд) зэрэг үндэстэнд ч бага зэрэг агуулагддаг байна. == Орчин үеийн урианхайчууд== Одоогийн байдлаар "Урианхайчууд" гэсэн нэр нь дараах үндэстний бүлгүүдэд хамаарна. * Монгол хэлээр: ** '''Алтайн урианхай''' (монгол. Алтайн урианхай) - ойрад аялагатай, Баян-Өлгий аймаг (6274 хүн, 2000), Ховд аймаг (6592 хүн, 2000); тэд ойрад аялгаар ярьдаг. Ховд аймагт Дуут, Мөнххайрхан сумдад амьдардаг. ** '''Говь-Алтайн урианхай''' (монгол. Халх урианхай) - халх аялагатай, Говь-Алтай аймагт амьдардаг. ** '''Хөвсгөлийн урианхай''' (монгол. Хөвсгөл урианхай) - Халх аялагатай, Хөвсгөл аймаг (3036 хүн, 2000), Хөвсгөл нуурын зүүн ба баруун (Дархад дунд) ; Тэд халх хэлний урианхай аялгаар ярьдаг. * Түрэг хэлээр: ** '''Уйгур-Урианхайчууд''' ( цаатан, уйгар, заримдаа цаатан уйгар, өөрийн нэр - myъha / духа / туха) - жижиг Дархат нутгийн ууланд (Хөвсгөл аймгийн баруун хойд) нутагладаг цаа бугын тайгын бүлэг. Ойролцоогоор 350-400 жилийн өмнө тэднээс салсан соёотуудын ойрын төрөл. Тэд монгол хэл рүү хурдан шилжиж байгаа зүүн соёны хэлний цаатан-соёт аялгаар ярьдаг. Хүний тоо: 282 хүн. Уран зохиолд ихэвчлэн Уйгур-Урианхай, цаатан нарын тухай тусад нь дурдсан байдаг ч энэ нь буруу юм. ** '''Мончак-Урианхай''' (Урианхай-Мончок, өөрийн нэр ''Д'ва / Соён''  - Тува, Монголоор - Мончоого-Урианхай, Мончак - Тувачуудын казах нэр) - Тувачууд Ховд аймгийн Буянт суманд амьдардаг. Тэд Хятадад амьдардаг тувачуудаас (Или-Казахийн автономит тойргийн Канас нуурын нутаг) нүүж ирсэн бөгөөд энгийнээр Мончак (Хөх-Мончак) гэж нэрлэдэг байв. Монголд 400-700 орчим хүн байдаг Тэд тува хэлний Хөх-мончак аялгаар ярьдаг. "Урианхай гэдэг нэрийг монголчууд энэ ард түмэнд өгсөн. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Тува гэж нэрлэдэг" гэж Г.Н.Потанин бичжээ. Мончак-Урианхайчууд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын туватай ойр байдаг ч тэдэнд “урианхайчууд” гэсэн нэр томъёо байдаггүй. Тэд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд (1568 хүн) суурьшдаг бөгөөд цөөн хэсэг нь Сэлэнгэ аймаг руу нүүжээ . Тэд тува хэлтэй ойр Цэнгэл аялгаар ярьдаг. Одоо [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] Харчин хошуу, [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 1890-ээд онд [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Зостын чуулганд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг. == Овгийн бүрэлдэхүүн== ''Урянхан (Урианхан), Урянхай (Урианхай), Урянхад (Урианхад)'' овгийн төлөөлөгчид одоогийн Монголын бараг бүх аймагт амьдардаг. Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутагт Урианхай овог, тэдгээрийн Урианхан, Бага Урианхан, Зэлмэн урианхай зэрэг овгууд бий. Урианхайчууд нь Халх Урианхай, Баядын Урианхай, Хотгойдын Урианхай, Үзэмчин Урианхай гэсэн бүрэлдэхүүнд багтдаг. Үзэмчинд Хорчин, ''Бөөнөр'' овгийнхон өөрсдийгөө Урианхайчуудын нэг хэсэг гэж үздэг. Халхуудын дунд тэд олон овог үүсгэсэн ба тэднээс Урианхан овог нь ихэнхи юм. Халимагууд дотор Урианхууд (Уранхууд), Урианхус-Доглут овгууд байдаг. '''''Буриад-урианхайчууд.''''' Буриад ястны бүрэлдэхүүнд Урианхай овгууд олон багтдаг. Үүнд: Сонголчууд, Табангутууд, Атаганууд, Ашибагат, Баргуцууд, Сартулууд, Андагай, Икинатууд (Нарат овог), Онон хамниган (Урианхай овог, Урианхай-Тугчин, Улаанхан), Хори-буриад (Сагаангууд овогт Хөхүр урианхай), Нижнеокинский (Нарат овогт), Идинский (Нарад овогт), Китой, Түнхэн, Сэлэнгэ (Урианхай, Урианхай-отонк, Зэлмэн- Урианхай, Батут-Урианхай, Байн-Урианхай, Урианх-Цонгол, Урианх-Зэмбэ) болон Закаменскийн буриадууд болно. '''''Зэлмийн удам.''''' Монгол цэргийн их удирдагч, Чингис хааны өрлөг Зэлмийн удам. Зэлмэ 13-р зууны эхний хагаст амьдарч байжээ. Тэрээр Бурхан Халдун ууланд нутаглаж байсан ''Урианхай аймгийн Жарчиуд Аданхан'' овгийн хүн байв. Зэлмийн удамд Өвөр Монголын Зостын чуулган, Харчингийн баруун, зүүн, дунд хошуу, Түмэдийн зүүн нэг хошуу ордог. ''Жарчиуд Аданхан'' овгийн үр удам нь Өвөрмонголд амьдардаг орчин үеийн Жарутууд Жамуха ба Жадаран овгийн өвөг ''Жадардай''н эх нь Жарчиуд Аданхан урианхай хүн юм. ''Мөн Аданхан'' овгийн нэг салбар нь Жүүрэйд овгийн өвөг Жүүрэйдэйн эцэг Бодончар байв . ''Урианхай, Зэлмэ, Хүн зэлмэ, Зэлмэн урианхай гэсэн'' овогтонгууд Завхан аймгийн Баянтэс, Тэс, Баянхайрхан сумдад, Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Шинэ-Идэр, Жаргалан сумдад, Өмнөговь аймгийн Ноён, Булган, Цогцэций, Баян-Овоо, Ханбогд сумдад, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Сайхан, Баяннуур, Бүрэгхангай, Бугат сумдад, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Сэргэлэн, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхгол сумдад, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан, Сүхбаатар сумдад, Төв аймгийн Цээл, Угтаал, Өндөрширээт, Бүрэн сумдад, Хэнтий аймгийн Норовлин, Баян-Овоо, Баянмөнх, Дэлгэрхаан сумдад, Ховд аймагт бий. '''''Бусад удам.''''' 20-р зууны эхэн үед. Сэцэн хан аймгийн Илдэн цавын хошуунд ''(одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сум) Оровод'' ясны Урианхай овог бүртгэгджээ . Оровгодууд Урийнхантай холбоотой. Өдгөө Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд ''Оровгод'' овгийнхон амьдардаг. Дорнод аймгийн Чулуунхорот, Чойбалсан, Хөлөнбуйр, Булган, Баянтүмэн, Матад, Халхголсум, Өмнөдэлгэр, Гурванбаян, Хэрлэн, Өлзийт хороо, Хэнтий аймгийн Баянмонх, Дархан, Дэлгэрхаан, Цэнхэрмандал, Баянхутаг, Галшар, Баян-Овоо, Норовлин сумдад бий. ''Орговой'' овог Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд бүртгэлтэй. Мэдэгдэж байгаа овгууд нь Монгол хэлт урианхайчуудын ''Түнхэн'', ''Хорхон овгууд юм.'' Түнхэн, Хорхон овгууд нь Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан сумдад байдаг. Баян-Өлгий аймгийн Алтанцөгц суманд монгол хэлтэн урианхайчуудын дунд ''Шаазган, Шаазгад'' гэсэн овог байдаг. Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд сумын нутагт ''Шарай голын'' өөлд овог бий. Монгол хэлтэн Алтайн Урианхайчуудын дунд өөлдүүдээс гадна Шарайголын овог мөн бүртгэгдсэн байдаг. ''Алаг адуун'' овог Говь-Алтай, Завхан, Архангай, Ховд, Увс аймгуудад, голдуу Сартуул, Урианхай, Баруун Халх овгууд амьдардаг. '''''Зөөд.''''' Урианхай угсаатанд Зөөд овгийнхон их юм . Энэ овгийнхон нь Увс аймгийн Зүүнговь, Түргэн, Өмнөговь, Бөхмөрөн, Ховд, Завхан, Ховд аймгийн Дөргөн суманд бүртгэгдсэн байдаг. Тэр дундаа дөрвөдөөс ирсэн халимагуудын дунд зөөд овог орсон байдаг. Халимаг-дөрвөд угсаатны Зөөнчуудын дотроос зэт кавюд, их-зэт-кавюд гэсэн овог бий. Мөн Халимаг-дөрвөдүүдийн дунд буурлуудын нэг салбар болох Зэд Ёксуд овог бий. Маанин зэт овгийг мөн тэмдэглэсэн байдаг. Хөвсгөлийн дархадуудын дотроос Хар зоот, цагаан зоот (цагаан зөөд), шар зоот (шар зөөд) овгийнхон байдаг. '''''Алтайн урианхичуудын''''' бүрэлдэхүүнд өөлөг, цагаан туг, эрхит, хуурчид, баяд, саад, заамид, мундас, урианхай, ах, бургууд, шар жавраа, дөрвөд, шар гол (широй гол), бүрэв, монгол, морин, торвог, хойд, их хойд, бага хойд, дархад, хоо дархад, хар дархад, шар дархад, оръяс (горлос), холдон, түнхэн, шаазгай, хорхон, буриад, чойрд, эмч, шөрмөс, шөвөг, онгуда (онход) , бэрхад, шажин, сурч, чоно, харчин, нүцгэд, холбоо, эцгэд, жортомос, казах, зоо (зоод), соён, улаан соён, шар донхол, хар донхол, оорцог, иркид. хасхан иркид зэрэг овгууд бий. '''''Хөвсгөлийн урианхичуудын''''' овгийн бүрэлдэхүүнд Баруун цаатан , зүүн цаатан, Зоот, Жэгд, Илжигэн нар багтдаг. Мөн Иркит, Кайсот (Хаасут) овгууд ч оролцсон байна  . '''''Цаатангуудын''''' угсаатны бүрэлдэхүүнд урат, каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкши), додот (тоду, аг-тоду, хар-тоду), соён (хэртэк, бэлмэй, салчак), зоот (жөгд, чооду, чота, чоди), сорс, даргалар, дэмжээ (дэмчи), хэрдэг, хоюук, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён киргиз, ханачи, маат зэрэг овгууд бий. '''Халимагийн''' овгийн дунд цаатан, хэрээд-цаатан, аха-цаатан, бага-цаатан, хоёр-цаатан, эркетэн -цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан  гэж бий. Үүний зэрэгцээ генийн судалгаагаар Халимгийн цаатанууд нь Хөвсгөл цаатантай биш Халх Монголчуудтай ойр байсан нь тогтоогджээ. '''''Урианхай овог.''''' урианхай, урианхайн, урианхайд, аданхай, аданхай урианхай, аданхан, аданхан урианхай, алаг урианхай, алтайн урианхай, ах урианхай, бага урианхай, бага урианхан, баруун урианхай, Боржигон Урианхад, Буриад Урианхай, Жарууд, Жарчид, Сүбэдэй, Зэлмэ, Зэлмэ урианхай, Зэлмэ урианхай, Зэлмэн, Зэлмэн урианхай, Зэлмэн урианхай, Зэлмээ, Зэлмээн, тэдний урианхай, тэдний Урианхай, Урианхайгуур, Урианхай .орцог, урианхай цэцэрлэг, урианхай сартуул, урианхай соён, урианхай тучин, урианхай улаан соёон, урианхай хаан, урианхан хорхон, урианхай цагаан туг, урианхайд, урианхайн, урианхайт, урианхайчууд, урианхан оорцог, урианхан тугчин, урианхан халх, халх урианхан, хаан урианхай, хан урианхай, хан урианхан, хар урианхай, хар урианхан, харчин урианхай, хөх урианхан, хун зэлмэ, цаатан, цатан гэх мэт. == Нэрт хүмүүс== * [[Зэлмэ]] (Чингис хааны өрлөг жанжин) * [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] (Өгөөдэй хааны их жанжин) * [[Урианхадай]] жанжин (Гүег, Мөнх хааны их жанжин) * Ачу жанжин (Ажу) Юань гүрний их жанжин * Шударга баатар, Харчин гүн [[Бавуужав]] /Харуулын 3 урианхайн удам/ * [[Банзарын Дамчаа]] * Шалмаагийн Ёолк * Ардын жүжигчин Мэндбаяр * Төрийн сайд С.Батчулуун * Төрийн сайд П.Цагаан * МУ-ын СГЗ, доктор, зурхайч Л.Тэрбиш == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Ochir|first=A |last2=Ц|first2=Баасандорж|title=Ойрад монголчуудын хуримын ёсон: XIX зууны сүүлч, XX зууны эх|year=2005|publisher=Соёмбо принтинг}} * {{Cite book |last=Buyandelger |first=J |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |isbn= |volume=1 |location=Улаанбаатар |publisher=Монгол Хятадын соёлын харилцааг дэмжих нийгэмлэг |pages=58-93 |chapter=Урианхайн тухай}} * {{Cite book |last=Kuehner |first=N.V |title=Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока |year=1961 |location=Москва|language=Орос}} * {{Cite book |last=Oyunbilig |first=Borjigidai |title=Хятад дахь Монгол судлал |year=2013 |volume=1 |location=Улаанбаатар |chapter=Зүүн Түмэд аймгийн хуучин нутгийн тухай}} * {{Cite book |last=Perlee |first=Kh |title=Онон Хэрлэнгийн Монголчууд |year=1959 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Ariungua |first=N |title=Мин улсын түүх: Татарын шастир, Ойрадын шастир, Урианхайн гурван харуул |publisher=Битпресс |year=2015 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Чакраварди Алтан хааны тууж |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Урианхай ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Буриад ястан]] 9j8y21glwh0ew9omh0jexwcnzsdu306 0 21159 869705 766833 2026-09-14T18:52:00Z Enkhsaihan2005 64429 869705 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарийн олон улсын өмгөөллийн байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = Дэлхийн Эдийн Засгийн Форум | logo = World Economic Forum logo.svg{{!}}class=skin-invert | logo_size = 200 | image = World Economic Forum headquarters (cropped).jpg | caption = Колоньи дэх төв байр, Швейцар | former_name = Европын Менежментийн Форум | formation = {{start date and age|df=yes|1971|1|24}} | founder = [[Клаус Шваб]] | language = Англи | purpose = Дэлхийн хэмжээний хөтөлбөр болон шийдвэр гаргалтад нөлөөлөх, төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа | type = [[Олон улсын төрийн бус байгууллага|Олон улсын ТББ]], [[Лоббизм|лобби хийх байгууллага]] | status = [[Сан (ашгийн бус)|Сан]] | headquarters = [[Колоньи]], Швейцар | region_served = Дэлхий даяар | leader_title = [[Дарга]] | leader_name = [[Ларри Финк]] | leader_title2 = Ерөнхийлөгч ба ГЗ | leader_name2 = Алоис Звингги | website = {{official URL}} }} '''Дэлхийн Эдийн Засгийн Форум''' ({{lang-en|World Economic Forum}}, '''WEF''') нь [[Швейцар]]ын [[Женев кантон]]ы [[Колони (Женев)|Колонид]] байрлах, [[ашгийн төлөө бус]] [[сан]] бөгөөд жил тутам Швейцарын зүүн [[Альпийн нуруу|Альпийн]] бүс нутаг болох [[Граубюнден]] дэх уулын амралтын газар [[Давос]]т зохион байгуулдаг уулзалтаараа алдаршсан байгууллага юм. Уг уулзалтад нь том компанийн удирдагчид, олон улсын улс төрийн лидерүүд, сонгогдсон эрдэмтэд болон сэтгүүлчид оролцож, дэлхий дахинд тулгараад байгаа эрүүл мэнд, байгаль орчин зэрэг хамгийн чухал асуудлуудын талаар санал бодлоо уралдуулдаг уламжлалтай. Уулзалтаас гадна тус сан хэд хэдэн төрлийн судалгааны тайлан гаргаж, гишүүдийнхээ сонирхсон салбарт санаачлага гаргадаг<ref name="Pigman p41-42">Pigman. pp. 41&ndash;42.</ref>. == Түүх == 1971 онд дэлхийн өнцөг булан бүрээс 1000 орчим томоохон компани, байгууллагын төлөөллүүд гишүүнчлэлтэй. Байнгын гүйцэтгэх байгууллага нь Удирдах зөвлөл юм. Төв байр нь Женевийн хотын захад байрлах Колоньи хот юм. Чуулганы төсвийг жил бүрийн гишүүнчлэлийн татвар, форумд оролцогчдын оруулсан хөрөнгөөс бүрдүүлдэг. Оролцогчдын бүрэлдэхүүнийг жил бүр хянаж өөрчилдөг байна. ДЭЗФ-ыг үүсгэн байгуулагч, байнгын захирал нь профессор [[Клаус Шваб]] юм. Түүний санаачилгаар 1971 онд анх удаа симпозиум болж, Европын тэргүүлэх компаниудын 450 орчим удирдах албан тушаалтан оролцож, дэлхийн эдийн засгийн хэтийн төлөвийг хэлэлцэж, нэгдсэн стратеги боловсруулжээ. Өмнө нь "Европын менежментийн форум" нэртэй байсан бөгөөд 1987 онд өнөөгийн нэрээ олжээ. ДЭЗФ-ын гол арга хэмжээ бол жил бүр уламжлал болгон дэлхийн алдартай цанын бааз [[Давос]] хотод 1-р сарын сүүл буюу 2-р сарын эхээр болдог (2001 онд Нью-Йоркт болсон террорист халдлагын улмаас АНУ-тай эв санааны нэгдлээ илэрхийлснийг эс тооцвол) форум юм. Уламжлал ёсоор бол дэлхийн цаг үеийн гол асуудлууд, эдийн засгийн хөгжлийн хэтийн төлөв, тогтвортой байдал, энх тайвныг бэхжүүлэх, "халуун цэгүүд"-ийн нөхцөл байдлын талаар албан бус хэлбэрээр хэлэлцдэг. Давосын уулзалтын хүрээнд 300 орчим нэгдсэн хуралдаан, семинар, дугуй ширээний уулзалт, төрийн удирдагч нарыг оролцуулсан “бяцхан албан бус дээд хэмжээний уулзалт” зохион байгуулдаг уламжлал тогтоод байна. Тус байгууллага нь Колоньид байрлах төв байраас гадна Нью-Йорк, Бээжин, Токиод салбартай. 2016 оны 10-р сарын 10-нд АНУ-ын Сан Франциско хотод мөн нэгэн шинэ салбараа нээсэн байна. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|World Economic Forum|Дэлхийн Эдийн Засгийн Форум}} * [https://www.weforum.org/ Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумын албан ёсны цахим хуудас] (олон хэлээр) [[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:Улс төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Швейцарын сан]] [[Ангилал:Женев кантоны байгууллага]] [[Ангилал:Өдөрлөг]] [[Ангилал:Граубюнден кантон]] [[Ангилал:Давос]] [[Ангилал:Колони (Женев)]] [[Ангилал:1971 онд байгуулагдсан]] b8ck68erv230gvhb5daophfh8j1jmfv 0 21213 869702 753109 2026-09-14T16:19:20Z Enkhsaihan2005 64429 869702 wikitext text/x-wiki {{Short description|Олон талт хөгжлийн санхүүгийн байгууллага}} {{distinguish|Азийн Хөгжлийн Банк}} {{Инфобокс байгууллага | name = | image = HQAFDBAbidjanPlateauMars2016.JPG | caption = [[Абижан]] дахь АфХБ-ны төв байр | native_name = Banque africaine de développement | native_name_lang = fr | logo = File:Logo Afrikanische Entwicklungsbank.svg | logo_class = skin-invert | abbreviation = AfDB | formation = {{Start date and age|1964|09|10}} | full_name = | type = Олон улсын байгууллага | status = Гэрээ | purpose = Бүс нутгийн хөгжил | headquarters = [[Абижан]], [[Кот-д'Ивуар]] | location = | region_served = | num_members = 81 улс | language = | leader_title = Ерөнхийлөгч | leader_name = [[Сиди Оулд Тах]] | main_organ = Гүйцэтгэх захирлуудын зөвлөл | parent_organization = | affiliations = | num_staff = 2,123 (2022) | website = {{Official URL}} }} '''Африкийн Хөгжлийн Банкны Групп''' ({{lang-en|African Development Bank Group}}) нь [[Африк]]ийн эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд хувь нэмэр оруулах зорилгоор 1964 онд байгуулагдсан [[Олон талт хөгжлийн банк|хөгжлийн банк]] юм. Тус группт '''Африкийн Хөгжлийн Банк''' ('''AfDB'''), '''Африкийн Хөгжлийн Сан''' ('''ADF'''), '''Нигеригийн Траст Сан''' ('''NTF''') багтдаг. АфХБ нь Африкийн орнуудын засгийн газар болон Африк дахь бүсийн гишүүн орнуудад хөрөнгө оруулалт хийж буй хувийн компаниудад зээл тусламж олгодог. Тус банк нь гишүүн орнуудын засгийн газруудын эзэмшилд байж санхүүждэг бөгөөд [[ядуурлыг бууруулах]], [[Тогтвортой хөгжил|тогтвортой хөгжлийг]] дэмжих, нийгэмд үйлчилдэг байгууллага билээ. ==Гадны холбоосууд== {{Commonscat|African Development Bank|Африкийн Хөгжлийн Банк}} * [https://web.archive.org/web/20080821153003/http://www.bicusa.org/afdb Банкны Мэдээллийн Төв] * [http://www.afdb.org/ Албан ёсны вэбсайт] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] okl9fp7yqhiicmjw66eglxi3m0oj44d 0 24639 869693 625340 2026-09-14T13:40:56Z Chongkian 21163 869693 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Чикагогийн хөрөнгийн бирж''' нь [[Америкийн]] Иллиноис мужийн Чикаго хотод байрладаг .Бирж нь үндэсний үнэт цаасны худалдаа болон өөрөө өөрийгөө хянан зохицуулдаг байгууллага юм . Америкийн үнэт цаасны худалдааны комиссийн хяналтанд үйл ажиллагаагаа явуулдаг . Чикагогийн [[хөрөнгийн бирж]] нь хамгийн идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулдагаараа Америкт гуравт Нью- Йорк хотынхоос гадна хэмжээгээрээ хамгийн том нь юм . Чикагогийн [[хөрөнгийн бирж]] нь Ласилли гудамжны өмнө талд байрладаг .Энэхүү гудамж нь Санхүүгийн гудамж юм . ==Түүх== Чикагогийн [[хөрөнгийн бирж]] 1882 оны 3 сарын 21 нд албан ёсны уулзалтаар үүссэн . Тэр үед Чарлиз Хэнритон биржийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдож дөрөвдүгээр сард 749 гишүүд хувьцаагаа зарж гэрээгээ зөрчсөн . Дэлхийн нэгдүгээр дайны улмаас тус бирж 1914оны 7 сараас 12 сарын 11 ийг хүртэл үйл ажиллагаагаа зогсоосон . 1915 оны 10 сард хувьцааг худалдаалах болон үнэлэгээг хувиас доллар руу шилжүүлж үнэлдэг болсон . 1920 оны 4 сар 26 нд Чикагогийн хөрөнгийн бирж хувьцаагаар ашиг олох зорилготой байгууллага болсон . 1929 оны 10 сар 29 нд хувьцааны арилжаа буурч үр дүнд нь Чикагогийн [[хөрөнгийн бирж]] нь хэцүү цагуудтай нүүр тулж тус бирж болон хөрөнгийн [[зах зээл]] хүнд байдалд орсон . 1933 оны 5 сард Үнэт цаасны талаарх хууль тогтоогдсон . Тэрхүү хууль нь хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулахын эсрэг бөгөөд ард иргэдэд үнэт цаасны талаарх үнэн зөв мэдээллийг хүргэх зориулалттай юм .Үүний дараа 1934 онд үнэт цаасны тухай тогтоол гарч ,” Үнэт цаасны хороо ” байгуулагдсан . 1949 онд Чикагогийн хөрөнгийн бирж гэгээн Луис ,Клевлэнд, Минаполист, Паул нарын хөрөнгийн биржтэй нэгдсэн . 1952 оны 9 сарын 9 өөс эхлэн үнэт цаас арилжаалах хугацаа нь өглөөний 10 цагаас өдрийн 15:30 хүртэл арилжаалж Бямба гаригт арилжаа хийдэггүй байсан . 1959 онд Нью Орлеандогийн хөрөнгийн бирж нь Мидвестийн хөрөнгийн биржтэй нэгдсэн бөгөөд 1960 аад оны эхээр Мидвестийн хувьцаа борлуулах үйлчилгээний корпраци пүүсийн гишүүдтэй тооцоо төвтэйгээр хангахаар үүсэн байгуулагдсан . 1973 оны 5 сарын 11 нд Итгэлт Мидвестийн үнэт цаасны компани баримтийн бичгийг гаргаж эзэмшигчдэд олгож мөн хувьцааны талаарх мэдээллийг цаг тухайд нь хүргэдэг болсон. Дараа жилийнх нь 10 сар арилжааны цаг уртсаж мөн холимог комиссын систем устсан. 1878 оны 4 сард Чикагогийн хөрөнгийн бирж чөлөөт худалдааны системийг анх оруулж ирсэн бөгөөд энэ систем нь эргэлтийн үнэт цаасын хэрэглэгчдэд хамгийн үр ашигтайгаар хэрэглэгч өөртөө хүлээж авах боломжийг олгосон. 1980аад онд Чикагогийн хөрөнгийн бирж арилжаагаа өрөгжүүлэхийн тулд технологийн өргөжилт хийсэн. 1982 онд гаргасан МАХ систем нь хувьцааг үр ашигтайгаар зохицуулах систем юм. 1987 онд Чикагогийн хөрөнгийн бирж ,Үндэсний үнэт цаас тохиролцох үнийн зохицуулалтын хороо үнэт цаасыг худалдаалах программыг зохиосон. 1990ээд оны үед бирж дахин шинэчлэгдэж улмаар 1993 онд Чикагогийн хөрөнгийн бирж нэрээрээ болон өмнө байсан үйл ажилгааныхаа дагуу Чикагогийн санхүүгийн хороотой адил үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. 1995оны 6 сард үнэт цаасны хэлцлийн өдөр арилжаалах хугацааг 5өдөр байсныг 2өдөр болгож уртасгасан. Одоо Чикагогийн [[хөрөнгийн бирж]] нь гаргасан хувьцааг 30 минутын дараа эргэлтэнд оруулдаг. 1997 онд Чикагогийн хөрөнгийн бирж нь векселийн гүйлгээ хийж эхэлсэн. Шинэ мянганы эхэн үед хэдэн өөрчлөлтүүд гарсан. 2001 оны 4 сард бүх хувьцааг нэрлэсэн үнэтэй болгосон. 2005 онд үнэт цаасны арилжааны комисс нь Чикагогийн хөрөнгийн бирж ашгийн бус бүтэцтэй байгууллагаас бүх гишүүд нь ашиг хүртдэг хувьцаа эзэмшигчид нь удирдах зөвлөл болсоныг баталсан. Тэр жил Чикагогийн хөрөнгийн бирж үүсэл болон системийн талаарх элекрон ном гаргасан нь шинэ арилжааны системийн эхлэл болсон. 2006 онд бирж Америкийн банк болох Bear, Stearn, Goldmen ,Sachs нар хөрөнгө оруулалт хийснийг ногдол ашиг хэлбэрээр зарласан. Өнгөрсөн жилийн 2сарын Чикагогийн хөрөнгийн бирж арилжааны хөтөлөбөртэй болсноо зарласан. Чикагогийн хөрөнгийн бирж нь Чикаго холдинг, Делвэр корпарацын салбарыг бүхэлд нь эзэмшдэг. Өмнө нь бирж хувьцаа эзэмшигдийн сонирхлын дагуу давуу эрхийн хувьцаа гаргадаг байсан. Чикагогийн хөрөнгийн биржийн тохиролцооны систем нь хамгийн үр ашигтай саналыг брокерын пүүсүүдэд тавьдаг байхаар зохицуулагддаг. Чикагогийн хөрөнгийн бирж дээрх арилжаа Нээлттэй арилжаа хийдэг компаниуд Чикагогийн хөрөнгийн бирж дээр арилжаалагддаг гэж жагсаалтанд бичигдэх албагүй байдаг. Үнэт цаас борлуулах комисс нь жагсаалтанд л бичигдсэн биржүүдтэй арилжаа хийхийг зөвшөөрдөг. Чикагогийн хөрөнгийн бирж нь 2 төрлийн арилжааи явуулдаг. Жирийн арилжаа нь 8:30-15:00 хүртэл явагддаг, хоёр дахь арилжаа нь жирийн арилжаа дууссаны дараа эхэлж 16:00 хүртэл үргэлжилдэг [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:АНУ-ын эдийн засаг]] gk2zwbe6loo7ih3zsrte7n7ng0v6q0f 0 24766 869704 741675 2026-09-14T18:48:59Z Enkhsaihan2005 64429 869704 wikitext text/x-wiki {{short description|Бүс нутгийн байгууллага}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Арабын Орнуудын Лиг | native_name = {{unbulleted list|جامعة الدول العربية ([[Араб хэл|Араб]])<br />{{transliteration|engvar=gb|ar|Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya}}}} | linking_name = Арабын Барилдлага | image_flag = Flag of the Arab League.svg | image_map = Member states of the Arab League (orthographic projection).svg | map_width = 250px | map_caption = Гишүүн орнууд хар ногооноор | symbol_type = [[Арабын Лигийн сүлд|Сүлд]] | image_symbol = Emblem of the Arab League.svg | admin_center = [[Каир]]{{efn|1979-1990 оны хооронд, [[Тунис]].}} | admin_center_type = Төв байр | membership_type = [[Арабын Лигийн гишүүн орнууд|Гишүүн]] | membership = {{ubl|class=nowrap| |{{flag|Алжир}} |{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} |{{flag|Бахрейн}} |{{flag|Египет}} |{{flag|Жибути}} |{{flag|Ирак}} |{{flag|Йемен}} |{{flag|Йордан}} |{{flag|Катар}} |{{flag|Коморос}} |{{flag|Кувейт}} |{{flag|Ливан}} |{{flag|Ливи}} |{{flag|Мавритани}} |{{flag|Марокко}} |{{flag|Оман}} |{{flag|Палестин}} |{{flag|Саудын Араб}} |{{flag|Сомали}} |{{flag|Судан}} |{{flag|Сири}} |{{flag|Тунис}} }} | official_languages = [[Орчин үеийн стандарт араб хэл|Араб]] | org_type = [[Бүс нутгийн байгууллага]] | leader_title1 = [[Арабын Лигийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader_name1 = [[Ахмед Абуль Гейт]] | leader_title2 = [[Арабын Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name2 = [[Мохаммед Аль-Ямахи]]<ref>{{cite web | title=Arab Parliament Speaker Welcomes UK Plan to Recognize Palestinian State | url=https://english.aawsat.com/arab-world/5170971-arab-parliament-speaker-welcomes-uk-plan-recognize-palestinian-state }}</ref> | legislature = [[Арабын Парламент]] | established_event1 = [[Александриагийн протокол]] | established_date1 = 3 сарын 22, 1945 | established_event2 = [[Хамтарсан Батлан ​​​​хамгаалах ба Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны гэрээ]] | established_date2 = 6 сарын 18, 1950 | established_event3 = [[Касабланкагийн протокол]] | established_date3 = 9 сарын 11, 1965 | established_event4 = [[Арабын Лигийн улс төр|Шүүхийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээр]] | established_date4 = 4 сарын 6, 1983 | established_event5 = [[Арабын Их Чөлөөт Худалдааны Бүс|Их Чөлөөт Худалдааны Бүс]] | established_date5 = 1 сарын 2, 2005 | area_label = Нийт | area_km2 = 13132327 | area_sq_mi = 5070420 | area_rank = 2-т | area_label2 = | area_data2 = | population_estimate = 481,233,000<ref name="IMFAPR2025">{{cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=612,419,632,611,469,433,439,443,446,672,682,686,449,453,456,726,732,463,744,466,487,474,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&sy=2010&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |website=IMF |access-date=2026-09-14 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 3-т | population_density_km2 = 36.64 | population_density_sq_mi = 94.91 | GDP_PPP = $9.423 их наяд<ref name="IMFAPR2025" /> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = $19,581<ref name="IMFAPR2025" /> | GDP_nominal = $3.546 их наяд<ref name="IMFAPR2025" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = $7,369<ref name="IMFAPR2025" /> | GDP_nominal_rank = 7-д | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = <!--number only--> | Gini_ref = | HDI_year = | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = <!--number only--> | HDI_ref = | currency = {{ubl | {{flagicon|Алжир}} [[Алжир динар]] | {{flagicon|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}} [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын дирхам|АНЭУ дирхам]] | {{flagicon|Бахрейн}} [[Бахрейн динар]] | {{flagicon|Египет}} [[Египет фунт]] | {{flagicon|Жибути}} [[Жибути франк]] | {{flagicon|Ирак}} [[Ирак динар]] | {{flagicon|Йемен}} [[Йемен риал]] | {{flagicon|Йордан}} [[Йорданы динар]] | {{flagicon|Катар}} [[Катарын риал]] | {{flagicon|Коморос}} [[Коморос франк]] | {{flagicon|Кувейт}} [[Кувейт динар]] | {{flagicon|Ливан}} [[Ливаны фунт]] | {{flagicon|Ливи}} [[Ливи динар]] | {{flagicon|Мавритани}} [[Мавритани угия]] | {{flagicon|Марокко}} [[Марокко дирхам]] | {{flagicon|Оман}} [[Оманы риал]] | {{flagicon|Саудын Араб}} [[Саудын риял]] | {{flagicon|Сомали}} [[Сомали шиллинг]] | {{flagicon|Судан}} [[Судан фунт]] | {{flagicon|Сири}} [[Сирийн фунт]] | {{flagicon|Тунис}} [[Тунис динар]]}} | time_zone = | utc_offset = +0 - +4 | official_website = {{URL|http://www.leagueofarabstates.net/|leagueofarabstates.org}} }} '''Арабын Лиг''' ({{lang-ar|الجامعة العربية}} ''Аль Жамиа Аль Арабийя'') гэдэг нь [[баруун өмнөд Ази]], умард болон дорнод [[Африк]]ийн [[Араб]] үндэстэн зонхилох улсуудын хамтрах, хамжихийг дэмжих [[бүс нутгийн байгууллага]] юм. [[Араб дахин]]ы газар нутгийн төв этгээд, хотол зоны дийлэнх олонхийг төлөөлөх хил залгаа [[Египет]], [[Ирак]], [[Ливан]], [[Саудын Араб]], [[Сири]], Чанад Йордан (хожим 1949 онд [[Йордан]] гэж нэрлэгдсэн) гэх 6 улс хамтран 1945 онд байгууллагыг үүсгэжээ. Одоогоор тус байгууллага нь 22 гишүүн оронтой (2011 оны 11 сард гишүүнээс түтгэлзэгдсэн Сири улсыг оруулсанаар), 4 ажиглагч гишүүнтэй болжээ. "Арабын орнуудын үйл хэрэг, сонирхолд нийцүүлж, аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататгахад эвсэх, гишүүн улсуудын хооронд ойр дотно харилцах" нь Арабын Барилдлагын гол зорилго гэж үзэгдэнэ.<ref name="yale">{{cite web| coauthors = Head of states of the founding members| title = Pact of the League of Arab States, 22 March 1945| work = [[The Avalon Project]]| publisher = [[Yale Law School]]| year = 1998| url = http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/arableag.htm| accessdate = 9 July 2008| archive-date = 7 Аравдугаар сар 1999| archive-url = https://web.archive.org/web/19991007232840/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/arableag.htm| url-status = dead}}</ref> Араб дахины ашиг тус, соёл хөгжилийн төлөөх [[Арабын Барилдлагын Соёл, Боловсрол, Шинжлэх Ухааны Байгууллага]], [[Арабын Барилдлагын Эдийн Засгийн Зөвлөл]] гэх мэт нийгэм, соёл, улс төр, эдийн засаг, шинжлэх ухааны хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг хэд хэдэн хүрээлэн, байгууллагатай. == Харьцуулалт == Арабын Барилдлага ерөнхийдөө улс төрийн зорилготой учир [[Америк Тивийн Орнуудын Байгууллага]], [[Европын Зөвлөл]], [[Африкийн Нэгдэл]] зэрэгтэй төстэй. Гэвч, газар зүйн байрлалаас илүүтэйгээр соёлын ижилсэлд тулгуурласан байдгаар болвол [[Латин Хэлт Орнуудын Нэгдэл]], [[Карибын Эвлэл]]тэй адилавтар. Бүс нутгийн ойртон нягтрал харьцангуй сул, гишүүн орнуудын иргэний харъяалалыг хөнддөггүйгээрээ [[Европын Холбоо|Европын Нэгдэл]]ээс ялгаатай. Хэдий тийм ч, нэгдсэн Араб үндэсний үзэлийг дэмжих зарчимтай бөгөөд бүх гишүүн нь давхар [[Исламын Хамтач Байгууллага|Исламын Хамтач Байгууллагын]] гишүүн байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Arab League|Арабын Лиг}} {{Wiktionary}} * [http://www.lasportal.org/Pages/Welcome.aspx Арабын Лигийн албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} [[Ангилал:Арабын Барилдлага| ]] [[Ангилал:Азийн байгууллага]] [[Ангилал:Африкийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Арабын нэгдлийн эрмэлзлэл]] [[Ангилал:Ойрх Дорнод]] [[Ангилал:Каирын байгууллага]] [[Ангилал:Тунис хотын байгууллага]] [[Ангилал:Арабын байгууллага]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] 74fnkaur2d7djmamq1h1c5labgasuf6 0 31416 869701 792469 2026-09-14T16:16:30Z ~2026-49748-45 107473 869701 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Богд хаан |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Хүсэл |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |Дүрүүдэд | | |- |rowspan=1| |Өвөл |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |Гол дүр | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |Гол дүр | |- |rowspan=1| | |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- |rowspan=1| |Бид дөрвийн хайр |Гол дүр |Төгсөө |- |rowspan=1| |Тоглоомын Дүрэм |Гол дүр |Лхагва |- |rowspan=1| |Босго Тотго |Гол дүр |Бат |- |rowspan=1| |Эрвээхэйн сүүдэр |Гол дүр |Бат |- |rowspan=1| |Мөрдөгч |Гол дүр |Гарьд |- |rowspan=1| |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |Дүрүүдэд |Гарьд Хурандаа | |} {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} 58d46oyvkbp17l0dg1dze2til8tnx3e 869730 869701 2026-09-15T03:06:30Z ~2026-49748-45 107473 869730 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Найруулагч |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- |rowspan=1| |Бид дөрвийн хайр |NTV |2009 |Гол дүр |Төгсөө | |- |rowspan=1| |Тоглоомын Дүрэм |NTV |2013 |Гол дүр |Лхагва | |- |rowspan=1| |Босго Тотго |МҮОНТ |2013 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Мөрдөгч |Боловсрол телевиз |2014 |Гол дүр |Гарьд дэслэгч | |- |rowspan=1| |Эрвээхэйн сүүдэр |Боловсрол телевиз |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |Дүрүүдэд |Боловсрол телевиз |2024 |Гарьд Хурандаа | |} {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} qykmle2wy695y0xux8o1e01vize392n 869731 869730 2026-09-15T03:07:45Z ~2026-49748-45 107473 869731 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Ямар дүр ! Дүрийн нэр ! Телевиз |- |rowspan=1| |Бид дөрвийн хайр |NTV |2009 |Гол дүр |Төгсөө | |- |rowspan=1| |Тоглоомын Дүрэм |NTV |2013 |Гол дүр |Лхагва | |- |rowspan=1| |Босго Тотго |МҮОНТ |2013 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Мөрдөгч |Боловсрол телевиз |2014 |Гол дүр |Гарьд дэслэгч | |- |rowspan=1| |Эрвээхэйн сүүдэр |Боловсрол телевиз |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |Дүрүүдэд |Боловсрол телевиз |2024 |Гарьд Хурандаа | |} {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} 6qhgt4xlyr6h9eu4lrh6vzejoyweqaq 869732 869731 2026-09-15T03:09:05Z ~2026-49748-45 107473 869732 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Телевиз ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэр |- |rowspan=1| |Бид дөрвийн хайр |NTV |2009 |Гол дүр |Төгсөө | |- |rowspan=1| |Тоглоомын Дүрэм |NTV |2013 |Гол дүр |Лхагва | |- |rowspan=1| |Босго Тотго |МҮОНТ |2013 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Мөрдөгч |Боловсрол телевиз |2014 |Гол дүр |Гарьд дэслэгч | |- |rowspan=1| |Эрвээхэйн сүүдэр |Боловсрол телевиз |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |Дүрүүдэд |Боловсрол телевиз |2024 |Гарьд Хурандаа | |} {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} g7gdwa8z1o3wwpwjfum3q2hdts10dx9 869733 869732 2026-09-15T03:10:04Z ~2026-49748-45 107473 869733 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Телевиз ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэр |- |rowspan=1| |Бид дөрвийн хайр |NTV |2009 |Гол дүр |Төгсөө | |- |rowspan=1| |Тоглоомын Дүрэм |NTV |2013 |Гол дүр |Лхагва | |- |rowspan=1| |Босго Тотго |МҮОНТ |2013 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Мөрдөгч |Боловсрол телевиз |2014 |Гол дүр |Гарьд дэслэгч | |- |rowspan=1| |Эрвээхэйн сүүдэр |Боловсрол телевиз |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |Боловсрол телевиз |2024 |Гарьд Хурандаа | |} {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} 3xj2ycbell8vdx06k5ot42b77fvhnut 869734 869733 2026-09-15T03:12:10Z ~2026-49748-45 107473 869734 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |Академи ажиллагаа |2019 |Гол дүр |Нэг охины аав | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Телевиз ! Гаргасан он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэр |- |rowspan=1| |Бид дөрвийн хайр |NTV |2009 |Гол дүр |Төгсөө | |- |rowspan=1| |Тоглоомын Дүрэм |NTV |2013 |Гол дүр |Лхагва | |- |rowspan=1| |Босго Тотго |МҮОНТ |2013 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Мөрдөгч |Боловсрол телевиз |2014 |Гол дүр |Гарьд дэслэгч | |- |rowspan=1| |Эрвээхэйн сүүдэр |Боловсрол телевиз |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |Боловсрол телевиз |2024 |Гарьд Хурандаа | |} {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} oxobp2fniynampc45ghm3b6mtej2jzo 869735 869734 2026-09-15T03:13:57Z ~2026-49748-45 107473 869735 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |Академи ажиллагаа |2019 |Гол дүр |Нэг охины аав | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Телевиз ! Гаргасан он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бид дөрвийн хайр |NTV |2009 |Гол дүр |Төгсөө | |- |rowspan=1| |Тоглоомын Дүрэм |NTV |2013 |Гол дүр |Лхагва | |- |rowspan=1| |Босго Тотго |МҮОНТ |2013 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Мөрдөгч |Боловсрол телевиз |2014 |Гол дүр |Гарьд дэслэгч | |- |rowspan=1| |Эрвээхэйн сүүдэр |Боловсрол телевиз |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |Боловсрол телевиз |2024 |Дүрүүдэд |Гарьд Хурандаа | |} {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} r0e97n6qxj0k2ekojoc0scmm4rnxfm5 869736 869735 2026-09-15T03:18:34Z ~2026-49748-45 107473 https://www.kinosan.mn/actor/760 869736 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |Академи ажиллагаа |2019 |Гол дүр |Нэг охины аав | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] Бид дөрвийн хайр 2009 NTV Гол дүрд Төгсбаяр Тоглоомын дүрэм 2013 NTV Гол дүрд Лхагва Мөрдөгч 2014 Боловсрол телевиз Гол дүрд Гарьд дэслэгч Эрвээхэйн сүүдэр 2022 Боловсрол телевиз Гол дүрд Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг 2024 Боловсрол телевиз Дүрүүдэд Гарьд хурандаа {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} avfodgzfi325nldawngkdbe9ndpfdx7 869737 869736 2026-09-15T03:26:10Z ~2026-49748-45 107473 869737 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |Академи ажиллагаа |2019 |Гол дүр |Нэг охины аав | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |} ===Олон ангит кино=== {{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] Дэлгэцнээ== ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Гаргасан телевиз ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |Бид дөрвийн хайр |2009 |NTV |Гол дүрд |Төгсбаяр | |- |Тоглоомын дүрэм |2013 |NTV |Гол дүрд |Лхагва | |- |Босго тотго |2013 |МҮОНТ |Гол дүрд |Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг | |- |Мөрдөгч |2014 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд |Гарьд дэслэгч | |- |Эрвээхэйн сүүдэр |2022 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд | |- |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |2024 |Боловсрол телевиз |Дүрүүдэд |Гарьд хурандаа | } {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} oxq5gcegwsnjpdtkmuhraiys9g4ubvc 869738 869737 2026-09-15T03:27:10Z ~2026-49748-45 107473 869738 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |Академи ажиллагаа |2019 |Гол дүр |Нэг охины аав | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр |Бат | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Гаргасан телевиз ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |Бид дөрвийн хайр |2009 |NTV |Гол дүрд |Төгсбаяр |- |Тоглоомын дүрэм |2013 |NTV |Гол дүрд |Лхагва |- |Босго тотго |2013 |МҮОНТ |Гол дүрд |Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг |- |Мөрдөгч |2014 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд |Гарьд дэслэгч |- |Эрвээхэйн сүүдэр |2022 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд | |- |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |2024 |Боловсрол телевиз |Дүрүүдэд |Гарьд хурандаа |} agzjefnkwjaqogm5680fm74q050hrsq 869739 869738 2026-09-15T03:28:23Z ~2026-49748-45 107473 869739 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | төрсөн_өдөр = | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = дэлгэц (УСК, ОАК), тайз (жүжиг) | дүр_маяг = | танил_үе = 2001 оноос — одоо | хамтлаг = | төгссөн_нь = | алдар_нэр = }} '''Чоймболын Болд''' — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |rowspan=1| |Бидний найзын дурлал |2001 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүүгээр ариусдаг хорвоо |2002 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Үүлэн чөлөөний нар |2002 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Боолын гэрээ |2007 |гол дүр |Цолмон | |- |rowspan=1| |Надтай гэрлээч |2009 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Гоёлын даашинз |2009 |Туслах дүрүүдэд |Золоогын Ах | |- |rowspan=1| |Богд хаан |2011 |гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Бохир Ертөнц |2015 |гол дүр |Бархас | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хүдэн |2014 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Тэнгэр газрын заагт |2022 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Хүсэл |2015 |түр зуурын дүр |Цагдаагийн хурандаа | |- |rowspan=1| |Сэтгэл мэднэ 2 ангит уран сайхны кино |2017 |Гол дүр |Болдхүү | |- |rowspan=1| |Сүүн замын сахуил |2019 |Дүрүүдэд |Оч цагдаагийн ахмад | |- |rowspan=1| |Орилоон 2 шуургатай шөнө |2019 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Аймшигтай нүүдэл |2015 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Бидний араншин |2024 |Дүрүүдэд | |- |rowspan=1| |Академи ажиллагаа |2019 |Гол дүр |Нэг охины аав | |- |rowspan=1| |16 Дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Made in ulaanbaatar |2015 |Гол дүр |Хорооны цагдаа | |- |rowspan=1| |Гангсетрууд |2021 |Гол дүр |Цагдаагийн ажилтан | |- |rowspan=1| |Халуун бороо |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Ах дүүс |2010 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |16 дахь хавар |2024 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |- |rowspan=1| |Бодлын хулгайч |2011 |Дүрүүдэд |Цагдан сэргийлэхын ажилтан | |- |rowspan=1| |Монголын сүүлчийн эзэн хаан 1,2-р анги |2021 |Гол дүр |Богд хаан | |- |rowspan=1| |Хиртээгүй Сарнай |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Өвөл |2021 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Сүрэг мэдэх эрхгүй түүх |2022 |Гол дүр | |- |rowspan=1| |Хадам ээж |2025 |Гол дүр |Хүрлээ | |- |rowspan=1| |1242 Өрнөдийн бослого дээр |2026 |Гол дүр |Бат хаан | |- |rowspan=1| |Сэтэрт халзан |2026 |Гол дүр |Сүрэн сумын засаг дарга | |- |rowspan=1| |Өнчин |2026 |Гол дүр | | |}{{DEFAULTSORT:Болд, Чоймболын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] ===Олон ангит кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Киноны нэр ! Бүтээсэн он ! Гаргасан телевиз ! Дүрийн бүтэц ! Дүрийн нэрс |- |Бид дөрвийн хайр |2009 |NTV |Гол дүрд |Төгсбаяр |- |Тоглоомын дүрэм |2013 |NTV |Гол дүрд |Лхагва |- |Босго тотго |2013 |МҮОНТ |Гол дүрд |Бат батлан хамгаалах анхны цэргийн нэг |- |Мөрдөгч |2014 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд |Гарьд дэслэгч |- |Эрвээхэйн сүүдэр |2022 |Боловсрол телевиз |Гол дүрд | |- |Хавтаст хэрэг 2-р бүлэг |2024 |Боловсрол телевиз |Дүрүүдэд |Гарьд хурандаа |} d6iknfp9laa35j5h8nn91rfpw6qpjdw 0 37050 869696 840024 2026-09-14T15:42:08Z ~2026-49748-45 107473 869696 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс телевиз | image = Bosgo_totgo.jpg | caption = | genre = {{Plainlist| * Түүхэн * Баримтат }} | creator = Н. Энхтүвшин | based_on = | writer = | teleplay = <!-- Only use without |screenplay= --> | story = | director = | creative_director = | starring = [[Чоймболын Болд|Ч. Болд]] | theme_music_composer = | music = | open_theme = | end_theme = | composer = Т.Сэр-Од | country = {{flag|Монгол}} | language = [[Монгол хэл|Монгол]] | num_seasons = | num_episodes = 60 | list_episodes = | executive_producer = {{Plainlist| * М.Наранбаатар * Ч.Батцэнгэл }} | producer = | cinematography = | runtime = 60 минут | company = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|MNB]] | budget = | network = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний олон нийтийн телевик]] | first_aired = {{Start date|2013|09|16}} | last_aired = {{End date|2013|12|07}} }} [[Файл:Bosgo_totgo2.jpg|thumb|Монголын хилчид Оспаны хасгийн дээрэмчдийн дайралтыг няцааж байгаа киноны хэсэг]] Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн уран бүтээлч хамт олон Хил хамгаалах байгууллагын үүсэн байгуулагдсан түүхт 80 жилийн ойд зориулан “Босго тотго” нэртэй 60 ангит уран сайхны кино бүтээсэн билээ. Тус киногоор Монгол улсын хил хамгаалах байгууллагын үүсэл, хөгжил, үе үеийн хилчдийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, гавьяаг олон нийтэд сурталчлах зорилготой юм. Кино зохиолыг Төрийн соёрхолт Д.Норов бичиж, найруулагчаар Н.Энхтүвшин, цэргийн зөвлөхөөр Т.Баатарсүрэн нар ажилласан бөгөөд зураг авалт өнгөрсөн зургадугаар сараас эхэлж жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн байна. Гол дүрд залуу жүжигчин Ч.Болд тоглосон аж. Киноны ихэнх зураг авалт Дорнодод болсон бөгөөд олны хэсэгт Дорнодын цэргийн бие бүрэлдэхүүн тогложээ. Кинонд Монгол улсын хилийн цэргийхэн 1920-1950 он хүртэл баруун хилийн дагуу Оспаны Хасгийн дээрэмчидтэй, 1930-1945 онуудад дорнод хилийн дагуу япон-манжийн цэргүүдийн хилийн халдлага дайралтын эсрэг хэрхэн амь бие хайргүй тэмцэж байсныг түүхэн баримтаар харуулжээ. 1-р ангид Батын төрсөн хүү хөгшин болж аавынхаа эх орны төлөө тэмцэлдэж явсан тухай ангийн цэргийн байранд хоосон цаасаар эхлүүлж тэмдэглэж эхэлнэ ингэснээр 1921 онд ардын армийг бэлтгэж сургууль байгуулагдаж цэрэг бэлтгэх сургалт явуулдаг онож буудсаныг Буян төлөөлөгч дүнгээ өгнө Бат казахстаны оспанууд ирж байсан ба бат чулуугаар оспануудыг чулуугаар унагааж шидэж цохиж алж заримыг зугтаалгадаг 2-р ангид Төгсгөлийн 60-р ангид '''Жүжигчид'''; Бат - Ч.Болд Янжинлхам - н.Чамин-Эрдэнэ Г.Номуун Г.Урнаа Паргиа гавж - Л.Дэмидбаатар Буян төлөөлөгч - Б.Эрдэнэхүү Бадам - Б.Батболд Оспан - Ж.Пүрэвдорж Шангашбай - Я.Билгүүнсар Жолооч - Э.Батхүү Б.Батцэцэг Д.Бямбацогт Д.Пүрэвдорж Б.Золжаргал Г.Амгаланбаатар С.Болд-Эрдэнэ М.Дорждагва Н.Энхтүвшин Ш.Батболд [[Ангилал:2013 оны кино]] [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Олон ангит кино]] q36rpbyphdwdsl16cxpct1tj6kay4du 869697 869696 2026-09-14T15:50:56Z ~2026-49748-45 107473 869697 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс телевиз | image = Bosgo_totgo.jpg | caption = | genre = {{Plainlist| * Түүхэн * Баримтат }} | creator = Н. Энхтүвшин | based_on = | writer = Д.Норов | teleplay = <!-- Only use without |screenplay= --> | story = | director = | creative_director = | starring = [[Чоймболын Болд|Ч. Болд]] | theme_music_composer = | music = | open_theme = | end_theme = | composer = Т.Сэр-Од | country = {{flag|Монгол}} | language = [[Монгол хэл|Монгол]] | num_seasons = | num_episodes = 60 | list_episodes = | executive_producer = {{Plainlist| * М.Наранбаатар * Ч.Батцэнгэл }} | producer = {{Б.Ариунаа}} | cinematography = | runtime = 60 минут | company = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|MNB]] | budget = | network = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний олон нийтийн телевик]] | first_aired = {{Start date|2013|09|16}} | last_aired = {{End date|2013|12|07}} }} [[Файл:Bosgo_totgo2.jpg|thumb|Монголын хилчид Оспаны хасгийн дээрэмчдийн дайралтыг няцааж байгаа киноны хэсэг]] Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн уран бүтээлч хамт олон Хил хамгаалах байгууллагын үүсэн байгуулагдсан түүхт 80 жилийн ойд зориулан “Босго тотго” нэртэй 60 ангит уран сайхны кино бүтээсэн билээ. Тус киногоор Монгол улсын хил хамгаалах байгууллагын үүсэл, хөгжил, үе үеийн хилчдийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, гавьяаг олон нийтэд сурталчлах зорилготой юм. Кино зохиолыг Төрийн соёрхолт Д.Норов бичиж, найруулагчаар Н.Энхтүвшин, цэргийн зөвлөхөөр Т.Баатарсүрэн нар ажилласан бөгөөд зураг авалт өнгөрсөн зургадугаар сараас эхэлж жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн байна. Гол дүрд залуу жүжигчин Ч.Болд тоглосон аж. Киноны ихэнх зураг авалт Дорнодод болсон бөгөөд олны хэсэгт Дорнодын цэргийн бие бүрэлдэхүүн тогложээ. Кинонд Монгол улсын хилийн цэргийхэн 1920-1950 он хүртэл баруун хилийн дагуу Оспаны Хасгийн дээрэмчидтэй, 1930-1945 онуудад дорнод хилийн дагуу япон-манжийн цэргүүдийн хилийн халдлага дайралтын эсрэг хэрхэн амь бие хайргүй тэмцэж байсныг түүхэн баримтаар харуулжээ. 1-р ангид Батын төрсөн хүү хөгшин болж аавынхаа эх орны төлөө тэмцэлдэж явсан тухай ангийн цэргийн байранд хоосон цаасаар эхлүүлж тэмдэглэж эхэлнэ ингэснээр 1921 онд ардын армийг бэлтгэж сургууль байгуулагдаж цэрэг бэлтгэх сургалт явуулдаг онож буудсаныг Буян төлөөлөгч дүнгээ өгнө Бат казахстаны оспанууд ирж байсан ба бат чулуугаар оспануудыг чулуугаар унагааж шидэж цохиж алж заримыг зугтаалгадаг мөн залуу эр хөгшин эр хамтран монгол гэрийн ихэнх буурийг залуу цэрэг бас Бат хөгшин хүнтэй хаднаас өөр газар хүртэлх алхаж явдаг бас хөгшин эр залуу эрийг байнга дарамталж загнадаг байв. 2-р ангид Паргиа гавж лам нэгэн сүм хийдэд ном хурж буйг харах байх Төгсгөлийн 60-р ангид Харанхуй шөнийн үеэр хадан дотор Унасан залуу азаар нэгэн армийн цэрэг мэдээлэлтэй байж армийн сэрэмжтэйгээр аврагдаж туслагдсан мөн түүний дараа хил хамгаалах байгууллага үүсч хөгжсөний түүхт 80 жилийн ойд зориулсан нэгэн аймагт дуу бүжиг шүлэг хосолсон концерт явуулдаг мөн түүний дараа 80 жилийн ойн баярын үеэр үндэсний наадам эхлэхийн өмнө цэргийн салбарын өнөөгийн төрх ба армийн салбарын жагсаал болж буй ба сүр жавхлантай жагсаж байгаад энэхүү кино дуусдаг. '''Жүжигчид'''; Бат - Ч.Болд Янжинлхам - н.Чамин-Эрдэнэ Г.Номуун Г.Урнаа Паргиа гавж - Л.Дэмидбаатар Буян төлөөлөгч - Б.Эрдэнэхүү Бадам - Б.Батболд Оспан - Ж.Пүрэвдорж Шангашбай - Я.Билгүүнсар Мажиг Генерал- Н.Ялалт Жолооч - Э.Батхүү Б.Батцэцэг Д.Бямбацогт Д.Пүрэвдорж Б.Золжаргал Г.Амгаланбаатар С.Болд-Эрдэнэ М.Дорждагва Н.Энхтүвшин Ш.Батболд Б.Баттогтох Д.Энхтөмөр Я.Эрдэнэбал М.Идэр [[Ангилал:2013 оны кино]] [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Олон ангит кино]] cfvcfe6h18ffi9o9jiigbdso7j98ywj 869698 869697 2026-09-14T15:51:49Z ~2026-49748-45 107473 869698 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс телевиз | image = Bosgo_totgo.jpg | caption = | genre = {{Plainlist| * Түүхэн * Баримтат }} | creator = Н. Энхтүвшин | based_on = | writer = Д.Норов | teleplay = <!-- Only use without |screenplay= --> | story = | director = | creative_director = | starring = [[Чоймболын Болд|Ч. Болд]] | theme_music_composer = | music = | open_theme = | end_theme = | composer = Т.Сэр-Од | country = {{flag|Монгол}} | language = [[Монгол хэл|Монгол]] | num_seasons = | num_episodes = 60 | list_episodes = | executive_producer = {{Plainlist| * М.Наранбаатар * Ч.Батцэнгэл }} | producer = {{Б.Ариунаа}} | cinematography = | runtime = 60 минут | company = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|MNB]] | budget = | network = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын үндэсний олон нийтийн телевик]] | first_aired = {{Start date|2013|09|16}} | last_aired = {{End date|2013|12|07}} }} [[Файл:Bosgo_totgo2.jpg|thumb|Монголын хилчид Оспаны хасгийн дээрэмчдийн дайралтыг няцааж байгаа киноны хэсэг]] Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн уран бүтээлч хамт олон Хил хамгаалах байгууллагын үүсэн байгуулагдсан түүхт 80 жилийн ойд зориулан “Босго тотго” нэртэй 60 ангит уран сайхны кино бүтээсэн билээ. Тус киногоор Монгол улсын хил хамгаалах байгууллагын үүсэл, хөгжил, үе үеийн хилчдийн түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, гавьяаг олон нийтэд сурталчлах зорилготой юм. Кино зохиолыг Төрийн соёрхолт Д.Норов бичиж, найруулагчаар Н.Энхтүвшин, цэргийн зөвлөхөөр Т.Баатарсүрэн нар ажилласан бөгөөд зураг авалт өнгөрсөн зургадугаар сараас эхэлж жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн байна. Гол дүрд залуу жүжигчин Ч.Болд тоглосон аж. Киноны ихэнх зураг авалт Дорнодод болсон бөгөөд олны хэсэгт Дорнодын цэргийн бие бүрэлдэхүүн тогложээ. Кинонд Монгол улсын хилийн цэргийхэн 1920-1950 он хүртэл баруун хилийн дагуу Оспаны Хасгийн дээрэмчидтэй, 1930-1945 онуудад дорнод хилийн дагуу япон-манжийн цэргүүдийн хилийн халдлага дайралтын эсрэг хэрхэн амь бие хайргүй тэмцэж байсныг түүхэн баримтаар харуулжээ. 1-р ангид Батын төрсөн хүү хөгшин болж аавынхаа эх орны төлөө тэмцэлдэж явсан тухай ангийн цэргийн байранд хоосон цаасаар эхлүүлж тэмдэглэж эхэлнэ ингэснээр 1921 онд ардын армийг бэлтгэж сургууль байгуулагдаж цэрэг бэлтгэх сургалт явуулдаг онож буудсаныг Буян төлөөлөгч дүнгээ өгнө Бат казахстаны оспанууд ирж байсан ба бат чулуугаар оспануудыг чулуугаар унагааж шидэж цохиж алж заримыг зугтаалгадаг мөн залуу эр хөгшин эр хамтран монгол гэрийн ихэнх буурийг залуу цэрэг бас Бат хөгшин хүнтэй хаднаас өөр газар хүртэлх алхаж явдаг бас хөгшин эр залуу эрийг байнга дарамталж загнадаг байв. 2-р ангид Паргиа гавж лам нэгэн сүм хийдэд ном хурж буйг харах байх Төгсгөлийн 60-р ангид Харанхуй шөнийн үеэр хадан дотор Унасан залуу азаар нэгэн армийн цэрэг мэдээлэлтэй байж армийн сэрэмжтэйгээр аврагдаж туслагдсан мөн түүний дараа хил хамгаалах байгууллага үүсч хөгжсөний түүхт 80 жилийн ойд зориулсан нэгэн аймагт дуу бүжиг шүлэг хосолсон концерт явуулдаг мөн түүний дараа 80 жилийн ойн баярын үеэр үндэсний наадам эхлэхийн өмнө цэргийн салбарын өнөөгийн төрх ба армийн салбарын жагсаал болж буй ба сүр жавхлантай жагсаж байгаад энэхүү кино дуусдаг. '''Жүжигчид'''; Бат - Ч.Болд Б.Бямбасүрэн Ж.Дарамсүрэн Б.Анхбаяр Янжинлхам - н.Чамин-Эрдэнэ Г.Номуун Г.Урнаа Паргиа гавж - Л.Дэмидбаатар Буян төлөөлөгч - Б.Эрдэнэхүү Бадам - Б.Батболд Оспан - Ж.Пүрэвдорж Шангашбай - Я.Билгүүнсар Мажиг Генерал- Н.Ялалт Жолооч - Э.Батхүү Б.Батцэцэг Д.Бямбацогт Д.Пүрэвдорж Б.Золжаргал Г.Амгаланбаатар С.Болд-Эрдэнэ М.Дорждагва Н.Энхтүвшин Ш.Батболд Б.Баттогтох Д.Энхтөмөр Я.Эрдэнэбал [[Ангилал:2013 оны кино]] [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Олон ангит кино]] hxjm929ger99zazt8171ptclp02w3t9 0 38024 869718 827532 2026-09-14T22:36:54Z Enkhsaihan2005 64429 869718 wikitext text/x-wiki {{short description|Олон улсын байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг | logo = International Atomic Energy Agency Logo.svg | logo_size = 200px | map_caption = | type = [[Олон улсын байгууллага]] | abbreviation = ОУАЭА | leader_title = Тэргүүн | leader_name = Ерөнхий захирал<br />[[Рафаэль Гросси]] | status = Идэвхтэй | num_members = [[Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлагийн гишүүн орнууд|181 гишүүн улс]]<ref>{{Cite web|url=https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states|title=List of Member States|date=2024-11-29|website=iaea.org}}</ref> | formation = {{start date and age|1957|07|29}} | headquarters = [[Вена]], Австри | num_staff = 2556 (мэргэжлийн, ерөнхий үйлчилгээний ажилтан)<ref>{{Cite web|work=IAEA|title=IAEA Annual Report 2022|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/reports/2022/gc67-2.pdf|access-date=2026-09-14|page=6}}</ref> | num_staff_year = 2022 | website = {{URL|https://www.iaea.org/|iaea.org}} | parent_organization = | footnotes = }} {{Location map many|Дэлхий | width = 300 | float = right | border = | caption = ОУАЭА-ийн дэлхий даяарх газрууд:<ref name="Offices" /><br /> Европт: * [[Вена]] – Төв байр * [[Женев]] – Холбооны оффис * [[Монако]] – Лаборатори/Судалгааны төв * [[Зайберсдорф]] – Лаборатори/Судалгааны төв * [[Триест]] – Лаборатори/Судалгааны төв Хойд Америкт: * [[Нью-Йорк хот]] – Холбооны оффис * [[Торонто]] – Бүс нутгийн хамгаалалтын алба Азид: * [[Токио]] – Бүс нутгийн хамгаалалтын алба | image_alt = | relief = | AlternativeMap = | label1 = Vienna (HQ) | label1_size = 0 | coordinates1 = {{coord|48.2327769|16.4135336}} | label2 = New York | label2_size = 0 | position2 = right | coordinates2 = {{coord|40.7504266|-73.9713254}} | label3 = Geneva | label3_size = 0 | position3 = top | coordinates3 = {{coord|46.226598|6.140363}} | label4 = Seibersdorf | label4_size = 0 | position4 = bottom | coordinates4 = {{coord|47.974992|16.510679}} | label5 = Monaco | label5_size = 0 | position5 = bottom | coordinates5 = {{coord|43.732477|7.423973}} | label6 = Toronto | label6_size = 0 | coordinates6 = {{coord|43.671846|-79.377992}} | label7 = Tokyo | label7_size = 0 | coordinates7 = {{coord|35.698681|139.749211}} | label8 = Trieste | label8_size = 0 | coordinates8 = {{coord|45.703720|13.718481}} }} {{Инфобокс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага | Name= Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг | franz. Name= Agence internationale de l’énergie atomique | engl. Name= International Atomic Energy Agency |span. Name=Organismo Internacional de Energía Atómica |russ. Name=Международное агентство по атомной энергии |arab. Name=الوكالة الدولية للطاقة الذرية |chin. Name=国际原子能机构 | Flagge= Flag of IAEA.svg | Flaggentext= | Bild= | Bildunterschrift= ОУАЭА-ийн албаны байр | Organisationsart= Бие даасан байгууллага | Kürzel= IAEO, IAEA, AIEA | Leitung= {{ARG|Ziel=Рафаэл Гросси}} (2019 оноос хойш) | Status= | Gegründet= 1957 оны 6 сарын 29 | Hauptsitz= [[Вена]], {{AUT}} | Oberorganisation= | Tochterorganisationen= | Website= [https://www.iaea.org/ www.iaea.org] }} '''Олон улсын атомын энергийн агентлаг''' (товч. ОУАЭА, англ. International Atomic Energy Agency, товч. IAEA)) нь 1957 оны 12-р сарын 4-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-]]<nowiki/>ын шийдвэрээр байгуулагдсан бөгөөд цөмийн салбарын хамтын ажиллагааны дэлхийн төв-олон улсын Засгийн газрын байгууллага юм. ОУАЭА цөмийн эрчим хүч болон технологийг хүн төрөлхтний сайн сайхны төлөө энхийн үйлсэд ашиглах зорилготой. Төв байр нь Австрийн [[Вена]] хотод байралдаг. Агентлагийн Дүрэмд түүний үйл ажиллагааны дор дурдсан үндсэн гурван чиглэлтэйг заасан байдаг. Үүнд: *1. Цөмийн материалыг энх тайвны зорилгоор ашиглаж байгааг шалгах зорилгоор хууль эрх зүйн гэрээний дагуу баталгааны хяналт явуулах; *2. Аюулгvй ажиллагааны норм, стандартыг тогтоох болон заавар, дүрэм боловсруулах, тэдгээрийг гишүүн орнуудад хэрэглэх үйлчилгээ үзүүлэх; *3. Цөмийн технологийг эрүүл мэнд, хүнс, хөдөө аж ахуй, эрчим хүч, байгаль орчин болон бусад салбарт хэрэглэхэд дэмжлэг үзүүлэх. Агентлаг нь Удирдлагын, Баталгааны, Цөмийн эрчим хvчний, Цөмийн шинжлэх ухаан ба хэрэглээний, Техникийн хамтын ажиллагааны болон Цөмийн аюулгүй байдлын гэсэн 6 газартай. Агентлаг 2021 оны байдлаар 173 гишүүнтэй, 90 гаруй орны 2200 орчим мэргэжилтэн, инженер техникийн болон захиргааны ажилтантай. Агентлагийн Бүсийн алба Канадын [[Торонто]], Японы [[Токио]] хотод болон харилцагч ажилтан нар АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк,]] Швейцари [[Женев]] хотод байрлаж үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Цөмийн судалгааны лаборартори Австрийн [[Зайберсдорф]] хот болон [[Монако]] Улсад байдаг. Агентлагийн 2009 оны төсөв 296 сая евро, техникийн хамтын ажиллагааны фонд 82 сая ам.доллар байна. Агентлагийн удирдах дээд байгууллага нь Удирдах зөвлөл болон Ерөнхий бага хурал юм. Удирдах Зөвлөлд тус Агентлагийн 35 гишүүн орон тэдний 13 гишүүн орныг тус зөвлөл томилно, 22 гишүүн орныг Ерөнхий бага хурлаар сонгоно. Тус зөвлөл жил бүрийн 2,6, 9 сард Ерөнхий бага хурлын өмнө, хойно болон 12 сард, бүгд 5 удаа хуралдана. Энэ зөвлөл тус Агентлагийн тайлан, хөтөлбөр болон төсвийг судалж, эдгээр асуудлаар Ерөнхий бага хуралд зөвлөмж гаргана. Тус Агентлагийн Ерөнхий бага хурлын ээлжит чуулган жил бүрийн 9 дүгээр сарын 3 дахь долоо хоногт хуралддаг уламжлалтай. Тус чуулганаар гишүүн элсүүлэх, техникийн хамтын ажиллагааны сангийн татвар, Агентлагийн өмнөх оны үйл ажиллагааны тайлан, Удирдах зөвлөлийн гишүүдийг сонгох, Агентлагийн төсвийн төсөл зэрэг гол асуудлуудыг хэлэлцэнэ. Жил бүрийн ээлжит чуулганы үеэр Агентлагийн бодлого болон хөтөлбөрт хамаарах асуудлаар өргөн хүрээтэй хэлэлцүүлэг явагддаг ба Удирдах зөвлөл, тус Агентлагийн Ерөнхий захирал болон гишүүн орнуудын дэвшүүлсэн асуудлуудыг хэлэлцдэг. Агентлагийг Ерөнхий захирал, Агентлагийн дээр дурдсан 6 газрыг хариуцсан Ерөнхий захирлын орлогч нараас бүрдсэн баг удирддаг. Агентлагийн Ерөнхий захирлаар 1957-1960 онд '''Стерлинг Коль''' (АНУ), 1961-1980 онд '''Сигвард Эклунд''' (Швед), 1981-1996 онд '''Ханс Бликс''' (Швед), 1997-2009 онд '''Мохамед Эль Барадей''' (Египет), 2009-2019 онд '''Амано Юкия''' (Япон) нар ажиллаж байсан бол өдгөө тус байгууллагыг 2019 оны 12 сарын 1-нд сонгогдсон, Аргентины иргэн '''Рафаэл Гросси''' удирдаж байна. Олон улсын атомын энергийн агентлагийн хамт олон болон Агентлагийн Ерөнхий захирал, доктор Мохамед Эль Барадей 2005 оны [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртсэн билээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|International Atomic Energy Agency|Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг}} * [http://www.iaea.org/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Цөмийн эрчим хүчний байгууллага]] [[Ангилал:Зэвсгийн хяналт]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Цөмийн аюулгүй байдлын байгууллага]] [[Ангилал:Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг| ]] [[Ангилал:Вена дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Атомын эрчим хүчний алба]] [[Ангилал:Судалгааны хүрээлэн]] [[Ангилал:1957 онд байгуулагдсан]] 3vf7ab1n797huqaxojwhql3mte7dgfz 869719 869718 2026-09-14T22:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 869719 wikitext text/x-wiki {{short description|Олон улсын байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг | logo = International Atomic Energy Agency Logo.svg | logo_size = 200px | map_caption = | type = [[Олон улсын байгууллага]] | abbreviation = ОУАЭА | leader_title = Тэргүүн | leader_name = Ерөнхий захирал<br />[[Рафаэль Гросси]] | status = Идэвхтэй | num_members = [[Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлагийн гишүүн орнууд|181 гишүүн улс]]<ref>{{Cite web|url=https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states|title=List of Member States|date=2024-11-29|website=iaea.org}}</ref> | formation = {{start date and age|1957|07|29}} | headquarters = [[Вена]], Австри | num_staff = 2556 (мэргэжлийн, ерөнхий үйлчилгээний ажилтан)<ref>{{Cite web|work=IAEA|title=IAEA Annual Report 2022|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/publications/reports/2022/gc67-2.pdf|access-date=2026-09-14|page=6}}</ref> | num_staff_year = 2022 | website = {{URL|https://www.iaea.org/|iaea.org}} | parent_organization = | footnotes = }} {{Location map many|Дэлхий | width = 300 | float = right | border = | caption = ОУАЭА-ийн дэлхий даяарх газрууд:<ref name="Offices" /><br /> Европт: * [[Вена]] – Төв байр * [[Женев]] – Холбооны оффис * [[Монако]] – Лаборатори/Судалгааны төв * [[Зайберсдорф]] – Лаборатори/Судалгааны төв * [[Триест]] – Лаборатори/Судалгааны төв Хойд Америкт: * [[Нью-Йорк хот]] – Холбооны оффис * [[Торонто]] – Бүс нутгийн хамгаалалтын алба Азид: * [[Токио]] – Бүс нутгийн хамгаалалтын алба | image_alt = | relief = | AlternativeMap = | label1 = Вена (ТБ) | label1_size = 0 | coordinates1 = {{coord|48.2327769|16.4135336}} | label2 = Нью-Йорк | label2_size = 0 | position2 = right | coordinates2 = {{coord|40.7504266|-73.9713254}} | label3 = Женев | label3_size = 0 | position3 = top | coordinates3 = {{coord|46.226598|6.140363}} | label4 = Зайберсдорф | label4_size = 0 | position4 = bottom | coordinates4 = {{coord|47.974992|16.510679}} | label5 = Монако | label5_size = 0 | position5 = bottom | coordinates5 = {{coord|43.732477|7.423973}} | label6 = Торонто | label6_size = 0 | coordinates6 = {{coord|43.671846|-79.377992}} | label7 = Токио | label7_size = 0 | coordinates7 = {{coord|35.698681|139.749211}} | label8 = Триест | label8_size = 0 | coordinates8 = {{coord|45.703720|13.718481}} }} '''Олон улсын атомын энергийн агентлаг''' (товч. ОУАЭА, англ. International Atomic Energy Agency, товч. IAEA)) нь 1957 оны 12-р сарын 4-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-]]<nowiki/>ын шийдвэрээр байгуулагдсан бөгөөд цөмийн салбарын хамтын ажиллагааны дэлхийн төв-олон улсын Засгийн газрын байгууллага юм. ОУАЭА цөмийн эрчим хүч болон технологийг хүн төрөлхтний сайн сайхны төлөө энхийн үйлсэд ашиглах зорилготой. Төв байр нь Австрийн [[Вена]] хотод байралдаг. Агентлагийн Дүрэмд түүний үйл ажиллагааны дор дурдсан үндсэн гурван чиглэлтэйг заасан байдаг. Үүнд: *1. Цөмийн материалыг энх тайвны зорилгоор ашиглаж байгааг шалгах зорилгоор хууль эрх зүйн гэрээний дагуу баталгааны хяналт явуулах; *2. Аюулгvй ажиллагааны норм, стандартыг тогтоох болон заавар, дүрэм боловсруулах, тэдгээрийг гишүүн орнуудад хэрэглэх үйлчилгээ үзүүлэх; *3. Цөмийн технологийг эрүүл мэнд, хүнс, хөдөө аж ахуй, эрчим хүч, байгаль орчин болон бусад салбарт хэрэглэхэд дэмжлэг үзүүлэх. Агентлаг нь Удирдлагын, Баталгааны, Цөмийн эрчим хvчний, Цөмийн шинжлэх ухаан ба хэрэглээний, Техникийн хамтын ажиллагааны болон Цөмийн аюулгүй байдлын гэсэн 6 газартай. Агентлаг 2021 оны байдлаар 173 гишүүнтэй, 90 гаруй орны 2200 орчим мэргэжилтэн, инженер техникийн болон захиргааны ажилтантай. Агентлагийн Бүсийн алба Канадын [[Торонто]], Японы [[Токио]] хотод болон харилцагч ажилтан нар АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк,]] Швейцари [[Женев]] хотод байрлаж үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Цөмийн судалгааны лаборартори Австрийн [[Зайберсдорф]] хот болон [[Монако]] Улсад байдаг. Агентлагийн 2009 оны төсөв 296 сая евро, техникийн хамтын ажиллагааны фонд 82 сая ам.доллар байна. Агентлагийн удирдах дээд байгууллага нь Удирдах зөвлөл болон Ерөнхий бага хурал юм. Удирдах Зөвлөлд тус Агентлагийн 35 гишүүн орон тэдний 13 гишүүн орныг тус зөвлөл томилно, 22 гишүүн орныг Ерөнхий бага хурлаар сонгоно. Тус зөвлөл жил бүрийн 2,6, 9 сард Ерөнхий бага хурлын өмнө, хойно болон 12 сард, бүгд 5 удаа хуралдана. Энэ зөвлөл тус Агентлагийн тайлан, хөтөлбөр болон төсвийг судалж, эдгээр асуудлаар Ерөнхий бага хуралд зөвлөмж гаргана. Тус Агентлагийн Ерөнхий бага хурлын ээлжит чуулган жил бүрийн 9 дүгээр сарын 3 дахь долоо хоногт хуралддаг уламжлалтай. Тус чуулганаар гишүүн элсүүлэх, техникийн хамтын ажиллагааны сангийн татвар, Агентлагийн өмнөх оны үйл ажиллагааны тайлан, Удирдах зөвлөлийн гишүүдийг сонгох, Агентлагийн төсвийн төсөл зэрэг гол асуудлуудыг хэлэлцэнэ. Жил бүрийн ээлжит чуулганы үеэр Агентлагийн бодлого болон хөтөлбөрт хамаарах асуудлаар өргөн хүрээтэй хэлэлцүүлэг явагддаг ба Удирдах зөвлөл, тус Агентлагийн Ерөнхий захирал болон гишүүн орнуудын дэвшүүлсэн асуудлуудыг хэлэлцдэг. Агентлагийг Ерөнхий захирал, Агентлагийн дээр дурдсан 6 газрыг хариуцсан Ерөнхий захирлын орлогч нараас бүрдсэн баг удирддаг. Агентлагийн Ерөнхий захирлаар 1957-1960 онд '''Стерлинг Коль''' (АНУ), 1961-1980 онд '''Сигвард Эклунд''' (Швед), 1981-1996 онд '''Ханс Бликс''' (Швед), 1997-2009 онд '''Мохамед Эль Барадей''' (Египет), 2009-2019 онд '''Амано Юкия''' (Япон) нар ажиллаж байсан бол өдгөө тус байгууллагыг 2019 оны 12 сарын 1-нд сонгогдсон, Аргентины иргэн '''Рафаэл Гросси''' удирдаж байна. Олон улсын атомын энергийн агентлагийн хамт олон болон Агентлагийн Ерөнхий захирал, доктор Мохамед Эль Барадей 2005 оны [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртсэн билээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|International Atomic Energy Agency|Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг}} * [http://www.iaea.org/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Цөмийн эрчим хүчний байгууллага]] [[Ангилал:Зэвсгийн хяналт]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Цөмийн аюулгүй байдлын байгууллага]] [[Ангилал:Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг| ]] [[Ангилал:Вена дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Атомын эрчим хүчний алба]] [[Ангилал:Судалгааны хүрээлэн]] [[Ангилал:1957 онд байгуулагдсан]] 0esb1jxygcbm57ahhwtwsostgmkqa4e 0 40692 869690 625337 2026-09-14T13:39:40Z Chongkian 21163 869690 wikitext text/x-wiki '''Бостоны хөрөнгийн бирж''' нь Массачуссэтс мужийн Бостон хотод байдаг. Америкийн хөрөнгийн биржүүдийн уугануудын нэг юм. Уг бирж 1834 онд байгуулагдсан. 2007 оны 10 сарын 2ны өдөр Үндэсний үнэт цаас тохиролцох үнийн зохицуулалтын хороо 61000000 долларыг Бостоны хөрөнгийн биржид олгохыг зөвшөөрсөн. Цагийн хуваарь Бостоны хөрөнгийн биржийн энгийн арилжааны цагийн хуваарь нь ажлийн өдрүүдэд 7:00-20:00 хүртэл ажилладаг. [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Санхүү]] [[Ангилал:Олон улсын санхүүгийн зах зээл]] [[Ангилал:Үнэт цаас]] pbb0uqcip8yr6aie3eqh4wpvv95bnxd 869691 869690 2026-09-14T13:39:58Z Chongkian 21163 869691 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бостоны хөрөнгийн бирж''' нь Массачуссэтс мужийн Бостон хотод байдаг. Америкийн хөрөнгийн биржүүдийн уугануудын нэг юм. Уг бирж 1834 онд байгуулагдсан. 2007 оны 10 сарын 2ны өдөр Үндэсний үнэт цаас тохиролцох үнийн зохицуулалтын хороо 61000000 долларыг Бостоны хөрөнгийн биржид олгохыг зөвшөөрсөн. Цагийн хуваарь Бостоны хөрөнгийн биржийн энгийн арилжааны цагийн хуваарь нь ажлийн өдрүүдэд 7:00-20:00 хүртэл ажилладаг. [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Санхүү]] [[Ангилал:Олон улсын санхүүгийн зах зээл]] [[Ангилал:Үнэт цаас]] fhxau04wsoepfhe9bfeqyw0t8jea6p8 869692 869691 2026-09-14T13:40:05Z Chongkian 21163 869692 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бостоны хөрөнгийн бирж''' нь Массачуссэтс мужийн Бостон хотод байдаг. Америкийн хөрөнгийн биржүүдийн уугануудын нэг юм. Уг бирж 1834 онд байгуулагдсан. 2007 оны 10 сарын 2ны өдөр Үндэсний үнэт цаас тохиролцох үнийн зохицуулалтын хороо 61000000 долларыг Бостоны хөрөнгийн биржид олгохыг зөвшөөрсөн. Цагийн хуваарь Бостоны хөрөнгийн биржийн энгийн арилжааны цагийн хуваарь нь ажлийн өдрүүдэд 7:00-20:00 хүртэл ажилладаг. [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Санхүү]] [[Ангилал:Олон улсын санхүүгийн зах зээл]] [[Ангилал:Үнэт цаас]] {{stub}} gcie5d22x3i3j258pgfb0tu2tmgnv82 0 40694 869687 625336 2026-09-14T13:38:41Z Chongkian 21163 869687 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} ====Аризонагийн хөрөнгийн бирж==== Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь элекрон хэлбэрээр хувьцаагаа арилжаалдаг. Энэхүү элекрон биржийг санаачлагч нь Стив Виуни албан ёсны ерөнхийлөгч нь Кедир Пи Бади. Энэ систем нь [[1990 онд]] үүссэн. Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв нь Нью Йоркид байрладаг байсан. Технологийн арилжааны төв Миносотатад анхлан байрлаж байсан. Креи Висир хамгийн шилдэг технологичидтой групп тус төвийг байгуулжээ. 1992 оны эхэнд Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв болон технологийн арилжааны төвүүд хамтдаа Аризонагийн Фионикс рүү нүүжээ. Хэрэглэгчид арилжаанд интернэт ашиглаж оролцдог. Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь “Цор ганц үнэ” гэдэг уриатай байсан ба хамгийн үр ашигтай үнэ бүхий эрэлт болон нийлүүлэлтэн дээр тулгууралсан дуудлага худалдааг явуулж чаддаг байсан нь үнэхээр хосгүй байв.1990ээд оноос Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь элекрон арилжаагаар амжилт олсон болов ч 2001 оны 10 сард үр ашиггүй байдлынхаа улмаас дампууралд ороход хүрчээ. [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] 5o9dc8b68qnnm79u99p76tx0xmo1bie 869688 869687 2026-09-14T13:38:49Z Chongkian 21163 869688 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} ====Аризонагийн хөрөнгийн бирж==== Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь элекрон хэлбэрээр хувьцаагаа арилжаалдаг. Энэхүү элекрон биржийг санаачлагч нь Стив Виуни албан ёсны ерөнхийлөгч нь Кедир Пи Бади. Энэ систем нь [[1990 онд]] үүссэн. Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв нь Нью Йоркид байрладаг байсан. Технологийн арилжааны төв Миносотатад анхлан байрлаж байсан. Креи Висир хамгийн шилдэг технологичидтой групп тус төвийг байгуулжээ. 1992 оны эхэнд Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв болон технологийн арилжааны төвүүд хамтдаа Аризонагийн Фионикс рүү нүүжээ. Хэрэглэгчид арилжаанд интернэт ашиглаж оролцдог. Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь “Цор ганц үнэ” гэдэг уриатай байсан ба хамгийн үр ашигтай үнэ бүхий эрэлт болон нийлүүлэлтэн дээр тулгууралсан дуудлага худалдааг явуулж чаддаг байсан нь үнэхээр хосгүй байв.1990ээд оноос Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь элекрон арилжаагаар амжилт олсон болов ч 2001 оны 10 сард үр ашиггүй байдлынхаа улмаас дампууралд ороход хүрчээ. [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] {{stub}} tpd3jq90vjbbhwp9asi40aaxceiwfls 869689 869688 2026-09-14T13:39:02Z Chongkian 21163 869689 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Аризонагийн хөрөнгийн бирж''' нь элекрон хэлбэрээр хувьцаагаа арилжаалдаг. Энэхүү элекрон биржийг санаачлагч нь Стив Виуни албан ёсны ерөнхийлөгч нь Кедир Пи Бади. Энэ систем нь [[1990 онд]] үүссэн. Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв нь Нью Йоркид байрладаг байсан. Технологийн арилжааны төв Миносотатад анхлан байрлаж байсан. Креи Висир хамгийн шилдэг технологичидтой групп тус төвийг байгуулжээ. 1992 оны эхэнд Аризонагийн хөрөнгийн биржийн төв болон технологийн арилжааны төвүүд хамтдаа Аризонагийн Фионикс рүү нүүжээ. Хэрэглэгчид арилжаанд интернэт ашиглаж оролцдог. Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь “Цор ганц үнэ” гэдэг уриатай байсан ба хамгийн үр ашигтай үнэ бүхий эрэлт болон нийлүүлэлтэн дээр тулгууралсан дуудлага худалдааг явуулж чаддаг байсан нь үнэхээр хосгүй байв.1990ээд оноос Аризонагийн хөрөнгийн бирж нь элекрон арилжаагаар амжилт олсон болов ч 2001 оны 10 сард үр ашиггүй байдлынхаа улмаас дампууралд ороход хүрчээ. [[Ангилал:Хөрөнгийн бирж]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] {{stub}} 6wdtix4nvwswixr8sdli122wc5cenuk 0 41192 869682 869026 2026-09-14T13:25:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869682 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Блюмкин | зураг =Yakov Blumkin (cropped).jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Яков Блюмкин | тайлбар = Яков Блюмкин | төрсөн_огноо = 1898 он | төрсөн_газар = Одесс. Украйн | нас_барсан_огноо = 1929 он | нас_барсан_газар = Москва | үндэстэн = Жүүд | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = хутган үймүүлэгч, нууц туршуул | ажил_мэргэжил = тагнуул }} '''Яков Блюмкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Я́ков Григо́рьевич Блю́мкин,'' төрөхдөө ''-Яков Гиршович Блюмкин,'' 1900 онд [[Одесса]] хотод төрсөн- 1929 онд [[Москва]] хотод нас барсан)- Оросын хувьсгалч, Иргэний дайны жилүүдэд хутган үймүүлэгч, нууц туршуул, хорлон сүтгэх олон үйлдэл хийсэн бөгөөд Завлалтийн тагнуулын тусгай албыг үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == 1918 оны 1-р сард тэрээр Одессагийн Хувьсгалт Армийн нэг хэсэг болох "Төмөр отряд"-д сайн дураараа элссэн. Одессагийн Бүгд Найрамдах Улс унасны дараа 3-р сард тэрээр армийн хамт Феодосия руу нүүжээ. Тэнд тэрээр 3-р армийн Цэргийн Зөвлөлийн комиссар, дараа нь армийн штабын даргын туслах, тэр ч байтугай штабын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогджээ. Түүнийг Зүүний Социалист Хувьсгалт Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Германтай хийх дайныг дахин эхлүүлэх зорилгоор Онцгой байдлын офицерууд Яков Блюмкин, Николай Андреев нар 1918 оны 7-р сарын 6-нд Германы Элчин сайдын яаманд очиж Элчин сайд Вилхельм фон Мирбахтай уулзаж ярилцах шаардлага байгаа гэж уулзсан байна. Энэ үеэрээ Элчин сайдыг эхлээд буудаад дараа өрөөнд нь бөмбөг дэлбэлсэн байна. Германы Элчин сайдыг хөнөөсөн явдал нь Оросын 1917 оны Октябрийн хувьсгалын үеэр хуучин холбоотнууд болох Большевикуудын эсрэг Зүүний социалист хувьсгалчдын бослого эхлэх дохио болсон юм. 1918 оны 11-р сараас 1919 оны 2-р сар хүртэл тэрээр Украинд нууц ажил хийж, Гетман Скоропадскийн эсрэг аллага үйлдэхийг төлөвлөжээ. Тэрээр Григорий Вишневский нэрээр амьдарч, далд хувьсгалт хороодыг байгуулах, янз бүрийн далд намын байгууллагуудын хооронд холбоо тогтоох зорилгоор хотоос хот руу аялж байжээ. Мөн 1919 оны 7-р сард тэрээр Улаан армид элсэж, Улаан армийн улс төрийн газарт ажиллахаар томилогдсон. Тэрээр Ярославль, Волга цэргийн тойргуудад үзлэг хийхээр явж байсан. 9-р сард түүнийг Өмнөд фронт руу Цагаан армийн шугамын ард хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулахаар илгээсэн байна. 1920 оны хавар түүнийг Москва руу эргүүлэн татаж 6-р сард Блумкиныг "Якуб-заде" гэсэн нууц нэрээр (тэр болон түүний эхнэр анагаах ухааны мэргэжилтэн) Персийн Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласан Перс рүү илгээжээ. Тэрээр сүүлд 1929 онд бичсэн намтартаа Мирза Кучек хааны хувьсгалт засгийн газартай холбоо тогтоохоор илгээгдэж, Улаан армийн штабын цэргийн комиссараар нам, цэргийн ажилд оролцсон гэж бичиж байжээ. Тэрээр Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд) доторх "зүүний сөрөг хүчин"-ийн удирдагчидтай холбоо тогтоожээ. 1928 оны 3-4-р сард тэрээр Кисловодск, Гагра дахь сувилалд эмчилгээ, амралтаа авчээ. 1928 оны хавар тэрээр Еврей ном зардаг оффис нэрийн дор Ойрхи Дорнодод оршин суух газар байгуулах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Тэрээр номын сан, сан, хувийн цуглуулгаас ийм номыг хураах ажиллагааг зохицуулжээ. 9-р сард тэрээр Персийн худалдаачин Якуб Султановын нууц нэрээр Константинополь руу явжээ. Тэрээр Ойрхи Дорнод дахь ОГПУ-ын оршин суух газрыг удирдаж байжээ. 1928 оны 10-р сараас 1929 оны 4-р сар хүртэл тэрээр Еврей ном худалдан авагч, худалдагч дүрээр Европоор аялжээ. == Монголд == 1921 онд Монголд ирсэн зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хэрэгжүүлсэн далд ажиллагаа олон хүнийг хэлмэгдүүлэхдээ 1922-24 оны хооронд 4 том монгол төрийн зүтгэлтэнг зүй бусаар хороожээ. Ерөнхий сайд асан [[Догсомын Бодоо]] хувьсгалын эсэргүү хэмээгдэн цаазлуулж, Бүх цэргийн жанжин асан [[Дамдины Сүхбаатар]] зөвлөлтийнхэнд хорлогдон амь алдаж, Монгол улсын хэмжээт эрхт хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба хутагт]] “коминтерний үрэл үмхэж”, Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин [[Солийн Данзан]] хувьсгалын эсэргүү хэргээр мөн цаазлагдсан байна. Энэ тухай Тагнуулын Ерөнхий Газрын Oлон нийттэй харилцах алба эрхлэн бүтээсэн цуврал нэвтрүүлгүүдэд тодорхой мэдээлжээ. Сүхбаатар, Данзан, Ерөнхий сайд Дамдинбазар гэх мэт хүмүүсийг алсан [[Элбэгдорж Ринчино]] гэгч тийм их эрх мэдэлтэй хүн байв уу гэвэл бас үгүй аж. Тэр зөвхөн Сүхбаатар, Чойбалсан нарыг л удирдах эрхтэй коминтерний нууц агентын хувьд хэрэв үүрэг даалгавар биелүүлэхгүй бол өөрөө ч гэсэн “шүүхээс гадуур шийтгүүлэх” магадлалтай тул оросын эсрэг үзэл дээр тоглож Сүхбаатар, Данзан нарыг итгэлийг хөсөрдүүлсэн байна. Ринчино зөвлөлтийн тагнуулын агентын хувьд Монгол дахь зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хатуу хяналтанд ажиллаж байж. Яков Блюмкин бол 1918 онд Германы элчин сайд, гүн Вильхельм фон Мирбахыг гэгээн цагаан өдөр алснаараа алдаршсан улаан оросын супер тагнуулч агаад Оросын коммунист нам, Чекистийн байгууллагаас даалгавар авсан л бол, оч гэсэн газар нь очоод, хий гэснийг нь өөрийнхөөрөө сэтгээд, гүйцэтгээд дараагийн даалгавараа авахаар эргээд ирдэг алуурчин зомби байсан байна. Мөн тэрээр өөрийн хувилсан хүнтэй байснаас гадна хаана очиж, юу хийснээ бичиг баримтаар бараг үлдээдэггүй байжээ. Яков Блюмкин 1921 онд “Зөвлөлтийн Улс Төрийн Тагнуулын Ерөнхий Газар шиг байгууллагыг Монголд байгуулж өг” гэсэн Троцкийн даалгавартай ирсэн нь тодорхой боловч яг хэзээ ирсэн, хэдэн он хүртэл юу хийсэн тухай тодорхой баримт Монголд ч, Орост ч олдоогүй гэж ТЕГ-ынхан хэлж байна. Оросын судлаачдын бичсэнээр бол Яков Блюмкин 1922 онд Афганистанд, 1923 онд Палестинд очжээ. Гэвч энэ нь жинхэнэ Яков Блюмкин үү, хуурамч нь уу гэдгийг тогтоох аргагүй гэнэ. 1921-24 оны хооронд Яков Блюмкин Монголд хувьсгал экспортлох ажиллагааны алан хядах хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлжээ. Энэхүү улс төрийн тагнуулын үйл ажиллагаа нь хоёрхон үе шаттай: 1920 оны 8 сард Коминтерний Монгол, Төвдийн хэлтэс байгуулагдахад даргаар томилогдсон Сергей Борисов “Шашны фанатикуудаас агент элсүүлж, цэрэг байгуулан тэднээр удирдуулах” эхний үе шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн бол “Оросын коммунист чекистүүдийн дохио зангаагаар ажиллахыг зөвшөөрөхгүй бол Засгийн газрыг нь устгах, шашны тэргүүнийг нь алах” хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг Яков Блюмкин удирдсан байна. Монголыг түшиглэн Төвдөд коммунист үзэл санаа түгээх коминтерний стратегчдийн зорилгыг давхар биелүүлж явсан Яков Блюмкин Далай ламын эсрэг хэзээ ч, яагаад ч хөдлөхгүй монголын төр засаг, шашны удирдагчдыг Бодоогоос Богдыг хүртэл алж хядаад буудах эрхээ хэтрүүлсэн тул буцаан дуудагдсан байна. Харин 1925 оны үед Монголд дахин очих санал түүнд тавихад царай нь барааж “Би тэнд олон хүнийг нядалсан шүү дээ… Буддын лам нарыг буудахын өмнө гэзгийг нь өөрийн гараар огтолдогсон” гэж хариулсан гэнэ. (Энд тэрээр гэзэгтэй лам нар гэж [[Бодоогийн хэрэг]] гэхчээр ихэнх нь устгагдсан 600 гаруй төвд цэргийг хэлсэн бололтой.) 1926 оны 10-р сард түүнийг Зөвлөлтийн Худалдааны Ардын Комиссариатын албанаас Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хороо руу шилжүүлэв. Түүнийг ОГПУ-ын Гадаад хэлтэст томилов. 11,12-р сард түүнийг Монгол Улсын Дотоод Аюулгүй Байдлын (ГДБА) ахлах зааварлагч, ОГПУ-ын төлөөлөгчөөр Монгол руу илгээв. 1927 оны 1-р сард тэрээр Хятад руу нууцаар томилолтоор явсан. 4-р сард түүнийг Москвад тайлангаа тавихаар дууджээ. 6-р сард тэрээр Улаанбаатарт "Барон Унгерны алт"-ыг хайх ажиллагаанд оролцов. Монголд байхдаа 8-р сарын 11-нд Бүх Холбоотны Коммунист Намаас (Большевикууд) огцрох өргөдлөө өгсөн боловч нэг өдрийн дараа Москвагийн хүсэлтээр татгалзсан байна. Аравдугаар сард Блюмкин болон Монголын удирдлагын хооронд ГДБА-ийн зааварлагч Нестеровыг чекистүүд баривчилснаас болж зөрчилдөөн гарчээ. 1927 оны 11-р сард Блюмкинийг Москва руу эргүүлэн татагдаж ирээд 1928 оны 1-2-р сард тэрээр Монголд хийсэн ажлынхаа талаар ОГПУ-ын удирдлагад тайлагнасан. Монголын түүхийн ном, бичгүүдэд 1921-24 оны учир битүүлэг аллага хядлагад Элбэгдорж Ринчиног тэргүүлэн оролцсон гэж бичих болсон ч үнэндээ түүний хажууд баримт үлдээдэггүй Яков Блюмкин жинхэнэ мангас байж. Ринчино бол түүний гар хөл болж явсан этгээд гэж монголын тагнуулчид үзэж байна. ==Номын сан== * ''Олег Абрамов''. ГУЛАГ Үйлдвэрийн: Сибирийн үндэсний бүгд найрамдах гурван удирдагчдын хувь тавилан ижил төстэй. (Элбэгдорж Ринчино, Эрбанов, Ойүнскай, 1921—1938) // XVII жилийн шинжлэх ухааны бага хурал: Томск Улсын Их Сургуулийн Философи газар. [[Томск]] тавдугаар сарын 16, 2015. — Хуудас. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0. — Internet resource: [https://web.archive.org/web/20160304104705/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] (Орос хэл) {{DEFAULTSORT:Блюмкин, Яков}} [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Алан хядагч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:Троцкийчүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн Сталинизмын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] kyp8pruq17v9gm5nbfd4ipcn2xg450f 0 51847 869728 477722 2026-09-15T00:09:14Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[ФИФА]] 869728 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[ФИФА]] bcrbftkjwpcqkrusiljf8ps1fdp701v 0 60882 869743 817367 2026-09-15T04:36:47Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*амжилт нэмсэн */ 869743 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 = [[Аймгийн арслан]] | title_year2 = 2014 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2013 | title4 = [[Сумын заан]] | title_year4 = 2008 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2020 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2024 Жинст}}|title5=|title_year5=|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын харцага цолтой бөх. 1990 оны 12 сарын 4-нд төрсөн. Чөлөөт барилдааны олон улсын хэмжээний мастер цолтой. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] rab7l3fgj2c9m6ttxllbj3co1b0iwei 869744 869743 2026-09-15T04:45:29Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*амжилт нэмсэн*/ 869744 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 = [[Аймгийн арслан]] | title_year2 = 2014 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2013 | title4 = [[Сумын заан]] | title_year4 = 2008 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=|title_year5=|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын харцага цолтой бөх. 1990 оны 12 сарын 4-нд төрсөн. Чөлөөт барилдааны олон улсын хэмжээний мастер цолтой. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] l1ldkzydwtjjgqb1uex3ydne1i8fjqj 869745 869744 2026-09-15T04:48:45Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Үндэсний бөхийн амжилт */ 869745 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 = [[Аймгийн арслан]] | title_year2 = 2014 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2013 | title4 = [[Сумын заан]] | title_year4 = 2008 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=|title_year5=|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын харцага цолтой бөх. 1990 оны 12 сарын 4-нд төрсөн. Чөлөөт барилдааны олон улсын хэмжээний мастер цолтой. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] csh6uf2vxgkab6khw27zb9i6g9g1f00 869746 869745 2026-09-15T04:52:37Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Зассан*/ 869746 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 = [[Аймгийн арслан]] | title_year2 = 2014 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2013 | title4 = [[Сумын заан]] | title_year4 = 2008 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=|title_year5=|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн улсын харцага цолтой бөх. 1990 оны 12 сарын 4-нд төрсөн. Чөлөөт барилдааны олон улсын хэмжээний мастер цолтой. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] cqfhhlz0xyhjuhk3cslsf3bgb5stld0 869747 869746 2026-09-15T04:57:34Z Temuugen Naranbaatar 100578 Текст зассан 869747 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 = [[Аймгийн арслан]] | title_year2 = 2014 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2013 | title4 = [[Сумын заан]] | title_year4 = 2008 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=|title_year5=|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянбулаг сум| Баянбулаг суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] sqrnauoz604vw6fgty3t3imvhr661gz 869749 869747 2026-09-15T05:11:38Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 869749 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 = | title_year2 = | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянбулаг сум| Баянбулаг суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] nw9mjvquapxngglh534uoazebnmkuvr 869750 869749 2026-09-15T05:15:40Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Цол нэмсэн*/ 869750 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянбулаг сум| Баянбулаг суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] lonpmy9zj5dlfikkvlab9opnp0z7pcl 869752 869750 2026-09-15T05:21:44Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Үндэсний бөхийн амжилт */ Амжмлт нэмсэн 869752 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баянбулаг сум| Баянбулаг суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] 9v7mc2bh8atzz6bvmi6rafa84mosohn 869760 869752 2026-09-15T05:58:52Z Temuugen Naranbaatar 100578 869760 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] b6f0heu2exv2n1f6vno27d2t8tn2qma 869761 869760 2026-09-15T06:02:28Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 869761 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] 4qhjebma1x8cjxjiuwsfwjfev574riz 869764 869761 2026-09-15T07:14:23Z Temuugen Naranbaatar 100578 Боловсрол нэмсэн 869764 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|education=Эрх зүйч}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] jhvy0dbzkaa6557bgto6495mgv5kr5v 869765 869764 2026-09-15T07:31:59Z Temuugen Naranbaatar 100578 Ажил, боловсрол нэмсэн 869765 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|education=Эрх зүйч}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Ажил== 2011 оноос [[Цагдаагийн ерөнхий газар |Цагдаагийн ерөнхий газрын]] Хүч спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд цагдаагийн [[Хошууч]] цолтой. ==Боловсрол== 2012 онд [[Их Засаг Их сургууль]]-ийг эрх зүйч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] 20gdftle118q781oe9px2jdastu7dyu 869766 869765 2026-09-15T07:55:54Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 869766 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|96 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|education=Эрх зүйч}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Ажил== 2011 оноос [[Цагдаагийн ерөнхий газар |Цагдаагийн ерөнхий газрын]] Хүч спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд цагдаагийн [[Хошууч]] цолтой. ==Боловсрол== 2012 онд [[Их Засаг Их сургууль]]-ийг эрх зүйч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] ndxbxkmnvyidwzksdvjnxq3vnf7aebe 869767 869766 2026-09-15T07:57:44Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Боловсрол */ 869767 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|96 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|education=Эрх зүйч}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Ажил== 2011 оноос [[Цагдаагийн ерөнхий газар |Цагдаагийн ерөнхий газрын]] Хүч спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд цагдаагийн [[Хошууч]] цолтой. ==Боловсрол== 2012 онд [[Их Засаг Их сургууль]]-ийг [[Эрх зүй|Эрх зүйч]] мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] dqtp0aapprvpoll475q39f0l9b9jpv7 869768 869767 2026-09-15T07:58:26Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 869768 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|96 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|education=[[Эрх зүй|Эрх зүйч]]}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Ажил== 2011 оноос [[Цагдаагийн ерөнхий газар |Цагдаагийн ерөнхий газрын]] Хүч спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд цагдаагийн [[Хошууч]] цолтой. ==Боловсрол== 2012 онд [[Их Засаг Их сургууль]]-ийг [[Эрх зүй|Эрх зүйч]] мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] dwf5sal9jbz86f1zjoq7tfnuwzspo9v 869769 869768 2026-09-15T08:01:31Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Ажил газар нэмсэн*/ 869769 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|96 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|education=[[Эрх зүй|Эрх зүйч]]|employer=[[Цагдаагийн ерөнхий газар]]}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Ажил== 2011 оноос [[Цагдаагийн ерөнхий газар |Цагдаагийн ерөнхий газрын]] Хүч спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд цагдаагийн [[Хошууч]] цолтой. ==Боловсрол== 2012 онд [[Их Засаг Их сургууль]]-ийг [[Эрх зүй|Эрх зүйч]] мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] 2h3jxq2zulcoetjftgrb7r6m30tvh5k 869770 869769 2026-09-15T08:52:51Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Цагдаа цол нэмсэн */ 869770 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Нацагсүрэнгийн Золбоо <br/>{{MongolUnicode| ᠨᠠᠴᠠᠭᠰᠦᠷᠦᠩ <br/> ᠦᠨ ᠵᠣᠯᠪᠤᠤ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1990|12|4}} | birth_place = [[Улаанбаатар]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 181 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = [[Улсын харцага]] | title_year1 = 2018 | title2 =Даншигийн заан | title_year2 =2019 | title3 = [[Аймгийн арслан]] | title_year3 = 2014 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2013 | түрүүлсэн = | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]) | updated = 2026-02-21 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Мөнгө|2014 Астана|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2011 Ташкент|96 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Бангкок|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Шинэ Дели|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Бишкек|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2019 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2017 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2016 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Баянхонгор аймгийн наадам |2014 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2013 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2008 [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]]}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2008|headercolor=|дуурьсгасан=[[Баянбулаг сум]], [[Баянхонгор аймаг]]|education=[[Эрх зүй|Эрх зүйч]]|employer=[[Цагдаагийн ерөнхий газар]] * [[Хошууч]]}} '''Нацагсүрэнгийн Золбоо''' (1990 оны 12-р сарын 04-нд [[Улаанбаатар]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын харцага]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. ==Ажил== 2011 оноос [[Цагдаагийн ерөнхий газар |Цагдаагийн ерөнхий газрын]] Хүч спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд цагдаагийн [[Хошууч]] цолтой. ==Боловсрол== 2012 онд [[Их Засаг Их сургууль]]-ийг [[Эрх зүй|Эрх зүйч]] мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. ==Амжилт== ===Чөлөөт бөх=== Тэрээр Залуучуудын улсын хошой аварга. 2011 оны "Mongolia open" олон улсын тэмцээнээс 96 кг-д алт зүүж, 2012 онд хүрэл медаль хүртсэн. Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээний 1 мөнгө, 4 хүрэл, Иван Ярыгины нэрэмжит алтан гран пригийн хошой хүрэл, өөрийн орны улсын аваргын алт, мөнгө, хүрэлтэй медальтай. ===Үндэсний бөх=== Золбоо 2008 онд арван найман настайдаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд түрүүлж сумын заан цол хүртсэн. 2011 онд Дархан хотод зохион байгуулагдсан үндэсний бөхийн залуучуудын аварга шалгаруулах барилдааны дөрөвдүгээр байрын шагналтай. ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== 2013 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Б.Бат-Амгаланд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. 2014 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2015 онд Баянхонгор аймгийн наадамд тав давж шөвгөрөн " Нэмэх " чимэг нэмсэн. 2016 онд Баянхонгор аймгийн наадамд аймгийн харцага Д.Бямбасүрэнгээр найм даван түрүүлж " Хурц " чимэг нэмсэн. 2017 онд Баянхонгор аймгийн баяр наадамд цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор найм даван түрүүлж " Бадрангуй " чимэг нэмсэн. 2018 онд Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Өсөх " чимэг нэмсэн. ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин С.Батсууриар дөрөв, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр тав, цэргийн арслан Д.Цэрэнтогтохоор зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Алтангэрэлээр дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав, аймгийн хурц арслан Ө.Батзулаар зургаа давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Нацагсүрэнгийн Золбоо<ref>{{cite web | title=Нацагсүрэнгийн Золбоогийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Эх Сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Золбоо, Нацагсүрэнгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголчууд]] 1tj927r7v589y14j4ongue3c9l55bpu 0 64404 869748 861649 2026-09-15T05:08:13Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Зассан*/ 869748 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс бөх | name = Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1992|08|02}} | birth_place = [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 180 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын начин]] | title1 = [[Улсын начин]] | title_year1 = 2022 | title2 = Даншигийн заан | title_year2 = 2016 | шөвгөрсөн ='''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]), ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) |nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]]|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2018|title4=[[Аймгийн заан]]|title_year4=2015|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2012|title6=|title_year6=|даншигүзүүр=|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2016 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан|Үндэсний Алтан цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|Баг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам |Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны Налайх дүүргийн наадам |2018 Налайх дүүрэг]]}} {{Медаль|Мөнгө|2017 Булган}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 Булган |2015 Булган]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны Говьсүмбэр аймгийн наадам |2017 Говьсүмбэр]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2012 Орхон}}}} '''Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Орхон сум (Булган)|Орхон]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын начин]] цолтой бөх. ==Амжилт== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Цэрэнтогтохоор дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Лхагвадоржоор дөрөв, улсын заан С.Сүхбатаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ө.Сүхбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2017 |Говь-Сүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2017 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Х.Цогтгэрэлд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо баталсан. !256 |- !2018 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн нэмэх начин Г.Жамбалдоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо дахин баталсан. !256 |- !2018 |Налайх дүүргийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Зоригтбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Түмэндэмбэрэл, Булган-Эрдэнийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Орхоны (Булган) хүн]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 8sflfrlzf1nje7cssoj6m8yo4yjvwii 869751 869748 2026-09-15T05:19:08Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Амжилт */ 869751 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс бөх | name = Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1992|08|02}} | birth_place = [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 180 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын начин]] | title1 = [[Улсын начин]] | title_year1 = 2022 | title2 = Даншигийн заан | title_year2 = 2016 | шөвгөрсөн ='''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]), ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) |nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]]|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2018|title4=[[Аймгийн заан]]|title_year4=2015|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2012|title6=|title_year6=|даншигүзүүр=|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2016 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан|Үндэсний Алтан цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|Баг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам |Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны Налайх дүүргийн наадам |2018 Налайх дүүрэг]]}} {{Медаль|Мөнгө|2017 Булган}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 Булган |2015 Булган]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны Говьсүмбэр аймгийн наадам |2017 Говьсүмбэр]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2012 Орхон}}}} '''Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Орхон сум (Булган)|Орхон]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын начин]] цолтой бөх. ==Амжилт== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Цэрэнтогтохоор дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Лхагвадоржоор дөрөв, улсын заан С.Сүхбатаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ө.Сүхбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2017 |Говь-Сүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2017 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Х.Цогтгэрэлд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо баталсан. !256 |- !2018 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн нэмэх начин Г.Жамбалдоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо дахин баталсан. !256 |- !2018 |Налайх дүүргийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Зоригтбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |} == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start| Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл<ref>{{cite web | title= Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhXXyKjs3iLJ1gE-TS3 | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Түмэндэмбэрэл, Булган-Эрдэнийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Орхоны (Булган) хүн]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] pkl8kyrr25f1ywt2xrw02qce9dxc6a5 869753 869751 2026-09-15T05:24:00Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Үндэсний бөхийн амжилт */ 869753 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс бөх | name = Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1992|08|02}} | birth_place = [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 180 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын начин]] | title1 = [[Улсын начин]] | title_year1 = 2022 | title2 = Даншигийн заан | title_year2 = 2016 | шөвгөрсөн ='''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]), ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) |nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]]|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2018|title4=[[Аймгийн заан]]|title_year4=2015|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2012|title6=|title_year6=|даншигүзүүр=|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2016 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан|Үндэсний Алтан цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|Баг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам |Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны Налайх дүүргийн наадам |2018 Налайх дүүрэг]]}} {{Медаль|Мөнгө|2017 Булган}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 Булган |2015 Булган]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны Говьсүмбэр аймгийн наадам |2017 Говьсүмбэр]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2012 Орхон}}}} '''Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Орхон сум (Булган)|Орхон]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын начин]] цолтой бөх. ==Амжилт== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Цэрэнтогтохоор дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Лхагвадоржоор дөрөв, улсын заан С.Сүхбатаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ө.Сүхбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2017 |Говь-Сүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2017 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Х.Цогтгэрэлд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо баталсан. !256 |- !2018 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн нэмэх начин Г.Жамбалдоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо дахин баталсан. !256 |- !2018 |Налайх дүүргийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Зоригтбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |} == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start| Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл<ref>{{cite web | title= Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Ki3GVcxb3liCWOlPfmQ | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|M|256|AL|5|Oo|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|A|256|AL|8|B2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|A|256|AL|8|H3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|A|256|AL|5|N|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|A|256|AE|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|A|256|SE|7|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Түмэндэмбэрэл, Булган-Эрдэнийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Орхоны (Булган) хүн]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 1bzd6qrw6f8p1wf5zelvuh847sysacb 869755 869753 2026-09-15T05:44:16Z Temuugen Naranbaatar 100578 869755 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс бөх | name = Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|1992|08|02}} | birth_place = [[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 180 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын начин]] | title1 = [[Улсын начин]] | title_year1 = 2022 | title2 = Даншигийн заан | title_year2 = 2016 | шөвгөрсөн ='''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]]), ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) |nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Орхон сум (Булган)|Орхон сум]], [[Булган аймаг]]|title3=[[Аймгийн арслан]]|title_year3=2018|title4=[[Аймгийн заан]]|title_year4=2015|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2012|title6=|title_year6=|даншигүзүүр=|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хүрээ цам-Даншиг наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|2016 Хүй долоон худаг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Үндэсний Алтан цомын төлөөх барилдаан|Үндэсний Алтан цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|Баг}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам |Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны Налайх дүүргийн наадам |2018 Налайх дүүрэг]]}} {{Медаль|Мөнгө|2017 Булган}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 Булган |2015 Булган]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны Говьсүмбэр аймгийн наадам |2017 Говьсүмбэр]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны бүх цэргийн наадам|2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2012 Орхон}}}} '''Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл''' нь [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Орхон сум (Булган)|Орхон]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Улсын начин]] цолтой бөх. ==Амжилт== ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Д.Цэрэнтогтохоор дөрөв, улсын заан М.Өсөхбаяраар тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Лхагвадоржоор дөрөв, улсын заан С.Сүхбатаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. !512 |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2015 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Ө.Сүхбатад өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2017 |Говь-Сүмбэр аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !256 |- !2017 |Булган аймгийн баяр наадамд аймгийн начин Х.Цогтгэрэлд өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо баталсан. !256 |- !2018 |Бүх цэргийн баяр наадамд аймгийн нэмэх начин Г.Жамбалдоржид өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цолоо дахин баталсан. !256 |- !2018 |Налайх дүүргийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Зоригтбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Түмэндэмбэрэл, Булган-Эрдэнийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Орхоны (Булган) хүн]] [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] 8sflfrlzf1nje7cssoj6m8yo4yjvwii 0 66614 869672 869399 2026-09-14T12:16:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869672 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-09-14 12:16:21 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] rfryb5rbv7budennqpog075zdnw7wug 0 77734 869774 866820 2026-09-15T09:33:57Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Ажил нэмсэн*/ 869774 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Ш.Мөнхцэцэг | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017|employer=[[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] * Ахлах дэслэгч}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] 08sz92mqahz8fe2zbco1tzuis22lpfo 869775 869774 2026-09-15T09:48:45Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 869775 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Шагдарсүрэн Мөнхцэцэг | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017|employer=[[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] * Ахлах дэслэгч}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Аварга дээд сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] pdc1sl28bvhffzp99i7evmq8qzgw65z 869776 869775 2026-09-15T10:20:18Z Temuugen Naranbaatar 100578 Ажил, бизнес нэмсэн 869776 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Шагдарсүрэн Мөнхцэцэг | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017|employer=[[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] * Ахлах дэслэгч}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Ажил, бизнес == * 2019 оноос [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|'''Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний''']] “Алдар” спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд '''Ахлах дэслэгч''' цолтой юм. * 2022 оноос '''“Монголиан Стандарт Девелопмент Групп” ХХК'''-ийн<ref>{{cite web | title=“Монголиан Стандарт Девелопмент Групп” ХХК| url= https://www.opendatalab.mn/search/5823625 | publisher= Opendatalab.mn}}</ref><nowiki>}} хувь эзэмшигч, эцсийн өмчлөгч.</nowiki> * 2026 оноос '''“Стандарт нетворк”''' ХХК-ийн<ref>{{cite web | title=“ Стандарт нетворк” ХХК| url= https://www.opendatalab.mn/search/6388906 | publisher= Opendatalab.mn}}</ref><nowiki>}} хувь эзэмшигч, эцсийн өмчлөгч.</nowiki> == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд '''Аварга''' '''дээд сургуулийг''' Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] ri5cvnk5spwv620craqq1an0bllt6l2 869777 869776 2026-09-15T10:21:25Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Ажил, бизнес */ 869777 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Баярсайханы Орхонбаяр<br/>{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠷᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠤ᠋<br/>ᠣᠷᠬᠤᠨᠪᠠᠶᠠᠷ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1998|7|1}} | birth_place = [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_cause = | monuments = | height = 183 см | weight = | spouse =Шагдарсүрэн Мөнхцэцэг | wrestling_title = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title1 = [[Даян аварга|Даян Аварга]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын арслан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Улсын харцага]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Улсын начин]] | title_year4 = 2019 | үзүүрлэсэн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''4''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2020]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|<nowiki>2026]])</nowiki> | updated = 2026-7-12 |title5=[[Аймгийн арслан]]|title_year5=2018|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур сум]], [[Сэлэнгэ аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Алт|2022 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2019 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Алт|2018 Сэлэнгэ}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2017 Цагааннуур}}|түрүүлсэн='''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])|headercolor=Gold|education=Багш, дасгалжуулагч|website=|title6=[[Сумын заан]]|title_year6=2017|employer=[[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]] * Ахлах дэслэгч}} '''Баярсайханы Орхонбаяр''' (1998 оны 7-р сарын 1-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Цагааннуур сум (Сэлэнгэ)|Цагааннуур суманд]] төрсөн). [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн]] [[Даян аварга|Даян Аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 26 дахь аварга юм. "Боохой" хэмээх улсын арслан Д.Данзаны өлгий нутгийн хүчтэн тэрбээр “Таван хан” дэвжээ, “Хос түрүү” Атар трейд компанийн бөх, Б.Орхонбаяр 2019 онд Төрийн наадамд 21 насандаа анх удаа барилдахдаа улсын начин цол хүртэн, тухайн жил начин болсон хамгийн залуу бөхөд олгодог дааганы эзэн болов. Тэрээр дархан аварга [[Дарийн Дамдин|Д.Дамдин]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], улсын арслан [[Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир|Ө.Эрдэнэ-Очир]], улсын гарьд [[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] нарын найман бөхийн амжилтыг давтсан юм. Өсөх идэр, Үлэмж бадрах, Улам нэмэх чимэгтэй. Тэрээр 2025 он 10 сарын 28-нд дэлгэцнээ гарсан [[Нетфликс|Netflix-н]] [[Физикал: Ази|Physical Asia]] цувралд Монголын багийн ахлагч болж оролцсон.<ref>{{cite web|last=Mallikarjuna|first=Krutika|date=29 October 2025|url=https://www.netflix.com/tudum/articles/physical-asia-release-date-news|title=Everything You Need to Know About the Reality Competition Series Physical: Asia|publisher=Netflix|access-date=14 November 2025}}</ref> 2026 оны 1024 бөх барилдсан Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Ажил, бизнес == * 2019 оноос [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|'''Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний''']] “Алдар” спорт хороонд харьяалагдан ажиллаж байгаа бөгөөд '''Ахлах дэслэгч''' цолтой юм. * 2022 оноос '''“Монголиан Стандарт Девелопмент Групп” ХХК'''-ийн<ref>{{cite web | title=“Монголиан Стандарт Девелопмент Групп” ХХК| url= https://www.opendatalab.mn/search/5823625 | publisher= Opendatalab.mn}}</ref><nowiki>}} хувь эзэмшигч, эцсийн өмчлөгч.</nowiki> * 2026 оноос '''“Стандарт нетворк”''' '''ХХК'''-ийн<ref>{{cite web | title=“ Стандарт нетворк” ХХК| url= https://www.opendatalab.mn/search/6388906 | publisher= Opendatalab.mn}}</ref><nowiki>}} хувь эзэмшигч, эцсийн өмчлөгч.</nowiki> == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд '''Аварга''' '''дээд сургуулийг''' Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2018 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Н.Энхжаргалаар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2019 оны Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Баярбаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цолоо баталж "Хурц" чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2019 оны Ардын Хувьсгалын 98 жилийн ойн баяр наадамд улсын өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэрээр дөрөв, аймгийн арслан Ц.Сандагдоржтой тунан тав давж "Монгол улсын начин" цолыг хүртсэн. 2020 оны Ардын Хувьсгалын 99 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Цэдэнсодномоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Тогтохжаргалаар тав даван шөвгөрч начин цолоо батлан "Өсөх идэр" чимэг нэмсэн. Тус жил аймгийн арслан Б.Бат-Орших сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. 2022 оны Ардын Хувьсгалын 100,101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр зургаа, улсын арслан Ц.Содномдоржоор долоо, улсын харцага Б.Бат-Өлзийгөөр найм, даян аварга Н.Батсууриар ес даван үзүүрлэж "Монгол улсын арслан" цол хүртсэн. 2023 оны Ардын Хувьсгалын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Д.Алтанцоожоор дөрөв, улсын заан Б.Батмөнхөөр тав давж чимэг нэмсэн. 2024 оны Ардын хувьсгалын 103 жилийн ойн Улсын Их баяр Наадамд аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, аймгийн арслан Д.Бадамгараваар тав, аймгийн арслан Т.Дармаажанцангаар зургаа, Улсын харцага Г.Ганхуягаар долоо, Улсын аварга П.Бүрэнтөгсөөр найм даван үзүүрлэж "Үлэмж бадрах" чимэг нэмсэн. 2025 оны Ардын хувьсгалын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан П.Хүрэлбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар тав давж "Улам нэмэх" чимэг нэмсэн. 2026 оны Ардын Хувьсгалын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан М.Лхагвагэрэлээр ес, улсын заан [[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзийгөөр]] арав даван түрүүлж аварга цолыг алгасан "Монгол Улсын Даян аварга" цол хүртсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Баярсайханы Орхонбаяр<ref>{{cite web | title=Баярсайханы Орхонбаяр | url=https://www.devjee.mn/w/-KiYk5VeDPhT2vMoLFSY | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|10|NWC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NL|5|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NF||NH|1|Цолыг нөхөж олгосон.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/281622 Б.Орхонбаяр Монгол Улсын харцага цолтон боллоо]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NF|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Орхонбаяр, Баярсайханы}} [[Ангилал:Даян аварга]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Цагааннуурын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] 58lug2ymxi43he2xzha041j26rhe29v 0 79922 869720 793464 2026-09-14T22:45:28Z Enkhsaihan2005 64429 869720 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын байгууллагын байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | image = Emblem of the United Nations.svg | image_size = 100px | name = {{collapsible list | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{resize|1.25em|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей}} | {{Инфобокс |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Англи хэл|Англи]]: | data1 = {{lang|en|United Nations General Assembly}} | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Араб хэл|Араб]]: | data2 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}} | rowclass3 = mergedrow| label3 = [[Испани хэл|Испани]]: | data3 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}} | rowclass4 = mergedrow| label4 = [[Орос хэл|Орос]]: | data4 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}} | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Хятад хэл|Хятад]]: | data5 = {{lang|zh|联合国大会}} | rowclass6 = mergedrow |label6 = [[Франц хэл|Франц]]: | data6 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}}}}} | map = UN General Assembly hall.jpg | map_size = 250px | map_caption = [[Нью-Йорк хот]] дахь [[НҮБ-ын төв байр]]ны [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн танхим]] | type = Үндсэн байгууллага | abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}} | leader_title = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Халилур Рахман (дипломатч)|Халилур Рахман]] | status = Идэвхтэй | formation = {{start date and age|df=y|1945}} | headquarters = [[Нью-Йорк хот]], АНУ | website = {{URL|https://un.org/ga}} | parent_organization = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] | subsidiaries = | footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]] {{leftlegend|#0000ff|Африкийн бүлэг (54)}} {{leftlegend|#339900|Ази болон Номхон далайн бүлэг (54)}} {{leftlegend|#cc0000|Зүүн Европын бүлэг (23)}} {{leftlegend|#cc3399|Латин Америк болон Карибын бүлэг (GRULAC) (33)}} {{leftlegend|#cc9900|Баруун Европ болон бусад бүлэг (WEOG) (29)}} }} '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей''' ({{lang-fr|Assemblée Générale}} '''AG''') нь [[НҮБ]]-ын үндсэн зургаан байгууллагын нэг бөгөөд дэлхийн бараг бүх үндэстний төлөөлөгчдөөс бүрддэг ба улс орнууд өөрсдийн үзэл бодол, дуу хоолойг дэлхийн бусад орнуудад хүргэх талбар юм. Гишүүн улс бүр том бага, баян ядууг үл харгалзан нэг саналын эрхтэй оролцдог. Ерөнхий Ассамблей дахь хэлэлцүүлэгүүдээс чухал гэрээ, хэлэлцээр, шинээр баталсан олон улсын эрх зүйн актыг гаргадаг. Захирамжаар баталсан эдгээр гэрээ хэлэлцээр буюу гаргасан шийдвэр нь зөвхөн зөвлөмжийн хэлбэртэй байдаг болохоор заавал хэрэгжих албагүй. Гэвч эдгээр нь улс орнуудын олонхын санаа бодлыг илэрхийлдэг учраас ихээхэн үр нөлөөтэй байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|United Nations General Assembly|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей}} *[https://www.un.org/ga НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей] **[https://www.un.org/webcast/ga.html НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн цахим архив] *[http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/1 НҮБ-ын Ерөнхий Ассемблейн 1-р чуулганы хурлын тэмдэглэл (1946 оны 1 сар)] *[http://research.un.org/en/docs/ga/ НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей - Баримт бичиг, судалгааны гарын авлага] [[Ангилал:НҮБ-ын үндсэн байгууллага|Ерөнхий Ассамблей]] 5b0wiiybg16yxd4vtspdz2sgf0lxg5o 10 85916 869721 576618 2026-09-14T22:47:38Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Smalldiv]] руу чиглүүлэгдлээ 869721 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Smalldiv]] 4ssnnkwzrsdpgqf8amttbihapc48i8h 10 87277 869722 580031 2026-09-14T22:48:45Z Enkhsaihan2005 64429 869722 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Wikiquote-logo.svg|x16px|alt=|link=|Вики эшлэл]]&nbsp;'''[[q:{{#if:{{{lang|}}}|{{{lang|}}}:}}{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|Вики эшлэл: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]]'''{{#switch:{{{3|}}} |X|x= |= &nbsp;– Эшлэл |#default= &nbsp;– {{{3}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> n19u00z7l44ws3eymyqkb15gd4pj2h8 869723 869722 2026-09-14T22:48:57Z Enkhsaihan2005 64429 869723 wikitext text/x-wiki <div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Wikiquote-logo.svg|x16px|alt=|link=|Вики эшлэл]]&nbsp;'''[[q:{{#if:{{{lang|}}}|{{{lang|}}}:}}{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|Вики эшлэл: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]]'''{{#switch:{{{3|}}} |X|x= |= &nbsp;– Эшлэл |#default= &nbsp;– {{{3}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 7c2sdcfdxvo4xxra9eaadobk66zye6a 0 89524 869757 867071 2026-09-15T05:51:17Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* Намтар */ намтар зассан 869757 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Уснихын Балжинням<br/>{{MongolUnicode| ᠤᠰᠤᠨᠢᠬᠤ ᠶᠢᠨ<br/>ᠪᠠᠯᠵᠢᠨᠢᠮ᠎ᠠ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1973|3|13}}|birth_place= [[Завхан аймаг]], [[Түдэвтэй сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=171 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан= [[Завхан аймаг]], [[Түдэвтэй сум]] |wrestling_title=[[Улсын начин]]|title1=[[Улсын начин]]|title_year1=1997|title2=Цэргийн заан|title_year2=1996|title3=Цэргийн начин|title_year3=1995|title4=[[Сумын заан]]|title_year4=1990|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн='''1''' ([[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]])|updated=2026-8-22|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|1996 Улаанбаатар}} {{Медаль|Хүрэл|1995 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Хүрэл|1995 Завхан}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|1994 Асгат}} {{Медаль|Алт|1990 Түдэвтэй}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Уснихын Балжинням''' нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын начин|улсын начин]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] спортын мастер юм. == Намтар == Уснихын Балжинням нь Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын харьяат, Монгол Улсын начин цолтой бөх юм. Тэрээр 1989 онд Улаанбаатар хотод ирж, циркийн сургуульд сурч 1991 онд төгссөн бөгөөд “Мэргэжлийн циркчин” юм. Улсын заан О.Одгэрэлийн хамт бэлтгэл хийж эхэлсэн. Чөлөөт бөхийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгө, хүрэл медаль хүртэж байжээ. Улмаар “Хүч” спорт хороонд улсын заан Ч.Бямбадоржийн шавь болж, үндэсний бөхөөр түлхүү хичээллэсэн байна. 1995 онд Бүх цэргийн наадамд тав давж цэргийн начин цол, 1995 онд Завхан аймгийн наадамд тав давж чимэг нэмсэн. 1996 онд Бүх цэргийн наадамд зургаа давж үзүүрлэн, цэргийн заан цол хүртжээ. 1997 оны Ардын хувьсгалын 76 жилийн ойн улсын баяр наадамд улсын заан Ө.Тулгаагаар дөрөв, улсын заан Д.Хишигдоржоор тав давж, Монгол Улсын начин цол хүртсэн байна. 2006 оноос “Хангайн Ган-Эрдэнэ” ХХК-д ажиллаж, компанийн үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулан ажиллаж байна. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1997 |АХ-ын 76 жилийн ойн баяр наадамд улсын заан Ө.Тулгаагаар дөрөв, улсын заан Д.Хишигдоржоор тав давж "Улсын начин" цолыг хүртсэн. !512 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1995 |Завхан аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. !128 |} === Цэргийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1995 |Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Цэргийн начин" цол хүртсэн. !128 |- !1996 |Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж, улсын начин С.Мандахад өвдөг шороодон үзүүрлэж "Цэргийн заан" цол хүртсэн. !128 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !1990 |Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн “Сумын заан” цол хүртсэн. !64 |} <br /> {{DEFAULTSORT:Балжинням, Уснихын}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] di0bc1igqq5z9ezjgyef8hweichglpv 10 91050 869725 590887 2026-09-14T22:54:59Z Enkhsaihan2005 64429 869725 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;"><span class="noviewer" style="padding-right:0.6em" aria-hidden="true" role="presentation">[[File:Wikisource-logo.svg|x16px|alt=|link=|Wikisource]]</span>'''[[s:{{#if:{{{lang|}}}|{{{lang}}}:}}{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|Wikisource: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]]'''{{#switch: {{{suffix|{{{3|1}}}}}} |1=&nbsp;– Эх сурвалж ба бүрэн бичвэрүүд |0|-|X|x= |#default=&nbsp;– {{{suffix|{{{3}}}}}} }}</onlyinclude><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> tnloytqu9eoora9at51ghx8listruuu 10 94842 869726 603536 2026-09-14T22:58:51Z Enkhsaihan2005 64429 869726 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:/{{{2|}}} |{{#titleparts:/{{{2|}}}|1|{{#expr:1+{{{1|1}}}}}}} | |{{#titleparts:/{{{2|}}}|1|{{#expr:1+{{{1|1}}}}}}} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> ijdci2aodqwsy00k6xeyfzocfab3pq6 0 105908 869675 869417 2026-09-14T12:38:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869675 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-09-14 12:38:40 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] g9qfzf1ahxsuue5cr5yhhdrsy5l07tf 828 113460 869707 867567 2026-09-14T19:22:50Z Enkhsaihan2005 64429 869707 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Арагон"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Бретон"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Корсика"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Корн"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Хуучин Англи (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Египетийн Араб"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Астури", "Asturleonese", "Bable", "Леон"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Бали"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Чукот"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Дакота"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Дунд Англи (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Арпитан", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Гвианын Креол Франц"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Швейцарын Герман", "Алеманн", "Эльзасын"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Ларагия"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Жерси", "Гернси"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Рапануй"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsk"] = {"Ruthenian", "Rusnak"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Төв Окинава"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Өмнөд Курд"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Пите Сами"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Уме Сами"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Инари Сами"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Колтта Сами"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Англи-Норман"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Өмнөд Тасмани", "Нюенонн"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } q5lvvtbleymkorbdnzl4xv29wnrwkm4 0 116553 869685 762449 2026-09-14T13:36:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869685 wikitext text/x-wiki '''"Өглөөний наран"''' ([[Зундуйн Хангал|З.Хангал]]) гитарын гоцлолыг Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Самбуугийн Баатарсүх]] цахилгаан хөгжимд зориулан найруулж (''импровизаци буюу чимэг хөгжим нэмж хийж'') гитар хөгжмөөр анх гоцлон тогложээ. З.Хангалын "Өглөөний наран" гитарын гоцлол, С.Баатарсүх (21 настайдаа) гитараар гоцолж Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны (МРЗРУХ буюу одоогийн МҮОНРТ) дэргэдэх Цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн [[Монгол Улсын Филармони|Улсын филармонийн "Баянмонгол" чуулга]]) хөгжимдснөөр 1969 оны 7-р сарын 23-нд Монголын Радиод анх бичигджээ. З.Хангалын "Өглөөний наран" гитарын гоцлолын Радиогийн энэхүү эх бичлэг 1990-ээд оны эхэн үе хүртэл өглөө бүр Монголын Радиогоор эгшиглэж ирсэн байдаг. 1996 онд мөн С.Баатарсүхийн гоцолж хөгжимдснөөр дуу бичлэгийн студид бичигдсэн З.Хангалын "Өглөөний наран" гитарын гоцлол: * 1997 онд Монголын Радиогийн Алтан сан хөмрөгт авагдаж радиогийн эфирт (ТШ Хангалын "Өглөөний наран" гитарын гоцлол, ТШ Хангалын зохиол "Өглөөний наран" гитарын гоцлол) эгшиглэж ирсэн. * 1998 онд С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" хуурцагт Б тал, #1, "Өглөөний наран" (З.Хангал) гэж орж хэвлэгдсэн. * 2016 онд С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" цомогт, #8, "Өглөөний наран" (Аялгууг зохиосон: З.Хангал) гэж орж хэвлэгдсэн байдаг. Жич: Хангалын энэ сайхан аялгуу 1965-1966 оны үеэс анх Монголын Радиогоор эгшиглэж, төдөлгүй "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу болж нийтэд түгсэн гэдэг. == ''<small>Гоцлолын тухай С.Баатарсүхийн дурсамжаас</small>'' == Хангалын энэ аяыг сонсохоор сэтгэл нялхраад байдаг юм. Хангалын “Өвлийн үдэш” дууны бадаг дундуур би чимэг хийж найруулж гитарын гоцлол болгоод өөрт нь тоглож өгч сонсгоход Хангал “Үгүй нээрэн Баатар аа, чи нээрээн” гээд “Их гоё болж” гэсэн. Хангалын энэ дууг тэр үед залуус маш их дуулдаг байсан, би бол гитар дээр соло тоглодог байсан. Миний хувьд 1955-1956 оны үед долоо найм орчим настай анх гитар сонирхож эхэлснээсээ хойш дууг гитар дээр оруулах болсон. Гитарын гоцлол гэдэг ойлголтыг би 1960 онд Английн Шедоус хамтлагийн нэг пянзнаас олж авсан. Миний тоглож сурсан анхны гитарын гоцлол бол тэр пянзан дээр байсан [https://www.youtube.com/watch?v=EzgbcyfJgfQ “Апаче”] гэдэг гитарын гоцлол. 1961-1962 он гэхэд би өөрт таалагдсан ая, аялгууг ганц сонсоод тогтоодог, тогтоосон аяа аман хуур, гитараар (соло) тоглож чаддаг болсон байсан. Чимэг хийх, импровизаци хийх буюу аянаас ая зохиох дадал надад 1963 оны үед тогтсон. 1963 онд 8-р ангиасаа урлагийн үзлэгт хамтлагаараа орж хамтлагийнхаа охидын дуулах дууны бадаг дундуур чимэг хийж тоглодог болсон. Сүүл рүүгээ би гадаадын хамтлаг чуулгын дууг дан аяар нь гитарын гоцлол болгож тоглодог, мөн тэдний тоглосон гоцлол гитарын бүтэн концертуудыг тоглож чаддаг болсон байсан. [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д 1966 онд ороод цахилгаан хөгжмийн хамтлаг “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” байгуулсан. Манай хамтлаг Хангалын энэ дууг дан аяар нь гитарын гоцлол маягаар тоглодог байсан. Жич: Хангалын “Өглөөний наран” гитарын гоцлол бол анхны монгол гитарын гоцлол, энэнээс өмнө монголд ингэж гитараар гоцолж тоглосон ийм бүрэн хэмжээний дан хөгжмийн бүтээл - "гитарын гоцлол" байгаагүй. Хоёр дахь гитарын гоцлол нь Ж.Дорждагвын [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|"Соёл-Эрдэнэ"]]. Энэ хоёрт бол хоёуланд нь чимэг (импровизаци) хийж гитарын гоцлол болгосон. Харин гурав дахь [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|"Цэнхэр залаа"]] бол иж бүрэн гитарын гоцлолоороо анх гарч ирсэн. == ''<small>С.Баатарсүх гоцлолыг тоглосон тухай</small>'' == 1.   1968 онд БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадамд тоглогдсон. * Армийн тусгай анги салбаруудын бүсээс БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадмын '''''гоцлол хөгжмийн төрөл'''''д байлдагч Самбуугийн Баатарсүх “гитар” хөгжмөөр гоцлон 1-р байр эзлэхэд тоглогдсон бүтээлүүдийн нэг.   2.   1968-1969 оны хичээлийн жилд Нийслэлийн дээд, тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэг, Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадамд тоглогдсон. * Нийслэлийн дээд, тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэгийн '''''хөгжмийн төрлийн уралдаан'''''д МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” 1-р байр эзлэхэд С.Баатарсүхийн гитар хөгжмөөр гоцлон тоглосон бүтээлүүдийн нэг.   * Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадамд шалгаран оролцож 2-р байр эзлэхдээ МУИС-ийн оюутан С.Баатарсүхийн цахилгаан гитараар гоцолж тоглосон бүтээлүүдийн нэг.   3.   1969 оны 3-р сард Нийслэлийн 5-р дунд сургууль байгуулагдсны 30 жилийн ойн жил тус сургуулийн хаврын үдэшлэг дээр тоглогдсон.   * МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга”-ын ахлагч, гоцлол гитарчин С.Баатарсүх суралцаж төгссөн сургуулийнхаа үдэшлэг дээр өөрийн удирддаг цахилгаан гитарын чуулгын урлагийн тоглолтыг толилуулахдаа гитар хөгжмөөр гоцлон тоглосон бүтээлүүдийн нэг (Жич: Энэхүү тоглолтыг үзсэн тухайн үед 5-р сургуулийн 8-р ангийн сурагчдын нэг бол хожим 1974 оны 9-р сард С.Баатарсүхийн хүсэлтээр “Баянмонгол” чуулгад гоцлол гитарчнаар уригдан очиж ажилласан, Монголын шилдэг гитарчдын багш [[Бадамдоржийн Ганбат]] билээ)   4.   1969 оны 6-р сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ташкент]] хотноо зохион байгуулагдсан Монгол-Зөвлөлтийн Найрамдалт III фестивальд тоглогдсон.   * Дэлхийн Пролетарийн Их Удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Лениний]] мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулж Бүх Холбоотын Лениний Комсомолын Төв Хороо, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо хамтран 1969 оны 6-р сарын 1-9-ний өдрүүдэд ЗХУ-ын Ташкент хотноо зохион байгуулсан, 70 мянган хүн оролцсон Монгол-Зөвлөлтийн Залуучууд Оюутны Найрамдалт III фестивальд МУИС-ийн “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” хөгжимдөж С.Баатарсүхийн гоцлон тоглосон гитарын хоёр гоцлолын нэг. Жич: Ташкентэд тус чуулга тэндхийн орос цэргийн ангийн хөгжмөөр тоглосон. 5.  1969 оны 7-р сарын 23-нд Монголын Радиод бичигдсэн. * Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга (“Баянмонгол” чуулга) хөгжимдөж Герман улсад үйлдвэрлэсэн Musima фирмийн хар өнгийн De Luxe гитараар С.Баатарсүх гоцлон Монголын Радиод бичүүлжээ. (Жич: Энэхүү "''алдарт''" De Luxe гитараар С.Баатарсүх [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадоржийн]] шүлэг, [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуягийн]] хөгжим [https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8 “Нэгдэлч түмнээ дуулъя”] дууг ритм дагаж байгааг МРЗРУХ-ны [https://www.facebook.com/duuchin.oyunchimeg/videos/790144717665266/]дэргэдэх Цахилгаан хөгжмийн чуулгын 1969 оны 7 сарын 10-ны Улсын баяр наадмаар орон даяар нэвтрүүлсэн эфирын шууд бичлэгээс үзэх боломжтой) == ''<small>Гоцлол "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу байсан тухай</small>'' == Хангалын энэ ая анх дан аяараа Монголын Радиогийн эфирт эгшиглэсэн байдаг. 1965-1966 оны хичээлийн жилд 8-р ангидаа сурч байсан Самбуугийн Баатар найз [[Магваны Бямбадорж]] ([[Лунжгайн Батаа|Л.Батаагийн]] ая [[Мөнгөн шөнө (дуу)|“Мөнгөн шөнө”]], С.Баатарсүхийн ая [[Нүдэн нуур (дуу)|“Нүдэн нуур”]] зэрэг дууг дуулсан), Жадамбын Очирсүх, Базарын Энхбат, Осорын Ганбат нарын хамт шүлгийн түүвэр номноос З.Хангалын энэ аянд тааруулан үг түүвэрлэж 3-4 бадаг бүхий "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу болгожээ. Өвлийн үдэш болзоондоо зогсоно Өвч биеэ цантуулна Өнөөдөр үгээ хэлье үү гээд Өр зүрхээ шимшрүүлнэ гэж эхэлдэг энэ дуу тухайн үеийн залуусын дуулах дуртай дуу болж эстрадын нэрт дуучин [[Хурлатын Төмөр|Хурлатын Төмөрийн]] дуулснаар нийтэд түгжээ. С.Баатар нь Баатарсүхийн төрсөн дүү хийгээд тэрээр “Энэ дуу эхлээд дан аяараа Радиогоор явдаг байсан. Тэгэхдээ гитараар (''гоцолж'') бол яваагүй, өөр хөгжмөөр явсан. 1966 онд намайг 8-р ангид байхад манай хэдэн найз манай гэрт шүлгийн түүврээс харж байгаад энэ аянд тааруулж мөр мөрөөр нь билүү, бадаг бадгаар нь үг түүж гурав дөрвөн бадаг дуу болгосон. Тэр дууг Магваны Бямбадорж анх дуулсан. Харин намайг 10-р ангид байхад З.Хангалын 'Өвлийн үдэш' дуу гитарын гоцлол болсон” хэмээн дурсжээ. С.Баатар Үйлдвэрчний Төв Зөвлөлийн дэргэд 1969-1970 онд байгуулагдсан цахилгаан хөгжмийн "Сансар" хамтлагт [[Зундуйн Зундарь|З.Зундарь]] (З.Хангалын төрсөн дүү), н.Ганболд, н.Наранбаатар, н.Батмөнх нартай хамтран аргил гитар тоглодог байсан. == ''<small>Гоцлол болон гоцлол гитарчин С.Баатарсүхийн тухай</small>'' == ''"Айзам" хамтлагийн үүсгэн байгуулагч МУУГЗ Т.Нямдоржийн дурсамжаас:'' Хангалын "Өвлийн үдэш"-ийг Баатарсүх гитараар маш гоё тоглосон. Хангал, Баатарсүх хоёр сайхан найзууд байсан. Би бол Хангалын дүү Зундарьтай найз байсан учраас эд нарын дараачийн үед орно. МУИС-д (1981-1986) оюутан байхдаа би С.Баатарсүхийн [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|"Цэнхэр залаа"-г]] тэндхийн цахилгаан хөгжмийн хамтлагтайгаа тоглодог байлаа. Тэр цагаас эхлээд Баатарсүх манайхаар ирдэг, би Баатарсүхийнхээр очдог, бид сайхан найзууд болсон. Жич: 2018 онд MN25 телевизийн "Урт цагааны гудамж" нэвтрүүлэгт тэд хамт оролцжээ. [https://www.youtube.com/watch?v=oMfpZt1Lsfk Гитарчид - С.Баатарсүх, И.Болоож, Нямдорж] ''“Хүүхдийн элч” хөгжмийн зохиолч МУУГЗ С.Батболдын дурсамжаас:'' Баатарсүх ахыг [[Монгол Улсын Филармони|“Баянмонгол” чуулгад]] гитарчин байх үед би хүүхэд байлаа. Энэ хүний тоглосон гитарын эгшиглэнт сайхан аялгууг радиогоор сонсоод шүтэн биширдэг байж билээ. “Өглөөний наран” гэдэг аялгуу нь бүр гоё. Тэр аялгуун дунд гитарын богинохон чамин аялгуу (''импровизаци'') байдаг. Гитарчин хүний тоглолтын техник шаардсан нарийн нандин тэр аялгууг Баатарсүх ах маш уран, гоё тоглосон. Түүний тоглосон [[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|“Сансрын хөлөг”]], “Оддын дуулал” ([[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|"Долоон бурхан"]]), “Уянгалан дуулагч гитар” (Шедоусын) гэх мэт эгшиглэнт аялгууг сонсоод дагаж тоглож сурах гэсэн залуус маш их байсан.   ''З.Хангалын ангийн Я.Бат-Очир:'' Баатарсүхийг би эртнээс танина. Би хөгжмийн зохиолч Зундуйн Хангалтай нэг анги, хүүхэд байхаасаа Хангалынд очиж пянз сонсдог байлаа. Ингэж яваад би Баатарсүхтэй танилцсан. Хангал, Баатарсүх хоёр их сайхан найзууд байсан. Намайг цэргийн сургуулийн курсант байхад Баатарсүх манай тэндхийн 013-р ангид цэрэгт татагдаад очсон. Баатарсүх армийн урлагийн үзлэгт орж, нэгдүгээр байранд шалгараад шагнуулж байсан хүн. Цэрэгт Баатарсүх өсгөгчтэй гитар босгочихсон байсан. Баатарсүхийг хүрч ирээд гитар тоглоод өгөөч гэхэд Баатарсүх өсгөгчтэй гитараа барьчихсан Нэргүйтэй, бас нэг залуутай гурвуулаа хүрч ирээд казармын том зааланд цаг гаруй тоглохыг манай автын, холбооны 120 гаруй курсант, офицерүүд амтархан үзсэн. Цэргийн ангийнхан анх удаа л ийм гитар харж байгаа нь тэр. Тэртээ жаран найман оны үед цэргийн казармд ийм сонин юм болж байсан юм. Баатарсүх маань цэргийн казармыг үнэнхүү доргиож билээ. == ''<small>Гоцлол сонсох</small>'' == ''С.Баатарсүх гитараар гоцолсноор:'' # МҮОНР, 1969-07-23, [[Зундуйн Хангал|З.Хангал]], "Өглөөний наран" гитарын гоцлол ([[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүх]] гитараар гоцолж Радиогийн Цахилгаан Хөгжмийн Чуулга буюу одоогийн [[Монгол Улсын Филармони|Улсын филармонийн "Баянмонгол" чуулга]] хөгжимдсөн) # 1998 он, С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" хуурцаг, Б тал #1, "Өглөөний наран" (З.Хангал) # 2016 он, С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" цомог, #8, "Өглөөний наран" (Аялгууг зохиосон: З.Хангал) # МҮОНР, 2020-10-17, [https://web.archive.org/web/20220302145835/https://www.mnb.mn/i/219797 Монголын радиогийн “Хүн гараг” нэвтрүүлэг. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Баатарсүхийн тухай “Гитар минь уянгалан дуул” хөрөг][11:06-12:53] # [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gitar-min-uyangalan-duul/s-XxNqRqWc5vh SOUNDCLOUD, MNB, Mongolian National Radio, 2020-10-16, Гитар минь уянгалан дуул][[https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gitar-min-uyangalan-duul/s-XxNqRqWc5vh]11:06-12:53{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] ''Бусад сover:'' # [https://www.youtube.com/watch?v=Nhh-d9w421M 2019-02-03, Батцэнгэл - Гитарын аяз (Battsengel - Guitar melody)][[https://www.youtube.com/watch?v=Nhh-d9w421M]56:23-59:07] == ''<small>Эх сурвалж</small>'' == "МОНГОЛ РОК-Н САЛХИЧ ШУВУУН", 2021 он, зохиогч: Б.Төмөрхүү [[Ангилал:1969 оны хөгжим]] [[Ангилал:Монголын хөгжим]] hcrj3him6xp4ws7qfkikrsg0m0f9fl4 0 116563 869679 762854 2026-09-14T13:02:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869679 wikitext text/x-wiki '''"Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол'''ыг Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Самбуугийн Баатарсүх]] 1969 онд зохиожээ. "Цэнхэр залаа" гоцлол нь гитар хөгжмөөр туурвисан түүний гурван ангит дан хөгжмийн анхны бүтээл төдийгүй Монголын цахилгаан хөгжмийн үндэсний дан хөгжмийн анхны бүтээл юм. Тэрээр 20 насандаа "цаг агаарын ая" хэмээн алдаршсан энэхүү хөгжмийг зүүдэлж бичжээ. Зохиогч С.Баатарсүх “Цэнхэр залаа” бол [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэнгийн]] шүлэг, [[Жигзавын Дорждагва|Ж.Дорждагвын]] ая “Соёл-Эрдэнэ” дууг найруулж [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|гитарын гоцлол]] болгож тоглосны дараахан, намайг Радиод гоцлол гитарчнаар дуудагдаж очоод удаагүй байхад нэг шөнө үүрээр зүүдэнд цогцоороо, зураглалтайгаа ороод ирсэн аялгуу хэмээдэг. ''Гоцлол төрсөн тухай, гоцлолд нэр өгсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас:'' 1969 оны хавар юм даг, гурван сарын сүүлээр билүү дөрвөн сарын эхээр шиг санаад байдаг юм. Би Радиод гоцлол гитарчнаар дуудагдаж очоод удаагүй байсан үе. Нэг шөнө үүрээр гурав дөрвөн цагийн үед юм болов уу энэ аялгуу миний зүүдэнд орж ирж сонсогдсон, одоо энэ МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр явдаг тэр бүх цогцоороо орж ирж сонсогдсон. Зүүдэнд миний хайртай охин ижилхэн гоё монгол дээл өмссөн ангийнхаа охидтой ойн төгөлөөс гарч ирж үзэгдсэн. Охид явсаар нууран дундах арал дээр гарч бүжиглэж эхлэхтэй зэрэгцээд энэ ая тод сонсогдож эхэлсэн. Надад яг кино үзэж байгаа юм шиг санагдсан, одоогийнхоор бол клип шиг. Бүжиг ч дуусч би ч сэрж шууд босч гитараа аваад ванныхаа өрөөнд орж нөгөө аяа гитар дээрээ оруулж үзээд сайтар давтаж тогтоож аваад ажил цуглахыг хүлээж тэсэлгүй гэрээсээ гараад ажил руугаа алхчихсан. Долоон цаг гэхэд ажил дээрээ очсон. Манай гэр Сансарт, ажил Төв шуудангийн баруун дээд жигүүрт байсан. Ажил тэр үед наймд цугладаг байсан. Харин тэр өдөр Чимээ ([[Төмөрийн Чимэддорж]]) багш ажилдаа эрт ирж таарсан. Би ч "Багшаа миний толгой дотор нэг ийм ая сонсогдоод байна" гээд нөгөө аяа гитараараа тоглож үзүүлээд "Багшаа би ноотолж чаддаггүй ээ" гэхэд багш "Алив багш нь ноотлоод өгье" гээд надаар ганц хоёр тоглуулж сонсоод дор нь ноотлоод өглөө. Багш ноотолж байхдаа ганц нэг гайхсан янз гаргахад нь би дотроо эмээж суулаа. Багш ноотолж дуусаад "Ийм юм гэж бас байдаг аа" гэж толгой сэгсэрснээ нэг хүнтэй ярихгүй бол болохгүй нь гэлээ. Тэгсэн төд удалгүй Бадраа ([[Жамцын Бадраа]]) багш ороод ирлээ. Бадраа багш бид хоёр их сургуулийн багш шавь хоёр. Бадраа багш өглөө болгон манай ажлын хажуугаар гараад ажилдаа явдаг байлаа. Ая зүүдлэхийнхээ өмнөхөн би Бадраа багшийн даалгавраар "Соёл-Эрдэнэ" (Ж.Дорждагвын ая) дууны аянд импровизаци хийж найруулж гитарын гоцлол болгож их сургуулийнхаа цахилгаан гитарын чуулгатайгаа тоглоод бэлэн болгосон байсан л даа. Бадраа багш зун зургаан сард [[Ташкент|Ташкентын]] фестивальд манай их сургуулийн багийг ахалж явах байсан болохоор манай "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-ынханд "Та нар эх орноо төлөөлж гадаад оронд явах хүмүүс монгол гэсэн үндэстний нүүр царай болох ёстой. Та нар дандаа гадаад орны хамтлаг чуулгуудын дууг дууриаж тоглоод байж болохгүй. Гадаадад энийг чинь хэн ч хүлээж авахгүй" гээд намайг "Соёл-Эрдэнэ" дууг чи гитараар тогло гэсэн юм, анх. Чимээ багш бид хоёр болохоор хоёр жилийн өмнө анх танилцаж, хоёулаа нийлж нэг арга сэдэж бүтэлгүйтсэн удаатай. 1967 оны хавар Чимээ багш манайд гэрт хүрч ирээд “Радио удахгүй цахилгаан хөгжимтэй болох гэж байгаа. Бадраа багш чинь чамайг тэндээ заавал аваарай гэсэн. Чи манай Радиод ирж гитар тогло” гэхэд нь аав ээждээ хэлтэл зөвшөөрсөнгүй. Багш бид хоёр арга сэдэж би аль болох хол цэрэгт явж, багш намайг цэргээс Радиодоо шууд татаж авахаар тохиролцлоо. Цэрэг татлага ч болж би ч очоод бүртгүүлчлээ. Цэргийн карантийн дээр үсээ авахуулчихаад байж байтал манай аав мэдэж хүрч ирээд намайг хотод хуваарилуулж багшийн талаар “Төмөрийн Чимэддорж гэдэг хүн хүүг минь уруу татаж урлаг руу оруулах гэлээ” гээд гомдол мэдүүлчихсэн. Би тэгээд Радиод биш 013-р ангид татагдаад оччихсон. Багш 1967 оны 7-р сарын дундуур Радиогийнхоо хөгжимчдийг бүрдүүлсэн гэдэг. Би цэрэгт жил болоод 1968 оны намар сургуульдаа буцаж суусан. 1969 оны хавар Чимээ багш "Чи ерөөсөө манай Радиод ирж гитар тогло. Чамгүй бол ерөөсөө болохгүй нь" гээд манай сургууль дээр дахиад хүрээд ирсэн. Бадраа багш бас араас нь орж ирээд дэмжсэн. Би тэгээд МУИС-ийн 3-р курсийн хавраас Радиод гитар тоглож эхэлсэн. Чимээ багш Бадраа багшид "Чи энэ хүүхдийн хөгжмийг сонс оо" гээд тоглож үзүүлээд "Энүүнд нэр хэрэгтэй байна" гэхэд нь сая нэг миний сэтгэл амарсан. Бадраа багш бас толгой сэгсрээд “Яруу найраг, шүлэг зохиолыг зүүдэлж бичих тохиолдол байдаг, харин аялгуу зүүдлэхийг сонсоогүй юм байна” гээд “За баяр хүргэе. Чи ноот мэдэхгүй, тэгээд ийм бүтээл бичжээ” гэсэн. Хоёр багш намайг гараад үүдэнд хүлээж бай, бид хоёрт ярих юм байна гэлээ. Хэдэн минут болоод дуудлаа. Тэгтэл Бадраа багш "За би ойлголоо, би бодно. Надад хөгжим ойлгогдож байна. Би эхлээд оркестртой нэг сонсмоор байна" гэхэд Чимээ багш "Бичлэгт бэлд" гэлээ. Хөгжимчид ирж бид аяа гитарын гоцлол болгож тоглоод бичлэгт бэлэн болголоо. Бадраа багш ирж бидний тоглосон гитарын гоцлолыг сонсоод "Аа ёстой янзтай, би энийг л чамд хэлээд байдаг байсан юм шүү дээ", “Би чамайг ингээсэй л гэж бодсон юм шүү дээ” гээд “Үүнийг ‘Цэнхэр залаа’ хэмээн нэрлэнэ. Улаан залаатай, цэнхэр тэнгэртэй, хөх монголыг бэлгэдэж уртын дуунаас улбаатай монголын уламжлалт торгон аялгуу орчин цагийн хөгжмөөр дамжин эгшиглэж байгаа учраас ‘Цэнхэр залаа’ гэж нэрлэлээ” гэсэн. ''Гоцлолын хувилбаруудын тухай зохиогч:'' 1.  Анхны хувилбар - 1969 он (127 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) Радиогийн манай цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн Төрийн Соёрхолт [[Монгол Улсын Филармони|“Баянмонгол” чуулга]]) "Цэнхэр залаа"-г 1969 онд анх тоглосон хувилбар (хөгжмийн бүтэц, зохиомж, найруулга, оркестровка, аранжировка) Үйлдвэрчний Төв Зөвлөлийн дэргэдэх “Сансар” хамтлаг, УАДБЧ-ын дэргэдэх “Соёл-Эрдэнэ” чуулга зэрэг манай бусад цахилгаан хөгжмийн хамтлаг, чуулгын урын санд орсон. 1971 онд [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|“Соёл-Эрдэнэ” чуулга]] “Цэнхэр залаа”-г анх ятгаар тоглосон, ятга хөгжим гитар шиг өнгө шууд сольж тоглож болдоггүй болохоор хоёр ятгаар гоцолж тоглосон. 1972 онд Радиогийн манай чуулга ятга хөгжимчидтэй хамтарч “Цэнхэр залаа”-г Радиод ятгатай урт, богино хоёр янзаар бичүүлсэн. Радиогийн энэ эх бичлэг одоо МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр явдаг.   2.  Хоёр дахь хувилбар - 1995 он (108 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) Энэ хувилбарыг анх ятгачдад зориулж гаргасан. 1978 онд бүтсэн “Учралын уянга” телекино концертод “Цэнхэр залаа”-гийн анхны хувилбарыг (хоёр өөр өнгөн дээр хоёр ятгаар тоглосон бичлэгийг) ганц ятгаар дүрсжүүлсэн байдаг. “Цэнхэр залаа”-г хоёр өөр өнгөн дээр ганц ятгаар тоглох хувилбарыг 1990-ээд оны дундуур гаргаж ирсэн. Органаар хорь орчим секунд ая явдаг тэр хэсэг дээр ятгачин ятгын хөгөө сольж хөглөөд органы дараа шууд нэг тоонно дээр өнгөнөөс эхэлж явахаар (108 такт болгож) шинэчлэн найруулсан. Энэ хувилбар 1998 онд “Цэнхэр залаа” хуурцагт, 2016 онд “Цэнхэр залаа” цомогт гитарын гоцлолоороо орсон.   3.  Гурав дахь хувилбар – 2011 он (101 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) Энэ хувилбарт ятгачдаас гадна үзэгчдийг бодолцсон. Хоёр дахь хувилбараар хийсэн фонограмм тавиад ганц ятгачин тайзан дээр тоглох үед орган явах зуур ятгачин ятгаа хөглөөд цаана нь 10 орчим секунд орган явахыг хүлээх хэрэгтэй болно. Энэ хүлээлт үзэгчдийг уйдаана. Авторын хувьд би тэр хэсгийг хасч "Цэнхэр залаа"-гаа (101 такт болгож) өөрчлөн найруулсан. Энэ хувилбар 2011 онд TV9 телевизийн “S’Night Live Show” нэвтрүүлэгт гитараар, 2018 онд MN25 телевизийн “Урт цагааны гудамж” нэвтрүүлэгт ятгаар гоцолж тоглосноор орсон. == <small>Сонсох</small> == 1. “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол, 1969 оны анхны хувилбар - 127 такт (нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) * 1969 он, Монголын Радио, хөгжим С.Баатарсүх, "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол, зохиогч гоцолж Цахилгаан хөгжмийн чуулгын дөрвөл хөгжимдсөн, 2'42" (2'39"/2'42", 127 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа, өнгө - до/ре, метроном 96 орчим) * 2019 он, Зохиогчийн эхлүүлсэн цомог, энэ цомогт "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол ''хөгжмийн анхны бүтцээрээ'' (127 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) орсон. Жич: “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол 1969 онд анх радио, телевизийн эфирт гарч, тайзнаа тоглогдож, удалгүй Монголын Радиогийн цаг агаарын мэдээний ая болсон гэдэг. Энэ аялгуунд зориулан олон зохиолч яруу найрагч шүлэг бичиж ирүүлснээс З.Түмэнжаргалын шүлэг өөр аяар [[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|“Цэцгэн зүйрлэл”]] дуу болсон байдаг. Радиогийн Цахилгаан хөгжмийн чуулга (“Баянмонгол” чуулга) урын сангийнхаа энэхүү бүтээлийг 3 жилийн дараа 1972 онд ятгаар гоцлуулж урт богино хоёр янзаар тоглож Радиод дахин бичүүлсний урт эх бичлэг нь өдгөө МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр эгшиглэдэг байна. 2. “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол, 1995 оны хоёр дахь хувилбар - 108 такт (нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) * 1996 он, Дуу бичлэгийн студи, зохиогч соло тоглож бичүүлсэн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлолын 108 такт (нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) хоёр дахь хувилбар Радиод авагдаж, хуурцаг, пянз, цомогт нь орсон. * 1997 он, МҮОНР, хөгжим С.Баатарсүх, "Цэнхэр залаа", гитарын гоцлол, зохиогч хоёр дахь хувилбараар 1996 онд студид соло тоглож бичүүлсэн, 2'19" (2'15"/2'19", 108 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа, өнгө - до/ре, метроном 96 орчим) * 1998 он, С.Баатарсүх, "Цэнхэр залаа" хуурцаг, А тал #1, "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол, Жич: Энэ хуурцагт 16 бүтээл орсон. Энэ хуурцагтай ижил бүтэцтэй, ижил дараалалтай 16 бүтээл хадгалагдаж байсан студиэс хуулбарлахад зохиогч хоёр дахь хувилбараар 1996 онд студид соло тоглож бичүүлсэн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлолын өнгө, хурд өөрчлөгдөж 2'15" (2'12”/2'15", 108 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа, өнгө - до/ре-гээс дээр, метроном 98 гаруй) болсон байдаг. Студи эдгээр бүтээлийг анх пянзнаас хуулсан гэдэг. * 1999 он, FM 102.5, “Сэтгэлд уянгалсан Цэнхэр залаа”, энэ нэвтрүүлэгт зохиогч хоёр дахь хувилбараар 1996 онд студид соло тоглож бичүүлсэн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол эгшиглэдэг ч өнгө нь дээшилж до диез / ре диез-ээс дээр болж метроном нь 102 болж өөрчлөгдсөн байдаг. * 2016 он, С.Баатарсүх, "Цэнхэр залаа" цомог, #1, "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол, зохиогч хоёр дахь хувилбараар 1996 онд студид соло тоглож бичүүлсэн аналог эх бичлэгийг дижитал системд хувиргасан, 2'19" (2'17"/2'19", 108 такт, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа, өнгө - до/ре, метроном 95 орчим) * 2020 он, МҮОНР, С.Баатарсүхийн тухай [https://web.archive.org/web/20220302145835/https://www.mnb.mn/i/219797 “Гитар минь уянгалан дуул”], нэвтрүүлэгт зохиогч хоёр дахь хувилбараар 1996 онд студид соло тоглож бичүүлсэн, 1997 онд Монголын Радиод авагдсан "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол эгшиглэдэг. [17:02-17:24, 18:48-19:04, 20:14-20:42 (өнгө - до/ре, метроном 96 орчим)] * 2020 он, SoundCloud, MNB, Mongolian National Radio, [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gitar-min-uyangalan-duul/s-XxNqRqWc5vh Гитар минь уянгалан дуул], нэвтрүүлэгт зохиогч хоёр дахь хувилбараар 1996 онд студид соло тоглож бичүүлсэн, 1997 онд Монголын Радиод авагдсан "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол эгшиглэдэг. [17:02-17:24, 18:48-19:04, 20:14-20:42 (өнгө - до/ре, метроном 96 орчим)] 3. “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол, 2011 оны гурав дахь хувилбар - 101 такт (нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа) * 2011 он, TV9, “S’Night Live Show”, "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол, гуравдахь хувилбараар хийсэн фонограмм тавьж зохиогч соло тоглосон. [0:49-2:45, (1’57”, 101 такт 2’04” фонограммаас эхний 6 такт дутуу, нэг тактанд дөрөвт ноот хоёр удаа, өнгө - до/ре, метроном 98 гаруй)] [[Ангилал:1969 оны хөгжим]] [[Ангилал:Монголын хөгжим]] gm0n2iysmqqtv4j0zwi8g5qkrlwqi41 0 124438 869681 824705 2026-09-14T13:13:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 869681 wikitext text/x-wiki '''Сүнрэвийн Ганбямба''' (1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) 2022 оны 11-р сарын 3-наас [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штаб|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын]] дарга, дэслэгч генерал. Тэрээр 2021 оны 12-р сард Бригадын генерал, 2023 оны 7-р сард Хошууч генерал, 2025 оны 7-р сард Дэслэгч генерал цол тус тус хүртсэн. == Боловсрол == * 1983-1993 онд Нийслэлийн 33-р дунд сургууль сурч төгссөн. * 1993-1997 онд БХЯ-ны Цэргийн Их сургуулийн "Артиллерийн команд-тактик"-ийн мэргэжлээр суралцаж, цэргийн шинжлэх ухааны бакалавр зэрэгтэй төгссөн. * 2003 онд Бүгд Найрамдах Турк Улсад 2003 онд “Энхийг сахиулах ажиллагааны анхан шатны дамжаа” дүүрэгсэн. * 2006 онд “Батальоны захирагчийн дамжаа”. * 2007-2009 онд Батлан хамгаалахын удирдлагын академид суралцаж "Стратеги-тактик, команд штаб" -ын мэргэжлээр магистр хамгаалсан. * 2014 онд Канад Улсад “Англи хэлний анхан шатны дамжаа”-г дүүргэжээ. * 2017-2019 онд ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын академид "Төрийн цэргийн аюулгүй байдал" мэргэжлээр сурсан. * 2021 оноос Үндэсний Батлан хамгаалахын Их сургуульд докторантурт сурч байна. == Ажилласан байдал == * 1997-2000 онд Зэвсэгт хүчний 120-р ангид салааны захирагч, * 2000-2001 онд мөн 120-р ангид батарейн захирагч, * 2001-2006 онд Батлан хамгаалахын Их сургуулийн Ахлагчийн сургуульд ротын захирагч, * 2006-2007 онд Зэвсэгт хүчний 327-р ангид артилеррийн дарга, * 2009-2012 онд Батлан хамгаалахын Удирдлагын Академийн Цэргийн стратегийн тэнхимд багш, ахлах багш. * 2012-2013 онд БХЯ-нд тасгийн дарга, ахлах мэргэжилтэн. * 2013-2017, 2019-2021 онд БХЯ-ны Стратегийн бодлого, төлөвлөлтийн газарт хэлтсийн дарга, газрын дарга. * 2020 оноос Монгол улсын ЗХЖШ-ын нэгдүгээр орлогч дарга. * 2022 оны 11-р сарын 3-наас Монгол Улсын ЗХЖШ-ын даргын албан тушаалыг хашиж байна. ===Ажиллагааны туршлага=== 2010-2011 онд Афганистан улсад явагдсан Энхийг дэмжих ажиллагаанд “Артиллерийн сургалтын хөдөлгөөнт багийн 11-р ээлж”-ийн Багийн захирагчаар үүрэг гүйцэтгэсэн. {{DEFAULTSORT:Ганбямба, Сүнрэвийн}} [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын дэслэгч генерал]] [[Ангилал:Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штабын Дарга]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] bvuf8rablpkafoljvr0a6r9kiy2k377 0 124786 869724 723265 2026-09-14T22:52:37Z Enkhsaihan2005 64429 869724 wikitext text/x-wiki [[Файл:Downtown Cincinnati viewed from Devou Park.jpg|thumb|Синсиннати хотын төв]] '''Синсиннати''' ({{langx|en|Cincinnati}}; {{IPAc-en|ˌ|s|ɪ|n|s|ɪ|ˈ|n|æ|t|i|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Cincinnati.wav}}) - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Охайо]] мужийн зүүн өмнөд хэсэгт байх хот. Охайо голын эрэг дээр, Индиана мужаас холгүй Охайо, [[Кентакки]] мужуудын хил дээр оршдог хот юм. 1788 онд герман гаралтай цагаачдын үүсгэн байгуулсан хот. 2010 оны байдлаар тус хотын хүн амын тоо 296 943 (АНУ-ын 55 дахь том хот), дагуул хотуудын хамт 2 155 137 хүнтэй ажээ (томоороо 21 дүгээрт ордог), үүний 53% цагаан арьстан иргэд байдаг ажээ. 1819 онд байгуулагдсан Синсиннати Их сургууль өнөөдөр 40 мянган оюутантай. Синсиннати хотод "Procter & Gamble", Kroger, Convergys, Chiquita, General Electrics Aviation, Macy's, Toyota North America, Kao Brands, Fifth Third Bank компаниудын төв байрладаг бөгөөд The United States Playing Card Company-ийн үйлдвэрүүд байдаг. [[Ангилал:Синсиннати| ]] [[Ангилал:Охайогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Охайогийн тойргийн төв]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Охайо голын суурин]] l1ksqht09m57z8c3m8hh7jdqr360gyu 0 124817 869695 834123 2026-09-14T13:51:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 869695 wikitext text/x-wiki '''Цагдаагийн ерөнхий газар''' нь гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийтийн хэв журам хамгаалах, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах үндсэн чиг үүргийг хуульд заасан бүрэн эрхийн хүрээнд хэрэгжүүлэх алба. == Удирдлагууд == # Лаварын Дэмбэрэл /Алтанбулаг 1921/ # Батгэрэлийн Сүнгээ 1921.07-1921.10 # [[Ганжуурын Гүрсэд]] 1921-1922 # Базарын Пунцаг 1922-1923 он # Магсарын Дугаржав 1923-1926 он # Цэрэндоржийн Дашдорж 1926 он # Лувсангийн Жигжид 1930-1932 он # Ланхайн Дарьсүрэн 1932-1933 # [[Дамдины Жадамбаа]] 1934-1936 он # Буянгийн Аюуш 1936-1938 он # Гэлэгийн Хас-Очир 1937-1939 он # Маналжавын Дамдинсүрэн 1939-1940 он # Шагдарын Төмөрбат # Данзангийн Лувсандорж 1941-1943 он, 1944-1947 он # Ванжийн Даржаа 1947-1950 # [[Санжийн Рэнцэнхорлоо]] 1943-1944 он, Мөн 1950-1954 он # [[Бат-Очирын Шагдаржав]] 1954-1958 он # Цэвэгийн Нансалжав 1958-1961 он # [[Равдангийн Гүнсэн]] 1961-1963 он # [[Жарантайн Авхиа]] 1963-1969 # [[Содномбалжирын Бүдрагчаа]] 1969-1979 он, 1988-1990 он # [[Алтангэрэлийн Думбарай]] 1979- 1984 он # [[Сэнгээгийн Дамдинсүрэн]] 1984-1988 # [[Баастын Пүрэв]] 1990-1996 он # [[Чимэддоржийн Амарболд]] 1996-1998, 1999-2001, 2008 онуудад # [[Дашдоржийн Мөрөн]] 1998-1999 он # [[Данзангийн Сандаг-Очир]] 2001-2006 он # [[Маньбадрахын Ганболд]] 2006-2008 он # [[Баянмөнхийн Билэгт]] 2008-2014 он # [[Рэнцэндоржийн Чингис]] 2016-2017 # [[Өлзийбатын Энхтөр]] 2017 # [[Сайннямбуугийн Баатаржав]] 2017-2020 # [[Жамсранжавын Болд (генерал)|Жамсранжавын Болд]] 2020 == Цаашид үзэх == * [[Монгол цагдаагийн түүх]] == Гадны холбоос == {{commonscat}} * https://police.gov.mn/ [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын цагдаагийн алба]] f5h59pu3q9zx05o0qmfzk3udybhx7iw 0 125937 869684 728043 2026-09-14T13:33:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869684 wikitext text/x-wiki Шүлэг: Ш.Цогт Хөгжим: Л.Батаа ҮРТЭЙ ХҮН ЖАРГАЛТАЙ Тоймгүй баяраар үнэгчлэн баясах Тохойн чинээхэн алагхан үр минь Тоонот гэрийнхээ хойморьт залрах Туяa татсан наран юм аа хө. Дт: Элгэн хайраар бүүвэйлэн суудаг Эх хүний жаргал байна аа хө. Эрх дураараа торнин бойжих Эрхийн чинээхэн эрэвгэр үр минь Эрдмийн гэгээн оргилд зорих Эрдэнийн гэрэлт од юм аа хө. Дт: Эрхэм сургаалиаа хайрлаан суудаг Эх хүний жаргал байна аа хө. Торомгор харцаараа тольдон байгаа Төгрөг нүдэн хөөрхөн үр минь Түвшин жаргалаа угтан золгох Тодоос тодхон цолмон юм аа хө. Элбэг баян амьдралд умбасан Эх хүний жаргал байна аа хө. == <small>Дуу, дууны уран бүтээлчдийн тухай</small> == 1972 онд бүтсэн энэ дуу Монголын Радиод бичигдэж, ЗХУ-ын “Мелодия” фирмийн 1974 онд гарсан пянзанд хэвлэгдэж улмаар 1978 онд “Учралын уянга” телекино концертод дууг анх дуулж Монголын Радиод бичүүлсэн дуучин Л.Оюунчимэг дууг (радиогийн эх бичлэгийг) өөрөө дүрсжүүлсэн байна. Энэ дууны хөгжмийг бичсэн [[Лунжгайн Батаа|Л.Батаа]]: ... ''аятай шүлэг байдаг'' ... Цогт надад “Батаа нэг ийм үг байна аа, чи энэ дээр ая хийгээч” гэсэн хэмээжээ. Түүний энэ сайхан дууг гоцлол гитарчин нь гитар дээр өвөрмөц тоглож өгснийг тэрээр ''хүүхдийн уянга'' хэмээсэн байдаг байна. Энэ тухай Монголын радиогийн уран бүтээлчид бэлтгэж 2020 оны 12-р сарын 17-нд сонсогчдод хүргэсэн Мартагдашгүй дуу: “Алтай хангайн уулс”, “Мөнгөн шөнө”, “Үртэй хүн жаргалтай” нэвтрүүлгээс дэлгэрэнгүй сонсох боломжтой. Жич: Монголын анхны поп-рок гитарчин [[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүх]] [[Монгол Улсын Филармони|"Баянмонгол" чуулгад]] 1969-1974 онд гоцлол гитар тоглож байсан бол түүний урилгаар тус чуулгад ирсэн, түүний анхны шавь нарын нь нэг [[Бадамдоржийн Ганбат|Б.Ганбат]] 1974 оны 9-р сарын 20-ноос эхэлж ажиллажээ. Дууг анх дуулж амьдруулсан дуучин [[Лувсангийн Оюунчимэг|Л.Оюунчимэг]] 1993 онд СТӨ-нд болсон тоглолт дээр “Одоогоос 21 жилийн өмнө намайг анхныхаа хүүхдийг төрүүлэхэд “Баянмонгол” чуулгын хамт олон нэгэн дууг зориулан бичиж, бэлэг болгон өгч байсан юм. Энэ дууг хөгжмийн зохиолч Батаа бичсэн юм” хэмээгээд Ш.Цогтын шүлэг, Л.Батаагийн хөгжим “Үртэй хүн жаргалтай” дуугаа дуулсан байдаг байна. Дуучны бага хүү Э.Учрал ээжийнхээ хуурцгаа гаргах гэж хүсэж байсан хүслийг биелүүлэхээр 2010 онд цомгийн ажлыг эхлүүлж удалгүй ээжийнхээ хамгийн хайртай дуугаар нэрлэсэн 23 дуу бүхий [https://www.youtube.com/watch?v=qMmNIeGzhYQ "Цэцэгт нугын эрвээхэй" цомгийг] хэвлүүлэн гаргаж сонсогчдын хүртээл болгожээ. Жич: Э.Учрал ээжийнхээ хайртай "Цэцэгт нугын эрвээхэй" дууны нэгэн шинэ хувилбарыг [https://soundcloud.com/uchral-erdenetsogt/loyuunchimeg-tsetsegt-nugyn-erveekhey-demo-version SoundCloud Л.Оюунчимэг - Цэцэгт нугын эрвээхэй (demo version)] гаргаж ирсэн байдаг байна. 2011 онд Олон улсын эмэгтэйчүүдийн баярт зориулсан “Үртэй хүн жаргалтай” бүх оддын нэгдсэн тоглолт Монгол бөхийн өргөөнд болж улмаар жил бүр тоглогдсоор уламжлалт тоглолтуудын нэг болжээ. 2014 онд, "Баянмонгол" чуулгын 45 жилийн ойн жил, Монголын эстрадын урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, "Баянмонгол" чуулгын анхны эмэгтэй дуучин Л.Оюунчимэгийн нэрэмжит олон улсын рок поп дуучдын “Үртэй хүн жаргалтай” уралдаан зохион байгуулагджээ. 2019 онд “Баянмонгол-50” хүндэтгэлийн тоглолт дээр хөтлөгчийн хүсэлтээр Л.Оюунчимэгийн хүү үзэгчдийн дундхи суудлаас босч танхимд хүрэлцэн ирсэн үзэгч сонсогчдод хүндэтгэл үзүүлэн мэндчилсэн билээ. == <small>Сонсох</small> == 1.МҮОНР, "Үртэй хүн жаргалтай" дуу, хөгжмийг зохиосон Л.Батаа, үгийг зохиосон Ш.Цогт, Л.Оюунчимэг дуулж "Баянмонгол" чуулга хөгжимдөнө. (хугацаа 3’12”) 2.МҮОНР, [https://web.archive.org/web/20230415093203/https://www.mnb.mn/i/225020 Мартагдашгүй дуу: “Алтай, хангайн уулс”, "Мөнгөн шөнө", “Үртэй хүн жаргалтай”] 2.SoundCloud, 2020-12-15, [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/martagdashgy-duu-altay-khangayn-uuls-mngn-shn-rtey-khn-zhargaltay?in=mongolian-national-radio/sets/3qxbdozdt219 Мартагдашгүй дуу: “Алтай, хангайн уулс”, "Мөнгөн шөнө", “Үртэй хүн жаргалтай”] 3.[https://www.youtube.com/watch?v=mFOG17pW10o “Учралын уянга” телекино концерт], 1978 он, [2:20-5:22; (3’03”)] [[Ангилал:1972 оны дуу]] [[Ангилал:Монголын дуу]] qngjq6ballgrojkzpl4x0cuztnqe17l 0 132841 869740 866008 2026-09-15T04:16:28Z Temuugen Naranbaatar 100578 текст нэмсэн 869740 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Энхтүвшиний Батмагнай <br/>{{MongolUnicode| ᠡᠩᠬᠡᠲᠥᠪᠰᠢᠨ ᠤ᠋<br/> ᠪᠠᠳᠤᠮᠠᠩᠨᠠᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|2001|1|12}} | birth_place = [[Жинст сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2025 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2020 | title4 = [[Аймгийн начин]] | title_year4 = 2019 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-09-15 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Цэргийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн}} {{Медаль|Алт|2023 Ереван|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2024 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2020 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2024 Жинст}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2017|headercolor=Gold}} '''Энхтүвшиний Батмагнай''' (2001 оны 1-р сарын 12-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. == Намтар == Энхтүвшиний Батмагнай 2001 онд Лонжийн Энхтүвшин, С.Болормаа нарын 3 дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. Луу жилтэй. Нэг ах, нэг эгчтэй айлын отгон хүүхэд. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймагтаа Номун далай дунд сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. 2020 онд Их засаг дээд сургуульд элсэн орж 2024 онд төгссөн. 11 наснаас эхлэн [[үндэсний бөх]] болон [[чөлөөт бөх]]<nowiki/>ийн спортоор хичээллэж эхлэсэн. [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]] оны [[Хүннү гүрэн]] байгуулагдсаны 2231 жилийн ой, [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 816 жилийн ой, Тусгаар тогтнолоо шинээр сэргээн мандуулсны 111 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн их баяр наадмын 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд улсын наадамд анх удаа зодоглохдоо * '''1 даваанд''' [[Багануур]] дүүргийн харьяат А.Н [[Дэлгэрийн Түмэнжаргал]] * '''2 даваанд''' [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум]]ын харьяат А.Х.А [[Дамбын Тангад]] * '''3 даваанд''' [[Увс]] аймгийн [[Малчин сум]]ын харьяат А.Н.Н [[Тоочингийн Батсүрэн]] * '''4 даваанд''' [[Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум]]ын харьяат У.Г [[Мягмарын Бадарч]] * '''5 даваанд''' [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хархорин]] сумын харьяат А.Х.А [[Оюунгэрэлийн Наранбаатар]] нарыг тус тус өвдөг шороодуулан 5 даван шөвгөрч [[Улсын начин]] цол хүртсэн. Тэрээр 21 насандаа [[Улсын начин]] цол хүртэж тухайн үеийн хамгийн залуу начин болж залуу начны даага хөтлөсөн. Түүхэнд дэх хамгийн залуу начны 5 дахь залуу начин болсон. Э.Батмагнай 2025 оны Улсын Баяр наадмаар Үндэсний бөхийн барилдаанд * 1 даваанд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат сумын заан Г.Отгонбатыг * 2 даваанд Баянхонгор аймгийн Богд сумын харьяат аймгийн арслан Б.Бат-Оршихыг * 3 даваанд Баянхонгор аймгийн заг сумын харьяат улсын начин Д.Цэрэнтогтохыг * 4 даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Ц.Мөнхбаярыг * 5 даваанд Төв аймгийн Өндөрширээт сумын харьяат улсын заан Д.Хүдэрбулгыг * 6 даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Б.Зоригтбаатарыг * 7 даваанд Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат улсын заан Б.Бат-Өлзийг * 8 даваанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын аварга П.Бүрэнтөгсийг * 9 даваанд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат аймгийн арслан [[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Нямдоржийн Өсөхбаярыг]] орхиж Улсын арслан цол хүртсэн. Баянхонгор аймгаас Улсын арслан П.Аюушаас 76 жилийн дараа Улсын наадамд түрүүлсэн бол Улсын гарьд П.Сүхбатаас 34 жилийн дараа түрүү үзүүрт гарч барилдсан онцлогтой бөх юм. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Энхтүвшингийн Батмагнай<ref>{{cite web | title=Энхтүвшингийн Батмагнайн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Lpa5T3yxCoxj2ROQUkQ | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NF|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|AE|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AE|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|A|128|AF|6|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Чөлөөт бөхийн амжилт== Батмагнай 2022 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон чөлөөт бөхийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 125 кг-ийн жингийн ангилалд хүрэл медаль хүртсэн. == Эх сурвалж == {{reflist}} *[https://uww.org/athletes/enkhtuvshin-batmagnai ENKHTUVSHIN Batmagnai | United World Wrestling] {{DEFAULTSORT:Батмагнай, Энхтүвшиний}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Жинстийн хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] lsvad79wo17gzy31edzapthbrj3rsz3 869762 869740 2026-09-15T06:04:13Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 869762 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Энхтүвшиний Батмагнай <br/>{{MongolUnicode| ᠡᠩᠬᠡᠲᠥᠪᠰᠢᠨ ᠤ᠋<br/> ᠪᠠᠳᠤᠮᠠᠩᠨᠠᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|2001|1|12}} | birth_place = [[Жинст сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2025 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2020 | title4 = [[Аймгийн начин]] | title_year4 = 2019 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''2''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-09-15 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Цэргийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн}} {{Медаль|Алт|2023 Ереван|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2024 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2020 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2024 Жинст}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2017|headercolor=Gold|дуурьсгасан=[[Жинст сум]], [[Баянхонгор аймаг]]}} '''Энхтүвшиний Батмагнай''' (2001 оны 1-р сарын 12-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. == Намтар == Энхтүвшиний Батмагнай 2001 онд Лонжийн Энхтүвшин, С.Болормаа нарын 3 дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. Луу жилтэй. Нэг ах, нэг эгчтэй айлын отгон хүүхэд. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймагтаа Номун далай дунд сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. 2020 онд Их засаг дээд сургуульд элсэн орж 2024 онд төгссөн. 11 наснаас эхлэн [[үндэсний бөх]] болон [[чөлөөт бөх]]<nowiki/>ийн спортоор хичээллэж эхлэсэн. [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]] оны [[Хүннү гүрэн]] байгуулагдсаны 2231 жилийн ой, [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 816 жилийн ой, Тусгаар тогтнолоо шинээр сэргээн мандуулсны 111 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн их баяр наадмын 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд улсын наадамд анх удаа зодоглохдоо * '''1 даваанд''' [[Багануур]] дүүргийн харьяат А.Н [[Дэлгэрийн Түмэнжаргал]] * '''2 даваанд''' [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум]]ын харьяат А.Х.А [[Дамбын Тангад]] * '''3 даваанд''' [[Увс]] аймгийн [[Малчин сум]]ын харьяат А.Н.Н [[Тоочингийн Батсүрэн]] * '''4 даваанд''' [[Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум]]ын харьяат У.Г [[Мягмарын Бадарч]] * '''5 даваанд''' [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хархорин]] сумын харьяат А.Х.А [[Оюунгэрэлийн Наранбаатар]] нарыг тус тус өвдөг шороодуулан 5 даван шөвгөрч [[Улсын начин]] цол хүртсэн. Тэрээр 21 насандаа [[Улсын начин]] цол хүртэж тухайн үеийн хамгийн залуу начин болж залуу начны даага хөтлөсөн. Түүхэнд дэх хамгийн залуу начны 5 дахь залуу начин болсон. Э.Батмагнай 2025 оны Улсын Баяр наадмаар Үндэсний бөхийн барилдаанд * 1 даваанд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат сумын заан Г.Отгонбатыг * 2 даваанд Баянхонгор аймгийн Богд сумын харьяат аймгийн арслан Б.Бат-Оршихыг * 3 даваанд Баянхонгор аймгийн заг сумын харьяат улсын начин Д.Цэрэнтогтохыг * 4 даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Ц.Мөнхбаярыг * 5 даваанд Төв аймгийн Өндөрширээт сумын харьяат улсын заан Д.Хүдэрбулгыг * 6 даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Б.Зоригтбаатарыг * 7 даваанд Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат улсын заан Б.Бат-Өлзийг * 8 даваанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын аварга П.Бүрэнтөгсийг * 9 даваанд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат аймгийн арслан [[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Нямдоржийн Өсөхбаярыг]] орхиж Улсын арслан цол хүртсэн. Баянхонгор аймгаас Улсын арслан П.Аюушаас 76 жилийн дараа Улсын наадамд түрүүлсэн бол Улсын гарьд П.Сүхбатаас 34 жилийн дараа түрүү үзүүрт гарч барилдсан онцлогтой бөх юм. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Энхтүвшингийн Батмагнай<ref>{{cite web | title=Энхтүвшингийн Батмагнайн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Lpa5T3yxCoxj2ROQUkQ | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NF|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|AE|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AE|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|A|128|AF|6|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Чөлөөт бөхийн амжилт== Батмагнай 2022 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон чөлөөт бөхийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 125 кг-ийн жингийн ангилалд хүрэл медаль хүртсэн. == Эх сурвалж == {{reflist}} *[https://uww.org/athletes/enkhtuvshin-batmagnai ENKHTUVSHIN Batmagnai | United World Wrestling] {{DEFAULTSORT:Батмагнай, Энхтүвшиний}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Жинстийн хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] j8ecirccfbgzo5ni1j1dn090j0f3lk1 869763 869762 2026-09-15T06:06:02Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ 869763 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Энхтүвшиний Батмагнай <br/>{{MongolUnicode| ᠡᠩᠬᠡᠲᠥᠪᠰᠢᠨ ᠤ᠋<br/> ᠪᠠᠳᠤᠮᠠᠩᠨᠠᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|2001|1|12}} | birth_place = [[Жинст сум]], [[Баянхонгор аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 186 см | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = [[Улсын арслан]] | title_year1 = 2025 | title2 = [[Улсын начин]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Аймгийн заан]] | title_year3 = 2020 | title4 = [[Аймгийн начин]] | title_year4 = 2019 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''3''' ([[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-09-15 |nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Цэргийн Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн}} {{Медаль|Алт|2023 Ереван|125 кг}} {{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Алт|2024 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}} {{Медаль|Алт|2025 Улаанбаатар}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Баянхонгор аймгийн баяр наадам |2020 Баянхонгор]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2024 Жинст}}|title5=[[Сумын заан]]|title_year5=2017|headercolor=Gold|дуурьсгасан=[[Жинст сум]], [[Баянхонгор аймаг]]}} '''Энхтүвшиний Батмагнай''' (2001 оны 1-р сарын 12-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] олон улсын хэмжээний мастер юм. == Намтар == Энхтүвшиний Батмагнай 2001 онд Лонжийн Энхтүвшин, С.Болормаа нарын 3 дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. Луу жилтэй. Нэг ах, нэг эгчтэй айлын отгон хүүхэд. Тэрээр 2007 онд Баянхонгор аймагтаа Номун далай дунд сургуульд элсэн орж 2018 онд төгссөн. 2020 онд Их засаг дээд сургуульд элсэн орж 2024 онд төгссөн. 11 наснаас эхлэн [[үндэсний бөх]] болон [[чөлөөт бөх]]<nowiki/>ийн спортоор хичээллэж эхлэсэн. [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]] оны [[Хүннү гүрэн]] байгуулагдсаны 2231 жилийн ой, [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 816 жилийн ой, Тусгаар тогтнолоо шинээр сэргээн мандуулсны 111 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн их баяр наадмын 1024 бөх барилдсан түүхт барилдаанд улсын наадамд анх удаа зодоглохдоо * '''1 даваанд''' [[Багануур]] дүүргийн харьяат А.Н [[Дэлгэрийн Түмэнжаргал]] * '''2 даваанд''' [[Говь-Алтай]] аймгийн [[Цээл сум]]ын харьяат А.Х.А [[Дамбын Тангад]] * '''3 даваанд''' [[Увс]] аймгийн [[Малчин сум]]ын харьяат А.Н.Н [[Тоочингийн Батсүрэн]] * '''4 даваанд''' [[Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум]]ын харьяат У.Г [[Мягмарын Бадарч]] * '''5 даваанд''' [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хархорин]] сумын харьяат А.Х.А [[Оюунгэрэлийн Наранбаатар]] нарыг тус тус өвдөг шороодуулан 5 даван шөвгөрч [[Улсын начин]] цол хүртсэн. Тэрээр 21 насандаа [[Улсын начин]] цол хүртэж тухайн үеийн хамгийн залуу начин болж залуу начны даага хөтлөсөн. Түүхэнд дэх хамгийн залуу начны 5 дахь залуу начин болсон. Э.Батмагнай 2025 оны Улсын Баяр наадмаар Үндэсний бөхийн барилдаанд * 1 даваанд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын харьяат сумын заан Г.Отгонбатыг * 2 даваанд Баянхонгор аймгийн Богд сумын харьяат аймгийн арслан Б.Бат-Оршихыг * 3 даваанд Баянхонгор аймгийн заг сумын харьяат улсын начин Д.Цэрэнтогтохыг * 4 даваанд Увс аймгийн Тэс сумын харьяат улсын харцага Ц.Мөнхбаярыг * 5 даваанд Төв аймгийн Өндөрширээт сумын харьяат улсын заан Д.Хүдэрбулгыг * 6 даваанд Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат улсын харцага Б.Зоригтбаатарыг * 7 даваанд Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат улсын заан Б.Бат-Өлзийг * 8 даваанд Увс аймгийн Давст сумын харьяат улсын аварга П.Бүрэнтөгсийг * 9 даваанд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат аймгийн арслан [[Нямдоржийн Өсөхбаяр|Нямдоржийн Өсөхбаярыг]] орхиж Улсын арслан цол хүртсэн. Баянхонгор аймгаас Улсын арслан П.Аюушаас 76 жилийн дараа Улсын наадамд түрүүлсэн бол Улсын гарьд П.Сүхбатаас 34 жилийн дараа түрүү үзүүрт гарч барилдсан онцлогтой бөх юм. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Энхтүвшингийн Батмагнай<ref>{{cite web | title=Энхтүвшингийн Батмагнайн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-Lpa5T3yxCoxj2ROQUkQ | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NF|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NF|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|AE|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C|512|AE|1||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|A|128|AF|6|AE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Чөлөөт бөхийн амжилт== Батмагнай 2022 онд Улаанбаатар хотноо зохиогдсон чөлөөт бөхийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 125 кг-ийн жингийн ангилалд хүрэл медаль хүртсэн. == Эх сурвалж == {{reflist}} *[https://uww.org/athletes/enkhtuvshin-batmagnai ENKHTUVSHIN Batmagnai | United World Wrestling] {{DEFAULTSORT:Батмагнай, Энхтүвшиний}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Жинстийн хүн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] acw9yirgejk9n66s2xj8c0e1fw2urr5 0 133787 869712 816769 2026-09-14T22:24:34Z Enkhsaihan2005 64429 869712 wikitext text/x-wiki {{Short description|НҮБ-д багтдаг байгууллагууд}} [[File:United Nations Flags - cropped.jpg|thumb|250px|[[НҮБ-ын Женев дэх төв]] (Швейцарь) нь [[НҮБ-ын төв байр]]ны ([[Нью-Йорк хот]]) дараа орох НҮБ-ын хоёр дахь том төв юм.]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] өөрөө [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм|НҮБ-ын дүрмээр]] байгуулагдсан зургаан үндсэн байгууллагатай. НҮБ-ын системд тус тусад нь удирддаг сан, хөтөлбөр, судалгаа, сургалтын хүрээлэн зэрэг туслах байгууллагууд орно.<ref>{{cite web|title=United Nations System - Agreements with the UN system organizations |date=Sep 19, 2007 |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D32922%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|access-date=11 August 2013|publisher=[[UNESCO]]|archive-date=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223225116/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D32922%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|url-status=dead}}</ref><ref name="un.org">{{cite web|title=Structure and Organization|url=https://www.un.org/en/aboutun/structure/index.shtml|access-date=22 January 2013|publisher=United Nations|archive-date=Mar 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309180916/https://www.un.org/en/aboutun/structure/index.shtml |url-status=live}}</ref> Эдгээр байгууллагуудын зарим нь 1945 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг үүсгэн байгуулагдахаас өмнө байсан бөгөөд [[Үндэстнүүдийн Лиг]] татан буугдсаны дараа өвлөн авсан. НҮБ-ын тогтолцооны зарим байгууллагЫн болон НҮБ-ын тогтолцоонд албан ёсоор ороогүй [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн Худалдааны Байгууллагын]] гүйцэтгэх удирдлагууд,<ref name="Part1">{{cite web|url=http://www.un-ngls.org/orf/documents/publications.en/ngls.handbook/2intro.htm|title=NGLS Handbook - Introduction |publisher=United Nations Non-Governmental Liaison Service|access-date=28 January 2013|quote=The World Trade Organization (WTO) is not officially a part of the UN system ...|archive-date=13 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513034823/http://www.un-ngls.org/orf/documents/publications.en/ngls.handbook/2intro.htm|url-status=dead }}</ref><ref name="Part2">{{cite web|url=https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx|title=UN System of Organizations|access-date=28 January 2013|publisher=United Nations Global Marketplace|quote=... the World Trade Organization, which is not part of the UN system.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312022149/https://www.ungm.org/Info/Organization.aspx|archive-date=12 March 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="Part3">{{cite web|url=http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf|title=How to do business with the United Nations|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Poland)|Polish Ministry of Foreign Affairs]]|year=2003|access-date=28 January 2013|quote=... the World Trade Organization, which is not part of the UN system.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222141743/http://archiwum.parp.gov.pl/doc/iapwg.pdf|archive-date=22 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Системийн Гүйцэтгэх захирлуудын Зохицуулах зөвлөл]]д суудалтай.<ref name="CEB" /> [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]ар ахлуулдаг энэ байгууллага НҮБ-ын тогтолцооны байгууллагуудын ажлыг зохицуулах зорилгоор жилд хоёр удаа хуралддаг. == Зургаан үндсэн байгууллага == [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] өөрөө [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм|НҮБ-ын дүрмээр]] байгуулагдсан зургаан үндсэн байгууллагатай: {{НҮБ-ын байгууллагууд}} ===Ерөнхий Ассамблей=== {{Main|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей}} Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей (НҮБЕА/ЕА) нь НҮБ-ын бүх гишүүн орнуудаас бүрддэг бөгөөд төлөөлөгчдөөс сонгогдсон ерөнхийлөгчийн дор жилд нэг удаа ээлжит чуулганаар хуралддаг. Бүрэн эрх нь НҮБ-ын төсөвт хяналт тавих, Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүдийг томилох, НҮБ-ын бусад хэсгээс тайлан хүлээн авах, [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн тогтоол|Ерөнхий Ассамблейн тогтоолын]] хэлбэрээр зөвлөмж гаргах юм.<ref>[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm CHARTER OF THE UNITED NATIONS: Chapter IV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. UN.org.</ref> Мөн олон тооны туслах байгууллагуудыг байгуулсан.<ref>{{cite web|title=UN General Assembly|url=https://www.un.org/ga/subsidiary.shtml|website=www.un.org|language=EN|access-date=6 April 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330022236/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml|url-status=live}}</ref> ===Аюулгүйн Зөвлөл=== {{Main|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл}} НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл нь олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах үүрэгтэй. НҮБ-ын дүрэмд заасан эрх мэдэлд энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах, олон улсын хориг арга хэмжээ авах, цэргийн ажиллагаа явуулах зөвшөөрөл олгох зэрэг багтана. Бүрэн эрхийг НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн тогтоолоор хэрэгжүүлдэг. Аюулгүйн Зөвлөл анх 1946 оны 1 сарын 17-нд Лондонгийн Вестминстер дэх Сүмд хуралдсан. Анхны хурлаас хойш тасралтгүй хуралдаж байгаа тус зөвлөл Парис, Аддис-Абеба зэрэг олон хотод, мөн Нью-Йорк хот дахь НҮБ-ын төв байранд одоогийн байнгын байрандаа уулзалт хийсэн. Аюулгүйн Зөвлөл нь 15 гишүүнтэй: [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүд|хориг тавих эрхтэй байнгын таван гишүүн]] (Хятад, Франц, Орос, Их Британи, АНУ) болон хоёр жилийн хугацаатай [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн сонгууль|сонгогддог]] байнгын бус 10 гишүүнээс бүрддэг. Энэхүү үндсэн бүтцийг НҮБ-ын дүрмийн 5-р бүлэгт тусгасан. Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүд Нью-Йорк дахь НҮБ-ын төв байранд үргэлж байх ёстой бөгөөд ингэснээр Аюулгүйн Зөвлөл нь хүссэн үедээ хуралдах боломжтой. ===Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл=== {{Main|НҮБ-ын Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл}} Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Эдийн засаг, Нийгмийн Зөвлөл (НҮБЭЗНЗ) нь НҮБ-ын тусгай 15 агентлаг, тэдгээрийн чиг үүргийн комисс, таван бүс нутгийн комиссын эдийн засаг, нийгэм, холбогдох ажлыг зохицуулах үүрэгтэй. НҮБЭЗНЗ нь 54 гишүүнтэй; жил бүрийн долдугаар сард дөрвөн долоо хоногийн хуралдаан зохион байгуулдаг. 1998 оноос хойш жил бүрийн дөрөвдүгээр сард Дэлхийн Банк, ОУВС-гийн гол хороодыг тэргүүлдэг Сангийн сайд нартай уулзалт зохион байгуулж ирсэн. НҮБЭЗНЗ нь олон улсын эдийн засаг, нийгмийн асуудлыг хэлэлцэх, гишүүн орнууд болон НҮБ-ын тогтолцоонд чиглэсэн бодлогын зөвлөмж боловсруулах төв индэр болдог.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/ecosoc/about/index.shtml |title=Background Information |publisher=UN Economic and Social Council |access-date=29 June 2017 |archive-date=31 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031070127/http://www.un.org/en/ecosoc/about/index.shtml |url-status=live }}</ref> ===Нарийн Бичгийн Даргын Газар=== {{Main|НҮБ-ын Нарийн Бичгийн Даргын Газар}} НҮБ-ын Нарийн бичгийн дарга нарын газрыг НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдаж, дэлхий даяарх олон улсын төрийн албан хаагчдаас бүрддэг. НҮБ-ын байгууллагуудын уулзалтад шаардлагатай судалгаа, мэдээлэл, хэрэгслээр хангадаг. Түүнчлэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл, НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей, НҮБ-ын Эдийн засаг, Нийгмийн Зөвлөл болон НҮБ-ын бусад байгууллагуудаас өгсөн үүрэг даалгаврыг гүйцэтгэдэг. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Дүрэмд ажилтнуудыг газарзүйн өргөн хүрээнд элсүүлэхийн ач холбогдлыг харгалзан "үр ашиг, ур чадвар, шударга байдлын хамгийн өндөр стандарт"-ыг баримтлан сонгоно гэж заасан байдаг. Дүрэмд ажилтнууд НҮБ-аас бусад эрх бүхий байгууллагаас заавар авахгүй, зааварчилгаа авах ёсгүй гэж заасан байдаг. НҮБ-ын гишүүн орон бүр нарийн бичгийн дарга нарын газрын олон улсын шинж чанарыг хүндэтгэж, ажилтнуудад нөлөөлөхийг оролдохгүй байхыг үүрэг болгосон. Боловсон хүчний сонгон шалгаруулалтыг ерөнхий нарийн бичгийн дарга дангаараа хариуцдаг. *[[НҮБ-ын Хүний эрхийн Дээд Комиссарын газар]] (OHCHR) * [[НҮБ-ын Мансууруулах бодис, гэмт хэрэгтэй тэмцэх алба]] (UNODC) * [[НҮБ-ын Дотоод хяналтын алба]] (UN-OIOS) * [[НҮБ-ын Гамшгийн эрсдэлийг бууруулах газар]] (UNDRR, хуучнаар UNISDR) ===Олон Улсын Шүүх=== {{Main|Олон Улсын Шүүх}} Олон улсын шүүх нь НҮБ-ын үндсэн шүүхийн байгууллага юм. Нидерландын Хааг дахь Энхтайвны ордонд байрладаг. Үндсэн чиг үүрэг нь улс орнуудаас өөрт нь ирүүлсэн эрх зүйн маргааныг шийдвэрлэх, зохих эрх бүхий олон улсын байгууллага, агентлагууд, НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас ирүүлсэн хууль эрх зүйн асуудлаар зөвлөх дүгнэлт өгөх юм. ===Асрамжийн зөвлөл=== {{Main|НҮБ-ын Асрамжийн зөвлөл}} Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын үндсэн байгууллагуудын нэг болох Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Асрамжийн зөвлөл нь итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэрийг оршин суугчдынхаа ашиг сонирхол, олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлын үүднээс удирдах зорилгоор байгуулагдсан. Итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэрүүд (тэдгээрийн дийлэнх нь Үндэстнүүдийн Лигийн хуучин мандат буюу Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлд ялагдсан үндэстнүүдээс авсан нутаг дэвсгэрүүд) одоо бүгд тусдаа улс эсвэл хөрш зэргэлдээх тусгаар тогтносон улсуудтай нэгдэх замаар өөрөө өөрийгөө удирдах буюу тусгаар тогтнолоо олж авсан. Сүүлийнх нь 1994 оны арванхоёрдугаар сард НҮБ-ын гишүүн улс болсон [[Номхон далайн арлуудын итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэр]]ийн нэг хэсэг байсан [[Палау]] байв. == Сан болон хөтөлбөрүүд, эрдэм шинжилгээ, сургалтын хүрээлэнгүүд болон бусад байгууллагууд == Тус тусад нь удирддаг сан, хөтөлбөрүүд, эрдэм шинжилгээ, сургалтын хүрээлэнгүүд болон бусад туслах байгууллагууд нь НҮБ-ын бие даасан туслах байгууллага юм.<ref name="un.org"/> === Сан болон хөтөлбөрүүд === Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей түүхэндээ хүмүүнлэгийн болон хөгжлийн тодорхой асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд хэд хэдэн хөтөлбөр, санг байгуулж ирсэн. Эдгээрийг хураамжаас илүүтэйгээр сайн дурын үндсэн дээр санхүүжүүлдэг. Эдгээр байгууллага нь ерөнхий ассемблейд гүйцэтгэх зөвлөлөөр дамжуулан тайлагнадаг. Сан, хөтөлбөр бүрийг [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч|ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч]] түвшинд гүйцэтгэх захирал удирдаж, гүйцэтгэх зөвлөл удирддаг. Хуучин нэг сан болох [[НҮБ-ын Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийн сан]] (UNIFEM) нь НҮБ-ын тогтолцооны бусад элементүүдтэй нэгдэж, 2011 оны 1-р сард [[НҮБ-Эмэгтэйчүүд]] хэмээх шинэ байгууллага болсон. {| class="wikitable" style="text-align:left;" |+ style="padding-top:1em;" |'''НҮБ-ын хөтөлбөр, сан''' !scope="col"|Товчлол !scope="col"| Агентлаг !scope="col"| Төв байр !scope="col"| Тэргүүн !scope="col"| Байгуулагдсан !scope="col"| Тайлбар |- | [[НҮБХХ]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]]''' |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот]], АНУ|| {{Flagicon|Герман}} {{Flagicon|Бразил}} [[Ахим Штайнер]] || 1965 || |- | [[ЮНИСЕФ]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]]''' |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот]], АНУ || {{Flagicon|АНУ}} [[Кэтрин М. Рассел]] || 1946 || |- | [[НҮБКХС]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Капитал Хөгжлийн Сан]]''' |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот]], АНУ || {{Flagicon|Люксембург}} [[Марк Бихлер]] || 1966 || НҮБХХ-тэй холбоотой |- | [[ДХХ]] |scope="row"| '''[[Дэлхийн Хүнсний Хөтөлбөр]]''' | {{flagicon|Итали}} [[Ром]], Итали || {{Flagicon|АНУ}} [[Синди Маккейн]]|| 1963 || |- | [[НҮББОХ]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөр]]''' |{{flagicon|Кени}} [[Найроби]], [[Кени]] || {{Flagicon|Дани}} [[Ингер Андерсен (байгаль хамгаалагч)|Ингер Андерсен]]|| 1972 || |- | [[НҮБХАС]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Хүн амын сан]]''' |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот]], АНУ || {{Flagicon|АНУ}} [[Наталия Канем]]|| 1969 || |- | [[UN-HABITAT]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Хүн Амын Нутагшил Суурьшлын Хөтөлбөр]]''' |{{flagicon|Кени}} [[Найроби]], [[Кени]]|| {{Flagicon|Малайз}} [[Маймунах Мохд Шариф]]|| 1978 || |- | [[НҮБ-ын Сайн дурынхан|НҮБСД]] |scope="row"|'''[[НҮБ-ын Сайн дурынхан]]''' |{{flagicon|Герман}} [[Бонн]], Герман || {{Flagicon|Нидерланд}} [[Ричард Диктус]]|| 1978 || НҮБХХ-тэй холбоотой |} ===Эрдэм шинжилгээ, сургалтын хүрээлэнгүүд=== Ерөнхий Ассамблейгаас бие даасан судалгаа, сургалт явуулах зорилгоор төрөл бүрийн хүрээлэнгүүдийг байгуулсан. Нэгэн хуучин байгууллага болох [[НҮБ-ын Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийг дэмжих олон улсын судалгаа, сургалтын хүрээлэн|Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийг дэмжих олон улсын судалгаа, сургалтын хүрээлэн]] (INSTRAW) нь НҮБ-ын тогтолцооны бусад элементүүдтэй нэгдэж, 2011 оны 1 сард [[НҮБ-Эмэгтэйчүүд]] хэмээх шинэ байгууллага болсон. * [[НҮБ-ын Зэвсэг хураах судалгааны хүрээлэн]] (UNIDIR) * [[НҮБ-ын Сургалт, судалгааны хүрээлэн]] (UNITAR) * [[НҮБ-ын Бүс нутаг дамнасан Гэмт хэрэг, Шударга ёсны Судалгааны Институт]] (UNICRI) * [[НҮБ-ын Нийгмийн хөгжлийн судалгааны хүрээлэн]] (UNRISD) *[[НҮБ-ын системийн ажилтнуудын коллеж]] (UNSSC) * [[НҮБ-ын их сургууль]] (UNU) ===Конвенцийн нарийн бичгийн дарга нарын газрууд=== * [[Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн тухай конвенц]] * [[Цөлжилттэй тэмцэх НҮБ-ын конвенц|UNCCD]] – [[Цөлжилт]]тэй тэмцэх НҮБ-ын конвенц * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн суурь конвенц|UNFCCC]] – НҮБ-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн суурь конвенц * [[Далайн эрх зүйн тухай НҮБ-ын конвенц|UNCLOS]] – НҮБ-ын Далайн эрх зүйн тухай конвенцид байгуулагдсан байгууллагууд: ** [[Олон улсын далайн ёроолын захиргаа|ISA]] – Олон улсын далайн ёроолын захиргаа ** [[Далайн хуулийн олон улсын шүүх|ITLOS]] – Далайн хуулийн олон улсын шүүх ===Бусад байгууллага=== * [[НҮБ-ын ХДХВ/ДОХ-ын хамтарсан хөтөлбөр]] (UNAIDS) * [[Олон улсын худалдааны төв]] (ОУХТ) * [[НҮБ-ын Төслийн үйлчилгээний алба]] (UNOPS) * [[НҮБ-ын худалдаа, хөгжлийн бага хурал]] (UNCTAD) {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:left;" |+ style="padding-top:1em;" |'''Бусад байгууллагууд''' !scope="col"|Товчлол !scope="col"| Агентлаг !scope="col"| Төв байр !scope="col"| Тэргүүн !scope="col"| Байгуулагдсан !scope="col"| Тайлбар |- | [[НҮБ-ын Дүрвэгсдийн асуудал эрхэлсэн дээд комиссар|UNHCR]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Дүрвэгсдийн асуудал эрхэлсэн дээд комиссар]]''' |{{flagicon|Швейцар}} [[Женев]], Швейцар | {{flagicon|Итали}} [[Филиппо Гранди]] | 1951 | |- |[[НҮБ-ын Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийн сан|UNIFEM]] |scope="row"|'''[[НҮБ-ын Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийн сан]]''' |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот]], АНУ |{{Flagicon|Испани}} [[Инес Альберди]] |1976 |2011 онд НҮБ-Эмэгтэйчүүдтэй нэгдсэн |- | [[НҮБ-Эмэгтэйчүүд]] |scope="row"| '''[[НҮБ-Эмэгтэйчүүд|НҮБ-ын Хүйсийн эрх тэгш байдал, эмэгтэйчүүдийг чадавхижуулах байгууллага]]''' |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот]], АНУ || {{Flagicon|Өмнөд Африк}} [[Фумзиле Мламбо-Нгкука]] || 2010 || Эмэгтэйчүүдийн эрх ашгийг дээшлүүлэх хэлтэс (DAW), Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийг дэмжих олон улсын судалгаа, сургалтын хүрээлэн (INSTRAW), Жендэрийн асуудал, эмэгтэйчүүдийн эрх ашгийг дээшлүүлэх тусгай зөвлөхийн алба (OSAGI) болон НҮБ-ын Эмэгтэйчүүдийн хөгжлийн санг нэгтгэснээр байгуулагдсан. |- | [[НҮБ-ын Ойрх Дорнод дахь Палестины дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэх агентлаг|UNRWA]] |scope="row"| '''[[НҮБ-ын Ойрх Дорнод дахь Палестины дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэх агентлаг]]''' |{{flagicon|Палестин}} [[Газа хот|Газа]], [[Палестин Улс|Палестин]] болон {{flagicon|Йордан}} [[Амман]], [[Йордан]]|| {{Flagicon|Швейцар}} {{Flagicon|Итали}} [[Филипп Лазарини]] |1949 | |} ==Тусгай агентлагууд== {{main|НҮБ-ын тусгай байгууллагуудын жагсаалт}} Тусгай агентлагууд нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага болон Эдийн засаг, Нийгмийн Зөвлөл, Зохицуулах Гүйцэтгэх Удирдах Зөвлөлийн зохицуулах механизмаар дамжуулан ажилладаг бие даасан байгууллагууд юм. НҮБ-ын дүрмийн 57-р зүйлийн дагуу НҮБ-тай хийсэн хэлэлцээрийн дагуу НҮБ-ын тогтолцоонд тус бүрийг нэгтгэсэн (Дэлхийн Банкны бүлгийн нэг хэсэг болох ICSID ба MIGA-аас бусад).<ref name="CEB"/><ref>{{cite report | title = 2020 Report of the Secretary-General on the Work of the Organization | publisher = United Nations | date = 2020 | url = https://www.un.org/annualreport/2020/index.html}} p. 148.</ref> * [[НҮБ-ын Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага|Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага]] (ХХААБ) * [[Олон Улсын Иргэний Нисэхийн Байгууллага]] (ОУИНБ) * [[Хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэх олон улсын сан]] (ХААХОУС) * [[Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага]] (ОУХБ) * [[Олон улсын Далайн байгууллага]] (ОУДБ) * [[Олон Улсын Валютын Сан]] (ОУВС) * [[Олон Улсын цахилгаан холбооны байгууллага]] (ОУЦХБ) * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага]] (ЮНЕСКО) * [[НҮБ-ын Аж үйлдвэрийн хөгжлийн байгууллага]] (НҮБАҮХБ) * [[Дэлхийн Шуудангийн Холбоо]] (ДШХ) * [[Дэлхийн Банк Групп]] (ДБГ) ** [[Олон Улсын Сэргээн Босголт, Хөгжлийн Банк]] (ОУСБХБ) ** [[Олон улсын хөгжлийн ассоциаци]] (ОУХА) ** [[Олон улсын санхүүгийн корпораци]] (ОУСК) ** [[Хөрөнгө оруулалтыг баталгаажуулах олон талт агентлаг]] (ХОБОТА) ** [[Хөрөнгө оруулалтын маргааныг шийдвэрлэх олон улсын төв]] (ХОМЗОУТ) * [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага]] (ДЭМБ) * [[Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага]] (ДОӨБ) * [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (ДЦУСБ) * [[Дэлхийн Аялал жуулчлалын байгууллага]] (НҮБАЖБ) * ''[[Олон улсын дүрвэгсдийн байгууллага]] (ОУДБ); 1952 онд оршин тогтнохоо больсон'' ==Мөн үзэх== * [[Үндэстнүүдийн Лиг]] * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд]] ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага}} [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|*]] s18hyfpdv5i0g3morqnuugv2o8v0tbc 0 144941 869700 854911 2026-09-14T16:08:57Z Ichko8001 91268 869700 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан, малчин Амарбаярын голомтыг залгасан отгон хүү Шагдарсүрэнгийн амьдралын түүх нь нүүдэлчин ахуйн хатуужил, шинэ цагийн эрдэм боловсролын эрэл хайгуул дунд өрнөжээ. Түүний хүүхэд нас дэлхий дахиныг хамарсан дайны хүнд хэцүү он жилүүдтэй давхацсан хэдий ч эх орныхоо хөрс шороон дээр мал аж ахуй, газар тариалангийн хөдөлмөрт эрт хөл тавьж, амьдралын ухаанд суралцан өсөж торнисон байна. Эх нутаг, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэл нь түүнийг хүнлэг, тууштай Монгол улсын иргэн болгон төлөвшүүлсэн юм. Түүний аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих зэрэг хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах эрдэмдээ гаргууд төдийгүй өвөрмөц исгэрээгээрээ нутаг усандаа алдаршсан, бусдад тусархуу "төрийн хар хүн" байлаа. Харин эх Баясгайн Түвшээ нь үр хүүхдээ ардын сургаал үгээр хүмүүжүүлж, уран гараараа үйл урласан, ажилсаг, нинжин сэтгэлтэй нэгэн байв. Шагдарсүрэнгийн амьдралд түүний ах, эгч нар эрдэм боловсрол, хөдөлмөрийн гэрэлт үлгэр дуурайлал нь болж байлаа. Эгч Цэвэг нь шилдэг малчин, уран үйлчин байж дүүгээ чиглүүлж байсан бол ах Пагма нь Баруун Монголоос төрөн гарсан анхны хүний их эмч нарын нэг, Ховд аймгийн "Шилдэг 100 эрхэм"-д багтсан нэр хүндтэй эмч байв. Тэрээр насаараа бусдын сайн сайхны төлөө зүтгэхийн зэрэгцээ дүүгийнхээ туурвисан “Далдугаар зөрлөг” номын тавдугаар боть болох "Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн шигшмэл"-ийг монгол бичгээр уран гоёор хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй бичиж үлдээсэн нь ах дүүсийн нандин холбоо, соёлын өв соёлыг дээдлэх сэтгэлийн илэрхийлэл болсон юм. А.Шагдарсүрэнгийн хувь тавилан Монгол улсын дээд боловсрол, техникийн салбарын түүхтэй салшгүй холбоотой. Тэрээр 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд эрдмийн босгыг нь алхан орж, 1964 онд Үйлдвэр, иргэний барилгын инженер мэргэжлээр төгссөн "Анхны" төгсөгчдийн нэг болсон түүхтэй. Түүний амьдралын замналд "анхны" гэх тодотголтой олон үйл хэрэг байдгийн нэгээхэн хэсэг нь Монголчуудын ахуйн соёлд хийсэн хувьсгал юм. Техник технологийн дэвшлийг соргогоор мэдэрч, электрон барааг эх орондоо оруулж ирэн, ард иргэдийн өдөр тутмын амьдралыг хөнгөвчлөх шинэ соёлыг нэвтрүүлсэн нь түүнийг яах аргагүй шинийг санаачлагч, түүчээлэгч хүн болохыг гэрчилнэ. Ийнхүү тэрээр барилгын инженерийн нарийн ухаанаас гадна үндэсний өв соёл, орчин цагийн дэвшлийг хослуулсан нөр их хөдөлмөрөөрөө эх орныхоо хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай,Бизнесийн 6 чиглэлээр 30 гаруй охин компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1998-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * Кино үйлдвэрийн Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Asdfghjytg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Okjnkj.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:₮жөс.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Hjktvtv.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Dfiuhb.png|900x900px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, , инфляци 360 хувьд хүрч иргэдийн амьдрал ядуурч байсан цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он, 2004 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2018 он 12. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 13. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 14. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 15. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 16. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 17. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 18. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 20. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 21. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл жил бүр гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи, орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 19. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он 20. Тод дуудаж, Цэвэр ярьж суръя 2023 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ерөнхий ивээн тэтгэгчээр оролцож, хамтран ажилласан Урлаг соёл, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаанууд == 1. Зууны манлай дуучин Б.Сарантуяагийн анхны тоглолт 1996-1997 он 2. Нийслэлээ хөгжүүлэх “Улаанбаатар сан” байгуулах 1996 он 3. Камертон хамтлагийн тоглолт 1998-2000 он 4. Камертон хамтлагийн клип, компакт дискийг бүтээхэд 1999 он 5. Дуучин Ангирмаагийн компакт диск бүтээхэд 1998-1999 он 6. Дуучин Ангирмаагийн тоглолт 1998,1999 он 7. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны компакт диск бүтээхэд 1999 он 8. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтыг 1999 он 9. МУ-ын соёлын гавъяат зүтгэлтэн, ая зохиогч Л.Балхжавын СД 1999 он 10 Л.Балхжавын компакт дискний баярыг тэмдэглэхэд 1999 он 11. Баянгол дүргийн ясли цэцэрлэгүүдийн дундах уралдаан 1998-2000 он 12. Морин төвөргөөн уралдаан 1999 он 13. Гоёл 99 тэмцээн 1999 он 14. Пентатоник 1999 он 15. Хасу бөхийн анхны тэмцээн 1999 он 16. Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгын зарим тоглолтууд 1999- 2000 он 17. Хурд хамтлагийн “Хурд симфони” тоглолт 1999 он 18. Уруулын будаг хамтлагийн анхны компакт дискийг бүтээхэд 2000 он 19. Ширээний теннисний улсын аварга шалгаруулах тэмцээн 1999-2000он 20. “Мянганы зам” Хөтөлбөрийг дэмжин, нийтийг уриалсан үүрэг авч, хандив өргөх санаачлага гарган ажилласан 2001 он 21. Кимоно шоу 2001 он 22. Вансэмбэрүү шалгаруулалт 2002 он 23. Дамбадаржаа хийдийг сэргээн засварлах 2002 он 24. Буян арвижих хийдийн тохижилт 2003 он 25. Ховд аймгийн Булган суманд БНМАУ-ын Баатар Э.Шийлэг, Б.Бадам нарын хөшөө босгосон 2003 он 26. Бамбар эрдэнийн хийдийн суварга 2006 он 27. Сэтгэлийн цай үйл ажиллагаа 2006 он 28. Чингэс хаан кино группийн үйл ажиллагаа 2006 он 29. “Сургуулийн өмнөх боловсрол” үндэсний болон дүүргийн дэд хөтөлбөр 2006 он 30. Өнчин хүүхдийг асрах газар 2006 он 31. Хүүхдийн төлөө амьдрах ухаан төв 2006 он 32. Эрдмийн өргөө цогцолбор 2006 он 33. Э.Эрхэмбаяр хүүгийн эмчилгээний зардлыг бүрдүүлэх зорилгоор зохион байгуулсан “Амьдрал бэлэглэе” хандивын тоглолт 2006 он 34. Тархины саажилттай хүүхдүүдэд тоглоом хандивлан 10 хүүхдийг Хүүхдийн төлөө “Халуун болор” төвд эмчлүүлэх зардал 2006 он 35. “Номин” нэртэй бүх хүүхдүүдэд гарын бэлэг Жил бүр 36. Малчдад өвлийн бэлтгэлд нь Жил бүр 37. Ахмадын асрамжийн газарт / удаа дараа/ 38. Өндөр настан, ахмадуудад Жил бүр 39. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2006, 2007он 40. “Торгууд судлалын сан “ үүсгэн байгуулахад, 2007 он 41. Ховдын ирээдүй сан” байгуулахад 2007 он 42. “Монгол Тэмүүлэл Сан” үүсгэн байгуулахад, хандив өгч, байгууллага, хамт олны ажил амьдралд өглөгийн гараа сунгасан /жил бүр/ 2008-2026 он 43. “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” Төрийн бус байгууллагын “Эртэч Монгол” уулзалт ярилцлагууд 2009-2025 он 44. Утга зохиолын боловсролын шинэчлэл академи, Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв сэтгүүл, Төрийн бус байгууллагуудын Дэлхийн түвшний шилдэг санал- санаачлага, позитив үйл ажиллагааг дэмжсэн чиглэлд 2009-2023 он 45. Соёлын төв өргөөний 20 жилийн ойд зориулсан тоглолт 2007 он 46. Сонор студи“Аз жаргаl & Bad boy” нэртэй уран сайхны кино 2007 он 47. Дуучин Quiza “Чи бүхнээс илүү” тоглолт 2007 он 48. Дэлхийд гайхагдсан Монгол урлаг DVD цомог 2011 он 49. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2011, 2012он 50. Дорноговь аймагт Хамрын хийдийн Чогчин дуганад хандив 2013 он 51. Төв аймгийн Баян суманд 65 ортой “Дэлбээ” хүүхдийн цэцэрлэгийг хувийн хөрөнгө оруулалтаар барьж улсад өгсөн 2014 он 52. Монгол улсын Драмын театрын хэд хэдэн арга хэмжээ, ой тэмдэглэлт баярууд 2014 он 53. “Алтан хулгана” наадам 2015 он 54. Баруун монгол ардын дуу хөгжим номыг DVD цомогийн хамт /А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нарын / 2015 он 55. Дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн цомог 2017 он 56. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2017 он 57. Аглуу, Бооёо “Найзууд” тоглолт 2017 он 58. Боловсрол телевиз “Mongolian Next Top Model” шоу 2017 он 59. Үндэсний их баяр наадмын парад 2017 он 60. “Говийн домог” кино 2017-2018 он 61. Монгол HD телевиз “Ороод гараач” шоу 2017 он 62. NTV телевиз “Ахлах тогоочийн заавраар” шоу 2017-2018 он 63. UBS телевиз “Perfect dance” шоу 2017-2018 он 64. Боловсрол телевиз “80 саяын уналт” шоу 2017-2018 он 65. МУГЖ Насантогтохын бие даасан тоглолт 2018 он 67. Цагаан-Уул шүлгийн наадам 2018 он 68. JCI “International Business Fair” форум 2018 он 69. Хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдын Азийн тэмцээн 2018 он 70. Монголын дурангийн мэс засалчдын 3-р их хурал 2018 он 71. Авзага Мандал кино 2018 он 72. XMF хөгжмийн фестивал 2018 он 73. Жүжигчин Б.Амарсайхан уран бүтээл 2018 он 74. Эмоци хошин урлагийн продакшны тоглолт 2019 он 75. Hulegu pictures “Бүтэн амьдрал” уран сайхны олон ангит кино 2019 он 76. Монголын хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдыг дэмжин ажиллалаа 2019 он 77. “Шинэ замнал” ТББ Зүймэл даавуун урлалын ОУ-ын үзэсгэлэн 2019 он 78. SPS телевиз “Жүдо бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн” 2019 он 79. МУИС Бизнесийн сургуультай хамтран “Олон улсын бизнесийн үндэсний олимпиад” 2019 он 80. Монголын Үндэсний Олимпийн Хорооны албан ёсны түнш байгууллага 2019 он 81. С1 телевиз “Зөв давалгаа” зорилтот контент 2019 он 82. МУГЖ Дуучин Т.Ариунаа “Тэнгэр шиг бай” тоглолт 2019 он 83. С1 телевиз “Бүсгүйчүүдийн клуб” нэвтрүүлэг 2019 он 84. MN25 телевиз “Герман- Монголд 1 удаа” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 85. MN25 телевиз “Танайд хоноё” нэвтрүүлэг 2019 он 86. MN25 телевиз “Монгол-Германы хамтын ажиллагаа 45 жил- 45 өнгө төрх” төсөл нэвтрүүлэг 2019 он 87. Эмоци продакшн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2019 он 88. Монгол HD телевиз “Намайг сонгооч” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 89. NTV телевиз “Эхнэрийн заавраар” шоу нэвтрүүлэг 2020 он 90. Peorty Night Vol.2 Яруу найргийн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2021 он 91. Токио 2020 Хөтлөгч Ганхүүгийн аялалын нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2021 он 92. S телевиз - Бидний шинэ жил контент 2021 он 93. Sun Juniper амьд хөгжимийн хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 94. Уртын дуучин Б.Батцэцэглэнгийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 95. The Baatar хамтлагийн бие даасан тоглолт 2022 он 96. Монголын элэг цөс, нойр булчирхайн үндсэний төвд хандив 2022 он 97. UBS телевизийн Бидний шинэ жил контент ивээн тэтгэлэг 2022 он 98. Central TV- Таван алтан цагираг контент 2022 он 99. Боловсрол телевиз- Бидний үед контент нэвтрүүлэг 2022 он 100.Mongol HD- Love Menu нэвтрүүлэг 2022 он 101.MNB TV- 55жилийн ойн хандив 2022 он 102.Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын Төхөмийн хөндийн Ар цацын ус гэх газарт 36,000ш мод тарих “Шамбала2056” төсөлд 1мянган мод суулгаж хамтран ажиллав 2023он 103.Улаанбаатар хотод орсон борооны улсаас үүссэн их үерийн ажилд зориулан 30сая төгрөгийн үнэ бүхий хүнс, хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийг УОБЕГ-т хандивлан, хүлээлгэн өгөв 2023 он 104.Playtime 2023 - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллав 2023 он 105.Gremix - Хүүхдэд ээлтэй Номин, Аутизмтэй хүүхдүүдэд зориулсан өдөрлөг 2023 он 106.Mongolian entertaiment - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 107.San Jupiter хамтлаг - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 108.Дуучин Seryoja - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 109.Star Dance - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 110.UB comedy - Playtime арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 111.Unicorn - Хүүхдийн баярын арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 112.ЦДБЭЧ-ын Эсэргэн хамтлагтай хамтран ажиллаж, ивээн тэтгэв 2023 он 113.Реппер Thunder - Нийгэмд эерэг сэтгэгдэл төрүүлэх дуу хийлгэхэд ивээн тэтгэж хамтран ажиллав 2023 он 114.Жүжигчин Ундармаа - Эзэгтэйн туслах төсөл ивээн тэтгэсэн 2023 он 115.Төв аймгийн 100 жилийн ойн улсын баяр наадамд зориулан нутгийн засаг даргад 10сая төгрөгийн үнэ бүхий цахилгаан бараа бүтээгдэхүүн хандивлав 2023 он 116.“Зүрх мартахгүй” Хандивын аяныг 67 салбар дэлгүүрээр дамжуулан 2 жил дарааллан амжилттай зохион байгуулж нийт 560 сая төгрөгийг “Зүрх мартахгүй” ТББ-д хандивлан мянга мянган бяцхан зүрхэнд амьдрал бэлэглэсэн 2023, 2024 он 117.Боловсрол ТВ Аяыг таа, Монголын саятан - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 118.Хурд хамтлаг -Бүсгүй Киноны ивээн тэтгэлэг 2024 он 119.Тэнгисийн эрэг шоу нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 120.Монголика Сэтгүүлтэй хамтран ажиллав 2024 он 121.С1 телевиз Нийслэл аав нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 122.Дуучин Батцэцэглэн - хамтран ажиллан, ивээн тэтгэсэн 2024 он 123.Дуучин Алтанжаргал - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 124.Хөтлөгч кино найруулагч Миеэгомбо - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 125.Хар тас хамтлаг - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 126.Барилга.mn сэтгүүлийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 127.Мазаалай баавгайн баримтат кино - Ивээн тэтгэлэг 2024 он 128.“Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-тай хамтран 2 жил дарааллан нийт 100 хүүхдийн хөгжлийг дэмжих “Гэрэл түгээе” төсөлд ивээн тэтгэгчээр ажиллав 2024, 2025 он 129.Арт гэр төсөл - хамтран ажилласан 2025 он 130.Citta Mongolia - соёлыг түгээх контентуудад ивээн тэтгэж, хамтран ажиллав 2025 он 131.Дуучин Болд - Клипны ивээн тэтгэлэг, брэндийн нүүр царай болохоор хамтран ажиллав 2025 он 132.SteamX - Шинжлэх ухааны үзүүлбэрийг үйл ажиллагаанд Хүүхдүүдэд үзүүлбэр үзүүлэн хамтран ажиллав 2025 он 133.146 records - Клипны ивээн тэтгэлэг хийж, хүүхдийн баярт хамтран ажиллав 2025 он 134.Б.Баярхүү /зураач/ - Хүүхдийн тасгийн зураг зуруулан хамтарч ажиллав 2025 он 135.Анухай фитнесс шоу нэвтрүүлэгт - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2025 он 136.Hulegu pictures “Амьдрах сайхан” уран сайхны олон ангит кино 2025 он 137.“Нэг баг, нэг сургууль” төслийн хүрээнд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын Цогт-өндөр багт, хичээлийн 3 танхим, тоглоомын талбай, номын сан, амрах талбай, цэвэр усны гүний худаг, ахуйн бохир усыг цэвэрлэх байгууламж, 40 кВт-ын нарны эрчим хүчний үүсгүүртэй, 75 хүүхдийн сургууль барьж хүлээлгэн өгөв 2025 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[Файл:Zuir ug NOMIN30 2022 COVER print.jpg|400x400px|thumb|Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн бүтээл Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл 2022 номыг Монгол бичгээр эхийг нь хянан тохиолдуулсан Ардын багш, Төрийн соёрхолт, Гавьяат багш, зөвлөх профессор Шаравын Чоймаа юм.]] [[File:Ичко5.png|thumb|400x400px|А.Шагдарсүрэнгийн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screensho56.png|900x900px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. Энэ тухайгаа Төрөө түшилцсэн мину номондоо дэлгэрэнгүй бичжээ. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас А.Шагдарсүрэнгийн ахалсан Ажлын хэсгийн “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль батлуулсан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг болон хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтэд хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|400x400px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11-нд “Номин-5” нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22-нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28-нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[Файл:Screensho33.png|400x600px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000 жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ түүчээлж, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|1234x1234px|thumb|.]] 5tjg0g68vn2c3rln0voc0b2g1hwg1o2 0 148359 869727 869606 2026-09-15T00:09:09Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[ФИФА]] 869727 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[ФИФА]] bcrbftkjwpcqkrusiljf8ps1fdp701v 0 148368 869676 2026-09-14T12:45:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб''' (ЗХЖШ) - Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний цэргийн мэргэжлийн удирдлагын төв байгууллага юм. Жанжин штаб нь Зэвсэгт хүчнийг стратегийн түвшинд удирдах, зохион байгуулах, төлөвлөх, түүний бэлэн байдлыг хангах үндсэн ү..." 869676 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб''' (ЗХЖШ) - Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний цэргийн мэргэжлийн удирдлагын төв байгууллага юм. Жанжин штаб нь Зэвсэгт хүчнийг стратегийн түвшинд удирдах, зохион байгуулах, төлөвлөх, түүний бэлэн байдлыг хангах үндсэн үүрэгтэй. Зэвсэгт хүчний үндсэн чиг үүрэг нь эх орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн, халдашгүй дархан байдлыг гаднын зэвсэгт халдлага, түрэмгийллээс өөрийгөө хамгаалах явдал юм. == Түүх == 1993 онд батлагдсан “Батлан хамгаалах тухай” Монгол Улсын хуулиар Зэвсэгт хүчний төрийн захиргааны болон цэргийн мэргэжлийн удирдлагыг зааглан салгах эрх зүйн бололцоо нээгдсэн нь ЗХЖШ-ыг БХЯ-ны бүтцээс гаргаж, төрийн цэргийн байгууллагуудыг цэргийн мэргэжлийн нэгдмэл удирдлагаар хангах байгууллага болж, бие даасан үйл ажиллагааг явуулж эхэлсэн. Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб нь түүхэн цаг хугацаандаа улс орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдлын баталгаа төдийгүй төрийн бодлогын нэгэн чухал түшиг тулгуур, нийгмийн шинэчлэгч, манлайлагч, бүтээн байгуулагч гол хүчин байсаар ирсэн юм. == Бүтэц == Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб нь дараах бүтэцтэй. * Хуурай замын цэрэг * Агаарын цэрэг * Тусгай хүчний цэрэг * Кибер аюулгүй байдлын цэрэг * Барилга инженерийн цэрэг == Удирдлага == # Монгол Улсын ЗХЖШ-ын дарга, дэслэгч генерал [[Сүнрэвийн Ганбямба]] # Нэгдүгээр орлогч дарга, Бригадын генерал [[Жаргалсайханы Өсөхбаяр]] # Орлогч дарга Бригадын генерал [[Бажидын Баатар]] qarb7e1e66m8ewdj5ikddv08tr9dfsu 869678 869676 2026-09-14T12:59:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 869678 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб''' (ЗХЖШ) - Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний цэргийн мэргэжлийн удирдлагын төв байгууллага юм. Жанжин штаб нь Зэвсэгт хүчнийг стратегийн түвшинд удирдах, зохион байгуулах, төлөвлөх, түүний бэлэн байдлыг хангах үндсэн үүрэгтэй. Зэвсэгт хүчний үндсэн чиг үүрэг нь эх орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн, халдашгүй дархан байдлыг гаднын зэвсэгт халдлага, түрэмгийллээс өөрийгөө хамгаалах явдал юм. == Түүх == 1993 онд батлагдсан “Батлан хамгаалах тухай” Монгол Улсын хуулиар Зэвсэгт хүчний төрийн захиргааны болон цэргийн мэргэжлийн удирдлагыг зааглан салгах эрх зүйн бололцоо нээгдсэн нь ЗХЖШ-ыг БХЯ-ны бүтцээс гаргаж, төрийн цэргийн байгууллагуудыг цэргийн мэргэжлийн нэгдмэл удирдлагаар хангах байгууллага болж, бие даасан үйл ажиллагааг явуулж эхэлсэн. Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб нь түүхэн цаг хугацаандаа улс орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдлын баталгаа төдийгүй төрийн бодлогын нэгэн чухал түшиг тулгуур, нийгмийн шинэчлэгч, манлайлагч, бүтээн байгуулагч гол хүчин байсаар ирсэн юм. == Бүтэц == Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб нь дараах бүтэцтэй. * Хуурай замын цэрэг * Агаарын цэрэг * Тусгай хүчний цэрэг * Кибер аюулгүй байдлын цэрэг * Барилга инженерийн цэрэг == Удирдлага == # Монгол Улсын ЗХЖШ-ын дарга, дэслэгч генерал [[Сүнрэвийн Ганбямба]] # Нэгдүгээр орлогч дарга, Бригадын генерал [[Жаргалсайханы Өсөхбаяр]] # Орлогч дарга Бригадын генерал [[Балжидын Баатар]] ir7guzg3x69wlf58ksie7xoik3if1il 869683 869678 2026-09-14T13:27:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 869683 wikitext text/x-wiki [[Файл:General staff of Mongolian Armed forces emblem.svg|thumb]] '''Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб''' (ЗХЖШ) - Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний цэргийн мэргэжлийн удирдлагын төв байгууллага юм. Жанжин штаб нь Зэвсэгт хүчнийг стратегийн түвшинд удирдах, зохион байгуулах, төлөвлөх, түүний бэлэн байдлыг хангах үндсэн үүрэгтэй. Зэвсэгт хүчний үндсэн чиг үүрэг нь эх орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн, халдашгүй дархан байдлыг гаднын зэвсэгт халдлага, түрэмгийллээс өөрийгөө хамгаалах явдал юм. == Түүх == [[Файл:Flag of the General Staff of the Mongolian Armed Forces.svg|thumb|ЗХЖШ-ын далбаа]] 1993 онд батлагдсан “Батлан хамгаалах тухай” Монгол Улсын хуулиар Зэвсэгт хүчний төрийн захиргааны болон цэргийн мэргэжлийн удирдлагыг зааглан салгах эрх зүйн бололцоо нээгдсэн нь ЗХЖШ-ыг БХЯ-ны бүтцээс гаргаж, төрийн цэргийн байгууллагуудыг цэргийн мэргэжлийн нэгдмэл удирдлагаар хангах байгууллага болж, бие даасан үйл ажиллагааг явуулж эхэлсэн. Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб нь түүхэн цаг хугацаандаа улс орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдлын баталгаа төдийгүй төрийн бодлогын нэгэн чухал түшиг тулгуур, нийгмийн шинэчлэгч, манлайлагч, бүтээн байгуулагч гол хүчин байсаар ирсэн юм. == Бүтэц == Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штаб нь дараах бүтэцтэй. * Хуурай замын цэрэг * Агаарын цэрэг * Тусгай хүчний цэрэг * Кибер аюулгүй байдлын цэрэг * Барилга инженерийн цэрэг === Ерөнхий штабын хэлтэсүүд: === * Бодлого, стратегийн төлөвлөлтийн газар * Үйл ажиллагааны газар * Материаллаг тоног төхөөрөмж, хангамжийн удирдлагын газар * Цэргийн эмнэлгийн алба * Цэргийн төв эмнэлэг * Цэргийн тагнуулын газар * Командлал, харилцаа холбоо-мэдээллийн аюулгүй байдлын газар * Монголын Зэвсэгт хүчний Кибер аюулгүй байдлын төв * Энхийг дэмжих үйл ажиллагаа, цэргийн хамтын ажиллагааны газар * Ерөнхий хяналт шалгалтын газар == Удирдлага == # Монгол Улсын ЗХЖШ-ын дарга, дэслэгч генерал [[Сүнрэвийн Ганбямба]] # Нэгдүгээр орлогч дарга, Бригадын генерал [[Жаргалсайханы Өсөхбаяр]] # Орлогч дарга Бригадын генерал [[Балжидын Баатар]] g0w1gcee0k82w19b209ozl57c1gjuus 0 148369 869677 2026-09-14T12:58:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Жаргалсайханы Өсөхбаяр''' (1975 онд төрсөн- ) - [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штаб|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын]] нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар цэргийн хүрээний дарга, Хошууч генерал. Монгол Улсын Төрийн далбааны өдөр болон бусад тү..." 869677 wikitext text/x-wiki '''Жаргалсайханы Өсөхбаяр''' (1975 онд төрсөн- ) - [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штаб|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын]] нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар цэргийн хүрээний дарга, Хошууч генерал. Монгол Улсын Төрийн далбааны өдөр болон бусад түүхэн ойгоор Улаанбаатар хотод зохион байгуулагдсан цэргийн ёслолын жагсаалыг Улаанбаатар цэргийн хүрээний даргын хувьд командалж байсан. == Намтар == === Боловсрол: === * 1983-1993 онд Нийслэлийн 21-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. * 1993-1997 онд Цэргийн их сургуульд суралцан “Ерөнхий цэргийн командын офицер” мэргэжил эзэмшиж цэргийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. * 2004-2006 онд ХБНГУ-ын [[Бундесвер|Бундесверийн]] академийг “Цэргийн удирдлага, команд штаб” мэргэжлээр төгссөн. * 2009-2011 онд Батлан хамгаалахын удирдлагын академид суралцаж “Стратеги-тактик, команд штаб”-ын мэргэжил эзэмшиж, цэргийн ухааны магистрын зэрэгтэй, “Онцгойлох” үнэлгээтэй төгссөн. === Ажилласан байдал === * 1996-2002 онд Зэвсэгт хүчний 256-р ангид салаа, ротын захирагч, мотобуудлагын батальоны захирагчийн нэгдүгээр орлогч, Штабын дарга; * 2002-2004 онд Зэвсэгт хүчний 167-р ангид мотобуудлагын батальоны захирагч; * 2006-2009 онд Зэвсэгт хүчний 167-р ангид Оперативын тасгийн дарга; * 2011-2013 онд Зэвсэгт хүчний Ерөнхий зориулалтын цэргийн командлалын Удирдлагын хэлтэст сургалтын офицер; * 2013-2015 онд ЗХЖШ-ын Бодлого, стратегийн төлөвлөлтийн газрын Бодлогын хэлтсийн Бүтэц, орон тооны бодлогын ахлах мэргэжилтэн; * 2015-2019 онд Зэвсэгт хүчний 327-р ангийн захирагч: * 2019-2021 онд Зэвсэгт хүчний 167-р ангийн захирагч; * 2021 оноос Зэвсэгт хүчний Хяналт шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга; * 2022 оны 11 дүгээр сараас Зэвсэгт Хүчний Жанжин штабын нэгдүгээр орлогч дарга. === Цэргийн ажиллагаанд оролцсон байдал === -2008 онд "Иракийн эрх чөлөө" ажиллагаанд Зэвсэгт хүчний 10-р ээлжийн цэргийн багийн сургалтын офицер; -2012 онд Афганистан улсад "Шийдвэртэй дэмжлэг" ажиллагаанд Зэвсэгт хүчний 6-р ээлжийн цэргийн багийн захирагчаар тус тус үүрэг гүйцэтгэсэн. fbiv870flqnw044zc3gj7rt6g7i3pks 0 148370 869680 2026-09-14T13:10:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Балжидын Баатар''' (1976 онд төрсөн) '''-'''[[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штаб|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын]] орлогч дарга, хошууч генерал. == Намтар == === Боловсрол === * 1993-1997 онд Цэргийн их сургуульд сурч Ерөнхий цэргийн команд штабын офицеро..." 869680 wikitext text/x-wiki '''Балжидын Баатар''' (1976 онд төрсөн) '''-'''[[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штаб|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын]] орлогч дарга, хошууч генерал. == Намтар == === Боловсрол === * 1993-1997 онд Цэргийн их сургуульд сурч Ерөнхий цэргийн команд штабын офицероор төгссөн; * 2002 онд НҮБ-ын ажиглагч офицерын дамжаа, Швейцарь; * 2004 онд НҮБ-ын штабын офицерын дамжаа, Австри; * 2006 онд Армийн ажиллагааны дамжаа, Канад; * 2009 онд Нэгдсэн хүчний Команд штабын коллеж, Канад; Орос, англи хэлтэй. === Ажилласан байдал === * 1997-1998 онд Зэвсэгт хүчний 150-р ангид десантын салааны захирагч; * 1998-2002 онд Зэвсэгт хүчний 150-р ангид десантын ротын захирагч; * 2002-2006 онд Зэвсэгт хүчний 150-р ангид штабын даргын орлогч, дайчилгааны офицер; * 2006-2008 онд Зэвсэгт хүчний 330-р ангид захирагчийн орлогч; * 2009-2010 онд ЗХЖШ-ын Бодлого, стратегийн төлөвлөлтийн газарт мэргэжилтэн; * 2010-2011 онд Зэвсэгт хүчний 311-р ангид захирагчийн орлогч, [[Энхийг дэмжих ажиллагааны сургалтын төв|Энхийг дэмжих ажиллагааны сургалтын төвийн]] дарга; * 2011-2015 онд Зэвсэгт хүчний 311-р ангийн захирагч; * 2015-2017 онд ЗХЖШ-ын Бодлого, стратегийн төлөвлөлтийн газарт ахлах мэргэжилтэн; * 2017-2020 онд Зэвсэгт хүчний 330-р ангийн захирагч; * 2020-2021 онд ЗХЖШ-ын Ажиллагааны удирдлагын газрын Ажиллагааны удирдлага, төлөвлөлтийн хэлтсийн дарга-газрын даргын орлогч; * 2021 оны 2-р сарын 26-ны өдрөөс Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын орлогч даргын албан тушаалд томилогдсон. === Цэргийн ажиллагааны туршлага === * 2003 онд “Иракийн эрх чөлөө” ажиллагааны I ээлжийн цэргийн багийн ажиллагааны офицер; * 2003-2004 онд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсад НҮБ-ын Цэргийн ажиглагч офицер; * 2007 онд Сьерра-Леон Улсад явагдсан НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагааны III ээлжийн цэргийн багийн ротын захирагч; * 2008 онд Сьерра-Леон Улсад явагдсан НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагааны V ээлжийн цэргийн багийн захирагч; * 2009-2010 онд Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улсад явагдсан НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагааны I ээлжийн цэргийн багийн орлогч; * 2015-2016 онд Бүгд Найрамдах Өмнөд Судан Улсад явагдсан НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагааны V ээлжийн цэргийн багийн захирагчаар тус тус үүрэг гүйцэтгэсэн. mj8jk5zhgfd4guhqpbmd9in5ktdm6ki 0 148371 869686 2026-09-14T13:37:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Жамсранжавын Болд''' (1976 онд [[Хэнтий аймаг]], [[Чингис (хот)|Өндөрхаан хотод]] төрсөн) - Дотоодын цэргийн командлагч, хошууч генерал. == Намтар == * 1983-1993 онд Хэнтий аймгийн ерөнхий боловсролын 1-р дунд сургууль; * 1993-1997 онд Цагдаагийн дээд сургуулийг хуульч, эрх..." 869686 wikitext text/x-wiki '''Жамсранжавын Болд''' (1976 онд [[Хэнтий аймаг]], [[Чингис (хот)|Өндөрхаан хотод]] төрсөн) - Дотоодын цэргийн командлагч, хошууч генерал. == Намтар == * 1983-1993 онд Хэнтий аймгийн ерөнхий боловсролын 1-р дунд сургууль; * 1993-1997 онд Цагдаагийн дээд сургуулийг хуульч, эрх зүйч мэргэжлээр сурч төгссөн; * 2007-2008 онд Удирдлагын академийг төрийн удирдлагын менежер мэргэжлээрсуралцаж төгссөн; * 2009 онд "Билиг" дээд сургуульд хууль зүйн магистрын зэрэг, * 2023 онд Дотоод хэргийн их сургуульд хууль зүйн доктор (Ph.D)-ын зэрэг тус тус хамгаалсан. == Ажлын туршлага == * 1996-2001 онд Хэнтий аймгийн цагдаагийн газарт мөрдөн байцаагч, * 2001-2006 онд Баянзүрх дүүргийн цагдаагийн хэлтэст мөрдөн байцаагч, ахлах мөрдөн байцаагч, * 2006-2010 онд Мөрдөн байцаах газрын Эдийн засгийн засгийн гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст ахлах мөрдөн байцаагч, * 2010-2011 онд Мөрдөн байцаах газрын Онц хүнд гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст ахлах мөрдөн байцаагч, * 2011-2014 онд Мөрдөн байцаах албаны Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст чиглэлийн ахлах мөрдөн байцаагч, тасгийн дарга, * 2014 онд Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Мөрдөн байцаах газрын Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг мөрдөх хэлтсийн тасгийн дарга, * 2014-2015 онд Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Хар тамхи мансууруулах бодистой холбоотой хэрэгтэй тэмцэх хэлтэст Мөрдөн байцаах тасгийн дарга, * 2015-2017 онд Эрүүгийн цагдаагийн газрын Хар тамхитай тэмцэх хэлтсийн Мөрдөн байцаах тасгийн дарга, * 2017 онд Эрүүгийн цагдаагийн албаны Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх хэлтсийн мөрдөн байцаах тасгийн дарга, * 2017-2019 онд Хэнтий аймаг дахь Цагдаагийн газрын дарга, * 2019-2020 онд Цагдаагийн ерөнхий газрын дэд дарга, * 2020-2023 онд Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, Дотоодын цэргийн командлагч, * 2023-2025 онд Цагдаагийн ерөнхий газар, * 2025 оны 10 дугаар сараас Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, Дотоодын цэргийн командлагчаар тус тус томилогдон ажиллаж байна. htiz1bbf2xuzgj6zqlr4ht2oto7cpg5 869694 869686 2026-09-14T13:41:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 869694 wikitext text/x-wiki '''Жамсранжавын Болд''' (1976 онд [[Хэнтий аймаг]], [[Чингис (хот)|Өндөрхаан хотод]] төрсөн) - [[Цагдаагийн ерөнхий газар|Цагдаагийн ерөнхий газрын]] дарга, Дотоодын цэргийн командлагч, хошууч генерал. == Намтар == * 1983-1993 онд Хэнтий аймгийн ерөнхий боловсролын 1-р дунд сургууль; * 1993-1997 онд Цагдаагийн дээд сургуулийг хуульч, эрх зүйч мэргэжлээр сурч төгссөн; * 2007-2008 онд Удирдлагын академийг төрийн удирдлагын менежер мэргэжлээрсуралцаж төгссөн; * 2009 онд "Билиг" дээд сургуульд хууль зүйн магистрын зэрэг, * 2023 онд Дотоод хэргийн их сургуульд хууль зүйн доктор (Ph.D)-ын зэрэг тус тус хамгаалсан. == Ажлын туршлага == * 1996-2001 онд Хэнтий аймгийн цагдаагийн газарт мөрдөн байцаагч, * 2001-2006 онд Баянзүрх дүүргийн цагдаагийн хэлтэст мөрдөн байцаагч, ахлах мөрдөн байцаагч, * 2006-2010 онд Мөрдөн байцаах газрын Эдийн засгийн засгийн гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст ахлах мөрдөн байцаагч, * 2010-2011 онд Мөрдөн байцаах газрын Онц хүнд гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст ахлах мөрдөн байцаагч, * 2011-2014 онд Мөрдөн байцаах албаны Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг мөрдөх хэлтэст чиглэлийн ахлах мөрдөн байцаагч, тасгийн дарга, * 2014 онд Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Мөрдөн байцаах газрын Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг мөрдөх хэлтсийн тасгийн дарга, * 2014-2015 онд Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Хар тамхи мансууруулах бодистой холбоотой хэрэгтэй тэмцэх хэлтэст Мөрдөн байцаах тасгийн дарга, * 2015-2017 онд Эрүүгийн цагдаагийн газрын Хар тамхитай тэмцэх хэлтсийн Мөрдөн байцаах тасгийн дарга, * 2017 онд Эрүүгийн цагдаагийн албаны Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх хэлтсийн мөрдөн байцаах тасгийн дарга, * 2017-2019 онд Хэнтий аймаг дахь Цагдаагийн газрын дарга, * 2019-2020 онд Цагдаагийн ерөнхий газрын дэд дарга, * 2020-2023 онд Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, Дотоодын цэргийн командлагч, * 2023-2025 онд Цагдаагийн ерөнхий газар, * 2025 оны 10 дугаар сараас Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга, Дотоодын цэргийн командлагчаар тус тус томилогдон ажиллаж байна. 985byqx6lw4qi2edjamgc8hztq0nlyu 6 148372 869713 2026-09-14T22:28:29Z Enkhsaihan2005 64429 869713 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 148373 869729 2026-09-15T02:14:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Шатрын дэлхийн аваргууд'''- 2024 оноос хойших 18 дахь буюу одоогийн Дэлхийн шатрын аварга бол [[Гукеш Доммаражу]] юм. Анхны албан ёсны Дэлхийн аварга нь 1886 онд [[Вильхельм Штайниц]] байв. 1948 оноос хойш Олон улсын шатрын холбоо Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцэ..." 869729 wikitext text/x-wiki '''Шатрын дэлхийн аваргууд'''- 2024 оноос хойших 18 дахь буюу одоогийн Дэлхийн шатрын аварга бол [[Гукеш Доммаражу]] юм. Анхны албан ёсны Дэлхийн аварга нь 1886 онд [[Вильхельм Штайниц]] байв. 1948 оноос хойш Олон улсын шатрын холбоо Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулж байна. 1993 онд ФИДЕ-тэй санал зөрөлдсөний дараа [[Гарри Каспаров]] [[Мэргэжлийн шатрын холбоо|Мэргэжлийн шатрын холбоог]] (МШатХ) байгуулсан. Үүний хариуд ФИДЕ түүний аварга цолыг хурааж, шатрын титмийг бусад өрсөлдөгчдөд олгосон. Энэ үйл явдлын үр дүнд дэлхийд одоо хоёр аварга бий болсон байна. МШатХ-ны мэдээлснээр [[Гарри Каспаров]], ФИДЕ-ийн удирдлага дор тэмцээнд түрүүлсэн [[Анатолий Карпов]]. 2006 онд ФИДЕ-ийн аварга [[Веселин Топалов]] болон сонгодог шатрын аварга, [[Владимир Крамник]] нарын хооронд нэгдлийн тоглолт болж, үнэмлэхүй дэлхийн аваргаар В.Крамник ялж тодорсон юм. == 1886 оноос өмнөх хамгийн хүчтэй тоглогчид == "Дэлхийн шатрын аварга" цолыг анх удаа Вильхельм Штайниц 1886 онд албан ёсоор хүртсэн туухтэй. Гэвч үүнээс өмнө ч Баруунд хамгийн хүчтэйд тооцогддог шатарчид байсан. Үүнд: {| class="wikitable" !Аварга байсан он жилүүд !Аварга !Амьдралын он жилүүд !Улс |- |1495 он орчим |Луис Рамирес Лусена |1465 — 1530 он орчим |Испани |- |1560—1575 |Руй Лопес де Сегура |1540 — 1580 он орчим |Испани |- |1575—1587 |Жованни Леонардо да Кутри |1542—1587 |Неаполитаны хант улс |- |1619—1634 |Жоакино Греко |1600—1634 |Неаполитаны хант улс |- |1747—1795 |Франсуа-Андрэ Филидор |07.09.1726—31.08.1795 |Франц |- |1820—1840 |Луи Шарль Маэ де Лабурдонне |1785—13.12.1840 |Франц |- |1843—1851 |Ховард Стаунтон |1810—22.06.1874 |Их Британи |- |1851—1858, 1862—1866 |Адольф Андерсен |06.07.1818—13.03.1879 |Прусс |- |1858—1862 |Пол Чарльз Морфи |22.06.1837—10.07.1884 |АНУ |- |1866—1886 |Вильхельм Штайниц |14.05.1836—12.08.1900 |Австр-Унгар |} Жич: Дэлхийн хамгийн хүчтэй тоглогчдыг нэгтгэсэн анхны томоохон олон улсын шатрын тэмцээн 1851 онд Лондон хотод болсон бөгөөд зөвхөн тэр үед л олон орны хамгийн хүчтэй тоглогчдын тоглолтыг харьцуулах бодит боломж гарч ирсэн юм. Тийм ч учраас дэлхийн аварга цолын талаар ярихдаа түүх нь ихэвчлэн энэ тэмцээнд түрүүлсэн Адольф Андерсенээс эхлүүлдэг байна. == Түүх == m7vp5sypa66fkyoqq70rsq6e2e3m0mp 0 148374 869754 2026-09-15T05:24:37Z ~2026-49797-34 107491 endken 869754 wikitext text/x-wiki ekekeoke f9p82d2z0d4d6bk8y26oz5e7csgb438 1 148375 869771 2026-09-15T09:17:46Z ~2026-50013-68 107494 Хуудас үүсгэв: "Эцэг эхийн хуралын" 869771 wikitext text/x-wiki Эцэг эхийн хуралын d0q0b690zzuk87kk8qglsiqda54dvzr 869772 869771 2026-09-15T09:18:57Z ~2026-50013-68 107494 /* Эцэг эхийн хурал */ шинэ хэсэг 869772 wikitext text/x-wiki Эцэг эхийн хуралын == Эцэг эхийн хурал == бөах [[Тусгай:Contributions/~2026-50013-68|~2026-50013-68]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-50013-68|talk]]) 09:18, 15 Есдүгээр сар 2026 (UTC) bs6zz4aw0cancch8y3bsr3bdzwc5hrc 869773 869772 2026-09-15T09:19:57Z ~2026-50013-68 107494 /* цэцэрлэгийн эцэг эхийн п.п бэлтгэх */ шинэ хэсэг 869773 wikitext text/x-wiki Эцэг эхийн хуралын == Эцэг эхийн хурал == бөах [[Тусгай:Contributions/~2026-50013-68|~2026-50013-68]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-50013-68|talk]]) 09:18, 15 Есдүгээр сар 2026 (UTC) == цэцэрлэгийн эцэг эхийн п.п бэлтгэх == эцэг эхийн хурлыг п.п бэлтгэх [[Тусгай:Contributions/~2026-50013-68|~2026-50013-68]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-50013-68|talk]]) 09:19, 15 Есдүгээр сар 2026 (UTC) kqct0j82x7bwvmcjks9h2zhibbl7v0y