Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1278 869831 865814 2026-09-16T04:44:16Z ~2026-50187-55 107508 869831 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хамгийн баруун аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баян-Өлгий аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = aimag.jpg | image_alt = | image_caption = [[Өлгий|Өлгий хот]] | image_flag = Mn flag bayan olgiy aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa bayan olgiy aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayan-Ölgii in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|48|18|N|89|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1939 | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Өлгий]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = Есентайн Зангар <ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |title=Аймгийн Засаг даргын тухай – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524093448/https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |url-status=dead }}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 45704.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1710 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 109,038 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 734 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 6,710,756 <br />US$ 1,967 (2023) | timezone1 = UTC+7 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)142 | registration_plate = БӨ_ | iso_code = MN-071 | website = {{URL|www.bayan-olgii.gov.mn}} | footnotes = }} '''Баян-Өлгий''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}) нь, [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын аймгууд|аймгийн нэг]] юм. Аймгийн төв нь [[Өлгий]] хот бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1636 километр зайтай оршдог. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 45.8 мянган хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн амын тоо 118,275. Малын тоо толгой 2021 оны дүнгээр 2,379,000. Тус аймаг нь 1940 онд байгуулагдсан. Хүн амын ихэнх нь хасаг суугуул иргэд бөгөөд халх, урианхай, тува дөрвөд иргэд хамт амьдардаг. Өндөрлөг газар оршдог учраас уур амьсгал ерөнхийдөө сэрүүн байдаг. Даян, Хотон, Хорго гэх мэт цэнгэг уст 80 гаруй нууртай. Ховд, Цагаан, Согоот, Ёлт гэх мэт 100 гаруй гол горхи, 200 гаруй булаг шандтай. [[Ховд гол]] нь 506 километр үргэлжилдэг. Толбо, Ачит нуур нь загас агнуурын их нөөцтэй. == Түүх == Баян-Өлгий аймаг нь 1940 оны 8-р сард БНМАУ-ын Бага Хурлын шийдвэрээр байгуулагдсан. Өлгийг 1940 оны 9-р сарын 17-нд аймгийн анхдугаар хурлаас аймгийн төв болгон сонгон баталгаажуулжээ. Баян-Өлгий аймгийг анх байгуулахдаа [[Увс аймаг|Увс аймг]]аас Аймгийн төв болох [[Өлгий|Өлгий сум]]ыг мөн [[Цагааннуур сум|Цагааннуур]],[[Ногооннуур сум|Ногооннуур]],[[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат]] харин үлдсэн сумдын нутгийг [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]аас таслан байгуулжээ. Баян-Өлгий аймгийн яамнаас эхлээд тус аймгийн анх байгуулагдсан албан байгууллагууд цөөн байшин, 30-аад эсгий гэрт байрлаж байснаа хэдхэн сарын дараа тус тусын байр байшинтай болж, гар үйлдвэрлэлийн артель, хүнсний үйлдвэр, аж ахуйн газруудаа үүсгэн байгуулж Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 1940 оны 11 сар гэхэд 100 өрх, 400 хүн амтай болжээ. Өртөө аралд эртнээс улаачдын буудал байсан Хойлог /Цагааннуур/ын ширэгт 1931 онд Орос улстай худалдаа хийх дамжлага баазын суурь тавигдсанаар Ховд-Цагааннуурын авто өртөөний буудал ч Өлгий орчим байрласан зэрэг гол дөт салаа замын зангилаа, тус аймгийн хошуу, сумдын дунд цэгт оршдог, ой мод, өвс ургамлаар элбэг хожим ирээдүйд томоохон хот байгуулахад газрын гадаргуу, хөрс шороо нь хүртэл зохимжтой байжээ. 1950-иад оны дунд үеэс Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 7000 давж хотыг тохижуулах ажил урьд өмнөхөөс илүү эрчтэй өрнөж, цэнгэлдэх хүрээлэн, ХД театр, хүүхэд залуучуудын ордон, орон нутгийг судлах музей, барааны зах зэрэг томоохон байгууламжийг Өлгийн иргэд Бямба, Ням гаригт оройн цагаар шан харамж, цалин хөлс нэхэлгүй бүтээж байгуулсан. Аймгийн төвийн нийгэм эдийн засаг, соёл боловсролын өргөн цар хүрээ, хөгжил бадралыг үндэслэн 1956 оны 8-р сарын 1-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 4 тоот зарлигаар Өлгий хотын хороог байгуулжээ. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын шийдвэрээр 1961 онд дээрх хорооны байгууламж Өлгий хот болон өөрчлөгдөж тус хотын захиргаа 13 хэсгээс, 1964 оноос 4 хорооноос бүрдэх болж, 1990-ээд оны эхнээс сум, багийн системд шилжсэн юм. == Газар зүй == Баруун талаараа [[Алтайн нуруу]]ны хяр дагаж [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]]той 450 км, хойт талаараа [[Сийлхэмийн нуруу]] дагаж [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс]]тай 225 км, зүүн талаараа [[Увс]] аймагтай 165 км, зүүн ба урьд талаараа [[Ховд]] аймагтай 450 км нутгаар хиллэдэг. Далайн түвшнээс дээш 1301-4374 метрт оршино, нутаг дэвсгэрийн 95,3% нь 1600 метрээс дээш өндөрт байна. Аймгийн хамгийн өндөр цэг нь Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох [[Алтай Таван Богд]] уулын [[Хүйтэн оргил]] (4374 м) ба хамгийн нам цэг нь [[Баяннуур сум]]ын төв (1301 м) юм. Аймгийн нутаг дэвсгэр [[кайнозейн эрин]]ий дөрөвдөгч галавын үеийн [[гол]], [[мөрөн]], [[нуур]], [[ус]]ны ажиллагаагаар тогтсон [[элс]], [[шавар]], [[хайрга]] голлосон тунамалтай, [[уул]]ын [[хүрэн хөрс|хүрэн]] ба [[цайвар хүрэн хөрс]] зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог. [[Геологи-тектоник]]ийн мужлалын хувьд Монгол Алтайн атираат мужийн баруун ба баруун хойд хэсэгт оршдог юм. Даян, Хотон, Хоргын цэнгэг устай том, жижиг 80-аад нуур, 100 гаруй гол, горхи, 200 гаруй булаг, шандтай. [[Толбо нуур|Толбо]], [[Ачит нуур]] нь загасны агнуурын нөөцтэй. [[Ховд гол|Ховд]], [[Цагаан гол|Цагаан]], [[Согоог гол|Согоог]], [[Ёлт гол|Ёлт]], [[Сагсай гол|Сагсай]], [[Булган гол|Булган]], [[Ганц мод гол|Ганц мод]], [[Бөхмөрөн гол|Бөхмөрөн]] зэрэг томоохон голтой, Ховд гол 506 км урт урсдаг. [[Файл:Landscape in Bayan-Ölgii Aimag.jpg|thumb|250px|<!-- [[Landscape]] in Bayan-Ölgii Province. -->]] == Уур амьсгал == Аймгийн нутаг дэвсгэр нь байрлалаар дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгт багтдаг учир эх газрын [[эрс тэс уур амьсгал|эрс тэс уур амьсгалтай]]. Далайн түвшнээс их өндөрт оршдогоос сэрүүн уур амьсгалтай, хүрээлэн оршдог өндөр уулс гаднаас агаарын урсгалаар ирсэн чийгийг биедээ татдаг учир [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] өндөрлөг хэсэгт хур тунадасны жилийн дундаж хэмжээ 400-500 мм-д хүрдэг байна. Өөрөөр хэлбэл [[говь]], цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, өндөр уулын өвөрмөц уур амьсгал, эмзэг экосистемтэй. Салхины жилийн дундаж хурд 4-9 м/секунд хүрдэг. ==Хүн Ам == Баян-Өлгий аймгийн хүн ам нь 2021 оны байдлаар 112,836 бөгөөд нягтрал нь квадрат километр тутамд 2.5 хүн байна. {| class="wikitable sortable" |+Баян-Өлгий аймгийн хүн амын тоо<ref name=":0" /> !Он !Бүгд !Өсөлт/Бууралтын хувь |- |'''1944''' |38,765 | |- |'''1956''' |38,765 |7.7 |- |'''1963''' |47,838 |23.4 |- |'''1969''' |58,131 |21.5 |- |'''1979''' |71,372 |22.8 |- |'''1989''' |90,911 |27.4 |- |'''2000''' |91,579 |0.73 |- |'''2010''' |88,183 | -3.7 |- |'''2011''' |88,772 |0.7 |- |'''2012''' |90,511 |2 |- |'''2013''' |92,454 |2.1 |- |'''2014''' |95,151 |2.9 |- |'''2015''' |100,189 |5.3 |- |'''2016''' |100,172 |0 |- |'''2017''' |102,604 |2.4 |- |'''2018''' |105,090 |2.4 |- |'''2019''' |108,530 |3.3 |- |'''2020''' |110,597 |1.9 |- |'''2021''' |112,836 |2 |- |'''2023''' |116,615 |1.6 |} {| class="wikitable" |+ Баян-Өлгий аймгийн ястан угсаатнууд<ref name=":0">2020 оны тооллого</ref> |- ! {{highlight1}} | Ястан угсаатан ! {{highlight1}} | Эзлэх хувь |- | Казах || 91% |- | Урианхай || 5.6% |- | Халх || 0.9% |- | Дөрвөд || 0.9% |- | Тува || 0.8% |} ==Сумд== * [[Алтай сум (Баян-Өлгий)|Алтай сум]] * [[Алтанцөгц сум]] * [[Баяннуур сум (Баян-Өлгий)|Баяннуур сум]] * [[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат сум]] * [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган сум]] * [[Буянт сум (Баян-Өлгий)|Буянт сум]] * [[Дэлүүн сум]] * [[Ногооннуур сум]] * [[Цагааннуур (тосгон)|Цагааннуур тосгон]] * [[Сагсай сум]] * [[Толбо сум]] * [[Улаанхус сум]] * [[Цэнгэл сум]] * [[Өлгий|Өлгий хот]] == Ургамал, амьтан == [[Агь]], [[таана]], [[хөмүүл]], [[шаваг]], [[шарилж]] , [[ерхөг]], [[хиаг]], [[хазаар өвс]], [[харгана]], [[хялгана]], [[бударган]]а зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд [[үхрийн нүд]], [[хад (жимсгэнэ)|хад]], [[гүзээлзгэнэ]], [[тошлой]] зэрэг зэрлэг жимсгэнэ ургадаг. Ой нь уулсын зөвхөн сүүдэр хажууг бүрхэн, өвөр хажуугаар хээрийн ургамал тархсан, уулархаг нутгаар [[вансэмбэрүү]], [[бадамлянхуа]], [[алтан гагнуур]], [[чихэр өвс]], [[бамбай]], [[башиг]], [[чийгийн давирхай]], [[таван салаа]], [[нохойн хошуу]] зэрэг [[эмийн ургамал]] ургадаг боловч үйлдвэрлэлийн аргаар өргөн ашиглаагүй байна. 300 гаруй [[сээр нуруутан]] байгаагийн дотор 11 зүйлийн [[хэвлээр явагч]], 8 зүйл [[загас]] бүртгэгдсэн байна. Дэлхийд ховордсон [[аргаль]], [[янгир]], [[ирвэс]], [[шилүүс]] зэрэг амьтдаас гадна [[чоно]], [[үнэг]], [[суусар]], [[тарвага]] ,[[туулай]], [[үен]] зэрэг ан амьтад, [[харцага]], [[ёл]], [[бүргэд]], [[сар (шувуу)|сар]], [[тоншуул]], [[хун]], [[хотон]], [[хойлог]], [[алтан гургалдай]], [[галуу]], [[нугас]] зэрэг жигүүртэн шувуудтай. == Эдийн засaг == Эдийн засгийн гол салбар нь [[мал аж ахуй]] бөгөөд 1,4 сая [[мал|малтай]], [[тариалан]] сул хөгжсөн байна. [[Аж үйлдвэр|Аж үйлдвэрийн]] хөгжил дорой боловч [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйн]] гаралтай түүхий эдийг боловсруулах салбарт тэргүүлэх ач холбогдол өгч хөгжүүлэх боломжтой, [[төмөр зам]], хатуу хучилттай [[авто зам|авто замгүй]], [[холбоо харилцаа|холбоо]], [[агаарын тээвэр|агаарын]] болон [[авто тээвэр|авто тээврийн үйлчилгээ]] харьцангуй илүү хөгжсөн. Хэтийн төлөв сайтай [[алт]]ны 6 үндсэн илрэл, 5 шороон хуримтлалын зангилаа хэсэг буюу талбайг тогтоосон нь ойрын жилүүдэд эрэл-үнэлгээ, хайгуул хийж, [[алт]] олборлолтын салбарыг хөгжүүлэн, үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх бололцоотой боловч байгалийн нөөц, баялгийн судалгааг бүрэн хийгээгүй байна. Төсвийн урсгал зардлын 30 гаруй хувийг өөрийн орлогоор, үлдсэн хэсгийг улсын татаасаар бүрдүүлдэг, төсөв санхүүгийн чадавх сул юм. Аймгийн [[байгаль орчин]] нь унаган төрхөөрөө үндсэндээ хадгалагдсан, ус, хөрс, агаар бохирдуулах уул уурхай, [[химийн үйлдвэр]] хөгжөөгүй, малын тоо бэлчээрийн даацнаас хэтэрч, бэлчээр талхлагдан, цөлжих нөхцөл бүрдсэн байна. Байгалийн хязгаарлагдмал нөөц, баялгийг үнэ төлбөргүй ашигладаг үрэлгэн хэв шинжээс бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, үйлчилгээний үнэд байгалийн өртгийг тусгаж, байгалийн даацад зохицон амьдрах хөгжлийн шинэ хандлагад шилжих арга замыг сонгон хөгжих чиг хандлага нь аймгийн хөгжлийн гол стратеги болж байна. ==Алдартай хүмүүс== ====Жүжигчин, найруулагчид ==== *Рамишийн Асай, Ардын эмч, доктор, профессор Улаанхус сум (Баян-Өлгий) *Билэгтийн Цээхээ, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Буянт сум (Баян-Өлгий) *[[Банзарын Дамчаа]], Монгол Улсын Ардын жүжигчин, [[Буянт сум (Баян-Өлгий)]] *Б.Хайжамал "Монгол Улсын Ардын жүжигчин", Булган сум ( Баян-Өлгий) *Б. Базилхаан Монгол улсын гавьяат, доктор, профессор *А. Монголхан - Монгол улсын Ардын жүжигчин, БНМАУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн ( Толбо сум) == Засаг дарга<ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |title=Үе үеийн Засаг дарга нар – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055625/https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |url-status=dead }}</ref> == # Бажийн Хаби (1940-1942) # А.Бэгзжав (1942-1943) # Дүзелбайн Женисхан (1944-1950) # Мухамадийн Хурманхан (1951-1952) # Б.Шагдар (1952-1954) # Мухамадийн Хурманхан (1954-1955) # Шабийн Хабдыл (1956-1959) # Жуанганы Рым (1959-1970) # Асханбайн Сарай (1970-1978) # Кусбекийн Хызырхан (1978-1989) # Таягийн Даваажав (1989-1990) # [[Күнтуганы Мизамхан]] (1990-1996) # Кыдырийн Мейрам (1996-2000) # Хавдисламын Баделхан (2000-2004) # Омарын Хавсатар (2005-2007) # Сакейн Хавал (2007-2012) # Хузкейн Дармен (2012-2016) # Айыпийн Гылымхан (2016-2020) # Далелийн Бауыржан (2020-2024) # Есентайн Зангар (2024-) ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Bayan-Ölgii Aimag|Баян-Өлгий аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20141205163635/http://www.bayan-olgii.gov.mn/ Баян-Өлгий аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Баян-Өлгий аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] 6esr7loiw75padfs0j23xyyoybcjn6b 869843 869831 2026-09-16T08:21:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 869843 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хамгийн баруун аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баян-Өлгий аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = aimag.jpg | image_alt = | image_caption = [[Өлгий|Өлгий хот]] | image_flag = Mn flag bayan olgiy aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa bayan olgiy aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayan-Ölgii in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|48|18|N|89|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1939 | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Өлгий]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = Есентайн Зангар <ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |title=Аймгийн Засаг даргын тухай – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524093448/https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |url-status=dead }}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 45704.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1710 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 109,038 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 734 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 6,710,756 <br />US$ 1,967 (2023) | timezone1 = UTC+7 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)142 | registration_plate = БӨ_ | iso_code = MN-071 | website = {{URL|www.bayan-olgii.gov.mn}} | footnotes = }} '''Баян-Өлгий''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}) нь, [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] баруун хэсэгт орших [[Монгол Улсын аймгууд|аймгийн нэг]] юм. Аймгийн төв нь [[Өлгий]] хот бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1636 километр зайтай оршдог. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 45.8 мянган хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн амын тоо 118,275. Малын тоо толгой 2021 оны дүнгээр 2,379,000. Тус аймаг нь 1940 онд байгуулагдсан. Хүн амын ихэнх нь [[Казахууд|хасаг]] суугуул иргэд бөгөөд халх, урианхай, тува иргэд хамт амьдардаг. Өндөрлөг газар оршдог учраас уур амьсгал ерөнхийдөө сэрүүн байдаг. Даян, Хотон, [[Хорго нуур|Хорго]] гэх мэт цэнгэг уст 80 гаруй нууртай. Ховд, Цагаан, Согоот, Ёлт гэх мэт 100 гаруй гол горхи, 200 гаруй булаг шандтай. [[Ховд гол]] нь 506 километр үргэлжилдэг. Толбо, Ачит нуур нь загас агнуурын их нөөцтэй. == Түүх == Баян-Өлгий аймаг нь 1940 оны 8-р сард БНМАУ-ын Бага Хурлын шийдвэрээр байгуулагдсан. Өлгийг хотыг 1940 оны 9-р сарын 17-нд аймгийн анхдугаар хурлаас аймгийн төв болгон сонгон баталгаажуулжээ. Баян-Өлгий аймгийг анх байгуулахдаа [[Увс аймаг|Увс аймг]]аас Аймгийн төв болох [[Өлгий|Өлгий сум]]ыг мөн [[Цагааннуур сум|Цагааннуур]],[[Ногооннуур сум|Ногооннуур]],[[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат]] харин үлдсэн сумдын нутгийг [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]аас таслан байгуулжээ. Баян-Өлгий аймгийн яамнаас эхлээд тус аймгийн анх байгуулагдсан албан байгууллагууд цөөн байшин, 30-аад эсгий гэрт байрлаж байснаа хэдхэн сарын дараа тус тусын байр байшинтай болж, гар үйлдвэрлэлийн артель, хүнсний үйлдвэр, аж ахуйн газруудаа үүсгэн байгуулж Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 1940 оны 11 сар гэхэд 100 өрх, 400 хүн амтай болжээ. Өртөө аралд эртнээс улаачдын буудал байсан Хойлог /Цагааннуур/ын ширэгт 1931 онд Орос улстай худалдаа хийх дамжлага баазын суурь тавигдсанаар Ховд-Цагааннуурын авто өртөөний буудал ч Өлгий орчим байрласан зэрэг гол дөт салаа замын зангилаа, тус аймгийн хошуу, сумдын дунд цэгт оршдог, ой мод, өвс ургамлаар элбэг хожим ирээдүйд томоохон хот байгуулахад газрын гадаргуу, хөрс шороо нь хүртэл зохимжтой байжээ. 1950-иад оны дунд үеэс Өлгийд оршин суугчдын тоо 7000 давж хотыг тохижуулах ажил урьд өмнөхөөс илүү эрчтэй өрнөж, цэнгэлдэх хүрээлэн, ХД театр, хүүхэд залуучуудын ордон, орон нутгийг судлах музей, барааны зах зэрэг томоохон байгууламжийг Өлгийн иргэд Бямба, Ням гаригт оройн цагаар шан харамж, цалин хөлс нэхэлгүй бүтээж байгуулсан. Аймгийн төвийн нийгэм эдийн засаг, соёл боловсролын өргөн цар хүрээ, хөгжил бадралыг үндэслэн 1956 оны 8-р сарын 1-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 4 тоот зарлигаар Өлгий хотын хороог байгуулжээ. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын шийдвэрээр 1961 онд дээрх хорооны байгууламж Өлгий хот болон өөрчлөгдөж тус хотын захиргаа 13 хэсгээс, 1964 оноос 4 хорооноос бүрдэх болж, 1990-ээд оны эхнээс сум, багийн системд шилжсэн юм. == Газар зүй == Баруун талаараа [[Алтайн нуруу]]ны хяр дагаж [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]]той 450 км, хойт талаараа [[Сийлхэмийн нуруу]] дагаж [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс]]тай 225 км, зүүн талаараа [[Увс]] аймагтай 165 км, зүүн ба урьд талаараа [[Ховд]] аймагтай 450 км нутгаар хиллэдэг. Далайн түвшнээс дээш 1301-4374 метрт оршино, нутаг дэвсгэрийн 95,3% нь 1600 метрээс дээш өндөрт байна. Аймгийн хамгийн өндөр цэг нь Монгол Улсын хамгийн өндөр цэг болох [[Алтай Таван Богд]] уулын [[Хүйтэн оргил]] (4374 м) ба хамгийн нам цэг нь [[Баяннуур сум]]ын төв (1301 м) юм. Аймгийн нутаг дэвсгэр [[кайнозейн эрин]]ий дөрөвдөгч галавын үеийн [[гол]], [[мөрөн]], [[нуур]], [[ус]]ны ажиллагаагаар тогтсон [[элс]], [[шавар]], [[хайрга]] голлосон тунамалтай, [[уул]]ын [[хүрэн хөрс|хүрэн]] ба [[цайвар хүрэн хөрс]] зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог. [[Геологи-тектоник]]ийн мужлалын хувьд Монгол Алтайн атираат мужийн баруун ба баруун хойд хэсэгт оршдог юм. Даян, Хотон, Хоргын цэнгэг устай том, жижиг 80-аад нуур, 100 гаруй гол, горхи, 200 гаруй булаг, шандтай. [[Толбо нуур|Толбо]], [[Ачит нуур]] нь загасны агнуурын нөөцтэй. [[Ховд гол|Ховд]], [[Цагаан гол|Цагаан]], [[Согоог гол|Согоог]], [[Ёлт гол|Ёлт]], [[Сагсай гол|Сагсай]], [[Булган гол|Булган]], [[Ганц мод гол|Ганц мод]], [[Бөхмөрөн гол|Бөхмөрөн]] зэрэг томоохон голтой, Ховд гол 506 км урт урсдаг. [[Файл:Landscape in Bayan-Ölgii Aimag.jpg|thumb|250px|<!-- [[Landscape]] in Bayan-Ölgii Province. -->]] == Уур амьсгал == Аймгийн нутаг дэвсгэр нь байрлалаар дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгт багтдаг учир эх газрын [[эрс тэс уур амьсгал|эрс тэс уур амьсгалтай]]. Далайн түвшнээс их өндөрт оршдогоос сэрүүн уур амьсгалтай, хүрээлэн оршдог өндөр уулс гаднаас агаарын урсгалаар ирсэн чийгийг биедээ татдаг учир [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] өндөрлөг хэсэгт хур тунадасны жилийн дундаж хэмжээ 400-500 мм-д хүрдэг байна. Өөрөөр хэлбэл [[говь]], цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, өндөр уулын өвөрмөц уур амьсгал, эмзэг экосистемтэй. Салхины жилийн дундаж хурд 4-9 м/секунд хүрдэг. ==Хүн Ам == Баян-Өлгий аймгийн хүн ам нь 2021 оны байдлаар 112,836 бөгөөд нягтрал нь квадрат километр тутамд 2.5 хүн байна. {| class="wikitable sortable" |+Баян-Өлгий аймгийн хүн амын тоо<ref name=":0" /> !Он !Бүгд !Өсөлт/Бууралтын хувь |- |'''1944''' |38,765 | |- |'''1956''' |38,765 |7.7 |- |'''1963''' |47,838 |23.4 |- |'''1969''' |58,131 |21.5 |- |'''1979''' |71,372 |22.8 |- |'''1989''' |90,911 |27.4 |- |'''2000''' |91,579 |0.73 |- |'''2010''' |88,183 | -3.7 |- |'''2011''' |88,772 |0.7 |- |'''2012''' |90,511 |2 |- |'''2013''' |92,454 |2.1 |- |'''2014''' |95,151 |2.9 |- |'''2015''' |100,189 |5.3 |- |'''2016''' |100,172 |0 |- |'''2017''' |102,604 |2.4 |- |'''2018''' |105,090 |2.4 |- |'''2019''' |108,530 |3.3 |- |'''2020''' |110,597 |1.9 |- |'''2021''' |112,836 |2 |- |'''2023''' |116,615 |1.6 |} {| class="wikitable" |+ Баян-Өлгий аймгийн ястан угсаатнууд<ref name=":0">2020 оны тооллого</ref> |- ! {{highlight1}} | Ястан угсаатан ! {{highlight1}} | Эзлэх хувь |- | Казах || 91% |- | Урианхай || 5.6% |- | Халх || 0.9% |- | Дөрвөд || 0.9% |- | Тува || 0.8% |} ==Аймгийн сумд== * [[Алтай сум (Баян-Өлгий)|Алтай сум]] * [[Алтанцөгц сум]] * [[Баяннуур сум (Баян-Өлгий)|Баяннуур сум]] * [[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат сум]] * [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган сум]] * [[Буянт сум (Баян-Өлгий)|Буянт сум]] * [[Дэлүүн сум]] * [[Ногооннуур сум]] * [[Цагааннуур (тосгон)|Цагааннуур тосгон]] * [[Сагсай сум]] * [[Толбо сум]] * [[Улаанхус сум]] * [[Цэнгэл сум]] * [[Өлгий|Өлгий хот]] == Ургамал, амьтан == [[Агь]], [[таана]], [[хөмүүл]], [[шаваг]], [[шарилж]] , [[ерхөг]], [[хиаг]], [[хазаар өвс]], [[харгана]], [[хялгана]], [[бударган]]а зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд [[үхрийн нүд]], [[хад (жимсгэнэ)|хад]], [[гүзээлзгэнэ]], [[тошлой]] зэрэг зэрлэг жимсгэнэ ургадаг. Ой нь уулсын зөвхөн сүүдэр хажууг бүрхэн, өвөр хажуугаар хээрийн ургамал тархсан, уулархаг нутгаар [[вансэмбэрүү]], [[бадамлянхуа]], [[алтан гагнуур]], [[чихэр өвс]], [[бамбай]], [[башиг]], [[чийгийн давирхай]], [[таван салаа]], [[нохойн хошуу]] зэрэг [[эмийн ургамал]] ургадаг боловч үйлдвэрлэлийн аргаар өргөн ашиглаагүй байна. 300 гаруй [[сээр нуруутан]] байгаагийн дотор 11 зүйлийн [[хэвлээр явагч]], 8 зүйл [[загас]] бүртгэгдсэн байна. Дэлхийд ховордсон [[аргаль]], [[янгир]], [[ирвэс]], [[шилүүс]] зэрэг амьтдаас гадна [[чоно]], [[үнэг]], [[суусар]], [[тарвага]] ,[[туулай]], [[үен]] зэрэг ан амьтад, [[харцага]], [[ёл]], [[бүргэд]], [[сар (шувуу)|сар]], [[тоншуул]], [[хун]], [[хотон]], [[хойлог]], [[алтан гургалдай]], [[галуу]], [[нугас]] зэрэг жигүүртэн шувуудтай. == Эдийн засaг == Эдийн засгийн гол салбар нь [[мал аж ахуй]] бөгөөд 1,4 сая [[мал|малтай]], [[Газар тариалан|тариалан]] сул хөгжсөн байна. [[Аж үйлдвэр|Аж үйлдвэрийн]] хөгжил дорой боловч [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйн]] гаралтай түүхий эдийг боловсруулах салбарт тэргүүлэх ач холбогдол өгч хөгжүүлэх боломжтой, [[төмөр зам]], хатуу хучилттай [[авто зам|авто замгүй]], [[холбоо харилцаа|холбоо]], [[агаарын тээвэр|агаарын]] болон [[авто тээвэр|авто тээврийн үйлчилгээ]] харьцангуй илүү хөгжсөн. Хэтийн төлөв сайтай [[алт]]ны 6 үндсэн илрэл, 5 шороон хуримтлалын зангилаа хэсэг буюу талбайг тогтоосон нь ойрын жилүүдэд эрэл-үнэлгээ, хайгуул хийж, [[алт]] олборлолтын салбарыг хөгжүүлэн, үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх бололцоотой боловч байгалийн нөөц, баялгийн судалгааг бүрэн хийгээгүй байна. Төсвийн урсгал зардлын 30 гаруй хувийг өөрийн орлогоор, үлдсэн хэсгийг улсын татаасаар бүрдүүлдэг, төсөв санхүүгийн чадавх сул юм. Аймгийн [[байгаль орчин]] нь унаган төрхөөрөө үндсэндээ хадгалагдсан, ус, хөрс, агаар бохирдуулах уул уурхай, [[химийн үйлдвэр]] хөгжөөгүй, малын тоо бэлчээрийн даацнаас хэтэрч, бэлчээр талхлагдан, цөлжих нөхцөл бүрдсэн байна. Байгалийн хязгаарлагдмал нөөц, баялгийг үнэ төлбөргүй ашигладаг үрэлгэн хэв шинжээс бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, үйлчилгээний үнэд байгалийн өртгийг тусгаж, байгалийн даацад зохицон амьдрах хөгжлийн шинэ хандлагад шилжих арга замыг сонгон хөгжих чиг хандлага нь аймгийн хөгжлийн гол стратеги болж байна. ==Алдартай хүмүүс== ====Жүжигчин, найруулагчид ==== *Рамишийн Асай, Ардын эмч, доктор, профессор Улаанхус сум (Баян-Өлгий) *Билэгтийн Цээхээ, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Буянт сум (Баян-Өлгий) *[[Банзарын Дамчаа]], Монгол Улсын Ардын жүжигчин, [[Буянт сум (Баян-Өлгий)]] *Б.Хайжамал "Монгол Улсын Ардын жүжигчин", Булган сум ( Баян-Өлгий) *Б. Базилхаан Монгол улсын гавьяат, доктор, профессор *А. Монголхан - Монгол улсын Ардын жүжигчин, БНМАУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн ( Толбо сум) == Засаг дарга<ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |title=Үе үеийн Засаг дарга нар – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055625/https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |url-status=dead }}</ref> == # Бажийн Хаби (1940-1942) # А.Бэгзжав (1942-1943) # Дүзелбайн Женисхан (1944-1950) # Мухамадийн Хурманхан (1951-1952) # Б.Шагдар (1952-1954) # Мухамадийн Хурманхан (1954-1955) # Шабийн Хабдыл (1956-1959) # Жуанганы Рым (1959-1970) # Асханбайн Сарай (1970-1978) # Кусбекийн Хызырхан (1978-1989) # Таягийн Даваажав (1989-1990) # [[Күнтуганы Мизамхан]] (1990-1996) # Кыдырийн Мейрам (1996-2000) # [[Хавдисламын Баделхан]] (2000-2004) # Омарын Хавсатар (2005-2007) # [[Сакейн Хавал]] (2007-2012) # Хузкейн Дармен (2012-2016) # Айыпийн Гылымхан (2016-2020) # [[Далелийн Бауыржан]] (2020-2024) # Есентайн Зангар (2024-) ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Bayan-Ölgii Aimag|Баян-Өлгий аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20141205163635/http://www.bayan-olgii.gov.mn/ Баян-Өлгий аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Баян-Өлгий аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] qijhbc6vnp1qpmxuitg7jzl2dm8lpk9 0 2655 869804 860826 2026-09-16T04:10:43Z Chongkian 21163 869804 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Хэнтий аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Smile and have a happy day Khentii Aimag Family - skyline.jpg | image_alt = Puffy white clouds roll over lush green hills. | image_caption = | image_flag = Khentii aimag Flag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa khentii aimag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Khentii in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47|19|N|110|39|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1923}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Чингис (хот)|Чингис]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 80325.08 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 78,792 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)156 | iso_code = MN-039 | registration_plate = ХЭ_ | website = {{URL|khentii.mn}} | footnotes = | official_name = }} '''Хэнтий''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}} – ''хэнтэи'') — [[Монгол Улс]]ын [[аймаг]]. == Ерөнхий тойм == Хэнтий аймаг [[1923 он|1923]] онд байгуулагдсан. Газар нутгийн хэмжээ - 80,312 км² (21 аймгаас 9-р том<ref name="Report2008"/>). 2008 оны тооцоогоор хүн амын тоо - 73608 (21 аймгаас 14-р их<ref name="Report2008"/>). Засаг захиргааны төв - [[Чингис_хот|Чингис]] хот. Аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд 18 [[сум]], 5 тосгон 89 багтай. [[Хэнтийн нуруу]]ны нэрнээс аймгийн нэр өгөгджээ. Эзэн [[Чингис хаан]]ы төрж өссөн олон газар энэ аймгийн нутагт бий. Хэнтий аймаг [[Монгол улс|Монгол орны]] дорно умар биед оршино. Хэрэглээний бүсчлэлээр [[зүүн бүс]]т хамаарна. Хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]тай ([[Өвөр Байгалийн хязгаар]]) хил залгана. Улс дотор [[Дорнод]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Дорноговь]], [[Говьсүмбэр]], [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] гэх 6 аймаг, улсын нийслэлийн [[Багануур]] дүүрэгтэй хаяална. == Газар орны тойм == Аймгийн баруун талаар [[Хэнтийн нуруу]]ны зүүн хошуу сунайна. Нуруунд төрийн тахилгат [[Бурхан Халдун]] уул байдаг. Нурууны араас [[Онон гол]], өврөөс аймгийн урд талаар хөндлөн урсдаг [[Хэрлэн гол]] эх авдаг. Хан Хэнтийн дархан цаазат газар [[Бурхан Халдун]] болон түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг нь [[Юнеско]]-гийн Дэлхийн өвд бүртгэлтэй. == Хүн амын тойм == Хэнтий аймгийн хүн амын тоо 2000 онд 70,946 байсан бол 2010 оны тооллогоор нийт хүн ам нь 65,811, суурин хүн ам нь 65,335 болж буурчээ.<ref name="Тооллого2010">[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллогын үр дүн]</ref> Энэ тоогоор бол Монгол улсын 13-р олон хүн амтай аймаг гэж үзэгдэнэ. 2007 оны үед хүн амын нягтрал 0.89 (21 аймгаас 14-р шигүү<ref name="Report2008"/>) байв. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь [[Монгол үндэстэн]]. 2000 оны тооллогын дүнгээр олонх [[Халх ястан|Халх ястнаас]] (нийт хүн амын 86.5%) гадна [[Буриад ястан]] онцлохуйц олноор (6,223 буюу 8.8%) оршин суудаг гэжээ.<ref name="Report2008"/> 2010 онд гадаад улсын харьяат иргэн 580 хүн тоологдсон нь хүн амын 0.8% болж байгаа юм.<ref name="Тооллого2010"/> == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Mongolia Khentii sum map-mn-de.png|thumb|right|280px|Сумдын газрын зураг]] Хэнтий аймгийн нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд дээд түвшинд 17 [[сум]], дэд түвшинд 83 [[баг]]т хуваагддаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |title=Хэнтий статистик (2005-2010) |access-date=2012-03-15 |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919155037/http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |url-status=dead }}</ref> Хүн ам олонтой 3 [[суурин газар]]тай. Тухайлбал, Хэрлэн суманд харьяалагддаг аймгийн төв [[Чингис хот|Чингис]] хот 17164, Бор-Өндөр сум буюу [[Бор-Өндөр]] тосгон 8080, Батноров суманд харьяалагдах [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон 2413 хүн амтай.<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/bag,horoogoor.pdf 2010 оны хүн амын улсын тооллого] (баг, хорооны түвшнээр)</ref> [[Файл:Delun-Boldog_2.JPG|thumb|280px|Дадал сум, [[Дэлүүн Болдог]]]] {| class="wikitable sortable" |- |+ |- ! Сумын нэр ! width="100"|Хүн ам (2008)<ref name="Report2008">Хэнтий аймгийн Статистикийн хэлтэс. 2008 оны тайлан {{Webarchiv|url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x402.xls |wayback=20110722221444 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 21:18:15 InternetArchiveBot }}</ref> ! width="100"|Суурин<br />хүн ам<br />(2010)<ref name="Census2010_sum">[http://www.toollogo2010.mn/doc/sum,duurgeer.pdf Монгол Улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн: Монгол улсад оршин суугаа Монгол улсын харьяат иргэдийн тоо] (сум, дүүргээр)</ref> ! width="100"|Хүн ам (2022) ! width="100"|Нутаг дэвсгэр (км²) ! width="100"|Хүн амын нягтрал (хүн/км²) |- | [[Батноров сум|Батноров]]* || 2,833||2,693|| 5,717 ||4,968||0.54 |- | [[Батширээт сум|Батширээт]] || 2,092||2,086|| 2,380 ||7,018||0.30 |- | [[Баян-Адрага сум|Баян-Адрага]] || 2,429||2,205|| 2,589 ||3,021||0.73 |- | [[Баянхутаг сум|Баянхутаг]] || 1,949||1,656|| 2,501 ||6,029||0.27 |- | [[Баянмөнх сум|Баянмөнх]] || 1,532||1,347|| 1,772 ||2,540||0.53 |- | [[Баян-Овоо сум (Хэнтий)|Баян-Овоо]] || 1,765||1,581|| 2,005 ||3,381||0.47 |- | [[Биндэр сум|Биндэр]] || 3,784||3,455|| 4,179 ||5,386||0.64 |- | [[Дадал сум|Дадал]] || 2,667||2,612|| 3,185 ||4,727||0.55 |- | [[Дархан сум|Дархан]] || 1,899||1,549|| 2,124 ||4,455||0.35 |- | [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан]] || 2,353||2,040|| 2,491 ||3,986||0.51 |- | [[Галшар сум|Галшар]] || 2,074||1,807|| 2238 ||6,676||0.27 |- | [[Жаргалтхаан сум|Жаргалтхаан]] || 1,926||1,831|| 2,259 ||2,752||0.67 |- | [[Хэрлэн сум|Хэрлэн]] ** || 17,154||19,000|| 24,418 ||3,788||5.02 |- | [[Мөрөн сум (Хэнтий)|Мөрөн]] || 1,934||1,326|| 1,948 ||2,196||0.60 |- | [[Норовлин сум|Норовлин]] || 2,341||2,254|| 2,887 ||5,334||0.42 |- | [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] || 5,148||5,156|| 5,893 ||10,877||0.47 |- | [[Цэнхэрмандал сум|Цэнхэрмандал]] || 1,447||2,004|| 2,151 ||3,177||0.63 |- | [[Бор-Өндөр сум|Бор-Өндөр ]] ||-|| 8,661 ||8897 || 144 || - |- |} :^* - Тоонд [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон багтаагүй. :^** - Тоонд [[Чингис хот|Чингис]] хот багтсан. == Эх сурвалж == {{reflist}} ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Khentii Aimag|Архангай аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20120316155411/http://www.khentii.gov.mn/main/ khentii.mn] - Хэнтий аймгийн засаг захиргааны газраас эрхлэн хөтөлдөг цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120313085314/http://www.khentii.com/ khentii.com] - Хан Хэнтий нутаг минь сүлжээ {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Хэнтийн сумууд}} [[Ангилал:Хэнтий аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] fkltp43ib5h8vohli1dqcmyqstwagpg 0 2854 869809 825580 2026-09-16T04:15:16Z Chongkian 21163 869809 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль | нэр = Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль | эххэлдээрх_нэр = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ ‍ᠤᠨ<br />ᠪᠣᠯᠪᠠᠰᠤᠷᠠᠯ ‍ᠤᠨ<br />ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠰᠣᠷᠭᠠᠭᠣᠯᠢ|font-size=1.8em}} | эх_хэл = Mongolian | зураг = Mongolian National University of Education (2025).jpg | image_size = 200px | image_alt = | caption = | latin_name = | other_name = <!-- or: | other_names = --> | former_name = <!-- or: | former_names = MSUE- Mongolian State University of Education-> | motto = Creative Teachers are the key to development. | motto_lang = | mottoeng = | байгуулагдсан = {{Start date and age|1951}} | closed = <!-- {{end date|YYYY}} --> | төрөл = Улсын сургууль | parent = | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = | president = Ж.Батбаатар | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor= | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = 523 | administrative_staff =383 | students = 13,500 | undergrad = 11,590 (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.meds.gov.mn/?p=6254|title = Боловсрол, шинжлэх ухааны яам &#124; эхлэл}}</ref> | postgrad = 1,386 (2020) | doctoral = 169 (2020) | other = | city = [[Улаанбаатар]] | state = | province = | country = | campus = Улаанбаатар (төв)<br>[[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]], [[Архангай]] | language = | free_label = | free = | товчлол = МУБИС | colors = <!-- or: | colours = --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!-- or: | athletics_nicknames = --><!-- or: | sports_nickname = --><!-- or: | sports_nicknames = --> | mascot = <!-- or: | mascots = --> | sporting_affiliations = | affiliations = Монголын их, дээд сургуулиудын консорциум (МИДСК) | цахим_хаяг = [https://www.msue.edu.mn/ www.msue.edu.mn] | logo = | footnotes = }} '''Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль''' ('''МУБИС''') нь [[Монгол улс|Монгол улсын багш бэлтгэдэг тэргүүлэх их]] [[Их сургууль|сургууль]] юм. == Түүх == МУБИС анх БНМАУ-ын "Багш бэлтгэх түр курс" нэртэйгээр 1922 онд байгуулагдаж, тухайн үеийн ард олныг бичиг үсэгт сургах, соён гэгээрүүлэх багш нарыг бэлтгэж эхэлсэн байдаг. Харин 1951 оноос албан ёсоор Улсын багшийн институт, 1957 оноос Улсын багшийн дээд сургууль, 1990 оноос Улсын багшийн их сургууль, 2003 оноос Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулж байна. МУБИС орчин цагийн боловсролын салбарыг үүсэж хөгжихөд чухал хувь нэмэр оруулсан төдийгүй төгсөгчдөөс төр нийгмийн зүтгэлтэн, хөдөлмөрийн баатар, алдар гавьяатнууд олон зуугаараа мэндэлсэн юм. МУБИС-ийн эрдмийн хамт олон улс орныхоо өрсөлдөх чадвар, хөгжил дэвшлийг бүтээгч шинэ үеийн багш, инновац хөгжүүлэгч, энтрепренер сэтгэгчдийг бэлтгэхийг зорин ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН БОЛОВСРОЛЫН ИХ СУРГУУЛЬ |url=https://msue.edu.mn/ |access-date=2025-01-15 |website=msue.edu.mn}}</ref> Өнөөдрийн байдлаар бакалаврын түвшинд 43 мэргэжлээр 11000 оюутан, магистр, докторын түвшинд 9000 орчим суралцагчид, 1500 гаруй гадаад оюутан, 900 орчим багш профессор, ажилтан ажилчидтай үйл ажиллагаа явуулж байна. МУБИС бүрэлдэхүүний 7, орон нутагт салбар 2 сургууль, ерөнхий боловсролын сургууль гээд нийт 10 бүрэлдэхүүнтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж буй төрийн өмчит, тэргүүлэх их сургуулийн нэг. Тус сургуулийн профессор багш, судлаачид 2022-2023 онд Web of science, Scopus бүртгэлтэй сэтгүүлд эрдэм шинжилгээний 54 өгүүлэл хэвлүүлсэн бөгөөд 2023 оны байдлаар гадаадын Erasmus, UNISEF, ADB, JAICA, DANIDA, Нээлттэй нийгэм форум 17, ШУТ сан 5 зэрэг дотоодын нийт 62 төсөлд МУБИС-ийн багш нар ажиллаж байна.   МУБИС улсдаа тэтгэлэгт хөтөлбөрөөр тэргүүлдэг бөгөөд Монгол Улсын Засгийн газрын болон МУБИС-ийн нэрэмжит нийт 8 тэтгэлгийг жил бүр элсэгчдэдээ олгодог. Мөн оюутанд чиглэсэн сайн дурын үйл ажиллагаа, эрдэм шинжилгээ, судалгаа, хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа, хөдөлмөр эрхлэлт зэрэг ажлуудыг тогтмол зохион байгуулдаг. МУБИС 252000 номын сан хөмрөг бүхий 5 салбар номын сан, 2950 оюутны багтаамж бүхий 11 оюутны дотуур байрын үйл ажиллагаа явуулж байна. МУБИС олон улсын магадлан итгэмжлэлийн ASIIN, ACQUIN байгууллагаар сургалтын 8 хөтөлбөр, Боловсролын магадлан итгэмжлэлийн үндэсний зөвлөлөөр 30 хөтөлбөрийг магадлан итгэмжлүүлээд байна. Гадаад харилцааны хувьд 14 улсын 90 их дээд сургууль, боловсролын байгууллагатай хамтын ажиллагааны гэрээтэй бөгөөд БНСУ, БНХАУ, Япон улс, ОХУ, АНУ, Польш улс, ХБНГУ, БНФУ, Австралийн холбооны улсын их сургуулиудтай оюутан солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Үүнээс БНХАУ-ын 9 их, дээд сургуультай 10 мэргэжлээр хамтарсан хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна. Төгсөгчид 100% ажлын байраар хангагддаг байна. '''МУБИС-ийн албан ёсны веб сайт:''' https://msue.edu.mn/ == Бүтэц, зохион байгуулалт, удирдлага == '''Бүрэлдэхүүний 7 сургууль:''' * Багшийн сургууль * Биеийн тамирын сургууль * Боловсрол судлалын сургууль * Дүрслэх урлаг, технологийн сургууль * Математик, байгалийн ухааны сургууль * Нийгэм, хүмүүнлэгийн ухааны сургууль * Сургуулийн өмнөх боловсролын сургууль '''Салбар 2 сургууль:''' * Архангай аймаг дахь салбар сургууль * Баян-Өлгий аймаг дахь салбар сургууль '''Лицей сургууль:''' * МУБИС-ийн харьяа ерөнхий боловсролын сургууль '''Удирдлагын баг:''' * МУБИС-ийн Ректор, профессор Ж.Батбаатар * Сургалт, хамтын ажиллагаа эрхэлсэн проректор, доктор Д.Соронзон * Эрдэм шинжилгээ, хамтын ажиллагаа эрхэлсэн проректор, профессор Б.Хоролдагва * Захиргаа, хүний нөөцийн газрын захирал, дэд профессор Л.Мөнхтуяа * Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газрын захирал Д.Тогтохбаяр == Захирлууд == # [[Түнжингийн Машлай]] /1951-1956 онд УБИС-ын захирал, 1965-1966 онд дэд захирал/. # Шагдарсүрэнгийн Бат-Өлзийт /1956-1957/ # Дэнзэнгийн Гомбосүрэн /1957-1960/ # Төмөрийн Балдан /1960-1968 онд УБДС-ийн захирал/ # [[Батын Дашжамц]] /1968-1975 онд УБДС-ийн ректор/ # [[Оролжавын Отгонсүрэн]] /1975-1990 онд/ # [[Цэгмидийн Цэвээн]] /1990-1991/ # [[Бэгзийн Чулуундорж]] /1991-1996/ # [[Сэрээнэнгийн Тогмид]] /1996-2003/ # [[Бадрахын Жадамба]] /2003-2014/ # Даваасүрэнгийн Мөнхжаргал /2014-2016/ # Дашдоржийн Мандах /2017-2021 он, МУБИС-ийн Захирлын үүрэг гүйцэтгэгч, доктор / # Очирбатын Алтангоо /2021-2023 он МУБИС-ийн Захирлын үүрэг гүйцэтгэгч, профессор/ # Жамъянсүрэнгийн Батбаатар /2023 оноос МУБИС-ийн Ректор, профессор/ == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/ Албан ёсны сайт] [https://msue.edu.mn/ https://web.archive.org/web/20230524110709/https://web.msue.edu.mn/] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургууль| ]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]] gqo2q3w3zcvgkmug56xuwlv0eiwxrce 0 3987 869862 856734 2026-09-16T11:19:30Z Enkhsaihan2005 64429 869862 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс төрийн дуулал | title = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠳᠠᠭᠤᠯᠠᠯ}} | transcription = Монгол Улсын Төрийн дуулал | image = National Anthem of Mongolia original lyrics - decree.jpg | image_size = | caption = 1950 оны зарлигийн эх үг | prefix = төрийн | country = Монгол | alt_title = {{lang|mn|[[БНМАУ]]-ын сүлд дуулал}} | mn_alt_title = | author = [[Цэндийн Дамдинсүрэн]]<ref name="linguamongolia" /> | lyrics_date = | composer = [[Билэгийн Дамдинсүрэн]], [[Лувсанжамбын Мөрдорж]]<ref name="linguamongolia" /> | music_date = | adopted = {{start date and age|1950|04|26}} | until = | sound = | sound_title = Албан ёсны хөгжмийн найруулга }} [[Зураг:Mongolian anthem monument.JPG|thumb|210px|[[Улаанбаатар]]т босгосон төрийн дууллын нот бичээст хөшөө]] Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдгийн нэг болох '''[[Монгол улс|Монгол Улс]]ын [[төрийн дуулал]]''' 1950 онд батлагджээ. [[Цэндийн Дамдинсүрэн]]гийн шүлэгт [[Билэгийн Дамдинсүрэн]], [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] нар аяыг нь зохиосон энэхүү төрийн дууллын үгэнд сүүлд 2006 онд нэмж засвар оруулсан юм. ==Түүх== 1950 оныг хүртэл Монгол Улсад албан ёсны төрийн дуулал байгаагүй юм. Төстэй үүрэг бүхий дуу хэд байсан гэдэг. "Эртний сайхан" дууг хуучцуул "[[Чингис]]ийн төрийн сүлд дуулал" хэмээн ихэд хүндэтгэж байжээ. 1930-аад оны үеэс дуулахаа больж мартагдаж байсан энэ дууг 1935 онд алдарт дуучин [[Магсаржавын Дугаржав]] уртын дууны түүвэр номд оруулснаар дууны үг нь хадгалагдан үлджээ. Мөн МУГЖ, алдарт уртын дууч [[Жигзавын Дорждагва]] 1970 онд хэвлүүлсэн "Уртын дуу"-ны түүвэр номдоо "Эртний сайхан" дууны үгийг тухайн үеийн үзэл суртлын нөхцөл байдалд зохицуулан өөрчилжээ. Английн цэрэг Төвөдөд цөмрөн ороход [[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц дайжиж 1904 онд Монгол оронд залран ирж жил гаруй (1906 он хүртэл) байх үеэр энэхүү дууны төгсгөлд "Банчин далай ламдаа бараа болон жаргая" гэж нэмж дуулдаг болсон байна. 1911 онд Богд Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд заларсны дараа энэхүү дуунд "Хаан эзэн Богдын хамт бүгдээрээ жаргая" хэмээн түрдэг болжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үед "Зуун лангийн жороо луус" дууны суурь дээр [[Богд хаан|Богд хааны]] хүсэлтээр Чехийн хөгжмийн зохиолч [[Андрей Кадлец]] ажиллаж төрийн сүлд дуулал анх зохиож байжээ. Хэдийгээр төрийн сүлд дуулал хэмээн албан ёсоор цоллоогүй боловч 1921 оны ардын хувьсгалын дараах үеэс эхлэн дуулагдаж, хэрэглэгдэж 20-р зууны дунд үед хүрч ирсэн дуу бол “Монгол интернационал” (1922 оны үе) хэмээх дуу юм. Шинэ цагийн Монголын утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг [[Сономбалжирын Буяннэмэх]]ийн үг, ая болох энэ дууг монголчуудын нэгэн үеийнхэн төрийн дууллын хэмжээнд хүндэтгэн дуулж байжээ. Түүхийн баримтаас үзвэл төрийн шинэ дууллын шүлэг зохиох, түүний сонгон шалгаруулалтын ажил 1945 оны үеэс эхлэж байжээ. Тухайн үеийн урлагийн хэрэг эрхлэх газраас “Монгол улсын шинэ дууллын үгийг зохиох хаалттай уралдааны дүрэм”-ийг гаргаж шүлгийн агуулга, хэлбэрийн хувьд тусгай заалт, чиг хандлагыг өгчээ. Шүлгийн уралдаанд 1945 оны 12-р сарын 31 гэсэн хугацаа тогтоож өгсөн хэдий боловч бүтээлүүд нь 1946 оны 4-р сар хүртэл ирсээр байсан ба энэхүү шүлгийн уралдаанд [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]], Ц.Цэдэнжав, Д.Даржаа, [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч.Лодойдамба]], Тойвгоо, Нацагдорж, Л.Дүгэрсүрэн, Д.Цэдэн, [[Дашзэвэгийн Сэнгээ|Д. Сэнгээ]], Г.Чүлтэм, Наваандоо, Цэрэнжав зэрэг зохиолч, яруу найрагчид оролцжээ. Харин бэлэн болсон шүлгүүдэд нь Б. Дамдинсүрэн, Лха. Дорж, Ж. Дорждагва, [[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдорж]], [[Дагвын Лувсаншарав|Д. Лувсаншарав]], [[Гомбодоржийн Жамъян|Г. Жамъян]] нар ая зохиож оролцсон нь 1949 оны эхээр бэлэн болов. Шинэ төрийн дуулал шалгаруулах ажилд маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] өөрийн биеэр оролцон ая, дууны олон хувилбараар харьцуулан сонсож байжээ. Ингээд “Хад” гэх нууц нэрээр оролцсон Б.Дамдинсүрэнгийн зохиосон аялгууны эхний хэсгийг “Бор шувуу” хэмээх нэртэй Л.Мөрдоржийн дууны төгсгөлийн хэсэгтэй нийлүүлсэн хувилбарыг сонгон авч симфони найрал хөгжим, цэргийн үлээвэр найрал хөгжим, найрал дуу, эрэгтэй чуулга, эрэгтэй гурвал, гоцлол зэрэг байдлаар олон удаа сонссоны эцэст баталж Улсын Бага Хурлын зарлиг гаргажээ. '''БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН БАГА ХУРЛЫН ТЭРГҮҮЛЭГЧДИЙН ЗАРЛИГ''' {{Quote| Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг батлах тухай. Ардын хувьсгалын жилүүдэд БНМАУ-ын байдалд гаргасан хувьсгалт өөрчлөлтүүдийг харгалзаж, Улсын бага хурлын тэргүүлэгчдээс ТОГТООХ нь: 1.     Үгийг Ц.Дамдинсүрэн зохиож, хөгжмийг Л.Мөрдорж, Б.Дамдинсүрэн нар оруулсан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг баталсугай. 2.     Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг 1950 оны 5 дугаар сарын 1-нээс эхлэн улс даяар дуулж хэрэглэсүгэй.   Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Бумцэнд]] Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга Баяр 1950 оны 4-р сарын 26-ны өдөр Улаанбаатар хот. }} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1960 оны үндсэн хууль]]д тохируулж 1961 онд сүлд дууллын үгийг [[Цэвэгмидийн Гайтав]], [[Чойжилын Чимид|Чойжилын Чимэд]] нарын зохиосноор сольж байв. Улс төрийн байгуулал өөрчлөгдөж «[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]»-аас зүгээр «Монгол Улс» нэртэй болсон [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хууль]], 1994 оны '''«Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль»'''-д төрийн дууллын тухай заасан нь Монгол улсын хуульд анх удаа төрийн дууллын тухай бичсэн тохиолдол болжээ. Тус хуульд хаана, хэзээ эгшиглүүлэх, хэрхэн хүндэтгэхийг тодорхой заасан юм. Тэр ташрамд 1961 оны үгийг 1950 оны үг рүү буцааж, хүний нэртэй хоёрдугаар бадгийг нь хасаж, хоёр бадаг, дахилтын хамт авчээ. [[2006]] онд [[Их Монгол Улс]]ын 800 жилийн ойг угтан зургаан зохиолчийг дайчлан үгийг хэсэгчлэн өөрчилсөн. Ажвал харийн дарлалаас мултарсан шинэ тулгар улсынх гэхээргүй, харин өв соёл, буурал түүхээр арвин улс юм гэмээр болгон засчээ. == Үг == {| cellpadding=6 |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | '''2006 оноос хойш (Ц. Дамдинсүрэн)''' :Дархан манай тусгаар улс :Даяар Монголын ариун голомт :Далай их дээдсийн гэгээн үйлс :Дандаа энхжин үүрд мөнхөжнө ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эвээ бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа ::Хайртай Монгол орноо мандуулъя :Өндөр төрийн минь сүлд ивээж :Өргөн түмний минь заяа түшиж :Үндэс язгуур, хэл соёлоо :Үрийн үрдээ өвлөн бадраая ::Эрэлхэг Монголын золтой ардууд ::Эрх чөлөө жаргалыг эдлэв ::Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур ::Жавхлант манай орон мандтугай | '''1991—2006 он (Ц. Дамдинсүрэн)''' :Дархан манай хувьсгалт улс :Даяар Монголын ариун голомт :Дайсны хөлд хэзээ ч орохгүй :Дандаа энхжин үүрд мөнхөжнө ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа ::Хайртай Монгол орноо мандуулъя :Зоригт Монголын золтой ардууд :Зовлонг тонилгож, жаргалыг эдлэв :Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур :Жавхлант манай орон мандтугай ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа ::Хайртай Монгол орноо мандуулъя |} {| cellpadding=6 |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | '''1961—1991 он (Ц. Гайтав, Ч. Чимид)''' :Урьдын бэрх дарлалыг устгаж :Ардын эрх жаргалыг тогтоож :Бүх нийтийн зоригийг илтгэсэн :Бүгд Найрамдах Улсаа байгуулсан ::Сайхан Монголын цэлгэр орон ::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн ::Үеийн үед энхжин бадартугай ::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай :Ачит нам алсыг гийгүүлж :Хүчит түмэн улсыг хөгжүүлж :Бууршгүй зүтгэл дүүрэн хөвчилсөн :Цуцашгүй тэмцэл түүхийг товчилсон ::Сайхан Монголын цэлгэр орон ::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн ::Үеийн үед энхжин бадартугай ::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай :Зөвлөлт оронтой заяа холбож :Дэвшилт олонтой санаа нийлж :Хандах зүгийг бахтай барьсан :Мандах коммунизмыг цогтой зорьсон ::Сайхан Монголын цэлгэр орон ::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн ::Үеийн үед энхжин бадартугай ::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай | '''1950—1961 он (Ц. Дамдинсүрэн)''' :Дархан манай хувьсгалт улс :Даяар монголын ариун голомт :Дайсны хөлд хэзээ ч орохгүй :Дандаа энхжиж үүрд мөнхөжнө. ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий чадлаар ::Хайрт Монгол орноо мандуулья. :Ачит Ленин Сталины заасан :Ардын чөлөө, жаргалын замаар :Агуу Монгол орноо удирдсан :Ачит Сүхбаатар, Чойбалсан. ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий чадлаар ::Хайрт Монгол орноо мандуулья. :Зоригт Монголын золтой ардууд :Зовлонг тонилгож, жаргалыг эдлэв. :Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур :Жавхлант манай орон мандтугай. ::Хамаг дэлхийн шударга улстай ::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж ::Хатан зориг, бүхий чадлаар ::Хайрт Монгол орноо мандуулья. |} == Хавсралт == === Зүүлт, тайлбар === {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == * archive.org. [http://www.archive.org/details/Mongolia-NationalAnthem «Монгол улсын төрийн дуулал»] {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн дуулал]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг|Дуулал]] [[Ангилал:Билэгийн Дамдинсүрэн]] [[Ангилал:Цэндийн Дамдинсүрэн]] [[Ангилал:Лувсанжамбын Мөрдорж]] [[Ангилал:1950 оны дуу]] i7fvuyqi2pe2dqbuviq9bkwgammaqsk 0 4674 869795 857027 2026-09-16T01:25:06Z ~2026-49835-85 107506 /* */ 869795 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Ренчиний Чойном | зураг = | хэмжээ = 250px | зургийн тайлбар = | нууц нэр = | жинхэнэ нэр = Чойном | төрсөн огноо = 1936 оны 2 сарын 10 | төрсөн газар = Хэнтий аймаг, Дархан сум | нас барсан огноо = 1979 оны 4 сарын 24 /43 настай байсан/ | нас барсан газар = | мэргэжил = Яруу найрагч, сийлбэрч, зураач, ая зохиогч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Яруу найрагч | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол улсын төрийн шагнал | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Ренчиний Чойном''' (1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дархан сум|Дархан сумын]] нутагт төрсөн 1979 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатарт нас барсан) - Монголын алдартай [[яруу найрагч]] байсан бөгөөд түүнд [[1990]] онд [[Монгол Улс]]ын [[төрийн шагнал]]ыг нэхэн олгосон юм. "Гал морин цаг", "Залуу нас", "Сүмтэй бударын чулуу", "Тал", "Улаан дэвтэр", "Хүн", "Эрх чөлөө" зэрэг яруу найргийн бүтээл туурвиж байсан. == Намтар == Р.Чойном Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Ренчиний 31-ний, эх Рэгзэний 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг нь 1943 онд Чойномыг 7 настай байхад [[сүрьеэ]] өвчнөөр нас барсан байна. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ үлдэж алдаршсан болно. Р.Чойном 1946 онд Дархан сумын бага сургуульд орж суралцаад 4-р ангийг 1950 онд онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу. Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авьяас билгийнхээ хүч чадлаар бие дааж зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан нэгэн бээр билээ. 1953 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] МАХН-ын хороо, “Ардын Депутат”-уудын хурлын гүйцэтгэх хорооны [[“Урагшаа” сонин|“Урагшаа” сонины]] газарт үсэг өрөгч, бичгийн машины бичээчээр орж хөдөлмөрийн мөр хөөж эхэлжээ. 1956 онд нийслэл [[Улаанбаатар]] хотноо нүүж ирээд Хотын Урчуудын Эвлэлийн Хороонд дагалдан барималчнаар ажилласан, 1957 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зургийн тасагт зураачаар ажилласан, 1958 онд Ясны сүрьеэгийн больницод 2 жил орчим хэвтэж эмчлүүлсэн, 1960 онд Хотын Соёлын ордонд зураачаар ажилласан мөн ондоо Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгт, “Шинжлэх ухаан амьдрал” сэтгүүлийн хэвлэх газар зураачаар ажилласан. Р.Чойном 1969 оны 8-р сарын 6-нд Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам (НАХЯ)-нд дайчлагдан баривчлагдаж мөрдөгдсөн. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засаг төрийг бусниулан доройтуулах буюу сулруулах зорилгоор төрийн эсрэг чиглэсэн шүлгүүдийг зориуд бичиж харлуулсан гэдэг нэрийдлээр баривчлагдан шийтгэгдэж, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хажуу-Улаан]] дахь засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн колонид 4-н жил хорих ял эдэлжээ. 1973 онд суллагдаад 1976 он хүртэл [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батноров сум|Батноров суманд]] нутаг заагдсан. 1976 онд Улаанбаатар хот руу орох зөвшөөрөл авч, 1979 он хүртэл найз нөхдийн гэр орноор хэсүүчлэн амьдарч байжээ. 1979 оны 4-р сарын 24-нд 43 настай байхдаа Дэмбэрэл гэж зураачийн гэрт байхад нь бие нь муудаж эмнэлэгт хүргэгдээд тэр шөнөдөө сүрьеэ өвчнөөр нас баржээ. == А.Далхжавын дурсамж == Ренчиний бутач хөвүүн ямбатнуудтай үзэлцэхээр гэрээ орхихдоо дөнгөж 23-тай байлаа. 1959 оны намрын халуун өдрүүд. Сургуулийн оюутан сурагчид цугларч Улаанбаатар хот хөл хөдөлгөөнд дарагдаж энд тэндгүй хүүхэд багачуудын хөгжилтэй дуун цангинаж байсан цаг. Би Архангай аймгаас ХААДС-д суралцахаар нийслэлд ирээд Шар ажаа хэмээн энхрийлдэг Доржпалам эгчийндээ түр амьдарч байв. Шар ажаагийнх ам бүл олуулаа ч бид хоёр (би авгайтайгаа хамт ирсэн)-ыг тээршаахгүй, байгаагаа хуваан идэж, багталцахаараа бор хоногийг өнгөрүүлж байлаа. Шар ажаагийн хоёр том хүү нь эхнэр хүүхэдтэй боловч орон байргүй, бас л нэг дороо амьдарч бужигналдана. Тэднийх "100 айл"-ын нийтийн орон сууцны ганц өрөөнд багтаж ядан байх. "100 айл"-ын орон сууцыг хятад ажилчид барьж дуусгаад ашиглалтад ороход энэ байрыг хуваарилан өгсөн аж. 1950-аад оны сүүлчээр хятад ажилчид ёстой л гамин цэрэг шиг орж ирж манай орны хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй, хаана л бол хаана шоргоолж мэт үймсэн. Удалгүй 1960 он гэхэд тар нь танигдаж түнжин хагараад буцацгаасан түүхтэй. Тэдний нэг хэсэг барилгачид одоогоор бол хороолол маягийн "100 айл"-ын сууцыг тэнд барьсан хэрэг. Шар ажаагийнх "100 айл"-ын орон сууцны хамгийн урд нүүрний зэрэгцээ хоёр цагаан байшингийн зүүн талынхад байдаг. Тэр байр ганц орцтой. Орцоор оронгуут үргэлжилсэн урд хонгил (коридор) угтаж баруун тийш эргэсэн хонгилын нэг дэх хаалганд Шар ажаагийнх, зүүн тийш эргэсэн хонгилын гурав дахь хаалганд Шар бандийнх сууна. Шар банди ээжтэйгээ хоёул амьдарна. Би хөдөөнийх учир хүн танихгүй, элдэв хүмүүстэй нийлээд гадуур явдаггүй, нас бие ч 25 хүрчихсэн, ухаан санаа тогтсон эр хүн байжээ. Орох гарахад байнга тааралддаг Шар бандийг би биш тэр байрныхан бүгд андахгүй Шар банди л гэдэг. Зарим нь "Дэлдэн" гэж дуудна. Удалгүй Шар бандитай танилцаж сүрхий дотносож үерхлээ. Бид хамтдаа хот руу явна. Автобусгүй учраас "100 айл"-аас хотын төв рүү ямагт явган явдагсан. Сэлбийн гол ширүүн урсгалтай, эргээ шахсан их устай, ёроолын чулуунууд нь өнгө алаглан гэрэлтэж харагддаг, тунгалаг гэж янзтай. Бид орой бүр цугларч Сэлбийн голын зүлэг хайрган дээр сууцгаан ажил амьдралын зам мөр, хайр сэтгэл, уй гашуу, баяр хөөр, дуу шүлэг гээд юу эсийг хамаг ярьж залуу насны цог хиймориор хөгжилдөнө. Шар банди их хөгжилтэй, аливаа юмыг ярихдаа ногоон нүдээ гурвалжлуулан инээж байгаад "ёстой үзүүлнэ ээ" л гэх. Тэгээд шүлгээ уншина даа. Түүний шүлэг найраг нь хайр сэтгэл, тэмцлээр бялхан цалгиж байдагсан. Нэг өдөр намайг дуудаж байна. Гэрт нь орвол чи ингээд сууж бай. Би зурна гээд "Акварель" усан будаг, бийрээ бариад зурж эхлэв. Барагцаалбал 10 гаруй минут болсон санагдана. Үнэхээр адилхан зурж билээ. Энэ зургийг 1975 он хүртэл нандигнан хадгалсан боловч өөрийн гэх орох оронгүй, хот тойроод олон удаа нүүж явахдаа "40 мянгат"-ын байрын нэг айлынд хоёр шуудай номтойгоо орхисон санагдана. Би ном цуглуулах өвчтэй байв. Гэвч амьдралын бэрхшээлд хавчигдан номоо авч явах арга ухаанаа олохгүй, айл айлын хашаа байшинд авдар саваар нь орхисоор хоосорсон. Ядуугийн зовлон, тарчигхан улсын иргэн ийм байдаг хойно доо яая гэхэв. Тэр зургийг алга болгосондоо их харамсаж халаглах юмаа. Зургийн зүүн доод өнцөгт Р.Чойном гэж мутрын үсгээ зурсан нь надад дахиад олдохгүй дурсгал, түүх өгүүлсэн таталбар байсныг хожуу сэхээрлээ. Р.Чойном үерхэхэд их эелдэг, ааш зан нийтлэг, алиа хошин ярих дуртай, дэлдэн чихтэй, ёстой л "Шар банди" байсансан. Монхордуу агаад унжуу хамрын дорх эрээн бараан алагласан живэр сахал нь түүний махлаг бус гонзгойвтор царайг улам ч чимнэ. Бидний үерхэл богинохон хугацаанд гал дөл шиг маналзаад өнгөрсөн. Удалгүй хичээл эхэлж ихэнх оюутнууд нөгөө муу хадаастай модон хайрцгаа чирээд нэгдэл, сангийн аж ахуйд тариа ногоо хураах, хадлан дарш бэлтгэхээр явцгааж, би Max комбинатын мал нядалгааны ажилд гарснаас гадна Зайсан толгойн зүүн талд дан бүрээстэй, шалгүй бор гэр барьж оюутан амьдралын хүнд бэрх хэдий ч хөгжилтэй сайхан дөрвөн жилийг даван туулах гараагаа эхэлсэн юм. Р.Чойном бид хоёр мартагдашгүй тэр намрын нар шарсан аагим халуун өдрүүд, уйтан бороо зүсэрч манан будан хөвөрсөн сэрүүн өдрүүд, "100 айл"-ын шавар намгийн дунд нэгэн зуур шүлгээ бичиж, уншиж, зургаа зурж, сайхан үерхээд аадрын цахилгаан мэт газар тэнгэрийн савслагаар атиралдан зурайсаар алсын алсад одсон. Тэртээх он жилүүдэд бороо зүсрэн хэд хоногоор орж шавар шавхай шагай татаж, муу үг бардаг байсан бол өдгөө уй салхитай ширүүн аадар дүрсхийгээд өнгөрдөг гажиг цаг уур илт мэдрэгддэг болжээ. Р.Чойномын ээж нь намхан нуруутай, тачирхан шаргал үсээ хоёр салаалж гөрөөд унжуулна. Тэр нь унжаад байх ч үгүй хоёр мөрөн дээрээ сарвайж харагддагсан. Өрөөндөө тавилга гээд байх юмгүй, хоол унд бялхаад байдаггүй, жирийн нэг айл. Харин ном дэвтэр энд тэндгүй, ундуй сундуй, уншиж бичиж байгаад дэлгээтэй орхисон ном дэвтэр нь ор дэр, авдар шүүгээн дээр байх. Шүлэг найраглалаа дэвтэрт бичихээсээ илүү хэсэг бусаг цаасан дээр ар өвөргүй цоохорлоод хэд нугалбарлан аль нэг халаасандаа хийчихнэ. Энэ талаас нь харвал "салан банди" гэлтэй. Гэвч тиймгүй шүү. Няхуур нямбайг эрхэмлэнэ. Ээж нь сүрхий цэвэрч, гэр орондоо цэвэр сайхан сууж байхдаа Шар бандийгаа л гэж амь тавина. Мань нөхөр гэртээ ирэхтэй үгүйтэй хонож өнжих удаатайг хэлэх үү. Дандаа л хүү үзэгдэв үү, төдийд өдийд гарсан юмсан, алга аа л гэнэ. "Эхийн сэтгэл үрд, үрийн сэтгэл ууланд" гэгчээр Шар банди ч ямбатнуудтай үзэлцэнэ ээ гээд бачимдаж явахдаа дөнгөж 23 настай байж дээ. Харгис хатуу цагийн мөрдлөг хавчлагад өртөж, үнэн үг, шулуун шударга ухаан бодлоороо өөнтөглүүлэн байцаагдаж "сууж" байсан үе. Бас хайр дурлалдаа шатаж явсан нас. Ээж нь болохоор миний хүү цай хоолоо идэж уу гээд айдас хүйдэс, дарамт дарангуйлалд хальширч харшсан ёлтгор нүдээ анивчиж суудагсан. Р.Чойном нь "Буриад" найраглалын зарим хэсгийг, аль 1950 оны сүүлчээр биччихсэн уншиж байсан юм шүү дээ. : Аяа хөөрхий Сэмжүүхэй : Алтан Ононы Сэмжүүхэй : Аашны чинь хөөрхөнд би чинь : Арга ч үгүй дассан юмсан : Хайр хайрынхаа илчинд : Хайлах шахам шатаж байлаа : Самрын боргоцой шиг жаахан басган : Сайхан байж билээ гээд уншихад нь "Самрын боргоцой ч арай дэндэж байна аа, сарлагийн торой гэвэл үнэнд ойртох байлгүй" гээд инээлдэнэ. : Чингэлэгтэй тэрэгний арал сандайлж : Чийрэг бөгөөд зузаан уруулаар : Чимээ ихээр үнсэлдэж байсан : Натгар жаахан Сэмжүүхэй минь : Намайг мартаад хэнийг таалах нь энэ вэ гээд улам хөгжөөж байснаа больчихоод одоогийнхоор бол улс төржиж эхэлнэ. : Ураг сайхан Монголынхоо алдар, түүх хоёрыг : Улаан бүслүүрт малгайтай цагдаа нарын дундаас : Удам хойчийн үрсдээ монгол сэтгэлээр хүргэх гэж : Уушгийн гурван судсаа тасартал би дуулна аа гээд нүд нь цог шиг гялалзаж, rap нь агаарт цацлан онгод хийморь нь дүрэлздэг ийм л Шар банди миний сэтгэл зүрхэнд үлдсэн. Анд нөхөр минь хүйтэн жадны үзүүрийг сөрөн зогсож, шүлэг найргаа тэрлэж, үг үзгээ хурцалж гэрэлт ирээдүй рүү тэмүүлсээр хөх тэнгэрийн уудамд халин шунгасныг санахуйяа бэрх. "100 айл" зуун жилийн дараа цэцэглэн хөгжсөн хятад хороолол буюу вант улс болж Шар банди буюу Р.Чойномын сураг алдарч амьдран сууж, зохиол бүтээл туурвиж байсан цагаан байшингаас нүдэнд өртөх хагархай тоосго ч үгүй болсон байхаас эмээн зүрхшээж энэ дурсамжийг бичиж сууна. Гэвч цаг үеэс түрүүлэн цацал цацлаар өргөсөн сүүн бүтээлээрээ, шударга үнэний дуу хоолойгоороо хойч үеэ сэрээсэн алдар нэр нь Онон, Хэрлэн лугаа омог их Монгол орондоо мөнхөрсөн бөлгөө. Сэтгэл амирлъяюу. Р.Чойням нь Монголын утга зохиолын томоохон тэсрэлт хийсэн, оюуны цар хүрээ нь давсан яруу найрагч билээ. Р.Чойномын дурсалд зориулж "Оюухай" хэмээх яруу найргийн наадам Хэнтий аймагт 2013 оноос хойш жил бүр амжилттай зохион байгуулж ирсэн байна. == Гэр бүл == Лхагважав гэж эмэгтэйтэй анх сууж Эрдэмном гэж охинтой болсон. Нина гэж эмэгтэйтэй дэр нийлүүлж Хулан гэдэг охинтой болжээ. Сүүлд Туул гэдэг хүнтэй суугаад Ч.Мөнхтэмүүлэн гэж охинтой болсон байна. Зохиолчийн зээ хүүг О.Энх-Амгалан гэдэг байна. == Уран бүтээлээс == * Зүүд * Хүн /1964/ *Гэрээслэл * Ээждээ айлгаж хэлсэн үгс * Зарим заримдгуудад зориулсан шүлэг * Бяцхан сургаал-1 * Залуу нас /найраглал, 1961/ * Архи * Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд * Бяцхан сургаал-2 * Бяцхан сургаал-3 * Уншигч танаа * Манцуйтай жаал * Захидал * Анхан өлгийнөөсөө гарахад * Бяцхан сургаал-4 * Аавын хүү нэгэнт доройтсон бол * Хүн танаа * Ямар ч хүн хэрвээ * Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь * Yхэл * Алдаа * Толь * Бүсгүй таньд * Маргааш * Жаргал зовлон *Миний шүтээн *Диваажин *Миний Монгол *Азийн тухай бардамнал *Кавказ nigger *Монгол бүсгүй *Эрх чөлөө == Эх сурвалж == *2006, Утга зохиол урлаг сонин *[https://web.archive.org/web/20210126022322/http://www.sonin.mn/?p=3444 sonin.mn] ==Гадны холбоос== [https://web.archive.org/web/20111102185143/http://www.elibrary.mn/index.php?module=book&bid=47 Сүмтэй бударын чулуу] - elibrary.mn {{DEFAULTSORT:Чойном, Ренчиний}} [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]] gcep947ov11wrlp3oiphl6tp1m4jah5 0 7964 869837 717829 2026-09-16T07:40:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 869837 wikitext text/x-wiki == Богд хэмээх нэрийн учир == Богд гэдэг үг бол [[Будда]] гэсэн утга бүхий Монголчуудын дунд ариун дээд шүтээн болсон хүн, эсвэл өндөр дээд шүтлэгт уул [[хайрхан]]ыг нэрлэхэд хэрэглэдэг үг. Уг үгийг гарвалыг эрдэмтэд Монгол хэлэнд [[Уйгур]] хэлээр дамжин орсон үг гэж үздэг бөгөөд уг нь [[Санскрит хэл|Санскрит хэлний]] "Бурхан" гэсэн утгатай Буддха гэдэг үг Уйгур хэлнээ орохдоо тухайн хэлний онцлог байдлаас болж Бугдха болон хувирсан гэж үздэг байна. Уйгур хэлэнд Буддха хэмээхийг эхний <да> гийгүүлэгч <га> болж, хэлний угийн сул дуудлагатай <дха> гийгүүлэгч Уйгур хэдний шүдний <да> гийгүүлэгч болон дуудагдсанаас Бугда болон хувирсан нь Монгол хэлэнд орохдоо Богда\Богд гэсэн үг болж хувирсан гэж үздэг байна. Тиймээс Богд гэдэг үгийг [[Бурхан]] гэж ухан ойлгох болж, улмаар богд хүн, богд сургаал, богд лам, богд уул гэсэн нэрс үүсэн бий болжээ. Богд гэдэг нь бурхан мэт онцгой тодорсон содон, гэгээрсэн, цэцэн, мэргэн, дээдийн дээд гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Чингис хааныг бурхантай адил дээдлэн шүтэх болсоноор Богд Эзэн Чингис Хаан гэх болсон бол Монголын анхын хувилгаан Живзүндамба хутагтын анхдугаар дүр [[Занабазар|Өндөр Гэгээн Занабазарыгаа]] бурхан мэт ховор лам хэмээн Богд гэж нэрлэж, [[1911]] онд [[Манж]]аас туурга тусгаар улс болохдоо 8-р Богд Живзүндамбыг хаан ширээнд залж, [[Олноо өргөгдсөн]] [[Богд хаан]] гэж хэмээн өргөмжлөж, төр улсаа Олноо Өргөгдсөн [[Богд Хаант Монгол Улс]] гэж тунхаглан зарлаж байсан билээ. Түүнчилэн Монголчууд бусдаас онцгой, өндөрлөг, ялгарангуй уулыг Богд гэж нэрлэсэн байх бөгөөд ийм нэртэй уулс нь ихэвчлэн тал хээрийн бүст тохиолдоно. Тийм нэртэй уулс нь [[Хайрхан]] нэртэй уулстай адил хад бартаа ихтэй биш, харин хавь ойрдоо содон ноёлог уул байдаг байна. Говийн сүрлэг содон уулс ийм нэртэй байх нь элбэг. Иймээс Богд нэртэй уулс нь бурхан мэт онцгой тодорсон содон уулын нэр болдог байна. Их Богд, Бага Богд, Арц Богд, Аж Богд, Ноён Богд, Хан Богд, Сэгс Цагаан Богд, Шилийн Богд тэргүүтэн Богд нэртэй уулс тооцвол арвин байдаг. Жишээ нь [[Богд хан уул]] л гэхэд Монголын ой модот [[Хангайн нуруу|Хангай]], [[Хэнтийн нуруу|Хэнтийн уулсын]] хамгийн урд хязгаар, тал хээр нутгийн умард хил болон оршдог билээ. == Ашигласан материал == Арьяасүрэн, Богд Уулын нэрийн учир, ''Монгол ёс заншлын их тайлбар толь'', 1-р боть, 2001 он, Улаанбаатар, (хуудас 507-509) [[Ангилал:Үгийн гарал судлал]] 2f0vkb9zsiolf4n1c2dq1mg8qpyh6m1 0 12440 869805 774162 2026-09-16T04:11:39Z Chongkian 21163 869805 wikitext text/x-wiki {{Жааз Буддын шашны хийд |нэр =Амарбаясгалант хийд |зураг =Amarbayasgalant monastery temple 01.JPG |image size = |alt = |тайлбар =Хийдийн гол дуган |mapsize = 250 |байрлал= [[Монгол]] улс, [[Сэлэнгэ]] аймаг, [[Баруунбүрэн сум]] |coordinates_display = |байгуулсан_хүн = [[Найралт төв]] |байгуулагдсан_он =[[1727-1736]] он |сэргээгдсэн_он =[[1977]] он |ёс_урсгал =[[Шарын шашин-Гэлүгба]] |lineage= |шинэчилсэн =[[Сахил санваар-Гэлэн,Гэцэл]] |хамба_лам =Лувсан Молом |сургуулиуд= |лам_хуврагын_тоо =30 | = |festivals= |footnotes = }} [[Зураг:Amarbayasgalant Monastery.JPG|thumb|right|300px|Амарбаясгалант хийд]] '''Амарбаясгалант хийд''' нь [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Баруунбүрэн сум]]ын нутагт, Бүрэнхаан уулын бэлд, [[Ивэн гол|Ивэн голын]] хөндийд орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Буддын шашны]] томоохон [[хийд]] юм. [[Манж]]ийн [[Найралт төв|Найралт төв хаан]]ы зарлигаар Өндөр гэгээн [[Гомбодоржийн Занабазар|Занабазар]]ын дурсгалд зориулж, тухайн үед [[Их Хүрээ]] байрлаж асан газар тус хийдийн барилгуудыг бүтээжээ. 1727 онд барьж эхлэн 1736 онд дууссан. Тус хийд нь зургаан гол аймаг, 6000 орчим ламтай, Дэжидлин, Сангай, Пунцаглин зэрэг нэртэй аймагтай, нэг аймаг 500 орчим хуврагтай байжээ. Мөн Мамба, Зурхай, Жүд, Ламрим, Цогчин, Чойр зэрэг сургууль, дацантай. Тэдгээрт бурхны шашны ном сургалт явуулж байлаа. Хамгийн гол хурал нь Өндөр гэгээн Занабазар, дөрөвдүгээр Богд Жибзундамба нарын чандрын өмнө тахил өргөх ёслол ажээ. Энэ хуралд хамгаас хүндтэй таван лам ээлжилж оролцох ба доод дэсийн лам нар энэ хуралд оролцох эрхгүй байжээ. Хийдэд жил бүрийн 6 сарын шинийн 15-нд Майдар эргэх, 6 сарын 27-нд цам бүжиглэх ёслол болдог байв. Хийд нь гадуураа давхар хэрмэн хашаатай бөгөөд хэрмийн дотор, гадар хоёр талаар хур борооны ус зайлуулах сувагтай байжээ. 1937 оны [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|их хэлмэгдүүлэлтийн]] үеэр хийдийн барилга ихээхэн сүйтгэгдсэн бөгөөд 207 м урт, 175 м өргөнтэй хэрэм бүхий 40 гаруй сүм, дугантай байснаас өдгөө уг хэрэм дотор 28 сүм, дуган байна.<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2008/05/18/12926 |wayback=20110910181316 |text=Амарбаясгалант хийд |archiv-bot=2023-10-06 02:39:37 InternetArchiveBot }}</ref> 1943 онд хийдийг улсын хамгаалалтад авч, дахин сэргээх ажил 1988 онд эхэлж, бурхдын хөргийг [[Энэтхэг]]т бүтээлгэсэн юм. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Amarbayasgalant Monastery|Амарбаясгалант хийд}} *[http://www.amarbayasgalant.org Амарбаясгалант хийдийн албан ёсны сайт] {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:1727 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны хийд]] [[Ангилал:Баруунбүрэн сум]] fu2cf0am3p2j1atiaubjhaft24hzx50 869841 869805 2026-09-16T08:08:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 869841 wikitext text/x-wiki {{Жааз Буддын шашны хийд |нэр =Амарбаясгалант хийд |зураг =Amarbayasgalant monastery temple 01.JPG |image size = |alt = |тайлбар =Хийдийн гол дуган |mapsize = 250 |байрлал= [[Монгол]] улс, [[Сэлэнгэ]] аймаг, [[Баруунбүрэн сум]] |coordinates_display = |байгуулсан_хүн = [[Найралт төв]] |байгуулагдсан_он =[[1727-1736]] он |сэргээгдсэн_он =[[1977]] он |ёс_урсгал =[[Шарын шашин-Гэлүгба]] |lineage= |шинэчилсэн =[[Сахил санваар-Гэлэн,Гэцэл]] |хамба_лам =Лувсан Молом |сургуулиуд= |лам_хуврагын_тоо =30 | = |festivals= |footnotes = }} [[Зураг:Amarbayasgalant Monastery.JPG|thumb|right|300px|Амарбаясгалант хийд]] '''Амарбаясгалант хийд''' нь [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Баруунбүрэн сум]]ын нутагт, Бүрэнхаан уулын бэлд, [[Ивэн гол|Ивэн голын]] хөндийд орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Буддын шашны]] томоохон [[хийд]] юм. [[Манж]]ийн [[Найралт төв|Найралт төв хаан]]ы зарлигаар Өндөр гэгээн [[Гомбодоржийн Занабазар|Занабазар]]ын дурсгалд зориулж, тухайн үед [[Их Хүрээ]] байрлаж асан газар тус хийдийн барилгуудыг бүтээжээ. 1727 онд барьж эхлэн 1736 онд дууссан. Монголын бурхан шашны томоохон төв болох энэхүү Амарбаясгалант хийд нь Халх монголын анхны шарын шашны хийд болох [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ]] [[Эрдэнэ Зуу хийд|Зуу хийдийн]] дараа байгуулагдсан манай орны ууган хүрээ хийдүүдийн нэг юм. Тус хийд нь зургаан гол аймаг, 6000 орчим ламтай, Дэжидлин, Сангай, Пунцаглин зэрэг нэртэй аймагтай, нэг аймаг 500 орчим хуврагтай байжээ. Мөн Мамба, Зурхай, Жүд, Ламрим, Цогчин, Чойр зэрэг сургууль, дацантай. Тэдгээрт бурхны шашны ном сургалт явуулж байлаа. Хамгийн гол хурал нь Өндөр гэгээн Занабазар, [[Лувсантүвдэнванчиг|IV Богд Жибзундамба]] нарын чандрын өмнө тахил өргөх ёслол ажээ. Энэ хуралд хамгаас хүндтэй таван лам ээлжилж оролцох ба доод дэсийн лам нар энэ хуралд оролцох эрхгүй байжээ. Хийдэд жил бүрийн 6 сарын шинийн 15-нд [[Майдар эргэх]], 6 сарын 27-нд цам харайх ёслол болдог байв. Хийд нь гадуураа давхар хэрмэн хашаатай бөгөөд хэрмийн дотор, гадар хоёр талаар хур борооны ус зайлуулах сувагтай байжээ. Цогчин дуган нь 32 х 32 метр хэмжээ бүхий талбайтай,  2 давхар барилга бөгөөд ур хийц, гоёл чимэглэлийн хувьд Монголд төдийгүй Азид хосгүй гоёмсог уран барилга юм. Дуганд байх 4 том гол багана нь голоороо ховилтойгоор хийгдсэн байдаг нь дээвэр дээрхи бороо цасны усыг гадагш зайлуулах үүрэгтэй ажээ. Тус хийдийг барьж байгуулахад оролцсон уран дархчуулд манжийн Энх-Амгалан хааны зарлигаар “Билигт дархан”, “Хэтэрхий зоригт дархан”, “Нягт хичээнгүй мужаан”, “Хурц дархан”, “Гоц уран”, “Арга билэгт мужаан”, “Ачит дархан” зэрэг цолыг тус тус олгож, лан мөнгө, хонь мал зэргээр урамшуулжээ. Амарбаясгалант хийдэд [[Гонгорын бумба]] тахих зан үйл хийдэг. Гонгорын бумбын хурлыг жил бүрийн 8-р сард хийх бөгөөд Бумбыг зөвхөн тус хийдэд бүтээж маш нарийн дэг жаягаар аравнайлдаг байна. Есөн эрдэнэ, ховор эмийн ургамал, арц хүж, цай гээд нарийн нандин зүйлс ордог. Бүтээлгэсэн хүн нь бумбаа жилд нэг удаа тахиулдаг бөгөөд хир буртаг оруулахгүй, хамаагүй хөдөлгөж эдэлдэггүй байна. Дахин тахиулахдаа энэ хийд дээр авчирч тахиулдаг. [[Гонгор бурхан]] өөрөө цагаан бурхан учраас цэвэр цагаан мөнгөөр бүтээлгэх нь их байдаг. Гонгорын бумбыг “баяжихын бумба” гэдэг. Бумбыг бүтээлгэснээр буян хишиг арвижиж, эд хөрөнгөөр элбэг дэлбэг болдог ажээ. 1937 оны [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|их хэлмэгдүүлэлтийн]] үеэр хийдийн барилга ихээхэн сүйтгэгдсэн бөгөөд 207 м урт, 175 м өргөнтэй хэрэм бүхий 40 гаруй сүм, дугантай байснаас өдгөө уг хэрэм дотор 28 сүм, дуган байна.<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2008/05/18/12926 |wayback=20110910181316 |text=Амарбаясгалант хийд |archiv-bot=2023-10-06 02:39:37 InternetArchiveBot }}</ref> 1943 онд хийдийг улсын хамгаалалтад авч, дахин сэргээх ажил 1988 онд эхэлж, бурхдын хөргийг [[Энэтхэг]]т бүтээлгэсэн юм. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Amarbayasgalant Monastery|Амарбаясгалант хийд}} *[http://www.amarbayasgalant.org Амарбаясгалант хийдийн албан ёсны сайт] {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:1727 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны хийд]] [[Ангилал:Баруунбүрэн сум]] p3ustjoabauhpbizoozr689x752gms8 0 17447 869849 861793 2026-09-16T08:39:59Z Megzer 20491 869849 wikitext text/x-wiki {{Short description|1333-1368 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Ухаант хаан<br/>{{nobold|烏哈噶圖汗}}<br>{{MongolUnicode|ᠤᠬᠠᠭᠠᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br>Юанийн Шүнь хаан<br>{{nobold|元順帝}} | title = {{ubl|[[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 15-р [[хаан]]<br/>([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)<br/>[[Хятадын эзэн хаан]]<br/> (11 дэх [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]])}} | image = 元順帝妥歡帖木兒 Emperor Shun of Yuan Toghon Temür.png | caption = 1342 онд Жоу Лангийн зурсан Тогоонтөмөр хаан | succession = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | reign = 1333 оны 7 сарын 19 – 1368 оны 9 сарын 10{{sfn|Moule|1957|p=104}} | coronation = 1333 оны 7 сарын 19 | predecessor = [[Ринчинбал хаан]] | successor = Умард Юань улсын эзэн хаан | succession1 =[[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | reign1 = 1368 – 1370 оны 5 сарын 23 | predecessor1 = Юань улсын эзэн хаан | successor1 = [[Аюушридар хаан]] | succession2 = [[Хятадын эзэн хаан]] | reign2 = 1333–1368 | predecessor2 = Ринчинбал хаан | successor2 = [[Хунъү]] ([[Мин улс]]) | given_name = Тогоонтөмөр | full name = Монгол: {{MongolUnicode|ᠲᠤᠭᠤᠨᠲᠡᠮᠤᠷ}}<br />{{zh |t = 妥懽帖睦爾 }}<br />Тогоонтөмөр | regnal name = Ухаант хаан ({{MongolUnicode|ᠤᠬᠠᠭᠠᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ}}; {{lang|zh-Hant|烏哈噶圖汗}}) | temple name = Хүэйзун{{efn|Энэ сүмийн нэрийг Умард Юань гүрний үед олгосон.}} (惠宗) | posthumous name = Шүнь хаан{{efn|Энэ нэрийг нас барсны дараа Мин улс олгосон.}} (順皇帝) | era dates = Жишүнь (至順; Zhìshùn): 1333<br>Юаньтун (元統; Yuántǒng): 1333–1335<br>(Дараа нь) Жиюань (至元; Zhìyuán): 1335–1340<br>[[Жишэн]] (至正; Zhìzhèng): 1341–1370 | spouse = {{ubl|{{marriage| [[Данашир хатан|Кипчак аймгийн Данашир хатан]]|1333|1335|reason=цаазлагдсан}} | {{marriage|[[Баянхутаг хатан|Хонгирад аймгийн Баянхутаг хатан]]|1337|1365}} | {{marriage|[[Өлзийхутаг хатан|Хэнжү Ки овгийн Өлзийхутаг хатан]]|1365|1369}}}} | spouse-type = Эхнэр | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] (1333–1368)<br/>[[Умард Юань]] (1368–1370) | father = [[Хүслэн хутагт хаан]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | mother = [[Маалайдай хатан]] | birth_date = {{Birth date|1320|5|25|df=y}} | death_date = {{Death date and age|1370|5|23|1320|5|25|df=y}} | death_place = [[Инчан]], [[Умард Юань]] }} '''Тогоонтөмөр ухаант хаан''' ({{mongolUnicode|ᠲᠤᠭᠤᠨᠲᠡᠮᠤᠷ <br>ᠤᠬᠠᠭᠠᠲᠤ <br>ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, *1320 оны 5 сарын 25-ий өдөр — 1370 оны 5 сарын 27-ий өдөр) — [[Юань улс]]ын арван нэгдүгээр буюу сүүлчийн '''[[хаан]]''' байв. 1333-1370 он хүртэл 37 жил төр барьсан. 1368 онд [[Хятадууд|Дотор газрыг]] хятадын [[Мин улс|Мин улсад]] алдсан ч, 1368-1370 он хүртэл уугуул [[монгол нутаг|Монгол орноо]] захиран суужээ. == Бага нас == Тогоонтөмөр 1320 оны 5 сарын 25-нд хожмын [[Хүслэн хутагт хаан]]ыг [[Цагаадайн улс]]ын нутаг Эмиль гол орчим байхад ахмад хүү нь болон төржээ. Эх нь түрэг угсааны [[харлуг]] аймгийн [[Маалайдай хатан]] байв. 1329 оны 1 сард Хархорумын хойно хаан сууж, цэрэг удирдаж, нийслэл Дайду хот очиж байсан. Тус оны 8 сарын үед Онгучат гэх газар эцэг нь өөрийн эх өөртэй дүү Тугтөмөрийн түшмэл Элтөмөрт хорлогдож үхсэн. Уг явдлаас хэдхэн хоногийн дараа [[Тугтөмөр хаан|Тугтөмөр]] авга нь хаан болсон. 8 настай Тогоонтөмөрийг Фэнвэй ван хэмээн өргөмжилсөн. Заяат хаан, Тогоонтөмөрийг [[Гуулин улс]]ын [[Чэжү арал]] руу цөллөгт явуулсан гэх буюу эс бөгөөс 1330 онд [[Бабуша хатан|Бабуша]] хатныг хилсээр алуулахад солонгос вангийн удмын ноёны хатан болсон Дарамбалын охин Будшир оргуулсан, тэнд эцэг хааных нь солонгос хатан Ки Ван-гү асарч байв гэх нь бий. Удалгүй Заяат хаан, түүний хатан [[Будшир хатан|Будшир]] нар «Тогоонтөмөр Хүслэн хутагт хааны хүү биш» гэж худал бичиг үйлдэж Чэжүгээс Гуанши руу шилжүүлж байжээ. 1332 онд Заяат хаан өөрийн түшмэл [[Элтөмөр|Элтөмөрт]] хорлогдоод, улсын хэргийг түүний бэлэвсэн хатан Будшир, [[Яньтөмөр]] сайд нар шийдэх болов. Заяат хааны «Хүслэн ахын хүүг хаан болгоорой» гэсэн захиас ёсоор Тогоонтөмөрийн дүү Ринчинбалыг хоёр сар гаруй хаан суулгажээ. Энэ хооронд Тогоонтөмөрийг алс холоос залж авчирах 40 хоногийн хугацаанд Ринчинбал, хаан суусан. Гэтэл Тогоонтөмөр ирсэн ч, Элтөмөр сайд татгалзсаар 6 сар улс хаангүй байв. Эцэст нь Элтөмөр үхсний дараа, Тогоонтөмөрийг хаан сууринд залсан. ==Хаанчлал== 1333 оны 7 сарын 19-нд [[Дайду|Дайду хотноо]] Будшир хатан тэргүүтэй ихэс чуулж 13 настай Тогоонтөмөрийг Юань улсын 11 дэх хаанаар өргөмжлөв. [[Будшир хатан|Будшир]] хатныг [[Хатан эх|хатан эх]] өргөмжилж, [[Баян чинсан|Баяныг]] [[Төвлөн засах яам|Төвлөн засах яамны]] баруун этгээдийн чинсан, Садуныг зүүн этгээдийн чинсангаар томилжээ. === Үйл ажиллагаа === [[Файл:Zhi Zheng the Great Chinese Bell of Dongguan.jpg|thumb|1346 онд Юань гүрний үед [[Перс]]ийн худалдаачид болон аялагчдын хандивласан халькопиритээр цутгасан Жыжөн хонх.]] 1335 онд [[Садун]] чинсан нас нөгчихөд оронд нь Яньтөмөрийн хүү Тайпин ван Тэнгисийг томилов. Баруун этгээдийн чинсан болж чадаагүйдээ Тэнгис гоморхож өөрийн дүү Дархай, Садуны дүү, авга ах Дарь, Хонхтөмөр ван нартай хуйвалдаж Баяныг зайлуулъя хэмээн цэрэглэхэд Баян урьтан мэдэж нийслэлийг хамгаалах цэргээр байлдан дийлжээ. Үүнээс хуйвалдаан үүсгэгч нар эсэргүү нэр зүүж, алагдав. Тэнгис, Дархай нарын дүү [[Данашир хатан|Данашир]] их хатан мөн эсэргүү нэр зүүж цөлөгдөв. Мэргэд аймгийн [[Баян чинсан]] монголоо гэсэн үзэлтэй бөгөөд Тогоонтөмөр хаан [[Өлзийхутаг хатан|солонгос хатнаа]] их хатан болгох гэхэд Баян тэргүүтэй монгол ихэс ноёд эсэргүүцэж 1337 онд [[Баянхутаг хатан]]г оронд нь сонгож өгчээ. Баян, хятад түшмэдийг монгол хэл сурахыг шаардах ба хятад хүнд харгис дээрэнгүй хандаж байв. Баяны өргөмөл хүү Тогтох эцгээ омог сүр, дээрэнгүй нь хэтийдлээ хэмээснээр Тогоонтөмөр хаан 1340 онд Баяныг ордноос хөөх зарлиг гаргаж, Тогтохыг Баяны оронд чинсан болгов. 1340 онд хаан өөрийн [[Хүслэн хутагт хаан|эцэг]], [[Маалайдай хатан|эх]], [[Бабуша хатан|бага эхийг]] нь алж, өөрийг нь цөлсөн өсийг санаж Төвтөмөр заяат хааны тахилын сүмийг нурааж, Будшир хатны хэргэм зэргийг бууруулан Дунань аймаг руу цөлж, түүний хүү Янтөгсийг Гуулин улс руу цөлөв. Хаан болоход нь Будшир хатан Янтөгсийг дараагийн хаан болгох тохироо хийж байжээ. Түүний тушаалаар [[Алтан улс]]ын түүх, [[Сүн улс]]ын судар, [[Кидан|Кидан Улсын]] судар зэрэг түүхийн бүтээлийг туурвисан. Энэ үеэс эхэлж түүний засаглалын ноёдын дотоод тэмцэл эхэлсэн. Энэ тэмцэлд Мэргидийн [[Баян чинсан|Баян]], [[Тогтох чинсан|Тогтох]], [[Хама]], [[Бортөмөр]]... зэрэг цэргийн томоохон зүтгэлтнүүд нэг үе оройлж байсан боловч цөм Тогоонтөмөрийн нөлөөгөөр үхсэн. Мөн 1360 аад оноос түүний хүү Аюушридар нь хаан сэнтийг булаах оролдлого удаа бүр хийж байсан нь Юань улсын хүчийг мохооход хүргэсэн ба энэ нь өмнөд Хятадад гарч байсан бослогуудыг дарахад хүндрэл учруулж байв. ==Юань улсын мөхөл== [[Файл:Emperor Huizong of Yuan.jpg|thumb|Ухаант хаан Тогоонтөмөр]] 1351 оноос Хятадад Хань Шантун, Лю Футун нараар удирдуулсан [[улаан алчууртны бослого]] дэгдэж эхэлсэн. Мөн энэ үед Юань улсын дотор дотоодод хагарал их болсон нь Юань улсыг мөхөлд дуудсан. Энэ бослого улмаар улам бүр хүчээ авсаар 1368 онд тус бослогын нэгэн удирдагч 1368 оны 1 сард өөрийн эзэлсэн газраа Мин улс гэж нэрлээд, оны цолоо Хунъү гэж нэрлэж, Нанжин хотоор төвлөрсөн засаг захиргааны зохион байгуулалт хийж эхэлсэн. Мөн Юань улсыг мөхөөх дайны бэлтгэлээ хийж дуусгаад, [[Жү Юаньжан]] өөрийн цэргийн жанжин Сюй Да ноёнд их цэрэг өгч, түүний толгойлуулсан улаан алчууртнуудын [[Мин улс]]ын их цэрэг, Юань улсыгн харьяанд байсан [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань муж]], [[Төвлөн засах яам|Шаньдун муж]], [[Дайду|Дайду хот]] орчмын газар нутгийг эзлэн, 1368 оны 9 сарын 26 нд, Дайду хотыг эзлэн авснаар Юань улсын, хятад орон дахь монгол хаадын шууд ноёрхлыг дуусгавар болгожээ. Харин энэ эрчээрээ 1369 оны эхээр Шанду хотыг эзлэн авахад монголын хаан, улам ухарч, Инчан хот буюу Хэрлэн барс хотноо очсон. ==Нас барсан нь== 1370 онд хонгирад аймгийн нутаг дахь [[Инчан|Инчан хотод]] 51 насандаа таалал төгсчээ. Түүнийг нас барахад түүний мэдэлд цагаан хэрмээс хойших газар үлдсэн байсан. == Гэмшилийн шүлэг == {{quote|Элдэв зүйл, эрдэнэсээр шулуухан Сайхнаар бүтсэн Дайду минь, Эртний хаадын суусан зуслан Шандугийн Шар тал минь, Сэрүүн сайхан Хэйбун Шанду минь, Улаан халзан туулай жилээ алдсан Хайран Дайду минь, Өглөө манагар өндөр дээр гарваас, сайхан униар чинь Ухаант хаан миний өмнө Лаган, Ибагу хоёр хийж бүлгээ. Ухаж мэдэж, тавьж илгээвэй, хайран Дайдуг Ухаан үгүй төрсөн ноёд, улсаан харж эс үзэлцвэй, Уйлж хоцорвой, би Нутагт хоцорсон улаан бяруунд адил болбой, би Элдэв зүйлээр бутсэн Найман талт цагаан суврага минь, Их улсын нэр төрийг аван суусан Есөн эрдэнэсээр бүтсэн Дайду хот минь, Дөчин түмэн Монгол улсынхаа Нэр төрийг аван суусан Дөрвөн хаалгат дөрвөлжин их Дайду хот минь, Шашин номыг дэлгэрүүлэн явтал Төмөр шат хугарч хайран Дайду хот минь, Нэр төр минь, Хаанах яанах Монгол улсаа Харуулан гайхлагч хайран Дайду минь, Өвлийн өвөлжих өгүй балгас минь, Зуны зуслан Хэйбун Шанду минь, Сайхан Шар тал минь, Лаган, Ибагу хоёрын үгэнд эс орсон хорон минь, Хутагтан байгуулбай, хулсан ордыг, Хувилгаан сэцэн хаан зуснам бүлгээ, Хэйбун Шандуг Хумьж автвай, Хятад улсад Хурьцах муу нэрийг Ухаант хаанд тавивай. Хамгаар байгуулбай, хан Дайдуг Харшлан авалцам булгээ, хайран Дайдуг Хамж автвай, Хятад улсад Харшлах муу нэрийг Ухаант хаанд тавивай. Элдвүүдээр байгуулбай, эрдэнэ Дайдуг Эрхлэн зусам булгээ, Хэйбун Шандуг Эндэж автвай, Хятад улсад Эргэх муу нэрийг Ухаант хаанд тавивай. Хаан эзэний зөөсөн их нэр төрийг, Гайхамшиг Сэцэн хааны барьсан хайран Дайдуг, Хамаг улс шүтээн тулга эрдэнэт хотыг, Хамж автвай, Хятад улсад, хайран Дайдуг. Хан тэнгэрийн хөвгүүн Чингис хааны алтан ураг Хамаг бурханы хувилгаан Сэцэн хааны алтан харшийг Хамаг Бодисун нарын хувилгаан Ухаант хаан Хан тэнгэрийн заяагаар алдвай, хайран Дайдуг. Хан эзэний хасбуу тамга ханцуйлж гарвай. Хамаг дайсны дотроос хатгалдаж гаргавай. Буха төмөр чинсан булха дотроос. Хан эзэний урагт хан орон болтугай, түмэн үед. Гэнэдэж алдвай, хайран Дайдуг Гэрээс гарахуйд, эрдэнэ шашин ном хоцорвой, тэр цагт Гэгээн билигт Бодисун нар ялгатугай, хойд цагт Хэрж ирж тогтугай. Чингис хааны алтан урагт.{{sfn|Choimaa|2006|pp=232-234}}}} == Гэр бүл == Эцэг: [[Хүслэн хутагт хаан]] Эх: [[Маалайдай хатан]] Дүү нар: [[Ринчинбал хаан]], Будашири гүнж, Юэлу гүнж (Ерөө?) === Хатан === # [[Данашир хатан]] # [[Баянхутаг хатан]] # [[Өлзийхутаг хатан]] # [[Мунашири]] хатан (? - 1347 оны 1 сар): Хонгирад аймгийн хүн. Лонфу ордны 3-р хатан. [[Жыжөн|Жыжөнгийн]] 7-р оны 12 сар буюу 1347 оны 1 сард таалал төгссөн.{{sfn|Song|1976|pp=880}} ===Хан хөвгүүн=== # [[Аюушридар хаан|Аюушридар билэгт хаан]] # [[Төгстөмөр хаан|Төгстөмөр усхал хаан]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan shi |publisher=Zhonghua Book Company |year=1976 |location=Beijing}} * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Юань улсын хаад|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он=1333-1370 |өмнө=[[Ринчинбал хаан]] |дараа=[[Аюушридар хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Хятадын түүх|Хятадын]] [[Хуанди|эзэн хаан]] |он=1333-1368 |өмнө=[[Ринчинбал хаан]] |дараа=[[Хунъү]] хаан }} {{end}} == Тэмдэглэл == {{notes}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:1320 онд төрсөн]] [[Ангилал:1370 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] 5lipk6mipizz3a4catwj26uk72rwdic 0 22028 869794 631336 2026-09-16T01:12:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 869794 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 259 дахь ([[өндөр жил]] бол 260 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 106 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1492 - [[Христофер Колумб|Христофер Колумбын]] анхны экспедицийн үеэр Саргассо тэнгисийг нээжээ. * 1620 - Английн суурьшигчид буюу өөрсдийгөө "Мөргөлчид" гэж нэрлэдэг байсан хүмүүс Английн Плимут хотоос Шинэ газар рүү Мэйфлауэр хөлөг онгоцоор гарчээ. * 1810 - Мексик Испаниас тусгаар тогтнолоо зарлаж, чөлөөлөх дайн эхлүүлэв. * 1983 - [[Арнольд Шварценеггер]] АНУ-ын иргэншил авсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1923 — [[Ли Куан Ю]] (2015 онд нас барсан) Сингапурын анхны Ерөнхий сайд (1959—1990). * 1947 — [[Александр Руцкой]], ЗХУ-ын баатар, Оросын цорын ганц дэд Ерөнхийлөгч. * 1956 — [[Дэвид Копперфильд]] (жинхэнэ нэр. ''Дэвид Сет Коткин''), америкийн илбэчин. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|16 September|9 сарын 16}} [[Ангилал:Өдөр|0916]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#16]] kucihoa6rspjiw6e341n6h19ptnyg7d 0 23778 869800 794516 2026-09-16T04:09:03Z Chongkian 21163 869800 wikitext text/x-wiki '''Балданбарайвун хийд''' нь [[Монгол]] улсын [[Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын нутагт, Мөнх-Өлзийт уулын энгэрт орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] [[хийд]] юм. Хийдийг 1777 онд Цэвээндорж лам байгуулжээ. == Цаашид уншихуйц == * Жуулчны мэдээлэлийн төв.мн - [https://web.archive.org/web/20110919044812/http://www.touristinfocenter.mn/cate7_more.aspx?ItemID=2 Балданбэрээвэн (Балданбарайвун) хийд] {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] {{Religious-struct-stub}} awd2vlv1di272vstoezdpolwupkh489 869801 869800 2026-09-16T04:09:15Z Chongkian 21163 869801 wikitext text/x-wiki '''Балданбарайвун хийд''' нь [[Монгол]] улсын [[Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын нутагт, Мөнх-Өлзийт уулын энгэрт орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] [[хийд]] юм. Хийдийг 1777 онд Цэвээндорж лам байгуулжээ. == Цаашид уншихуйц == * Жуулчны мэдээлэлийн төв.мн - [https://web.archive.org/web/20110919044812/http://www.touristinfocenter.mn/cate7_more.aspx?ItemID=2 Балданбэрээвэн (Балданбарайвун) хийд] {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] {{Mongolia-stub}} {{Religious-struct-stub}} dwqur9wng1um66jj5gtlqmt7a91cgw7 869802 869801 2026-09-16T04:09:40Z Chongkian 21163 869802 wikitext text/x-wiki '''Балданбарайвун хийд''' нь [[Монгол]] улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын нутагт, Мөнх-Өлзийт уулын энгэрт орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] [[хийд]] юм. Хийдийг 1777 онд Цэвээндорж лам байгуулжээ. == Цаашид уншихуйц == * Жуулчны мэдээлэлийн төв.мн - [https://web.archive.org/web/20110919044812/http://www.touristinfocenter.mn/cate7_more.aspx?ItemID=2 Балданбэрээвэн (Балданбарайвун) хийд] {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] {{Mongolia-stub}} {{Religious-struct-stub}} m3js8pvq02ntu7or7gal4gul42wkzmf 869803 869802 2026-09-16T04:10:04Z Chongkian 21163 869803 wikitext text/x-wiki '''Балданбарайвун хийд''' нь [[Монгол]] улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]] сумын нутагт, Мөнх-Өлзийт уулын энгэрт орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] [[хийд]] юм. Хийдийг 1777 онд Цэвээндорж лам байгуулжээ. == Цаашид уншихуйц == * Жуулчны мэдээлэлийн төв.мн - [https://web.archive.org/web/20110919044812/http://www.touristinfocenter.mn/cate7_more.aspx?ItemID=2 Балданбэрээвэн (Балданбарайвун) хийд] {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Өмнөдэлгэр сум]] {{Mongolia-stub}} {{Religious-struct-stub}} dpig13rgir69mtfk9exe2s4qd5iwg03 0 23779 869806 830598 2026-09-16T04:12:49Z Chongkian 21163 869806 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Dambadarjaalin Monastery in Ulan Bator.jpg|thumb|Дамбадаржайлин хийд]] '''Дамбадаржайлин хийд''' нь [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хотод орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] [[хийд]] юм. Энэ хийд нь 1765 онд Хоёрдугаар Богд [[Жавзандамба хутагт]]ын дурсгалд зориулан үүсгэн байгуулагдсан юм. Буханы шашныг бадруулагч хэмээх Дамбадаржаа хийдийг анх Манжийн хааны зарлигаар 1761 онд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Дархан чин вангийн хошуу Сэлбэ голын зүүн салаа Цэлхийн голын цутгал Зонхов хайрханы энгэрт байгуулахаар тогтож, 1765 онд буюу билгийн тоолллоор "Модон" Үхэр жил байгуулан аравнайлжээ. Барилгын ажлыг хариуцагч түшмэл Зоригт ван Санзайдорж хаанд айлтгаснаар Дамбадаржайлин буюу Шажныг бадруулагч хийд хэмээх номын нэрийг олгож Туул гол хүртэлх Сэлбийн голын хөндий буюу одоогийн Улаанбаатар хотын төв хэсгийг хийдийн газар нутагт харьяалуулсан байна. Уг хийдийг II Богд Жибзундамба хутагтын дурсгалд зориулж байгуулсан хэмээдэг бөгөөд түүний шарилын суврагыг 1774 онд уг хийдийн хэрмийн баруун хойд өнцөгт босгож, тахих болсон ажгуу. Мөн 1778 онд энэ хийдэд III Богдын шарилыг шилжүүлэн авчирчээ. Иймээс Дамбадаржаа хийдэд үе үеийн Богд Жибзундамба хутагтуудын жанч халсны хойтын буянд зориулан ном унших тусгай өдөртэй болжээ. Тухайлбал, VI Богд болон VII Богдын дурсгалын өдөр жил бүрийн арван нэгдүгээр сарын хорин хоёрны өдөр гэж бичсэн баримт буй. Хийдийн зохион байгуулалт нь Цогчин дуган, 12 аймгийн дуган, дөрвөн дацан бүгд 25 дугантай, 1500 лам ном хурдаг томоохон хийд байжээ. 1937-1938 оны үед хийдийг хааж, бурхан тахил, ном судруудыг устгаж, модон барилгуудыг буулган зөөж, ямпай хана, хэрмэн хашаанд орох хаалган байшин, Махаранзийн сүм, хашааны гадна дотно байсан дөрвөн суваргыг нурааж, хөх тоосгон хэрмэн хашааны заримыг буулгажээ. Тус хийдийн 107 ламд цаазлан хороох ял оноож, 103 ламын эд хөрөнгө, нас, албан тушаал, нутаг ус, нийгмийн байдал зэргийг тэмдэглэн тухайн үеийн Дотоод яамны архивт хадгалжээ. Харин цогчин дуганы барилгыг сувиллын ба эмчилгээний өрөө тасалгаа бүхий амралт сувилал болгон өөрчилсөнтэй холбогдуулж уурын зуух, бохир усны цооног, хойт энгэрт нь усан сан, хүнсний зоорь барьсан байна. 1938-1939 онд Аж үйлдвэрийн комбинатын ажилчдын амралт сувиллын газар, 1947 онд Япон цэргийн олзлогсдын хэрэг эрхлэх газрын эмнэлэг, 1950 онд сүрьеэ өвчний эмнэлэг, 1980 оноос өндөр настныг сувилах эмнэлгийн зориулалтаар ашиглаж байжээ. 1990 оны цагаан морин жил Дашрэнчин тэргүүтэй өтгөс хуврагууд Богдын Лаврин сүмд сан тавьж, анхны цогчин хурал хурж байнгын үйл ажиллагааг нь сэргээсэн бөгөөд өдгөө нийт 50 гаруй лам хуврагтайгаар өдөр тутмын уншлага, цагийн их хурлуудыг ёс жаягийн дагуу хурж байна. Тус хийд байгуулагдсаны 240 жилийн ойг 2005 онд төр засгийн хүрээнд өргөнөөр тэмдэглэн өнгөрүүлжээ. {{commonscat}} {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] pax8c1knr5yi59mfk4pgszp18nfnd60 869838 869806 2026-09-16T07:45:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 869838 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Dambadarjaalin Monastery in Ulan Bator.jpg|thumb|Дамбадаржайлин хийд|394x394px]] '''Дамбадаржайлин хийд''' нь [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хотод орших ууган [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] [[хийд]] юм. Энэ хийд нь 1765 онд Хоёрдугаар Богд [[Жавзандамба хутагт]]ын дурсгалд зориулан үүсгэн байгуулагдсан юм. Буханы шашныг бадруулагч хэмээх Дамбадаржаа хийдийг анх Манжийн хааны зарлигаар 1761 онд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Дархан чин вангийн хошуу [[Сэлбэ гол|Сэлбэ голын]] зүүн салаа Цэлхийн голын цутгал Зонхов хайрханы энгэрт байгуулахаар тогтож, 1765 онд буюу билгийн тоолллоор "Модон" Үхэр жил байгуулан аравнайлжээ. Барилгын ажлыг хариуцагч түшмэл Зоригт ван Санзайдорж хаанд айлтгаснаар Дамбадаржайлин буюу Шажныг бадруулагч хийд хэмээх номын нэрийг олгож [[Туул гол]] хүртэлх Сэлбийн голын хөндий буюу одоогийн Улаанбаатар хотын төв хэсгийг хийдийн газар нутагт харьяалуулсан байна. Уг хийдийг [[Лувсандамбийдонми|'''II Богд''']] Жибзундамба хутагтын дурсгалд зориулж байгуулсан хэмээдэг бөгөөд түүний шарилын суврагыг 1774 онд уг хийдийн хэрмийн баруун хойд өнцөгт босгож, тахих болсон ажгуу. Мөн 1778 онд энэ хийдэд [[Ишдамбийням|'''III Богды'''н]] шарилыг шилжүүлэн авчирчээ. Иймээс Дамбадаржаа хийдэд үе үеийн Богд Жибзундамба хутагтуудын жанч халсны хойтын буянд зориулан ном унших тусгай өдөртэй болжээ. Тухайлбал, VI Богд болон VII Богдын дурсгалын өдөр жил бүрийн 11-р сарын 22-ны өдөр гэж бичсэн баримт буй. Хийдийн зохион байгуулалт нь Цогчин дуган, 12 аймгийн дуган, 4 дацан бүгд 25 дугантай, 1500 лам ном хурдаг томоохон хийд байжээ. 1937-1938 оны үед хийдийг хааж, бурхан тахил, ном судруудыг устгаж, модон барилгуудыг буулган зөөж, ямпай хана, хэрмэн хашаанд орох хаалган байшин, Махаранзийн сүм, хашааны гадна дотно байсан дөрвөн суваргыг нурааж, хөх тоосгон хэрмэн хашааны заримыг буулгажээ. Тус хийдийн 107 ламд цаазлан хороох ял оноож, 103 ламын эд хөрөнгө, нас, албан тушаал, нутаг ус, нийгмийн байдал зэргийг тэмдэглэн тухайн үеийн Дотоод яамны архивт хадгалжээ. Харин цогчин дуганы барилгыг сувиллын ба эмчилгээний өрөө тасалгаа бүхий амралт сувилал болгон өөрчилсөнтэй холбогдуулж уурын зуух, бохир усны цооног, хойт энгэрт нь усан сан, хүнсний зоорь барьсан байна. 1938-1939 онд Аж үйлдвэрийн комбинатын ажилчдын амралт сувиллын газар, 1947 онд Япон цэргийн олзлогсдын хэрэг эрхлэх газрын эмнэлэг, 1950 онд сүрьеэ өвчний эмнэлэг, 1980 оноос өндөр настныг сувилах эмнэлгийн зориулалтаар ашиглаж байжээ. 1990 оны Цагаан морин жил Дашрэнчин тэргүүтэй өтгөс хуврагууд Богдын Лаврин сүмд сан тавьж, анхны цогчин хурал хурж байнгын үйл ажиллагааг нь сэргээсэн бөгөөд өдгөө нийт 50 гаруй лам хуврагтайгаар өдөр тутмын уншлага, цагийн их хурлуудыг ёс жаягийн дагуу хурж байна. Тус хийд байгуулагдсаны 240 жилийн ойг 2005 онд төр засгийн хүрээнд өргөнөөр тэмдэглэн өнгөрүүлжээ. {{commonscat}} {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] k2qnbpe3e6xmsqx2ujetuhxq63azn03 0 23780 869822 839401 2026-09-16T04:33:04Z Chongkian 21163 869822 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Dashchoilin Monastery.jpg|thumb|Дашчойлин хийд]] '''Дашчойлин хийд''' нь [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хотод орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Буддын шашны]] [[хийд]] юм. Хийд нь өдгөө мөн '''Зүүн хүрээ''' хэмээн нэрлэгддэг. Тус хийд нь Улаанбаатар хотын түүхтэй холбоотой түүхэн дурсгалт газар юм. Монгол гэр хэлбэртэй хийдийн барилгыг циркийн зориулалтаар ашиглаж байв. 1937 оны хэлмэгдлийн их шуурганд хүрээ гучин аймгуудын дугана, лам хувраг, хурал номын хэрэгсэл, бурхан шүтээнүүдийг устган үгүй хийж, нэгэн цагт буян ном, хурал уншилгын дуу тасралтгүй дуурсаж асан газрыг эд хогшилын агуулах, элдэв үзвэр үзэсгэлэнгийн байр болгох зэргээр ашиглаж байсан байна. Харин ардчилал, шинэчлэлийн үрээр шашин шүтлэг чөлөөтэй болж, бурханы шашин сэргэн дэвжих боломж нээгдэхийн хамт их ламтан Ч.Дамбажав, С.Чадраабал нарын буянтай лам нарын санаачлага, идэвхитэй зүтгэлээр энэхүү 2 аймгийн хуучин дуганы буурь суурин дээр XYII-р жарны цагаан морин жилийн зуны суул сарын шинийн дөрвөний Бурхан багшийн их дүйчин өдөр буюу 1990 оны 7-р сарын хорин зургааны өлзий буян бүрдсэн сайн өдөр "Өлзий хутгийн номын орон" буюу Дашчойлин хийдийг сэргээн байгуулсан юм. Бурхан багш Шагжаамуний шадар зургаан Архадын нэгэн болох, энэ Халх Монголын орноо Бурханы шашин, номын цагаан гэгээ түр нэгэнтээ бүдгэрч, дахин товрон гэрэлтэн, гийх тэрхүү торгон үед эртний сайн ерөөлийн хүчээр хүрээ хийдүүдийг дахин сэргээн босгох, лам хуврага нарыг заан сургахад их нигүүлсэхүй бодь сэтгэлээр өөрийн биеийн алжаал, өндөр насан сүүдрийн зүдрэлийг үл хэрэгсэн, адистид жинлавын их далай болсон судар, тарнийн гүн нарийн утгат авишиг, даган соёрхол тэргүүтэнг хайрласан, Монгол дахь Энэтхэгийн Элчин сайд [[Бакула Ринбүүчий]] багш шинэ хийдэд өргөх яруу сонсголонт агаад утга төгөлдөр нэрийг болгоон "Өлзий хутгийн номын орон" буюу "Дашчойлин" хэмээх алдрыг соёрхсон билээ. '''Вангай аймгийн дуган буюу одоогийн Цогчин дуган''' Халхын Түшээт хан аймгийн засаг ноён Санзайдорж 1740 онд Их хүрээнээ нэгэн сүм байгуулснаа 1757 он буюу XIII жарны улаагчин үхэр жилд жинхэнэ аймаг болгохоор II Живзүндамба хутагтад айлтгасныг ёсоор болгожээ. Анхлан Жүн ван хэргэмтэй хүн байгуулсан тул Ван гуайн аймаг хэмээн нэрлэж байсан нь хожим сунжирсаар Вангайн аймаг гэх болжээ. Одоо уг дуганд өдөр тутмын цогчин хурал, сүсэгтэн олны айлтгасан хурал хурж байна. '''Эрхэм тойны аймаг буюу одоогийн Сахиусны дуган''' Түшээт хан аймгийн засаг ноён Цэмбэлдоржийн гуравдугаар хөвгүүн Рампилдорж эцгийн хэргэмийг залгамжилж арван жил болсны дараа 1737 онд өвчний учир засгаас байлгагдан сахил хүртэж тойн болоход Данзаняримпил хэмээх алдар хүртжээ. Эл тойн авга ах Өндөр гэгээн, өвөг Сидшир, эцэг Цэмбэлдорж нараас уламжлагдсан бурхан шүтээнийг нэгтгэн байнгийн хуралтай сүм байгуулсан учир II Богд Живзүндамбаас түүнд Эрхэм тойн цол соёрхож байгуулсан сүмийг нь Эрхэм тойны аймаг хэмээн нэр хайрлажээ. Одоо уг дуганд сар улирлын жасаа хурал, сахиус болон чого хурлуудыг хурж байна.    '''Ганданчойнхорлин дуган'''  2000 онд тус хийдийг дахин сэргээсний арван жилийн ойг тохиолдуулан Ганданчойнхорлин буюу Төгс баясгалант номын хүрдэн дуганыг шинээр барьж нээсэн билээ. Ганданчойнхорлин дуган нь бусад хоёр дугантай адил үндэсний уран барилгын гэр хэлбэртэй бөгөөд үндсэн гол дуганыг тойруулан хурал номын айлтгалыг хүлээн авах газар, хийдийн захиргаа, мөн тус хийдийн дэргэдэх “Зүүн хүрээ” коллежийн багш нарын болон Буддын соёл судлалын өрөө, хичээлийн 4 танхим зэрэг өрөө тасалгаанууд байна. Одоо Зүүн Хүрээ Дашчойлин хийд нь нийт 100 орчим ламтай, дэргэдээ шашны болон нийгмийн ухааны боловсрол мэргэшил олгох сургууль, судалгааны хүрээлэнтэй, хурал ном, сургалт, судалгаа шинжилгээ, эрүүл мэнд, хүмүүнлэг, байгаль хамгаалалын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг томоохон шашны байгууллага болж хөгжин билээ. Мөн тус хийд нь гадаад харилцаандаа ихээхэн ач холбогдол өгч дотоод гадаадын, олон улсын хүмүүнлэг, боловсролын болон шашны байгууллагуудтай нягт харилцаатай хамтран нийгмийн хариуцлагатай ажиллаж байгаа болно. == Түүх == Өндөр гэгээн 1651 онд өргөөнийхөө зохион байгуулалтыг өөрчлөн төвдийн Жамъянцорж Брайбун хийдэд байгуулсан адилаар Андуу нарын, Жасын, Сангай, Зоогоо, Хүүхэн ноёны, Дархан эмчийн, Өрлүүдийн долоон аймгыг анхлан үүсгэн гаргаад, хоёр жилийн хойно буюу 1654 онд Хэнтий уулын өвөрт  Ривогэжайганданшаддублин хэмээх Их хүрээг байгуулжээ. Энэхүү хийд хүрээ нь тоосго, модоор 27 жилийн турш баригдсан боловч 1680 онд Халх-Ойрдын үймээний хөлд үрэгдсэн тул 1706 онд дахин сэргээн босгосон байна. Улмаар Их хүрээний аймгууд дараалан байгуулагдаж 1772 онд номын хүрээг Хүй мандалд буурь сэлгэн буухад 13 аймаг байсанаа 1795 онд 27 болтлоо өсчээ. Хожим XIX зууны эцэс, XX зууны эхээр дахин гурван аймаг тухайлбал хүрээний хамгийн отгон аймаг болох Эх дагины аймаг 1903 онд байгуулагдсанаар их хүрээ нийт гучин аймагтай болсон билээ. 1707 онд хүрээ хамбын тушаалыг бий болгож, 1723 онд түүнд тусгай тамга олгожээ. Мөн Их хүрээнээ 1739 онд тарнийн ухаан судлах Дэчингалав дацан, 1756 онд цанид, чойрын гүн ухаан судлах Дашчоймбэл дацан, 1759 онд Жүд дацан, 1760 онд Эмч нарын дацан, 1789 онд Зурхай дацан, 1809 онд Гунгаачойлин дацан, 1806 онд Бадамёго дацан, 1834 онд Майдрын дуган, 1838 онд Гандантэгчинлин сүм, 1844 онд Ламрим дацан, 1910 онд Идгаачойнзинлин дацанг тус тус байгуулжээ. Үүний зэрэгцээ Очирдарь, Нар хажод, Дарь эхийн сүм тэргүүтэн олон тооны мөргөл шүтээний сүм, дуган ч тасралтгүй баригдсаар байсан байна. Их хүрээний дацан, сүм дугануудын барилга нь төвд, хятад, монгол маягын буюу эдгээрийн холимог хэлбэр, загварыг чадмаг хослуулан баригдсан байлаа. Их хүрээ нь үндсэндээ Зүүн хүрээ ба Гандан гэсэн хоёр хэсэг дүүрэгт хуваагдаж байсан бөгөөд хүрээний баруун хэсэг болох Далхын дэнж хэмээгдэх Ганданд Буддын гүн ухааны гурван их дацангууд, Y Богд Живзүндамба хутагтын байгуулсан сүм, 80 тохой Жанрайсэгийн сүм зэрэг байрлаж байв. Зүүн Хүрээний хурал номын үйл ажиллагаагааг 1990 оны 7-р сарын 26-ны өлзий буян бүрдсэн сайн өдөр дахин сэргээж тухайн үеийн Энэтхэгийн Элчин сайд [[Бакула Ринбүүчий|Бакула Ринбүчий]] багш "Өлзий хутгийн номын орон" буюу "Дашчойлин" хэмээх алдрыг соёрхсон билээ. {{commonscat}} {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] p4ry1b5wmklwioakrurw63p9kc7p9vd 869839 869822 2026-09-16T07:55:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 869839 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Dashchoilin Monastery.jpg|thumb|Дашчойлин хийд]] '''Дашчойлин хийд''' нь [[Монгол улс|Монгол]] Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод орших [[Төвөдийн Буддын шашин|Буддын шашны]] [[хийд]] юм. Хийд нь өдгөө мөн '''Зүүн хүрээ''' хэмээн нэрлэгддэг. Тус хийд нь Улаанбаатар хотын түүхтэй холбоотой түүхэн дурсгалт газар юм. Монгол гэр хэлбэртэй хийдийн барилгыг циркийн зориулалтаар ашиглаж байв. 1937 оны хэлмэгдлийн их шуурганд хүрээ 30 аймгуудын дугана, лам хувраг, хурал номын хэрэгсэл, бурхан шүтээнүүдийг устган үгүй хийж, нэгэн цагт буян ном, хурал уншилгын дуу тасралтгүй дуурсаж асан газрыг эд хогшилын агуулах, элдэв үзвэр үзэсгэлэнгийн байр болгох зэргээр ашиглаж байсан байна. Харин ардчилал, шинэчлэлийн үрээр шашин шүтлэг чөлөөтэй болж, бурханы шашин сэргэн дэвжих боломж нээгдэхийн хамт их ламтан [[Чойжилжавын Дамбажав|Чойжилжавын '''Дамбажав''']], С.Чадраабал нарын буянтай лам нарын санаачлага, идэвхитэй зүтгэлээр энэхүү 2 аймгийн хуучин дуганы буурь суурин дээр XYII-р жарны Цагаан морин жилийн зуны суул сарын шинийн дөрвөний Бурхан багшийн их дүйчин өдөр буюу 1990 оны 7-р сарын 26-ны өлзий буян бүрдсэн сайн өдөр "Өлзий хутгийн номын орон" буюу Дашчойлин хийдийг сэргээн байгуулсан юм. Бурхан багш Шагжаамуний шадар 6 Архадын нэгэн болох, энэ Халх Монголын орноо Бурханы шашин, номын цагаан гэгээ түр нэгэнтээ бүдгэрч, дахин товрон гэрэлтэн, гийх тэрхүү торгон үед эртний сайн ерөөлийн хүчээр хүрээ хийдүүдийг дахин сэргээн босгох, лам хуврага нарыг заан сургахад их нигүүлсэхүй бодь сэтгэлээр өөрийн биеийн алжаал, өндөр насан сүүдрийн зүдрэлийг үл хэрэгсэн, адистид жинлавын их далай болсон судар, тарнийн гүн нарийн утгат авишиг, даган соёрхол тэргүүтэнг хайрласан, Монгол дахь Энэтхэгийн Элчин сайд [[Бакула Ринбүүчий]] багш шинэ хийдэд өргөх яруу сонсголонт агаад утга төгөлдөр нэрийг болгоон "Өлзий хутгийн номын орон" буюу "Дашчойлин" хэмээх алдрыг соёрхсон байна. '''Вангай аймгийн дуган буюу одоогийн Цогчин дуган''' Халхын [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] засаг ноён Санзайдорж 1740 онд Их хүрээнээ нэгэн сүм байгуулснаа 1757 он буюу XIII жарны улаагчин үхэр жилд жинхэнэ аймаг болгохоор [[Ишдамбийням|II Богд Живзүндамба]] хутагтад айлтгасныг ёсоор болгожээ. Анхлан Жүн ван хэргэмтэй хүн байгуулсан тул Ван гуайн аймаг хэмээн нэрлэж байсан нь хожим сунжирсаар Вангайн аймаг гэх болжээ. Одоо уг дуганд өдөр тутмын цогчин хурал, сүсэгтэн олны айлтгасан хурал хурж байна. '''Эрхэм тойны аймаг буюу одоогийн Сахиусны дуган''' Түшээт хан аймгийн засаг ноён Цэмбэлдоржийн гуравдугаар хөвгүүн Рампилдорж эцгийн хэргэмийг залгамжилж арван жил болсны дараа 1737 онд өвчний учир засгаас байлгагдан сахил хүртэж тойн болоход Данзаняримпил хэмээх алдар хүртжээ. Эл тойн авга ах Өндөр гэгээн, өвөг Сидшир, эцэг Цэмбэлдорж нараас уламжлагдсан бурхан шүтээнийг нэгтгэн байнгийн хуралтай сүм байгуулсан учир II Богд Живзүндамбаас түүнд Эрхэм тойн цол соёрхож байгуулсан сүмийг нь Эрхэм тойны аймаг хэмээн нэр хайрлажээ. Одоо уг дуганд сар улирлын жасаа хурал, сахиус болон чого хурлуудыг хурж байна.    '''Ганданчойнхорлин дуган''' 2000 онд тус хийдийг дахин сэргээсний 10 жилийн ойг тохиолдуулан Ганданчойнхорлин буюу Төгс баясгалант номын хүрдэн дуганыг шинээр барьж нээсэн билээ. Ганданчойнхорлин дуган нь бусад хоёр дугантай адил үндэсний уран барилгын гэр хэлбэртэй бөгөөд үндсэн гол дуганыг тойруулан хурал номын айлтгалыг хүлээн авах газар, хийдийн захиргаа, мөн тус хийдийн дэргэдэх “Зүүн хүрээ” коллежийн багш нарын болон Буддын соёл судлалын өрөө, хичээлийн 4 танхим зэрэг өрөө тасалгаанууд байна. Одоо Зүүн Хүрээ Дашчойлин хийд нь нийт 100 орчим ламтай, дэргэдээ шашны болон нийгмийн ухааны боловсрол мэргэшил олгох сургууль, судалгааны хүрээлэнтэй, хурал ном, сургалт, судалгаа шинжилгээ, эрүүл мэнд, хүмүүнлэг, байгаль хамгаалалын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг томоохон шашны байгууллага болж хөгжин билээ. Мөн тус хийд нь гадаад харилцаандаа ихээхэн ач холбогдол өгч дотоод гадаадын, олон улсын хүмүүнлэг, боловсролын болон шашны байгууллагуудтай нягт харилцаатай хамтран нийгмийн хариуцлагатай ажиллаж байгаа болно. == Түүх == Өндөр гэгээн 1651 онд өргөөнийхөө зохион байгуулалтыг өөрчлөн төвдийн Жамъянцорж Брайбун хийдэд байгуулсан адилаар Андуу нарын, Жасын, Сангай, Зоогоо, Хүүхэн ноёны, Дархан эмчийн, Өрлүүдийн 7 аймгыг анхлан үүсгэн гаргаад, хоёр жилийн хойно буюу 1654 онд Хэнтий уулын өвөрт  Ривогэжайганданшаддублин хэмээх Их хүрээг байгуулжээ. Энэхүү хийд хүрээ нь тоосго, модоор 27 жилийн турш баригдсан боловч 1680 онд Халх-Ойрдын үймээний хөлд үрэгдсэн тул 1706 онд дахин сэргээн босгосон байна. Улмаар Их хүрээний аймгууд дараалан байгуулагдаж 1772 онд номын хүрээг Хүй мандалд буурь сэлгэн буухад 13 аймаг байсанаа 1795 онд 27 болтлоо өсчээ. Хожим 19-р зууны эцэс, 20-р зууны эхээр дахин гурван аймаг тухайлбал хүрээний хамгийн отгон аймаг болох Эх дагины аймаг 1903 онд байгуулагдсанаар Их хүрээ нийт 30 аймагтай болсон билээ. 1707 онд хүрээ хамбын тушаалыг бий болгож, 1723 онд түүнд тусгай тамга олгожээ. Мөн Их хүрээнээ 1739 онд тарнийн ухаан судлах Дэчингалав дацан, 1756 онд цанид, чойрын гүн ухаан судлах Дашчоймбэл дацан, 1759 онд Жүд дацан, 1760 онд Эмч нарын дацан, 1789 онд Зурхай дацан, 1809 онд Гунгаачойлин дацан, 1806 онд Бадамёго дацан, 1834 онд Майдрын дуган, 1838 онд Гандантэгчинлин сүм, 1844 онд Ламрим дацан, 1910 онд Идгаачойнзинлин дацанг тус тус байгуулжээ. Үүний зэрэгцээ Очирдарь, Нар хажод, Дарь эхийн сүм тэргүүтэн олон тооны мөргөл шүтээний сүм, дуган ч тасралтгүй баригдсаар байсан байна. Их хүрээний дацан, сүм дугануудын барилга нь төвд, хятад, монгол маягын буюу эдгээрийн холимог хэлбэр, загварыг чадмаг хослуулан баригдсан байлаа. Их хүрээ нь үндсэндээ Зүүн хүрээ ба Гандан гэсэн хоёр хэсэг дүүрэгт хуваагдаж байсан бөгөөд хүрээний баруун хэсэг болох Далхын дэнж хэмээгдэх Ганданд Буддын гүн ухааны гурван их дацангууд, Y Богд Живзүндамба хутагтын байгуулсан сүм, 80 тохой Жанрайсэгийн сүм зэрэг байрлаж байв. Зүүн Хүрээний хурал номын үйл ажиллагаагааг 1990 оны 7-р сарын 26-ны өлзий буян бүрдсэн сайн өдөр дахин сэргээж тухайн үеийн Энэтхэгийн Элчин сайд [[Бакула Ринбүүчий|Бакула Ринбүчий]] багш "Өлзий хутгийн номын орон" буюу "Дашчойлин" хэмээх алдрыг соёрхсон билээ. {{commonscat}} {{Бурханы шашны хийдүүд}} [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] 70mpzakl7bu06kdvihw116jvtnc0mv7 0 24304 869786 823537 2026-09-15T19:47:01Z ~2026-49788-18 107500 /* */ 869786 wikitext text/x-wiki '''Сагсан бөмбөг''' (англи. basket «сагс» + ball «бөмбөг») -бөмбөгийг гараараа өрсөлдөгч талын сагсанд хийх зорилготой багийн спорт тоглоом. Сагсан бөмбөгийн баг тус бүр таван тоглогчтой (тоглогчийн солио хийж тоголж болдог) тоголдог байна. Баг тус бүрийн үндсэн зорилго бол өрсөлдөгч багийн сагсанд аль болох олон бөмбөг оруулах бөгөөд өрсөлдөгч талд бөмбөг өгөхгүй болон өөрийн сагсанд бөмбөг оруулахгүй байх юм. Самбарт өлгөсөн Сагс нь шалнаас 3,05 м өндөрт (10 фут) байна. Ойрын болон дундын зайнаас оруулсан бөмбөгөнд хоёр оноо өгдөг, холын (гурван метрийн зурвасаас гадна) зайнаас бол гурван оноо өгдөг; торгуулийн шидэлт хийхэд нэг оноо өгдөг дүрэмтэй. Сагсан бөмбөгийн стандарт хэмжээ: урт -28 м, өргөн -15 метр байдаг. Сагсан бөмбөг дэлхий дээр хамгийн алдартай спортын төрлийн нэг юм. Би бол сагсны хаан == Сагсан бөмбөг үүссэн түүх == Тоглоомын энэ төрлийг сэдэж олох үйл ажиллагаа 1891 оноос эхэлсэн. АНУ-ын Массачусетс мужийн Спрингфилдийн Залуу христосчуудын холбооны коллежийн удирдлага зохион байгуулагч гишүүд спорт зааланд явагдаж байсан биеийн ерөнхий хөгжлийн дасгалуудаас хурдан уйдах болсон. Коллежийн оюутнууд намар нь Америк хөл бөмбөг, хавар нь хөнгөн атлетик, бейсболоор хичээллэж, харин өвөл нь зааланд зөвхөн гимнастикаас өөр хичээллэх спортын төрөл байсангүй. Иймд залуучуудын сонирхлыг татах шинэ зүйл чухал шаардлагатай байлаа. Тус коллежийн биеийн тамирын хэлтсийн ахлах, нарийн бичгийн дарга доктор Лютер Хелси Гулик сэтгэл судлалын семинар дээр өвлийн улиралд битүү, хиймэл гэрэлтүүлэгтэй зааланд залуучуудын сонирхлыг татахуйц шинэ тоглоомын төрлийг сэдэж олохыг зөвлөсөн. Ингэж Гуликийн заавраар биеийн тамирын багш [[Жэймс Нейсмит]] 1891 оны өвөл тоглоомын шинэ төрлийг санаачилж “Сагсан бөмбөг”-ийг тоглоход амархан, харин сайн эзэмшихэд хэцүү гэж тодорхойлж байжээ. Ж.Нейсмитийн гавьяаг үнэлэн Спрингфилдийн коллеж 1911 онд “Биеийн тамирын хүндэт мастер”, 1936 онд Мак Гиллийн Их сургууль “Анагаах ухааны доктор” цолоор тус тус шагнасан байна. 1968 онд Спрингфилдийн коллежийн дэргэд Ж.Нейсмитийн музейг байгуулсан бөгөөд хожим нь “Сагсан бөмбөгийн алдрын танхим” гэж нэрлэгдэх болсон. Ингэж хүн төрөлхтөнд гайхамшигт сайхан тоглоомыг бэлэглэсэн энэ хүнийг мөнхжүүлэн хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. Ж.Нейсмит 1861 онд Канад улсад төрөөд 1939 онд нас барсан. Мэдээж тоглоомын шинэ төрлийг сэдэж олохын тулд эрт дээр үед Америк тивд дэлгэрч байсан бөмбөгтэй тоглоомын түүхэн мэдээ баримтуудыг ашигласан нь ойлгомжтой. Жишээ нь одоогоос 2000 жилийн тэртээ Мексикийн нутаг дээр амьдарч байсан Инк Майя гэдэг овгийнхон “Пок-то-пок” («Хадан дээрх нугас») бөмбөгтэй тоглоом тоглож байжээ. Тоглоомын гол зорилго нь эгц босоо хананд байрлуулсан чулуун цагаригт бөмбөгийг шидэж оруулах явдал байлаа. Мөн XVI зууны үед ацтекууд “Оллмалитули” нэртэй тоглоом каучукан бөмбөгөөр чулуун цагаригт шидэн тоглож байсан байна. Ж.Нейсмит заалын тагтан /балкон/ дээр жимсний 2 сагс байрлуулаад бөмбөг шидүүлдэг байсан. Гимнастикийн заалны тагтны өндөр 3 м 05 см байсан ба энэ хэмжээ одоо хүртэл сагсан бөмбөгийн цагаригийн өндөр болон хадгалсаар үлджээ. Бөмбөгийг сагсанд шидэж оруулж байсан учраас /Basket –сагс, ball-бөмбөг/ сагсан бөмбөг нэрийг олжээ. Ж.Нейсмит 1891 оны XII сард шинэ тоглоомынхоо дүрмийг бичиж анхныхаа тэмцээнийг зохион байгуулж, 1892 онд сагсан бөмбөгийн дүрмийн номоо хэвлүүлжээ. Энэ дүрмийн ном нь 13 зүйлээс бүрддэг бөгөөд эдгээрийн ихэнх нь орчин үеийн сагсан бөмбөгийн дүрэмд үйлчилсээр байна. 1895 оноос эхлэн цагаригийг самбарт бэхлэх болсноор тэмцээний дүрэмд бага зэрэг өөрчлөлт орсон. Тагтан дээр зогсоод тэмцээн үзэж буй сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй хөгжөөн дэмжигчид заримдаа өөрийнхөө багт туслах зорилгоор бөмбөгийг барьж авч эсрэг багийнхаа цагирагт хийдэг байсан тул цагирагийг хамгаалах зорилгоор самбарыг ашиглах болжээ. == Сагсан бөмбөгийн хөгжил == Хөгжлийн явцал тоглолтын дүрэм, тоног төхөөрөмж, тамирчдын хувцас хэрэглэл, өөрчлөгдөн хөгжсөөр иржээ. 1893 онд анх тортой төмөр цагариг, 1894 онд бөмбөгний тойрог 76,2-81,3 см хэмжээтэй болсон. 1895 онд анх 15 футээс торгуулийн шидэлт хийж эхэлсэн. '''Хөгжлийн үе шат'''  ''I үе шат'' 1891-1918 он. Тоглоомын шинэ төрөл бий болсон. Сагсан бөмбөг нь өөрийн бүхий л онцлогоороо ялгаран спорт тоглоомын биеэ даасан төрөл болж хөгжсөн. АНУ даяар түргэн тархахын зэрэгцээ бөмбөг барих, дамжуулах, шидэх зэрэг техникүүд гарч ирсэн. Тактикийн хувьд тоглогчдыг Довтлогч, Хамгаалагч гэж ангилах болжээ. Сагсан бөмбөг нь Европ, өмнөд Америкт өргөн дэлгэрч эхэлсэн. ''II үе шат'' 1919-1931 он. Сагсан бөмбөгийн үндэсний холбоод бий болсон. 1927 онд Женевт Спрингфилдийн докто Элмер Берригаар удирдуулсан биеийн тамирын боловсрол олгох сургууль байгуулагдсан. Тус сургуулийн гол зорилго нь Европ болон бусад тивүүдэд сагсан бөмбөгийг дэлгэрүүлэх явдал байлаа. Сагсан бөмбөг нь Чехословак, Латви, Эстони, Литва, Итали, Франц зэрэг орнуудад өргөн дэлгэрэхийн зэрэгцээ олон улсын нөхөрсөг уулзалт тэмцээнүүд зохиогдох болсон. 1919 онд Америк, Итали, Францын армийн шигшээ багуудын дунд олон улсын анхны тэмцээн зохиогджээ. ''III үе шат'' 1932-1947 он. Сагсан бөмбөгийг дэлхий нийтээр хөгжүүлэх үе. 1932 оны VI сарын 18-нд сагсан бөмбөгийн түүхэн гайхамшигт үйл явдал болсон нь Олон Улсын Сагсан Бөмбөгийн Холбоо /ФИБА/ байгуулагдсан явдал юм. 8 орны (Аргентин, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Швейцар, Чехословак) үндэсний холбоодын төлөөлөгчид оролцсон олон улсын бага хурлаар ФИБА-г байгуулсан тухайгаа санал нэгтэй мэдэгдэж албан ёсны дүрмээ баталсан. 1935 онд Олон улсын олимпын хороо сагсан бөмбөгийн спортыг олимпын төрөлд багтаах шийдвэр гаргаж, улмаар Берлинд болсон Олимпын XI тоглолтод 21 орны баг тамирчид оролцсоноос Америкийн баг аварга болжээ. Тус тоглолтод I Ж.Нейсмит хүндэт зочноор оролцсон байна. ''IV үе шат'' 1948-1965 он. Техник тактикийн ур чадвар эрс нэмэгдэж сонирхогчдын ба мэргэжлийн сагсан бөмбөг гэсэн 2 чиглэлэээр хөгжих болсон. Тоглогчдын техник, тактикийн ур чадварыг огцом нэмэгдүүлэхэд доорх хүчин зүйлүүд чухал нөлөө үзүүлсэн. *[[Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]] /NBA/ *Мэргэжлийн клубүүд байгуулагдсан *Нэг гараар шидэх техник өргөн дэлгэрсэн *Довтолгоог төвийн тоглогчоор дамжуулан явуулах иж бүрэн тоглолтын систем шинээр хэрэглэгдэх болсон. Эдгээр нь сагсан бөмбөгийн цаашдын хөгжилд өвөрмөц хувьсгал болсон юм. Америкийн дасгалжуулагч Т.Арчер 1948 онд анх “Мини сагсан бөмбөг” –ийг санаачилсан. Энэ нь 8-12 насны хүүхдийг сагсан бөмбөгийн спортоор хичээллүүлэх зорилготой гарч иржээ. Тоглолтын дүрмийн хувьд хялбарчилсан, жижиг бөмбөгтэй /67-72 см тойрогтой, жин нь 450-500 гр/, цагаригийн өндөр нь 2 м 60 см, самбараас торгуулийн шидэлтийн шугам хүртэл 4 м зайтай ажээ. 1950 онд Аргентинд эрэгтэйчүүдийн, 1953 онд Чилид эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээнүүд зохиогдож Аргентин /эрэгтэй/, Америк /эмэгтэй/ багууд аварга болж байжээ. 1950 оны эхээр сагсан бөмбөгт довтолгоо зонхилоход нөлөөлөх хүчин зүйлүүд гарсан нь: • Довтолгооны техник тактик, хамгаалалтын техник тактикаас давамгайлж ирэв. • Багуудад өндөр нуруутай тоглогчдын эзлэх хувь нэмэгдсэн. 1965 онд ФИБА –д дэлхийн 122 орон гишүүнээр элссэн байлаа. V үе шат 1965он-оос хойших үеийг сагсан бөмбөгийн спорт өөрийнхөө өмнө тулгарсан асуудлуудыг даван туулж ид хөгжлийнхөө замд шилжсэнд тооцдог. === Олон улсын сагсан бөмбөг === 1932 онд Швейцарийн [[Женев]] хотод болсон Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны олон улсын анхны бага хурлаар Олон улсын (сонирхогчдын) сагсан бөмбөгийн холбоо байгуулагдсан. Үүсгэн байгуулагчид нь Аргентин, Чехословак, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Швейцар гэсэн найман орны сагсан бөмбөгийн үндэсний хороо байв. Үүсгэх үед зөвхөн сонирхогчдын сагсан бөмбөгийн байгууллагын хүрээнд байх болно гэж үзэж байсан; Үүний дараа 1989 онд мэргэжлийн сагсан бөмбөгчид олон улсын тэмцээнд оролцох эрх авч, "сонирхогч" гэсэн үгийг нэрнээс нь хасжээ. Үүний зэрэгцээ нэрний франц хэлээрх товчлол FIBA ​​өөрчлөгдөөгүй гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Хамгийн анхны туршилтын олон улсын тэмцээн нь 1904 оноос эхтэй; сагсан бөмбөгийг 1936 оноос хойш зуны Олимпын наадамд оролцуулж ирсэн. Дараа нь Берлинд АНУ-ын баг аварга болж, шигшээд Канадыг ялав. Тэр цагаас хойш Америкийн баг 1972 он хүртэл Олимпын сагсан бөмбөгийн тэмцээнд давамгайлж байсан бөгөөд [[Мюнхен]] хотод шигшээ тоглолтын үеэр ЗХУ-ын шигшээ багт анхны ялагдлаа хүлээжээ. FIBA-гийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хувьд ийм тэмцээн анх 1950 онд Аргентинд болсон бөгөөд үүнээс гурван жилийн дараа Чили ч мөн эмэгтэйчүүдийн анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулжээ. Эмэгтэй сагсан бөмбөг нь 1976 онд Монреальд (Канад) болсон олимпоос эхлэн олимпын наадмын хөтөлбөрт багтжээ. Тухайн үед ЗХУ, АНУ, Бразил, Австралийн шигшээ багууд аваргын төлөө хүч, арга ухаанаа уралдуулсан байна. == Монгол оронд сагсан бөмбөгийн спорт хөгжсөн түүх == 1940-өөд оны эцсээр Монгол улсад уригдан ирж ажиллаж байсан Зөвлөлт, Хятадын мэргэжилтнүүд, ажилчид чөлөөт цагаараа сагсан бөмбөг тоглож тэднээс офицерийн сургуулийн сонсогчид, зарим залуучууд суралцаж байснаар анхны эх үүсвэр нь тавигдсан гэх боловч хэрэглэл материал муутай, зориулалтын заал, талбай цөөн байжээ. 1946 онд явагдсан улсын анхдугаар спартикадад спортын сайн дурын “Соёл”, “Хөдөлмөр” зэрэг нийгэмлэгүүдээс тэр үеийн волейболын тэмцээнд оролцож байсан тамирчдаас бүрдсэн багууд сагсан бөмбөг тоглож байжээ. 1954 онд улсын аварга шалгаруулах албан ёсны анхны тэмцээн явагдаж үүнд нийгэмлэгүүдийн эрэгтэй, эмэгтэй багууд оролцон “Соёл” нийгэмлэгийн эрэгтэй баг аварга болжээ. 1959 онд зохиогдсон [[Монголын Залуучууд Оюутны анхдугаар их наадмын тэмцээн]]<nowiki/>д “МУИС”, “Барилгачин”, “Залуучууд” багууд тэргүүн байрт шалгарч байжээ. 1961 оны МБАТ-ний анхдугаар спартикадаар хот хөдөөгийн 24 нийгэмлэг, 6 их дээд сургуулийн эрэгтэй эмэгтэй 60 гаруй багийн нийт 400-аад тамирчид оролцож хотоос, [[МУИС]]-ын багийн ахлагч С.Чоён анхны спортын мастер цол хүртсэн. 1962 онд БНМАУ-ын Сагсан бөмбөг сонирхогчдын холбоог байгуулсан. 1950-иад оноос ардын армийн шугамаар Монголын сагсан бөмбөгчид Хятад, ЗХУ, Европын социалист орнуудад очиж нөхөрсөг уулзалт тэмцээнд оролцож өөрийн оронд ах дүү армиудын болон бусад баг тамирчдыг урьж уулзалт тэмцээн зохиодог болсон нь тамирчдын ур чадварыг дээшлүүлэх, залуучууд өсвөр үеийнхнийг сагсан бөмбөгийн спортоор шимтэн хичээллэхэд ихээхэн түлхэц болсон юм. Монгол улсын сагсан бөмбөгийн хөгжилд Алдар нийгэмлэгийн оруулсан хувь нэмэр их билээ. 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад оны эхэн үеэс арван жилийн хүүхдүүдийн хамгийн их сонирхон тоголдог өргөн дэлгэрсэн спорт болсон юм. 1994 онд МСБХ шинэчлэгдэн зохион байгуулагдаж Монголын сагсан бөмбөгийн лигийн тэмцээнийг анх санаачлан зохион байгуулав. МСБХ нь 2000 оны 12 сарын 21–нд Азийн сагсан бөмбөгийн холбооны 44 дэх, 12 сарын 29–нд олон улсын сагсан бөмбөгийн холбооны 144 дэх гишүүн орноор тус тус элссэн билээ. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia2.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia3.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia5.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia9.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia10.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia12.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} == Цахим холбоос == {{Wiktionary|basketball|Сагсан бөмбөг}} {{Commonscat|Basketball|Сагсан бөмбөг}} [[Ангилал:Сагсан бөмбөг| ]] [[Ангилал:Багийн спортын төрөл]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] o51ms0brdyc90fzdlknc2z5vpw4tx6m 869787 869786 2026-09-15T19:47:56Z ~2026-49788-18 107500 /* */ 869787 wikitext text/x-wiki '''Сагсан бөмбөг''' (англи. basket «сагс» + ball «бөмбөг») -бөмбөгийг гараараа өрсөлдөгч талын сагсанд хийх зорилготой багийн спорт тоглоом. Сагсан бөмбөгийн баг тус бүр таван тоглогчтой (тоглогчийн солио хийж тоголж болдог) тоголдог байна. Баг тус бүрийн үндсэн зорилго бол өрсөлдөгч багийн сагсанд аль болох олон бөмбөг оруулах бөгөөд өрсөлдөгч талд бөмбөг өгөхгүй болон өөрийн сагсанд бөмбөг оруулахгүй байх юм. Самбарт өлгөсөн Сагс нь шалнаас 3,05 м өндөрт (10 фут) байна. Ойрын болон дундын зайнаас оруулсан бөмбөгөнд хоёр оноо өгдөг, холын (гурван метрийн зурвасаас гадна) зайнаас бол гурван оноо өгдөг; торгуулийн шидэлт хийхэд нэг оноо өгдөг дүрэмтэй. Сагсан бөмбөгийн стандарт хэмжээ: урт -28 м, өргөн -15 метр байдаг. Сагсан бөмбөг дэлхий дээр хамгийн алдартай спортын төрлийн нэг юм. == Сагсан бөмбөг үүссэн түүх == Тоглоомын энэ төрлийг сэдэж олох үйл ажиллагаа 1891 оноос эхэлсэн. АНУ-ын Массачусетс мужийн Спрингфилдийн Залуу христосчуудын холбооны коллежийн удирдлага зохион байгуулагч гишүүд спорт зааланд явагдаж байсан биеийн ерөнхий хөгжлийн дасгалуудаас хурдан уйдах болсон. Коллежийн оюутнууд намар нь Америк хөл бөмбөг, хавар нь хөнгөн атлетик, бейсболоор хичээллэж, харин өвөл нь зааланд зөвхөн гимнастикаас өөр хичээллэх спортын төрөл байсангүй. Иймд залуучуудын сонирхлыг татах шинэ зүйл чухал шаардлагатай байлаа. Тус коллежийн биеийн тамирын хэлтсийн ахлах, нарийн бичгийн дарга доктор Лютер Хелси Гулик сэтгэл судлалын семинар дээр өвлийн улиралд битүү, хиймэл гэрэлтүүлэгтэй зааланд залуучуудын сонирхлыг татахуйц шинэ тоглоомын төрлийг сэдэж олохыг зөвлөсөн. Ингэж Гуликийн заавраар биеийн тамирын багш [[Жэймс Нейсмит]] 1891 оны өвөл тоглоомын шинэ төрлийг санаачилж “Сагсан бөмбөг”-ийг тоглоход амархан, харин сайн эзэмшихэд хэцүү гэж тодорхойлж байжээ. Ж.Нейсмитийн гавьяаг үнэлэн Спрингфилдийн коллеж 1911 онд “Биеийн тамирын хүндэт мастер”, 1936 онд Мак Гиллийн Их сургууль “Анагаах ухааны доктор” цолоор тус тус шагнасан байна. 1968 онд Спрингфилдийн коллежийн дэргэд Ж.Нейсмитийн музейг байгуулсан бөгөөд хожим нь “Сагсан бөмбөгийн алдрын танхим” гэж нэрлэгдэх болсон. Ингэж хүн төрөлхтөнд гайхамшигт сайхан тоглоомыг бэлэглэсэн энэ хүнийг мөнхжүүлэн хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. Ж.Нейсмит 1861 онд Канад улсад төрөөд 1939 онд нас барсан. Мэдээж тоглоомын шинэ төрлийг сэдэж олохын тулд эрт дээр үед Америк тивд дэлгэрч байсан бөмбөгтэй тоглоомын түүхэн мэдээ баримтуудыг ашигласан нь ойлгомжтой. Жишээ нь одоогоос 2000 жилийн тэртээ Мексикийн нутаг дээр амьдарч байсан Инк Майя гэдэг овгийнхон “Пок-то-пок” («Хадан дээрх нугас») бөмбөгтэй тоглоом тоглож байжээ. Тоглоомын гол зорилго нь эгц босоо хананд байрлуулсан чулуун цагаригт бөмбөгийг шидэж оруулах явдал байлаа. Мөн XVI зууны үед ацтекууд “Оллмалитули” нэртэй тоглоом каучукан бөмбөгөөр чулуун цагаригт шидэн тоглож байсан байна. Ж.Нейсмит заалын тагтан /балкон/ дээр жимсний 2 сагс байрлуулаад бөмбөг шидүүлдэг байсан. Гимнастикийн заалны тагтны өндөр 3 м 05 см байсан ба энэ хэмжээ одоо хүртэл сагсан бөмбөгийн цагаригийн өндөр болон хадгалсаар үлджээ. Бөмбөгийг сагсанд шидэж оруулж байсан учраас /Basket –сагс, ball-бөмбөг/ сагсан бөмбөг нэрийг олжээ. Ж.Нейсмит 1891 оны XII сард шинэ тоглоомынхоо дүрмийг бичиж анхныхаа тэмцээнийг зохион байгуулж, 1892 онд сагсан бөмбөгийн дүрмийн номоо хэвлүүлжээ. Энэ дүрмийн ном нь 13 зүйлээс бүрддэг бөгөөд эдгээрийн ихэнх нь орчин үеийн сагсан бөмбөгийн дүрэмд үйлчилсээр байна. 1895 оноос эхлэн цагаригийг самбарт бэхлэх болсноор тэмцээний дүрэмд бага зэрэг өөрчлөлт орсон. Тагтан дээр зогсоод тэмцээн үзэж буй сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй хөгжөөн дэмжигчид заримдаа өөрийнхөө багт туслах зорилгоор бөмбөгийг барьж авч эсрэг багийнхаа цагирагт хийдэг байсан тул цагирагийг хамгаалах зорилгоор самбарыг ашиглах болжээ. == Сагсан бөмбөгийн хөгжил == Хөгжлийн явцал тоглолтын дүрэм, тоног төхөөрөмж, тамирчдын хувцас хэрэглэл, өөрчлөгдөн хөгжсөөр иржээ. 1893 онд анх тортой төмөр цагариг, 1894 онд бөмбөгний тойрог 76,2-81,3 см хэмжээтэй болсон. 1895 онд анх 15 футээс торгуулийн шидэлт хийж эхэлсэн. '''Хөгжлийн үе шат'''  ''I үе шат'' 1891-1918 он. Тоглоомын шинэ төрөл бий болсон. Сагсан бөмбөг нь өөрийн бүхий л онцлогоороо ялгаран спорт тоглоомын биеэ даасан төрөл болж хөгжсөн. АНУ даяар түргэн тархахын зэрэгцээ бөмбөг барих, дамжуулах, шидэх зэрэг техникүүд гарч ирсэн. Тактикийн хувьд тоглогчдыг Довтлогч, Хамгаалагч гэж ангилах болжээ. Сагсан бөмбөг нь Европ, өмнөд Америкт өргөн дэлгэрч эхэлсэн. ''II үе шат'' 1919-1931 он. Сагсан бөмбөгийн үндэсний холбоод бий болсон. 1927 онд Женевт Спрингфилдийн докто Элмер Берригаар удирдуулсан биеийн тамирын боловсрол олгох сургууль байгуулагдсан. Тус сургуулийн гол зорилго нь Европ болон бусад тивүүдэд сагсан бөмбөгийг дэлгэрүүлэх явдал байлаа. Сагсан бөмбөг нь Чехословак, Латви, Эстони, Литва, Итали, Франц зэрэг орнуудад өргөн дэлгэрэхийн зэрэгцээ олон улсын нөхөрсөг уулзалт тэмцээнүүд зохиогдох болсон. 1919 онд Америк, Итали, Францын армийн шигшээ багуудын дунд олон улсын анхны тэмцээн зохиогджээ. ''III үе шат'' 1932-1947 он. Сагсан бөмбөгийг дэлхий нийтээр хөгжүүлэх үе. 1932 оны VI сарын 18-нд сагсан бөмбөгийн түүхэн гайхамшигт үйл явдал болсон нь Олон Улсын Сагсан Бөмбөгийн Холбоо /ФИБА/ байгуулагдсан явдал юм. 8 орны (Аргентин, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Швейцар, Чехословак) үндэсний холбоодын төлөөлөгчид оролцсон олон улсын бага хурлаар ФИБА-г байгуулсан тухайгаа санал нэгтэй мэдэгдэж албан ёсны дүрмээ баталсан. 1935 онд Олон улсын олимпын хороо сагсан бөмбөгийн спортыг олимпын төрөлд багтаах шийдвэр гаргаж, улмаар Берлинд болсон Олимпын XI тоглолтод 21 орны баг тамирчид оролцсоноос Америкийн баг аварга болжээ. Тус тоглолтод I Ж.Нейсмит хүндэт зочноор оролцсон байна. ''IV үе шат'' 1948-1965 он. Техник тактикийн ур чадвар эрс нэмэгдэж сонирхогчдын ба мэргэжлийн сагсан бөмбөг гэсэн 2 чиглэлэээр хөгжих болсон. Тоглогчдын техник, тактикийн ур чадварыг огцом нэмэгдүүлэхэд доорх хүчин зүйлүүд чухал нөлөө үзүүлсэн. *[[Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]] /NBA/ *Мэргэжлийн клубүүд байгуулагдсан *Нэг гараар шидэх техник өргөн дэлгэрсэн *Довтолгоог төвийн тоглогчоор дамжуулан явуулах иж бүрэн тоглолтын систем шинээр хэрэглэгдэх болсон. Эдгээр нь сагсан бөмбөгийн цаашдын хөгжилд өвөрмөц хувьсгал болсон юм. Америкийн дасгалжуулагч Т.Арчер 1948 онд анх “Мини сагсан бөмбөг” –ийг санаачилсан. Энэ нь 8-12 насны хүүхдийг сагсан бөмбөгийн спортоор хичээллүүлэх зорилготой гарч иржээ. Тоглолтын дүрмийн хувьд хялбарчилсан, жижиг бөмбөгтэй /67-72 см тойрогтой, жин нь 450-500 гр/, цагаригийн өндөр нь 2 м 60 см, самбараас торгуулийн шидэлтийн шугам хүртэл 4 м зайтай ажээ. 1950 онд Аргентинд эрэгтэйчүүдийн, 1953 онд Чилид эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээнүүд зохиогдож Аргентин /эрэгтэй/, Америк /эмэгтэй/ багууд аварга болж байжээ. 1950 оны эхээр сагсан бөмбөгт довтолгоо зонхилоход нөлөөлөх хүчин зүйлүүд гарсан нь: • Довтолгооны техник тактик, хамгаалалтын техник тактикаас давамгайлж ирэв. • Багуудад өндөр нуруутай тоглогчдын эзлэх хувь нэмэгдсэн. 1965 онд ФИБА –д дэлхийн 122 орон гишүүнээр элссэн байлаа. V үе шат 1965он-оос хойших үеийг сагсан бөмбөгийн спорт өөрийнхөө өмнө тулгарсан асуудлуудыг даван туулж ид хөгжлийнхөө замд шилжсэнд тооцдог. === Олон улсын сагсан бөмбөг === 1932 онд Швейцарийн [[Женев]] хотод болсон Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны олон улсын анхны бага хурлаар Олон улсын (сонирхогчдын) сагсан бөмбөгийн холбоо байгуулагдсан. Үүсгэн байгуулагчид нь Аргентин, Чехословак, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Швейцар гэсэн найман орны сагсан бөмбөгийн үндэсний хороо байв. Үүсгэх үед зөвхөн сонирхогчдын сагсан бөмбөгийн байгууллагын хүрээнд байх болно гэж үзэж байсан; Үүний дараа 1989 онд мэргэжлийн сагсан бөмбөгчид олон улсын тэмцээнд оролцох эрх авч, "сонирхогч" гэсэн үгийг нэрнээс нь хасжээ. Үүний зэрэгцээ нэрний франц хэлээрх товчлол FIBA ​​өөрчлөгдөөгүй гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Хамгийн анхны туршилтын олон улсын тэмцээн нь 1904 оноос эхтэй; сагсан бөмбөгийг 1936 оноос хойш зуны Олимпын наадамд оролцуулж ирсэн. Дараа нь Берлинд АНУ-ын баг аварга болж, шигшээд Канадыг ялав. Тэр цагаас хойш Америкийн баг 1972 он хүртэл Олимпын сагсан бөмбөгийн тэмцээнд давамгайлж байсан бөгөөд [[Мюнхен]] хотод шигшээ тоглолтын үеэр ЗХУ-ын шигшээ багт анхны ялагдлаа хүлээжээ. FIBA-гийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хувьд ийм тэмцээн анх 1950 онд Аргентинд болсон бөгөөд үүнээс гурван жилийн дараа Чили ч мөн эмэгтэйчүүдийн анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулжээ. Эмэгтэй сагсан бөмбөг нь 1976 онд Монреальд (Канад) болсон олимпоос эхлэн олимпын наадмын хөтөлбөрт багтжээ. Тухайн үед ЗХУ, АНУ, Бразил, Австралийн шигшээ багууд аваргын төлөө хүч, арга ухаанаа уралдуулсан байна. == Монгол оронд сагсан бөмбөгийн спорт хөгжсөн түүх == 1940-өөд оны эцсээр Монгол улсад уригдан ирж ажиллаж байсан Зөвлөлт, Хятадын мэргэжилтнүүд, ажилчид чөлөөт цагаараа сагсан бөмбөг тоглож тэднээс офицерийн сургуулийн сонсогчид, зарим залуучууд суралцаж байснаар анхны эх үүсвэр нь тавигдсан гэх боловч хэрэглэл материал муутай, зориулалтын заал, талбай цөөн байжээ. 1946 онд явагдсан улсын анхдугаар спартикадад спортын сайн дурын “Соёл”, “Хөдөлмөр” зэрэг нийгэмлэгүүдээс тэр үеийн волейболын тэмцээнд оролцож байсан тамирчдаас бүрдсэн багууд сагсан бөмбөг тоглож байжээ. 1954 онд улсын аварга шалгаруулах албан ёсны анхны тэмцээн явагдаж үүнд нийгэмлэгүүдийн эрэгтэй, эмэгтэй багууд оролцон “Соёл” нийгэмлэгийн эрэгтэй баг аварга болжээ. 1959 онд зохиогдсон [[Монголын Залуучууд Оюутны анхдугаар их наадмын тэмцээн]]<nowiki/>д “МУИС”, “Барилгачин”, “Залуучууд” багууд тэргүүн байрт шалгарч байжээ. 1961 оны МБАТ-ний анхдугаар спартикадаар хот хөдөөгийн 24 нийгэмлэг, 6 их дээд сургуулийн эрэгтэй эмэгтэй 60 гаруй багийн нийт 400-аад тамирчид оролцож хотоос, [[МУИС]]-ын багийн ахлагч С.Чоён анхны спортын мастер цол хүртсэн. 1962 онд БНМАУ-ын Сагсан бөмбөг сонирхогчдын холбоог байгуулсан. 1950-иад оноос ардын армийн шугамаар Монголын сагсан бөмбөгчид Хятад, ЗХУ, Европын социалист орнуудад очиж нөхөрсөг уулзалт тэмцээнд оролцож өөрийн оронд ах дүү армиудын болон бусад баг тамирчдыг урьж уулзалт тэмцээн зохиодог болсон нь тамирчдын ур чадварыг дээшлүүлэх, залуучууд өсвөр үеийнхнийг сагсан бөмбөгийн спортоор шимтэн хичээллэхэд ихээхэн түлхэц болсон юм. Монгол улсын сагсан бөмбөгийн хөгжилд Алдар нийгэмлэгийн оруулсан хувь нэмэр их билээ. 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад оны эхэн үеэс арван жилийн хүүхдүүдийн хамгийн их сонирхон тоголдог өргөн дэлгэрсэн спорт болсон юм. 1994 онд МСБХ шинэчлэгдэн зохион байгуулагдаж Монголын сагсан бөмбөгийн лигийн тэмцээнийг анх санаачлан зохион байгуулав. МСБХ нь 2000 оны 12 сарын 21–нд Азийн сагсан бөмбөгийн холбооны 44 дэх, 12 сарын 29–нд олон улсын сагсан бөмбөгийн холбооны 144 дэх гишүүн орноор тус тус элссэн билээ. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia2.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia3.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia5.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia9.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia10.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia12.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} == Цахим холбоос == {{Wiktionary|basketball|Сагсан бөмбөг}} {{Commonscat|Basketball|Сагсан бөмбөг}} [[Ангилал:Сагсан бөмбөг| ]] [[Ангилал:Багийн спортын төрөл]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] njozoe0r6k9cgoajcjg3gcp5o7jqm8t 869850 869787 2026-09-16T08:46:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 869850 wikitext text/x-wiki '''Сагсан бөмбөг''' ([[Англи хэл|англи.]] basket «сагс» + ball «бөмбөг») -бөмбөгийг гараараа өрсөлдөгч талын сагсанд хийх зорилготой багийн спорт тоглоом. Сагсан бөмбөгийн баг тус бүр 5 тоглогчтой (тоглогчийн солио хийж болдог) тоголдог байна. Баг тус бүрийн үндсэн зорилго бол талбай дээрх өрсөлдөгч багийн сагсанд аль болох олон бөмбөг оруулах бөгөөд өрсөлдөгч талд бөмбөг өгөхгүй болон өөрийн сагсанд бөмбөг оруулахгүй хамгаалах явдал юм. Самбарт өлгөсөн Сагс нь шалнаас 3,05 м өндөрт (10 фут) байна. Ойрын болон дундын зайнаас оруулсан бөмбөгөнд 2 оноо өгдөг, холын (гурван метрийн зурвасаас гадна) зайнаас бол 3 оноо өгдөг; торгуулийн шидэлт хийхэд нэг оноо өгдөг дүрэмтэй. Сагсан бөмбөгийн стандарт талбайн хэмжээ: урт -28 м, өргөн -15 метр байдаг. Сагсан бөмбөг дэлхий дээр хамгийн алдартай спортын төрлийн нэг юм. == Сагсан бөмбөг үүссэн түүх == Тоглоомын энэ төрлийг сэдэж олох үйл ажиллагаа 1891 оноос эхэлсэн. АНУ-ын Массачусетс мужийн Спрингфилдийн Залуу христосчуудын холбооны коллежийн удирдлага зохион байгуулагч гишүүд спорт зааланд явагдаж байсан биеийн ерөнхий хөгжлийн дасгалуудаас хурдан уйдах болсон. Коллежийн оюутнууд намар нь Америк хөл бөмбөг, хавар нь хөнгөн атлетик, бейсболоор хичээллэж, харин өвөл нь зааланд зөвхөн гимнастикаас өөр хичээллэх спортын төрөл байсангүй. Иймд залуучуудын сонирхлыг татах шинэ зүйл чухал шаардлагатай байлаа. Тус коллежийн биеийн тамирын хэлтсийн ахлах, нарийн бичгийн дарга доктор Лютер Хелси Гулик сэтгэл судлалын семинар дээр өвлийн улиралд битүү, хиймэл гэрэлтүүлэгтэй зааланд залуучуудын сонирхлыг татахуйц шинэ тоглоомын төрлийг сэдэж олохыг зөвлөсөн. Ингэж Гуликийн заавраар биеийн тамирын багш [[Жэймс Нэйсмит|'''Жэймс Нейсмит''']] 1891 оны өвөл тоглоомын шинэ төрлийг санаачилж “Сагсан бөмбөг”-ийг тоглоход амархан, харин сайн эзэмшихэд хэцүү гэж тодорхойлж байжээ. Ж.Нейсмитийн гавьяаг үнэлэн Спрингфилдийн коллеж 1911 онд “Биеийн тамирын хүндэт мастер”, 1936 онд Мак Гиллийн Их сургууль “Анагаах ухааны доктор” цолоор тус тус шагнасан байна. 1968 онд Спрингфилдийн коллежийн дэргэд Ж.Нейсмитийн музейг байгуулсан бөгөөд хожим нь “Сагсан бөмбөгийн алдрын танхим” гэж нэрлэгдэх болсон. Ингэж хүн төрөлхтөнд гайхамшигт сайхан тоглоомыг бэлэглэсэн энэ хүнийг мөнхжүүлэн хүндэтгэл илэрхийлсэн юм. Ж.Нейсмит 1861 онд Канад улсад төрөөд 1939 онд нас барсан. Мэдээж тоглоомын шинэ төрлийг сэдэж олохын тулд эрт дээр үед Америк тивд дэлгэрч байсан бөмбөгтэй тоглоомын түүхэн мэдээ баримтуудыг ашигласан нь ойлгомжтой. Жишээ нь одоогоос 2000 жилийн тэртээ Мексикийн нутаг дээр амьдарч байсан Инк Майя гэдэг овгийнхон “Пок-то-пок” («Хадан дээрх нугас») бөмбөгтэй тоглоом тоглож байжээ. Тоглоомын гол зорилго нь эгц босоо хананд байрлуулсан чулуун цагаригт бөмбөгийг шидэж оруулах явдал байлаа. Мөн 16-р зууны үед ацтекууд “Оллмалитули” нэртэй тоглоом каучукан бөмбөгөөр чулуун цагаригт шидэн тоглож байсан байна. Ж.Нейсмит заалын тагтан /балкон/ дээр жимсний 2 сагс байрлуулаад бөмбөг шидүүлдэг байсан. Гимнастикийн заалны тагтны өндөр 3 м 05 см байсан ба энэ хэмжээ одоо хүртэл сагсан бөмбөгийн цагаригийн өндөр болон хадгалсаар үлджээ. Бөмбөгийг сагсанд шидэж оруулж байсан учраас /Basket –сагс, ball-бөмбөг/ сагсан бөмбөг нэрийг олжээ. Ж.Нейсмит 1891 оны 12-р сард шинэ тоглоомынхоо дүрмийг бичиж анхныхаа тэмцээнийг зохион байгуулж, 1892 онд сагсан бөмбөгийн дүрмийн номоо хэвлүүлжээ. Энэ дүрмийн ном нь 13 зүйлээс бүрддэг бөгөөд эдгээрийн ихэнх нь орчин үеийн сагсан бөмбөгийн дүрэмд үйлчилсээр байна. 1895 оноос эхлэн цагаригийг самбарт бэхлэх болсноор тэмцээний дүрэмд бага зэрэг өөрчлөлт орсон. Тагтан дээр зогсоод тэмцээн үзэж буй сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй хөгжөөн дэмжигчид заримдаа өөрийнхөө багт туслах зорилгоор бөмбөгийг барьж авч эсрэг багийнхаа цагирагт хийдэг байсан тул цагирагийг хамгаалах зорилгоор самбарыг ашиглах болжээ. == Сагсан бөмбөгийн хөгжил == Хөгжлийн явцал тоглолтын дүрэм, тоног төхөөрөмж, тамирчдын хувцас хэрэглэл, өөрчлөгдөн хөгжсөөр иржээ. 1893 онд анх тортой төмөр цагариг, 1894 онд бөмбөгний тойрог 76,2-81,3 см хэмжээтэй болсон. 1895 онд анх 15 футээс торгуулийн шидэлт хийж эхэлсэн. '''Хөгжлийн үе шат'''  ''I үе шат'' 1891-1918 он. Тоглоомын шинэ төрөл бий болсон. Сагсан бөмбөг нь өөрийн бүхий л онцлогоороо ялгаран спорт тоглоомын биеэ даасан төрөл болж хөгжсөн. АНУ даяар түргэн тархахын зэрэгцээ бөмбөг барих, дамжуулах, шидэх зэрэг техникүүд гарч ирсэн. Тактикийн хувьд тоглогчдыг Довтлогч, Хамгаалагч гэж ангилах болжээ. Сагсан бөмбөг нь Европ, өмнөд Америкт өргөн дэлгэрч эхэлсэн. ''II үе шат'' 1919-1931 он. Сагсан бөмбөгийн үндэсний холбоод бий болсон. 1927 онд Женевт Спрингфилдийн докто Элмер Берригаар удирдуулсан биеийн тамирын боловсрол олгох сургууль байгуулагдсан. Тус сургуулийн гол зорилго нь Европ болон бусад тивүүдэд сагсан бөмбөгийг дэлгэрүүлэх явдал байлаа. Сагсан бөмбөг нь Чехословак, Латви, Эстони, Литва, Итали, Франц зэрэг орнуудад өргөн дэлгэрэхийн зэрэгцээ олон улсын нөхөрсөг уулзалт тэмцээнүүд зохиогдох болсон. 1919 онд Америк, Итали, Францын армийн шигшээ багуудын дунд олон улсын анхны тэмцээн зохиогджээ. ''III үе шат'' 1932-1947 он. Сагсан бөмбөгийг дэлхий нийтээр хөгжүүлэх үе. 1932 оны VI сарын 18-нд сагсан бөмбөгийн түүхэн гайхамшигт үйл явдал болсон нь Олон Улсын Сагсан Бөмбөгийн Холбоо /ФИБА/ байгуулагдсан явдал юм. 8 орны (Аргентин, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Швейцар, Чехословак) үндэсний холбоодын төлөөлөгчид оролцсон олон улсын бага хурлаар ФИБА-г байгуулсан тухайгаа санал нэгтэй мэдэгдэж албан ёсны дүрмээ баталсан. 1935 онд Олон улсын олимпын хороо сагсан бөмбөгийн спортыг олимпын төрөлд багтаах шийдвэр гаргаж, улмаар Берлинд болсон Олимпын XI тоглолтод 21 орны баг тамирчид оролцсоноос Америкийн баг аварга болжээ. Тус тоглолтод I Ж.Нейсмит хүндэт зочноор оролцсон байна. ''IV үе шат'' 1948-1965 он. Техник тактикийн ур чадвар эрс нэмэгдэж сонирхогчдын ба мэргэжлийн сагсан бөмбөг гэсэн 2 чиглэлэээр хөгжих болсон. Тоглогчдын техник, тактикийн ур чадварыг огцом нэмэгдүүлэхэд доорх хүчин зүйлүүд чухал нөлөө үзүүлсэн. *[[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо|Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо]] /NBA/ *Мэргэжлийн клубүүд байгуулагдсан *Нэг гараар шидэх техник өргөн дэлгэрсэн *Довтолгоог төвийн тоглогчоор дамжуулан явуулах иж бүрэн тоглолтын систем шинээр хэрэглэгдэх болсон. Эдгээр нь сагсан бөмбөгийн цаашдын хөгжилд өвөрмөц хувьсгал болсон юм. Америкийн дасгалжуулагч Т.Арчер 1948 онд анх “Мини сагсан бөмбөг” –ийг санаачилсан. Энэ нь 8-12 насны хүүхдийг сагсан бөмбөгийн спортоор хичээллүүлэх зорилготой гарч иржээ. Тоглолтын дүрмийн хувьд хялбарчилсан, жижиг бөмбөгтэй /67-72 см тойрогтой, жин нь 450-500 гр/, цагаригийн өндөр нь 2 м 60 см, самбараас торгуулийн шидэлтийн шугам хүртэл 4 м зайтай ажээ. 1950 онд Аргентинд эрэгтэйчүүдийн, 1953 онд Чилид эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээнүүд зохиогдож Аргентин /эрэгтэй/, Америк /эмэгтэй/ багууд аварга болж байжээ. 1950 оны эхээр сагсан бөмбөгт довтолгоо зонхилоход нөлөөлөх хүчин зүйлүүд гарсан нь: • Довтолгооны техник тактик, хамгаалалтын техник тактикаас давамгайлж ирэв. • Багуудад өндөр нуруутай тоглогчдын эзлэх хувь нэмэгдсэн. 1965 онд ФИБА –д дэлхийн 122 орон гишүүнээр элссэн байлаа. V үе шат 1965он-оос хойших үеийг сагсан бөмбөгийн спорт өөрийнхөө өмнө тулгарсан асуудлуудыг даван туулж ид хөгжлийнхөө замд шилжсэнд тооцдог. === Олон улсын сагсан бөмбөг === 1932 онд Швейцарийн [[Женев]] хотод болсон Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны олон улсын анхны бага хурлаар Олон улсын (сонирхогчдын) сагсан бөмбөгийн холбоо байгуулагдсан. Үүсгэн байгуулагчид нь Аргентин, Чехословак, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Швейцар гэсэн найман орны сагсан бөмбөгийн үндэсний хороо байв. Үүсгэх үед зөвхөн сонирхогчдын сагсан бөмбөгийн байгууллагын хүрээнд байх болно гэж үзэж байсан; Үүний дараа 1989 онд мэргэжлийн сагсан бөмбөгчид олон улсын тэмцээнд оролцох эрх авч, "сонирхогч" гэсэн үгийг нэрнээс нь хасжээ. Үүний зэрэгцээ нэрний франц хэлээрх товчлол FIBA ​​өөрчлөгдөөгүй гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Хамгийн анхны туршилтын олон улсын тэмцээн нь 1904 оноос эхтэй; сагсан бөмбөгийг 1936 оноос хойш зуны Олимпын наадамд оролцуулж ирсэн. Дараа нь Берлинд АНУ-ын баг аварга болж, шигшээд Канадыг ялав. Тэр цагаас хойш Америкийн баг 1972 он хүртэл Олимпын сагсан бөмбөгийн тэмцээнд давамгайлж байсан бөгөөд [[Мюнхен]] хотод шигшээ тоглолтын үеэр ЗХУ-ын шигшээ багт анхны ялагдлаа хүлээжээ. FIBA-гийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хувьд ийм тэмцээн анх 1950 онд Аргентинд болсон бөгөөд үүнээс гурван жилийн дараа Чили ч мөн эмэгтэйчүүдийн анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулжээ. Эмэгтэй сагсан бөмбөг нь 1976 онд Монреальд (Канад) болсон олимпоос эхлэн олимпын наадмын хөтөлбөрт багтжээ. Тухайн үед ЗХУ, АНУ, Бразил, Австралийн шигшээ багууд аваргын төлөө хүч, арга ухаанаа уралдуулсан байна. == Монгол оронд сагсан бөмбөгийн спорт хөгжсөн түүх == 1940-өөд оны эцсээр Монгол улсад уригдан ирж ажиллаж байсан Зөвлөлт, Хятадын мэргэжилтнүүд, ажилчид чөлөөт цагаараа сагсан бөмбөг тоглож тэднээс офицерийн сургуулийн сонсогчид, зарим залуучууд суралцаж байснаар анхны эх үүсвэр нь тавигдсан гэх боловч хэрэглэл материал муутай, зориулалтын заал, талбай цөөн байжээ. 1946 онд явагдсан улсын анхдугаар спартикадад спортын сайн дурын “Соёл”, “Хөдөлмөр” зэрэг нийгэмлэгүүдээс тэр үеийн волейболын тэмцээнд оролцож байсан тамирчдаас бүрдсэн багууд сагсан бөмбөг тоглож байжээ. 1954 онд улсын аварга шалгаруулах албан ёсны анхны тэмцээн явагдаж үүнд нийгэмлэгүүдийн эрэгтэй, эмэгтэй багууд оролцон “Соёл” нийгэмлэгийн эрэгтэй баг аварга болжээ. 1959 онд зохиогдсон [[Монголын Залуучууд Оюутны анхдугаар их наадмын тэмцээн]]<nowiki/>д “МУИС”, “Барилгачин”, “Залуучууд” багууд тэргүүн байрт шалгарч байжээ. 1961 оны МБАТ-ний анхдугаар спартикадаар хот хөдөөгийн 24 нийгэмлэг, 6 их дээд сургуулийн эрэгтэй эмэгтэй 60 гаруй багийн нийт 400-аад тамирчид оролцож хотоос, [[МУИС]]-ын багийн ахлагч С.Чоён анхны спортын мастер цол хүртсэн. 1962 онд БНМАУ-ын Сагсан бөмбөг сонирхогчдын холбоог байгуулсан. 1950-иад оноос ардын армийн шугамаар Монголын сагсан бөмбөгчид Хятад, ЗХУ, Европын социалист орнуудад очиж нөхөрсөг уулзалт тэмцээнд оролцож өөрийн оронд ах дүү армиудын болон бусад баг тамирчдыг урьж уулзалт тэмцээн зохиодог болсон нь тамирчдын ур чадварыг дээшлүүлэх, залуучууд өсвөр үеийнхнийг сагсан бөмбөгийн спортоор шимтэн хичээллэхэд ихээхэн түлхэц болсон юм. Монгол улсын сагсан бөмбөгийн хөгжилд Алдар нийгэмлэгийн оруулсан хувь нэмэр их билээ. 1970-аад оны сүүлч, 1980-аад оны эхэн үеэс 10 жилийн сургуулийн хүүхдүүдийн хамгийн их сонирхон тоголдог өргөн дэлгэрсэн спорт болсон юм. 1994 онд МСБХ шинэчлэгдэн зохион байгуулагдаж [[Монголын сагсан бөмбөгийн лиг|Монголын сагсан бөмбөгийн лигийн]] тэмцээнийг анх санаачлан зохион байгуулав. МСБХ нь 2000 оны 12 сарын 21–нд [[Азийн сагсан бөмбөгийн холбоо|Азийн Сагсан бөмбөгийн холбооны]] 44 дэх, 12 сарын 29–нд [[Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбоо|Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбооны]] 144 дэх гишүүн орноор тус тус элссэн билээ. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia2.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia3.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia4.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia5.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia8.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia9.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia10.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250512 Basketball in Mongolia12.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} == Цахим холбоос == {{Wiktionary|basketball|Сагсан бөмбөг}} {{Commonscat|Basketball|Сагсан бөмбөг}} [[Ангилал:Сагсан бөмбөг| ]] [[Ангилал:Багийн спортын төрөл]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] 0sw9leoq4l3flibf1k7bbobyrtrphr2 0 24312 869835 840490 2026-09-16T07:07:57Z Megzer 20491 869835 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрний 13 дахь хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Хутагт хаан<br>{{MongolUnicode|ᠬᠤᠲᠤᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br>{{nobold|忽都篤汗}}<br>Юанийн Минзун хаан<br>{{nobold|元明宗}} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 13-р [[хаан]]<br/>([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)<br/>[[Хятадын эзэн хаан]]<br/> (9 дэх [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]) | image = Khutughtu Khan Kusala.jpg | image_size = 200px | caption = | reign = 1329 оны 2 сарын 27 – 1329 оны 8 сарын 30 | coronation = 1329 оны 2 сарын 27 | full name = Монгол: ᠬᠥᠰᠯᠡᠨ<br>Хятад: 和世㻋<br>Хүслэн | regnal name = Шүньтянь Лидао Рүэйвэнь Живү Дашэн Шяо хаан (順天立道睿文智武大聖孝皇帝);<br> Хутагт хаан (ᠬᠤᠲᠤᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ; {{lang|zh-Hant|忽都篤汗}}) | temple name = Минзун (明宗) | posthumous name = Ишянь Жиншяо хаан (翼獻景孝皇帝) | era dates = Тяньли (天曆; "Тэнгэрийн хуанли", 1329) | succession = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | predecessor = [[Тугтөмөр хаан]] (анхны хаанчлал) | successor = [[Тугтөмөр хаан]] (сэргээгдсэн) | spouse = Харлуг аймгийн [[Маалайдай хатан]] (г. 1317–1329) <br/> [[Бабуша хатан|Найман аймгийн Бабуша хатан]] (г. 1320–1329) | spouse-type = Хатан | royal house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] | father = [[Хүлэг хаан]] | birth_date = 1300 оны 12 сарын 22 | death_date = {{death date and age|1329|08|30|1300|12|22|df=y}} | death_place = Онгоцот, [[Өвөр Монгол]], [[Юань улс|Юань]] | burial_place = }} '''Хүслэн Хутагт хаан''' ({{mongolUnicode|ᠬᠦᠰᠡᠯᠡᠨ<br>ᠬᠤᠲᠤᠭᠲᠤ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, 1300 он 12 сарын 22-1329 он 8 сарын 30) эсвэл '''Хүсэлэ'''{{sfn|Ider|2016|pp=60-61}}, '''Кошила''' ('''Qoshila'''{{sfn|Biran|Kim|2023|pp=1436}}) хаан бол Юань улсын есдүгээр хаан, монгол хаант улсын арван гуравдугаар их хаан, 1329 он 2 сарын 27-ий өдрөөс 1329 он 8 сарын 30-ий өдөр болтол сууринд заларч, хаан сууринд 185 өдөр суужээ. ==Хаан болохоос өмнөх үе== '''Хүслэн Хутагт хаан'' буюу ''' Кушала''' ({{lang-sa|कुशल}}) нь 1300 онд [[Хайсан хүлэг хаан]]-ы ахмад хөвгүүн болон төрсөн. 1316 онд [[Аюурбарбад буянт хаан]] урьд өөрийн ах [[Хайсан хүлэг хаан]]-д амласан тангарагаасаа няцаж, Хүслэнд Жоу ван цол өргөмжилж, [[Юньнань муж]] руу цөллөгт явуулсанд Хүслэн замаасаа зугтан [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] орчим очин суурьшжээ. Харин Буянт хаан өөрийн хүү Шадбалыг 1316 онд хунтайж болгосон нь Юань улсын хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн эх суурийг тавьсан. ==Хаан ширээнд заларсан нь== [[Есөнтөмөр хаан]]-ы талынхныг ялсанаар 1328 оны сүүл хагаст хаан суусан [[Тугтөмөр хаан]] сууриа 1329 оны 1 сард өөрийн ах Хүслэн шилжүүлэхээр шийдэж, Алтай уулын орчим байгаа Хүслэнд элч илгээж, хаан сууринд заларахыг хүссэн байна. Уг явдал нь эртний Монгол ёсон дүү хүн ахаасаа түрүүж хаан суух ёсгүй байсан бөгөөд урьд Хайсан хаан амьд ахуйдаа ахмад хүү Хүслэнг хаан суухыг нэр зааж байсан нь Тугтөмөрийг ийм үйлдэл хийхэд хүргэжээ. 1329 оны 1 сарын 26 нд [[Хархорум]] хотын хойхно орших Цэцэг Цагаан нуурын хөвөөнд [[Юань улс]]-ын хаан сууринд залсарчээ. Оны цолыг Тянь Ли хэмээн улираан хэрэглэж, улсын багшаар [[Намхайжанцанг]] өргөмжилж, мөнгөн тамга соёрхов. Хаан суусныхаа дараа дүү Тугтөмөрийг хунтайжаар өргөмжилжээ. Мөн уугуул Монгол орныг засах талаар төлөвлөж байсан. Тэрээр "Давааны ар орны хэргийг хөнгөн хуумгай шийдэж үл болно. Энэ бол [[Чингис хаан]]-ы улс үүссэн нутаг юм. [[Яньтөмөр]] мэтийн төрийн хэрэгт туршлагатай сайдыг Хархорумд явуулж ажилуулах хэрэгтэй" хэмээн хэлж байжээ. мөн оны 3 сард Хүслэн хаан зарлиг буулгаж өөрийн эх '''Ихирэс овгийн хатны'''г "Мэргэн асрагч, гэгээн ухаант хувилгаан хатан" хэмээн нэхэн өргөмжлөөд, дүү Тугтөмөрийн эх '''Тангуд овгийн хатан'''-г "Алдаршсан мэргэн ухаант хувилгаан хатан" хэмээн нэхэн өргөмжлөөд Өвгөдийн сүмд тахиулахаар болжээ. [[Дайду]] хотод сууж буй Төвтөмөр хааны хас тамгыг Яньтөмөрт өгч Шанду хотыг чиглэн ирж яваа Хүслэн хааны зүг илгээжээ. Гайган цагаан гэх газарт Хүслэн хааныг буудаллаж байхад нь Яньтөмөр ирж хас тамгыг өгснөөр хаан сууриа бататгав. Тус өдөр Хүслэн хаан Хамартыг Төвлөн засах яамын сайдаар, Борыг Юй ши тайфу түшмэлээр, Байтөмөрийг Шу Ми Ши тайфу түшмэлээр тус тус тохоон томилжээ. ==Нас барсан нь== 1329 оны 8 сарын 3 ны өдөр Хүслэн хаан [[Онгоцот]] гэдэг газарт хүрч ирж дүү Төвтөмөртэй уулзан том найр хийв. Найрын 4 дэхь өдөр буюу 1329 оын 8 сарын 6 ны өдөр Хүслэн хаан гэнэт учир битүүлгээр насан эцэслэжээ. Хожим түүний ахмад хүү [[Тогоонтөмөр хаан]]-ы хэлснээр Төвтөмөрийн явуулгаар хорлосон гэж өгүүлсэн бөгөөд энэ таамаглал үнэн байх магадлалтай юм. Ердөө 7 сарын турш хаан суув. 1329 оны 12 сарын 6 ны өдөр Төвтөмөр хаан зарлиг буулгаж Хүслэн хааныг "Утгыг гийгүүлсэн язгуурын ачлалт хаан" хэмээн нэхэн өргөмжлөв. Сүмийн цолыг "Минзун" хэмээв. Монгол ёсыг эрэхмлэж "Хутагт хаан" хэмээж Өвгөдийн сүмд тахив. == Гэр бүл == Эцэг: [[Хиад Боржигин]] [[Хайсан хүлэг хаан]] Эх: [[Ихирэс овгийн хатан]][[Файл:Khutughtu Khan Kusala.jpg|thumb|443x443px|Ямандаг бурхны мандал бүтээлд дүрслэгдсэн Хутагт хааны эш хөрөг<ref>Юань улсын үед Ямандаг бурханы танкагийн баруун доод өнцөгт зурагдсан бодит хөрөг</ref>]] === '''Хатад''' === # [[Маалайдай хатан]] # [[Бабуша хатан]] # Анчүхан хатан # Юэлүнша хатан # Баянхуту хатан # Эсү хатан # Тогос хатан{{sfn|Ider|2016|pp=60-61}} === Хан хөвгүүн === # [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр ухаант хаан]], Харлугийн Маалайдай хатнаас төрсөн. # [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал эрдэнэцогт хаан]], Бабуша хатнаас төрсөн. === Гүнж === # [[Будашини гүнж]], Тогоонтөмөр хааны эгч # [[Елу гүнж]], ?-1339, [[Ихирэс]] аймгийн [[Юань улсын төрлийн вангуудын жагсаалт|Чан ван Шарандоржтой]] гэрлэсэн. {{s-start}} {{Залгамжлал | өмнө = [[Аригиба хаан]] | албан_тушаал =[[Юань улсын хаад|Их Юань Улсын Их Хаан]] | дараа = [[Тугтөмөр хаан]] | он = [[1329]]-1329 }} {{end}} == Эшлэл == {{reflist}} == Ном == *{{Cite book |last=Ider |first=D |title=Их Юань улсын хатад |year=2016 |location=Улаанбаатар |publisher=Мөнхийн Үсэг ХХК}} *{{Cite book |last=Biran |first=Michal |title=The Cambridge history of the Mongol empire |last2=Kim |first2=Hodong |publisher=Cambridge University press |year=2023 |volume=1 |location=Cambridge |language=en}} [[Ангилал:1300 онд төрсөн]] [[Ангилал:1329 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:14-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] czwzweb80cq783fr9albm5fauxzj0l3 0 24316 869844 840491 2026-09-16T08:36:36Z Megzer 20491 869844 wikitext text/x-wiki {{Short description|1332 онд Юань улсын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Эрдэнэцогт хаан{{sfn|Choimaa|2006|pp=230}}<br>{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠴᠣᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br>Юанийн Нинзун хаан<br>{{nobold|元寧宗}} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 14-р [[хаан]]<br/>([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)<br/>[[Хятадын эзэн хаан]]<br/> (10 дахь [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]) | image = YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg | religion = | caption = Ринчинбал хааны хөрөг | reign = 10 сарын 23, 1332 – 12 сарын 14, 1332 | coronation = 10 сарын 23, 1332 | succession = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | full name = Монгол: {{MongolUnicode|ᠷᠢᠨᠴᠢᠨᠪᠠᠯ}}<br>Хятад: 懿璘質班<br>Ринчинбал | temple name = Нинзун (寧宗) | posthumous name = Чуншэн Сишяо хаан (沖聖嗣孝皇帝) | era dates = Жишүнь (至順) 1332 | predecessor = [[Тугтөмөр хаан]] | successor = [[Тогоонтөмөр хаан]] | heir = | queen = | spouse = [[Дарьтэмиш хатан|Хонгирад аймгийн Дарьтэмиш хатан]] (г. 1332–1332) | spouse-type = Хатан | house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] | father = [[Хүслэн хаан]] | mother = [[Бабуша хатан]] | birth_date = 5 сарын 1, 1326 | death_date = {{death date and age|1332|12|14|1326|05|01}} | death_place = [[Ханбалиг|Дайду]], [[Юань улс|Юань]] | burial_place = }} '''Ринчинбал хаан''' (1326 он 5 сарын 1-ий өдөр- 1332 он 12 сарын 14-ий өдөр) — [[Юань улс]]ын аравдугаар '''[[хаан]]''' байв. 1332 онд 2 сар хаан суусан. == Бага Нас == Ринчинбал ({{lang-bo|རིན་ཆེན་དཔལ།}} ''Ринчинбал'' гэдэг нь “эрдэнэцогт” гэсэн үг{{sfn|Boyinhu|2010|pp=}}) 1326 оны 5 сарын 1-нд хожмын [[Хүслэн хутагт хаан]]ыг [[Цагаадайн улс]]ын нутагт байхад хоёрдугаар хүү нь болон төржээ. Эх нь зарим сурвалжид [[найман]], заримд [[хонгирад]] аймгийн гэдэг [[Бабуша хатан]] байв. 1328 онд эцэг нь хаан болоод [[Шанду]]д ирээд нас нөхцөж, [[Тугтөмөр хаан|Тугтөмөр]] авга нь хаан болсон. Тугтөмөр хааны [[Будшир хатан]] Ринчинбалын ах [[Тогоонтөмөр ухаант хаан|Тогоонтөмөрийг]] [[Гуулин улс]] руу цөлж, 1330 онд Ринчинбалын эх Бабушаг хүүгээ хаан болгох гэсэн хэмээн хилсдүүлж хороосон.<ref name="содбилэг"/> == Балчир хаан == Тугтөмөр заяат хаан нас нөхцөхдөө Хүслэн ахын хүүг хаан болгоорой гэж гэрээсэлжээ. Будшир бэлэвсэн хатан, Төвлөн засах яамны зүүн этгээдийн чинсан [[Яньтөмөр]] нар Тогоонтөмөрийг залж хаан болгоё хэмээгээд алс холын учир Дайдуд байгаа 6 настай Лү ван Ринчинбал дүүг нь түр хугацаанд хаан суулгахаар тогтжээ. Ринчинбал Дайду хотын Даминдянь ордонд хаан өргөмжлөгдөж зарлиг гаргажээ. Тайпин ван Яньтөмөрийг эд мөнгөөр шагнаж, Будширыг хатан эхээр өргөмжлөв. Садуг Зарга шийтгэх яамны түшмэл, Сатиг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан, Зүсийг зүүн этгээдийн чинсан болгожээ. Балчир хааны өмнөөс Будшир хатан эх төрийн хэргийг шийтгэж байв.{{sfn|Sodbileg|2010|pp=194}} == Нэхэн өргөсөн нэр == Хаан 12 сарын 14-нд 6 насандаа таалал төгссөн. Хаадын оршуулгын газарт оршуулсан. [[Тогоонтөмөр ухаант хаан|Тогоонтөмөр]] хаан ор залгав. 1338 онд Тогоонтөмөр хаан Ринчинбал хааныг «Балчир богд тахимдуу хаан» (''Чун шэн си сяо хуанди'') хэмээн нэхэн өргөмжилж, сүмийн [[хятад хэл|хятад]] цолыг «''Нинзун''» хэмээж, монгол үгийг эрхэмлэж «Эрдэнэцогт хаан» хэмээн нэхэн цолложээ.{{sfn|Sodbileg|2010|pp=194}} [[Зураг:YuanEmpressAlbumWivesOfIrinchinbalAndQoshila.jpg|thumb|200px|Хааны эх, хааны хатан хоёр]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[боржигин]] овогт [[Хүслэн хутагт хаан]] * Эх — [[хонгирад]] овогт [[Бабуша хатан]] === Хатан === * [[Дарьтэмиш хатан]] — хонгирад овогт == Эшлэл == {{reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Boyinhu |title=Монголын түүхийн толь бичиг - Эртний боть|year=2010 |publisher=Өвөр Монголын Их сургуулийн хэвлэлийн газар |isbn=9787811158076 |location=Хөх хот}} * {{Cite book |last=Sodbileg |first=Ch |title=Монголын Их Юань улсын түүх |year=2010 |publisher=Бэмби сан |location=Улаанбаатар}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он=1332 он |өмнө=[[Төвтөмөр заяат хаан]] |дараа=[[Тогоонтөмөр ухаант хаан]] }} {{end}} [[Ангилал:1326 онд төрсөн]] [[Ангилал:1332 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:14-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Хүүхэд]] 59sygobuww7xer7fi0ud6mm4du3utce 869846 869844 2026-09-16T08:37:21Z Megzer 20491 869846 wikitext text/x-wiki {{Short description|1332 онд Юань улсын эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Эрдэнэцогт хаан{{sfn|Choimaa|2006|pp=230}}<br>{{MongolUnicode|ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠴᠣᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br>Юанийн Нинзун хаан<br>{{nobold|元寧宗}} | title = [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын эзэнт гүрний]] 14-р [[хаан]]<br/>([[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|эзэнт гүрний хуваагдлаас]] үүдэн нэрлэсэн)<br/>[[Хятадын эзэн хаан]]<br/> (10 дахь [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]) | image = YuanEmperorAlbumIrinchinbalPortrait.jpg | religion = | caption = Ринчинбал хааны хөрөг | reign = 10 сарын 23, 1332 – 12 сарын 14, 1332 | coronation = 10 сарын 23, 1332 | succession = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]] | full name = Монгол: {{MongolUnicode|ᠷᠢᠨᠴᠢᠨᠪᠠᠯ}}<br>Хятад: 懿璘質班<br>Ринчинбал | temple name = Нинзун (寧宗) | posthumous name = Чуншэн Сишяо хаан (沖聖嗣孝皇帝) | era dates = Жишүнь (至順) 1332 | predecessor = [[Тугтөмөр хаан]] | successor = [[Тогоонтөмөр хаан]] | heir = | queen = | spouse = [[Дарьтэмиш хатан|Хонгирад аймгийн Дарьтэмиш хатан]] (г. 1332–1332) | spouse-type = Хатан | house = [[Боржигин]] | dynasty = [[Юань улс|Юань]] | father = [[Хүслэн хаан]] | mother = [[Бабуша хатан]] | birth_date = 5 сарын 1, 1326 | death_date = {{death date and age|1332|12|14|1326|05|01}} | death_place = [[Ханбалиг|Дайду]], [[Юань улс|Юань]] | burial_place = }} '''Ринчинбал хаан''' (1326 он 5 сарын 1-ий өдөр- 1332 он 12 сарын 14-ий өдөр) — [[Юань улс]]ын аравдугаар '''[[хаан]]''' байв. 1332 онд 2 сар хаан суусан. == Бага Нас == Ринчинбал ({{lang-bo|རིན་ཆེན་དཔལ།}} ''Ринчинбал'' гэдэг нь “эрдэнэцогт” гэсэн үг{{sfn|Boyinhu|2010|pp=}}) 1326 оны 5 сарын 1-нд хожмын [[Хүслэн хутагт хаан]]ыг [[Цагаадайн улс]]ын нутагт байхад хоёрдугаар хүү нь болон төржээ. Эх нь зарим сурвалжид [[найман]], заримд [[хонгирад]] аймгийн гэдэг [[Бабуша хатан]] байв. 1328 онд эцэг нь хаан болоод [[Шанду]]д ирээд нас нөхцөж, [[Тугтөмөр хаан|Тугтөмөр]] авга нь хаан болсон. Тугтөмөр хааны [[Будшир хатан]] Ринчинбалын ах [[Тогоонтөмөр ухаант хаан|Тогоонтөмөрийг]] [[Гуулин улс]] руу цөлж, 1330 онд Ринчинбалын эх Бабушаг хүүгээ хаан болгох гэсэн хэмээн хилсдүүлж хороосон.{{sfn|Sodbileg|2010|pp=194}} == Балчир хаан == Тугтөмөр заяат хаан нас нөхцөхдөө Хүслэн ахын хүүг хаан болгоорой гэж гэрээсэлжээ. Будшир бэлэвсэн хатан, Төвлөн засах яамны зүүн этгээдийн чинсан [[Яньтөмөр]] нар Тогоонтөмөрийг залж хаан болгоё хэмээгээд алс холын учир Дайдуд байгаа 6 настай Лү ван Ринчинбал дүүг нь түр хугацаанд хаан суулгахаар тогтжээ. Ринчинбал Дайду хотын Даминдянь ордонд хаан өргөмжлөгдөж зарлиг гаргажээ. Тайпин ван Яньтөмөрийг эд мөнгөөр шагнаж, Будширыг хатан эхээр өргөмжлөв. Садуг Зарга шийтгэх яамны түшмэл, Сатиг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан, Зүсийг зүүн этгээдийн чинсан болгожээ. Балчир хааны өмнөөс Будшир хатан эх төрийн хэргийг шийтгэж байв.{{sfn|Sodbileg|2010|pp=194}} == Нэхэн өргөсөн нэр == Хаан 12 сарын 14-нд 6 насандаа таалал төгссөн. Хаадын оршуулгын газарт оршуулсан. [[Тогоонтөмөр ухаант хаан|Тогоонтөмөр]] хаан ор залгав. 1338 онд Тогоонтөмөр хаан Ринчинбал хааныг «Балчир богд тахимдуу хаан» (''Чун шэн си сяо хуанди'') хэмээн нэхэн өргөмжилж, сүмийн [[хятад хэл|хятад]] цолыг «''Нинзун''» хэмээж, монгол үгийг эрхэмлэж «Эрдэнэцогт хаан» хэмээн нэхэн цолложээ.{{sfn|Sodbileg|2010|pp=194}} [[Зураг:YuanEmpressAlbumWivesOfIrinchinbalAndQoshila.jpg|thumb|200px|Хааны эх, хааны хатан хоёр]] == Гэр бүл == * Эцэг — [[боржигин]] овогт [[Хүслэн хутагт хаан]] * Эх — [[хонгирад]] овогт [[Бабуша хатан]] === Хатан === * [[Дарьтэмиш хатан]] — хонгирад овогт == Эшлэл == {{reflist}} == Ном == * {{Cite book |last=Choimaa |first=Sh |title=Лувсанданзан гүүш. Алтан товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар}} * {{Cite book |last=Boyinhu |title=Монголын түүхийн толь бичиг - Эртний боть|year=2010 |publisher=Өвөр Монголын Их сургуулийн хэвлэлийн газар |isbn=9787811158076 |location=Хөх хот}} * {{Cite book |last=Sodbileg |first=Ch |title=Монголын Их Юань улсын түүх |year=2010 |publisher=Бэмби сан |location=Улаанбаатар}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Юань Улсын Их Хаан]] |он=1332 он |өмнө=[[Төвтөмөр заяат хаан]] |дараа=[[Тогоонтөмөр ухаант хаан]] }} {{end}} [[Ангилал:1326 онд төрсөн]] [[Ангилал:1332 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:14-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Юань улсын хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Хүүхэд]] t5a6jp7exspf9w57xldczfmwwy3qi5z 0 28660 869813 574755 2026-09-16T04:26:04Z Chongkian 21163 869813 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Гандан норовлин хийд хүрээ.jpeg|thumb|Гандан норовлин хийд]] '''Гандан норовлин хийд''' ШБ ([[шашны байгууллага]]) нь [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хужирт сум|Хужирт]] сумын төвд байрлах буддын шашны гэлүгва ёсны хийд юм. == Нэр == Гандан норовлин гэдэг нь төгс баясгалант эрдэнэ хийд гэсэн утгатай. Олны дунд Илдэн бэйлийн хүрээ гэж нэршсэн ба Сайн ноён хан аймгийн Илдэн бэйлийн хошууны гол хийд юм. Тус хийд нь / 1995-2011/ оныг хүртэл Гандан пэлжээлин нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 2011 оны 9 сард Илдэн бэйлийн хошууны гол хийдийн нэр болох Гандан норовлин хийд нэрийг авч өөрчлөгджээ. == Түүх == === Илдэн бэйлийн хошууны уг гарвал === Их монгол улсын эзэн богд Чингэс хааны 19-р үеийн ач Цогт хун тайжын IV-р хүү Заан хун тайжын ахмад хүү Сутай''' Илдэн''' нь Сайн ноён хан аймгийн Илдэн бэйлийн хошууны анхны засаг байгуулсан ноён юм. \1688\ === Илдэн бэйлийн хүрээний үүсэл === Угсаа залгамжилсан Илдэн засаг ноёдууд хошуу нутагтаа өдгөөгөөс 183 жилийн тэртээ '''1828''' онд Ханги уулын зүүн этгээдэд “ Рэвү гэжээ гандан норовлин “ хэмээх орон хийд сүм дуган хуврагын аймгийг үүсгэжээ . == Дацан сургууль дуган сүм == ===Дацан === Илдэн бэйлийн хүрээний хамба Агваандамба ламтан “ Жамьяан шадүв” игчаат Цаннид чойрын дацанг үүсгэн байгуулсан бөгөөд улмаар Жүд , Манба, Ламрим, ,Зурхайн дацан зэрэг олон дацанг үүсгэжээ. Эдгээр дацан сургуульд 1000 гаруй лам хуврага шавилан сууж хурал ном хурахаас гадна гvн ухаан болон урлахуй, анагаах, учир шалтгаан, дууны зэрэг буддын шашны их бага 10 ухааныг судалж, ном бvтээл туурвиж байсан байдаг. Цаннид чойрын дацанд суралцсан лам нар гавжын дамжаа барьж байжээ. ===Хийдүүд === Хошууны албан бичгүүдэд дурсанаас үзэхэд Илдэн бээлийн хошуунд Ханги уулын зүүн этгээдэд байгуулсан “Гандан норовлин “ гэх гол хүрээнээс гадна # Есөн зүйл хэмээх газар нэг хурал # Дунд яргайт хэмээх газар нэг хийд # Хужиртын халуун усны газар нэг хийд байж тус бүрт нь цөөн лам нар сууж хурал ном хурдаг байжээ. Эдгээр хийдүүд нь Гандан норовлин хийдийн салбар байдлаар хоорондоо өртөө"30-35км " орчим зайтай байрлаж хурал номын ажлаа явуулж байсан байна. ===Дуган сүм=== 20-р зууны эхэнд Илдэн бээлийн хүрээ нь “ Рэвү гэжээ Гандан норовлин “ нэртэй гол хийд буюу 1.Цогчин хурал 2. Чойр дацан 3. Жүд дацан 4. Манба дацан 5. Ламрим дацан 6. Майдрын дуган 7. Эрээтийн дуган 8. Ноёны дуган 9. Тахилын дуган 10. Шүтээний дуган 11. Дүйнхорын дуган 12. Сэдэдийн дуган 13. Ерөөлийн дуган , Зүүн жасын 3 дуган , Баруун жасын 3 дуган, Сумын 2 дуган, Өргөөн дуган 15 ханатэй гэр дуган, бархан модон барын хэвлэх үйлдвэртэй 5 дацан, 11 жас, 22 тооны дугантай байжээ. Хүрээний орчимд 1000 гаруй лам , модон барчин ,уран сийлбэрч, оёдолч, дархан ,мужаан ,зураач зэрэг 500 орчим тооны гар урчууд суурин байдлаар амьдарч байжээ. Энд монголчуудын олон жилийн турш туурвиж ирсэн ном судрууд, алтаар бичсэн Ганжуур хадгалагдаж , 20 тохой алтан Майдар бурхан зэрэг ховор нандин бурхад шvтээнvvд тахигдаж байв . Илдэн бээлийн хошууны хүрээ нь их хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн 1937 он хүртэл хошууны шашин соёлын төв, сүсэгтэн олны нандин шүтээн , номын олон мэргэд төрөн гарах орон болж 109 жил оршин тогтнож байгаад устгагдсан түүхтэй. == Дахин сэргэлт == 1990 ээд оны эхээр нийгэмд өөрчлөлт гарч иргэд шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болоход Илдэн бээлийн хошууны хүрээнд сууж байсан өвгөн лам нар цугларч эртний түүхт хийдээ сэргээхээр санаа нэгдэн Өлзийт ,Хужирт сумын сүсэгтэн олны дэмжлэгийг авч 1991 оны 5 сарын 18 нд Өлзийт сумын нутаг дахь Илдэн бээлийн хүрээний хуучин буурин дээр хурал хийдээ дахин сэргээсэн билээ. == Үйл ажиллагаа == Гандан норовлин хийд нь шашны байгууллагын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн бус ,төрийн бус, 100 хувь олон нийтийн өмчийн байгууллага юм.<br /> 1991 оны 5 сарын 18 нд Өлзийт сумын нутаг дахь Илдэн бээлийн хүрээний хуучин буурин дээр хурал хийдээ дахин сэргээж 55 жил завсардсан хурал уншлагаа залгуулан хурж үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байсан ч уг газар лам нар амьдрах ахуйн нөхцөл байдал муу байсаны улмаас зөвлөлдөн нүүхээр шийдвэрлэж хойтон жилийн хавар нь Илдэн бээлийн хошууны Халуун усан сүм байрлаж байсан Хужирт сумын төвд нүүж ирж хуучин мал эмнэлэгийн актлагдсан байрыг худалдан авч байрлажээ. Хийдийн хамба ламаар МУ-н урлагын гавьяат зүтгэлтэн Л.Дорж , унзадаар Илдэн бээлийн хүрээний цогчин унзад Р. Гомбо нар байж эртний түүхт Илдэн бээлийн хүрээний хурал уншлага ая дан дэг жаягыг уламжлуулан 29 ламтай хурж байжээ. 1995 онд УБ хот дахь нутгийн зөвлөл ГХЯамны сайд Гомбосүрэнгийн дэмжлэгээр байраа дуган оройтой болгон засаж дуганы хойно бодь суврага босгов. 1995 онд энэтхэг улсаас Сажа ринбүүчиг , 1996 онд энэтхэг улсын элчин сайд Бакула ринбүүчиг орон хийддээ залж ном айлдуулж байжээ. 1995 онд Илдэн бээлийн хошууны дархан унзад Р.Гомбын өргөдлөөр Гандан пэлжээлин хийд нэртэйгээр улсын бүртгэлд бүртгэгджээ. 2000 онд нутгийн олны хандив дэмжлэгээр Майдар эргэх ёслолыг сэргээн үйлдэж уламжлал болгожээ. 2001 оноос Их британи улсаас Банчин ойбүрүл ринбүүчиг жил бүр залж ном айлдуулж байна. 2001 онд хийдийн үйл ажиллагаагаа өргөтгөх болон Илдэн бээлийн хошууны Халуун усан сүмийн дуганыг дахин сэргээх зорилгоор дуганы барилга барихаар шийдвэрлэж хуучин Халуун усан сүмийн буурин дээр барихаар -*төлөвлөсөн боловч уг жинхэнэ буурин дээр нь Энх ус ХХК-н зочид буудал , агуулах баригдсан байсан тул хуучин бууринаас \ 200 м урагш\ газарт барихаар шийдвэрлэж 2001 онд Банчин Ойбүрүл Ринбүүчийгээр шав тавиулан ажлаа эхэлжээ. Хурлын дуган , сургууль, захиргаа аж ахуйн 7 өрөө бүхий 400 м2 талбайтай дуганыг нутгийн сүсэгтэн олны дэмжлэгээр барьж босгон 2008 оны 10 сарын 2 нд ашиглалтанд оруулан эртний түүхт хийдийнхээ үүсэн байгуулагдсаны 180 жилийн ойг хийв. 2008 оны 12 сарын 25 өдөр Их аварга Д.Давгадорж хийдийн гол сахиус Шалши бурханыг залав. Гандан норовлин хийд нь анх үүссэнээс хойш 184 дахь жилдээ Илдэн бээлийн хүрээний хурал уншлага ёс уламжлалыг залгамжилан үргэлжлүүлж байгаа эртний түүхтэй хийд юм. == Илдэн бэйлийн хүрээний хамба ламтан Агваандамба== Илдэн бэйлий хошууны хүрээний хувилгаан ламын анхдугаар дүр 1814 онд мэндэлснийг багад нь хувилгаанд тодруулан өргөмжилж, номын алдрыг нь Агваандамба хувилгаан гэх болсон байна. Агваандамба хувилгаан бага насандаа нэн сэргэлэн цовоо хүүхэд байсан ба ном үсгэнд суралцах цагтаа урд нь суралцсан мэт болгоож байсан гэдэг. Тоглож наадах нь хүртэл сүм хийд барих,хурал ном хурахын зүйлээр наадаж, өчүүхэн бага насандаа өндөр дээдсийн зан ааль, явдал намбыг олсон нь хар шар олонд үзтэл гайхамшиг болж мөргөх сүсэглэх итгэлийн орон болов гэжээ. Улмаар Их хүрээнд заларч , Даш чоймбэл \гүн ухааны сургууль\ дацанд шавилан Ням тэргүүтэн буяны барилдлагат олон мэргэдийг багшид барин гүн ухаан цаннид чойрын ном тэргүүтэн ухаан эрдэм бүхэнд хичээн суралцав. Хожим цаннид чойрын номд гаргууд боловсрон Намдэл Парчин , Ум ,Зод, Дүлба зэрэг гүн ухааны ботиудаас ном хаялцан мэтгэлцэхийн цагт ухаан саруул олон хуврагуудын дотроос нэн илүүтэй байж ном алдар нь дуурслаа гэжээ. Богд Жавзүндамба, Банчин Эрдэнэ Лувсанчойжанцан богд тэргүүтэн номын олон богдсын өмнөөс ван авшиг , эш хөтөлбөр,даган соёрхол,айлдвар зарлиг олныг сонсож судар тарнын ёсонд ихэд мэргэшжээ. Хамбу номун хан Агваанхайдавын гарын шавь байж номлох туурвихуйд суралцжээ. Хойно Илдэн бээлийн хошуундаа эргэн залрахад хошууны ноёд ихэс тайж түшмэл, хар шар олноор шавь орон Илдэн бэйлийн хүрээний оронгын эзэн ламаар өргөмжилжээ. Агваандамба хувилгааныг хошуу хотлоороо багштан хэмээн авгайлдаг байсан байна. Агваандамба багштан Илдэн бэйлийн хүрээг ихэд өргөжүүлэх зорилгоор лам нарын сургалт сахил санваарт нэн их анхаарч гүн ухааны сургууль Чойр дацан,Тарнын ухааны сургууль Жүд дацан, эмийн ухааны сургууль Манба дацанг цүглэн хурал уншлага дэг жаягыг тогтоон үүсгэжээ. Майдар ,Цагаан шүхэрт,Манал,Сайн цагийн 1000-н бурхан,сүм суврага тэргүүтэн шүтээн олныг бүтээн босгожээ. Хурал уншлагыг өргөжүүлэн өөрөө Манал, Гандан лхавжайн тахилын чог, Ламрим чогыг зохиож айлдан зуны эхэн сарын шинийн 1-15-ыг хүртэл хурдаг болгон зохиожээ. Бусад олон хурал уншлагыг тогтмол хурдаг болгож ая дан, дэг хөтөлбөрийг тогтоон барьжээ. Мөн Майдар эргэх,Ганжуур эргэх зэрэг шашны зан үйлийг эхлүүлэн дэглэсэн байна. Лам хуврагуудын сахил санваарыг ариун байлгахад анхааран винайн ёс цаазыг нарийн барин тогтоож байжээ. Хошууны хүрээнд махан цав барьдаггүй , хүрээний гороонд амьтан хороохыг цээрлэх , үдэш бүсгүй хүн оруулдаггүй журам тогтоож байсан байна. Архивийн баримтанд : Хошуу ноёны бичиг “ Эдүгээ манай хошуу хүрээ болбоос анх хурал номыг цүглэж,бурхан багшийн хоёрдугаар богд Зонхавагийн шашныг дэлгэрүүлж Богд эзний түмэн өлзийн тухай хурал хуруулж байснаас гадна шашин амьтны тусад авралын орон болсон нэгэн сайн лам \Агваандамба хувилгаан\ залран ирсэнд урьд үеийн бэйл Шарав Цэрэнжав нар эхлэн хошуу олноор шавь орж, Агваандамба багштан бээр чойр цүглэж олон дацан жас жав нэмэн гаргаж, хурлын дэглэм тогтоож шарын шашныг таалан дэлгэрүүлж, Богд эзний түмэн өлзий хурлыг улам улмаар бататгаж, хурлыг уншлага дэглэмийг олон хуврагад нарийн чандаар сурган зааж, ялангуяа чойрт орсон нарийн сургуулийн хуврагуудыг нарийвчлан чандлан зааж хэлж, шарын шашныг сайхнаар дэлгэрүүлжээ.” гэсэн байна. Агваандамба багштан нь бичгийн их эрдэмтэн байсан бөгөөд айлдаж бичиж туурвисан бүтээлүүд нь хоёр сүнбум буюу боть болсон байна. Нэг нь эртний энэтхэгийн “Бодьсадын явдал дор орохуй” хэмээх гүн ухааны бүтээлийн оруулга тайлбар бүтээл ба нөгөөх нь өөрийн айлдаж туурвисан 350 гаруй гаруй том жижиг бүтээлийг нь шавь Лувсан одсэр хэмээгч эмхэтгэн зарлигийн сүнбум боть болгожээ. Энэ хоёр боть бүтээлийг хэл бичгийн ухааны доктор Чой.Лувсанжав сурвалжлан олсоныг Энэтхэгийн нэрт эрдэмтэн Шарада Рани эрхлэн 1982 онд Дели хотд энэтхэг азийн утга зохиолын Шата питака цувралын 256-д хэвлэгджээ. Эдүгээ энэтхэгт хэвлэгдсэн хоёр боть зохиолын гар бичмэл эх хувь нь Гандан норовлин хийдийн эрхэм шүтээн болон хадгалагдаж байна. Агваандамба багштан 1885 онд жанч халсанд лагшинг хошууны тахилгат уул болох өндөр Сант хайрханы оройд онголж дээр нь гүдэнгийн суврага босгожээ. Агваандамба багштан дахин хоёр удаа Илдэн бээлийн хошуунд хувилан төрсөн бөгөөд хоёрдугаар дүрийн хувилгааныг жанч халахад дээрх ууланд онголж суврага босгожээ. Гуравдугаар дүр Содномжамц нь Цогт тайжын удам Илдэн хошуу ноёны ууган хүү болж төрсөн бөгөөд гэрээс гарсан тойн хүн тул дүү Норовжанцан нь засаг барьж байжээ. 1937 оны их хэлмэгдүүлэлтээр Хужиртын рашаан дээр байхад нь баривчлан 31-н сүүдэртэйд нь хэлмэгдүүлэн цаазалсан байна. Агваандамба ламтаны зохиол бүтээлийг олон эрдэмтэн судлаачид судлаж сурвалжилдаг ба 2011 оны 4-сарын 05 нд Агваандамба ламтан сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурал Гандан тэгчинлэн хийд дээр зохион байгуулагдав. [[Ангилал:Монголын хийд]] 60t8doxdq18ccofn78pb2e3757fvb01 869814 869813 2026-09-16T04:28:27Z Chongkian 21163 869814 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Гандан норовлин хийд хүрээ.jpg|thumb|Гандан норовлин хийд]] '''Гандан норовлин хийд''' ШБ ([[шашны байгууллага]]) нь [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хужирт сум|Хужирт]] сумын төвд байрлах буддын шашны гэлүгва ёсны хийд юм. == Нэр == Гандан норовлин гэдэг нь төгс баясгалант эрдэнэ хийд гэсэн утгатай. Олны дунд Илдэн бэйлийн хүрээ гэж нэршсэн ба Сайн ноён хан аймгийн Илдэн бэйлийн хошууны гол хийд юм. Тус хийд нь / 1995-2011/ оныг хүртэл Гандан пэлжээлин нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 2011 оны 9 сард Илдэн бэйлийн хошууны гол хийдийн нэр болох Гандан норовлин хийд нэрийг авч өөрчлөгджээ. == Түүх == === Илдэн бэйлийн хошууны уг гарвал === Их монгол улсын эзэн богд Чингэс хааны 19-р үеийн ач Цогт хун тайжын IV-р хүү Заан хун тайжын ахмад хүү Сутай''' Илдэн''' нь Сайн ноён хан аймгийн Илдэн бэйлийн хошууны анхны засаг байгуулсан ноён юм. \1688\ === Илдэн бэйлийн хүрээний үүсэл === Угсаа залгамжилсан Илдэн засаг ноёдууд хошуу нутагтаа өдгөөгөөс 183 жилийн тэртээ '''1828''' онд Ханги уулын зүүн этгээдэд “ Рэвү гэжээ гандан норовлин “ хэмээх орон хийд сүм дуган хуврагын аймгийг үүсгэжээ . == Дацан сургууль дуган сүм == ===Дацан === Илдэн бэйлийн хүрээний хамба Агваандамба ламтан “ Жамьяан шадүв” игчаат Цаннид чойрын дацанг үүсгэн байгуулсан бөгөөд улмаар Жүд , Манба, Ламрим, ,Зурхайн дацан зэрэг олон дацанг үүсгэжээ. Эдгээр дацан сургуульд 1000 гаруй лам хуврага шавилан сууж хурал ном хурахаас гадна гvн ухаан болон урлахуй, анагаах, учир шалтгаан, дууны зэрэг буддын шашны их бага 10 ухааныг судалж, ном бvтээл туурвиж байсан байдаг. Цаннид чойрын дацанд суралцсан лам нар гавжын дамжаа барьж байжээ. ===Хийдүүд === Хошууны албан бичгүүдэд дурсанаас үзэхэд Илдэн бээлийн хошуунд Ханги уулын зүүн этгээдэд байгуулсан “Гандан норовлин “ гэх гол хүрээнээс гадна # Есөн зүйл хэмээх газар нэг хурал # Дунд яргайт хэмээх газар нэг хийд # Хужиртын халуун усны газар нэг хийд байж тус бүрт нь цөөн лам нар сууж хурал ном хурдаг байжээ. Эдгээр хийдүүд нь Гандан норовлин хийдийн салбар байдлаар хоорондоо өртөө"30-35км " орчим зайтай байрлаж хурал номын ажлаа явуулж байсан байна. ===Дуган сүм=== 20-р зууны эхэнд Илдэн бээлийн хүрээ нь “ Рэвү гэжээ Гандан норовлин “ нэртэй гол хийд буюу 1.Цогчин хурал 2. Чойр дацан 3. Жүд дацан 4. Манба дацан 5. Ламрим дацан 6. Майдрын дуган 7. Эрээтийн дуган 8. Ноёны дуган 9. Тахилын дуган 10. Шүтээний дуган 11. Дүйнхорын дуган 12. Сэдэдийн дуган 13. Ерөөлийн дуган , Зүүн жасын 3 дуган , Баруун жасын 3 дуган, Сумын 2 дуган, Өргөөн дуган 15 ханатэй гэр дуган, бархан модон барын хэвлэх үйлдвэртэй 5 дацан, 11 жас, 22 тооны дугантай байжээ. Хүрээний орчимд 1000 гаруй лам , модон барчин ,уран сийлбэрч, оёдолч, дархан ,мужаан ,зураач зэрэг 500 орчим тооны гар урчууд суурин байдлаар амьдарч байжээ. Энд монголчуудын олон жилийн турш туурвиж ирсэн ном судрууд, алтаар бичсэн Ганжуур хадгалагдаж , 20 тохой алтан Майдар бурхан зэрэг ховор нандин бурхад шvтээнvvд тахигдаж байв . Илдэн бээлийн хошууны хүрээ нь их хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн 1937 он хүртэл хошууны шашин соёлын төв, сүсэгтэн олны нандин шүтээн , номын олон мэргэд төрөн гарах орон болж 109 жил оршин тогтнож байгаад устгагдсан түүхтэй. == Дахин сэргэлт == 1990 ээд оны эхээр нийгэмд өөрчлөлт гарч иргэд шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болоход Илдэн бээлийн хошууны хүрээнд сууж байсан өвгөн лам нар цугларч эртний түүхт хийдээ сэргээхээр санаа нэгдэн Өлзийт ,Хужирт сумын сүсэгтэн олны дэмжлэгийг авч 1991 оны 5 сарын 18 нд Өлзийт сумын нутаг дахь Илдэн бээлийн хүрээний хуучин буурин дээр хурал хийдээ дахин сэргээсэн билээ. == Үйл ажиллагаа == Гандан норовлин хийд нь шашны байгууллагын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн бус ,төрийн бус, 100 хувь олон нийтийн өмчийн байгууллага юм.<br /> 1991 оны 5 сарын 18 нд Өлзийт сумын нутаг дахь Илдэн бээлийн хүрээний хуучин буурин дээр хурал хийдээ дахин сэргээж 55 жил завсардсан хурал уншлагаа залгуулан хурж үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байсан ч уг газар лам нар амьдрах ахуйн нөхцөл байдал муу байсаны улмаас зөвлөлдөн нүүхээр шийдвэрлэж хойтон жилийн хавар нь Илдэн бээлийн хошууны Халуун усан сүм байрлаж байсан Хужирт сумын төвд нүүж ирж хуучин мал эмнэлэгийн актлагдсан байрыг худалдан авч байрлажээ. Хийдийн хамба ламаар МУ-н урлагын гавьяат зүтгэлтэн Л.Дорж , унзадаар Илдэн бээлийн хүрээний цогчин унзад Р. Гомбо нар байж эртний түүхт Илдэн бээлийн хүрээний хурал уншлага ая дан дэг жаягыг уламжлуулан 29 ламтай хурж байжээ. 1995 онд УБ хот дахь нутгийн зөвлөл ГХЯамны сайд Гомбосүрэнгийн дэмжлэгээр байраа дуган оройтой болгон засаж дуганы хойно бодь суврага босгов. 1995 онд энэтхэг улсаас Сажа ринбүүчиг , 1996 онд энэтхэг улсын элчин сайд Бакула ринбүүчиг орон хийддээ залж ном айлдуулж байжээ. 1995 онд Илдэн бээлийн хошууны дархан унзад Р.Гомбын өргөдлөөр Гандан пэлжээлин хийд нэртэйгээр улсын бүртгэлд бүртгэгджээ. 2000 онд нутгийн олны хандив дэмжлэгээр Майдар эргэх ёслолыг сэргээн үйлдэж уламжлал болгожээ. 2001 оноос Их британи улсаас Банчин ойбүрүл ринбүүчиг жил бүр залж ном айлдуулж байна. 2001 онд хийдийн үйл ажиллагаагаа өргөтгөх болон Илдэн бээлийн хошууны Халуун усан сүмийн дуганыг дахин сэргээх зорилгоор дуганы барилга барихаар шийдвэрлэж хуучин Халуун усан сүмийн буурин дээр барихаар -*төлөвлөсөн боловч уг жинхэнэ буурин дээр нь Энх ус ХХК-н зочид буудал , агуулах баригдсан байсан тул хуучин бууринаас \ 200 м урагш\ газарт барихаар шийдвэрлэж 2001 онд Банчин Ойбүрүл Ринбүүчийгээр шав тавиулан ажлаа эхэлжээ. Хурлын дуган , сургууль, захиргаа аж ахуйн 7 өрөө бүхий 400 м2 талбайтай дуганыг нутгийн сүсэгтэн олны дэмжлэгээр барьж босгон 2008 оны 10 сарын 2 нд ашиглалтанд оруулан эртний түүхт хийдийнхээ үүсэн байгуулагдсаны 180 жилийн ойг хийв. 2008 оны 12 сарын 25 өдөр Их аварга Д.Давгадорж хийдийн гол сахиус Шалши бурханыг залав. Гандан норовлин хийд нь анх үүссэнээс хойш 184 дахь жилдээ Илдэн бээлийн хүрээний хурал уншлага ёс уламжлалыг залгамжилан үргэлжлүүлж байгаа эртний түүхтэй хийд юм. == Илдэн бэйлийн хүрээний хамба ламтан Агваандамба== Илдэн бэйлий хошууны хүрээний хувилгаан ламын анхдугаар дүр 1814 онд мэндэлснийг багад нь хувилгаанд тодруулан өргөмжилж, номын алдрыг нь Агваандамба хувилгаан гэх болсон байна. Агваандамба хувилгаан бага насандаа нэн сэргэлэн цовоо хүүхэд байсан ба ном үсгэнд суралцах цагтаа урд нь суралцсан мэт болгоож байсан гэдэг. Тоглож наадах нь хүртэл сүм хийд барих,хурал ном хурахын зүйлээр наадаж, өчүүхэн бага насандаа өндөр дээдсийн зан ааль, явдал намбыг олсон нь хар шар олонд үзтэл гайхамшиг болж мөргөх сүсэглэх итгэлийн орон болов гэжээ. Улмаар Их хүрээнд заларч , Даш чоймбэл \гүн ухааны сургууль\ дацанд шавилан Ням тэргүүтэн буяны барилдлагат олон мэргэдийг багшид барин гүн ухаан цаннид чойрын ном тэргүүтэн ухаан эрдэм бүхэнд хичээн суралцав. Хожим цаннид чойрын номд гаргууд боловсрон Намдэл Парчин , Ум ,Зод, Дүлба зэрэг гүн ухааны ботиудаас ном хаялцан мэтгэлцэхийн цагт ухаан саруул олон хуврагуудын дотроос нэн илүүтэй байж ном алдар нь дуурслаа гэжээ. Богд Жавзүндамба, Банчин Эрдэнэ Лувсанчойжанцан богд тэргүүтэн номын олон богдсын өмнөөс ван авшиг , эш хөтөлбөр,даган соёрхол,айлдвар зарлиг олныг сонсож судар тарнын ёсонд ихэд мэргэшжээ. Хамбу номун хан Агваанхайдавын гарын шавь байж номлох туурвихуйд суралцжээ. Хойно Илдэн бээлийн хошуундаа эргэн залрахад хошууны ноёд ихэс тайж түшмэл, хар шар олноор шавь орон Илдэн бэйлийн хүрээний оронгын эзэн ламаар өргөмжилжээ. Агваандамба хувилгааныг хошуу хотлоороо багштан хэмээн авгайлдаг байсан байна. Агваандамба багштан Илдэн бэйлийн хүрээг ихэд өргөжүүлэх зорилгоор лам нарын сургалт сахил санваарт нэн их анхаарч гүн ухааны сургууль Чойр дацан,Тарнын ухааны сургууль Жүд дацан, эмийн ухааны сургууль Манба дацанг цүглэн хурал уншлага дэг жаягыг тогтоон үүсгэжээ. Майдар ,Цагаан шүхэрт,Манал,Сайн цагийн 1000-н бурхан,сүм суврага тэргүүтэн шүтээн олныг бүтээн босгожээ. Хурал уншлагыг өргөжүүлэн өөрөө Манал, Гандан лхавжайн тахилын чог, Ламрим чогыг зохиож айлдан зуны эхэн сарын шинийн 1-15-ыг хүртэл хурдаг болгон зохиожээ. Бусад олон хурал уншлагыг тогтмол хурдаг болгож ая дан, дэг хөтөлбөрийг тогтоон барьжээ. Мөн Майдар эргэх,Ганжуур эргэх зэрэг шашны зан үйлийг эхлүүлэн дэглэсэн байна. Лам хуврагуудын сахил санваарыг ариун байлгахад анхааран винайн ёс цаазыг нарийн барин тогтоож байжээ. Хошууны хүрээнд махан цав барьдаггүй , хүрээний гороонд амьтан хороохыг цээрлэх , үдэш бүсгүй хүн оруулдаггүй журам тогтоож байсан байна. Архивийн баримтанд : Хошуу ноёны бичиг “ Эдүгээ манай хошуу хүрээ болбоос анх хурал номыг цүглэж,бурхан багшийн хоёрдугаар богд Зонхавагийн шашныг дэлгэрүүлж Богд эзний түмэн өлзийн тухай хурал хуруулж байснаас гадна шашин амьтны тусад авралын орон болсон нэгэн сайн лам \Агваандамба хувилгаан\ залран ирсэнд урьд үеийн бэйл Шарав Цэрэнжав нар эхлэн хошуу олноор шавь орж, Агваандамба багштан бээр чойр цүглэж олон дацан жас жав нэмэн гаргаж, хурлын дэглэм тогтоож шарын шашныг таалан дэлгэрүүлж, Богд эзний түмэн өлзий хурлыг улам улмаар бататгаж, хурлыг уншлага дэглэмийг олон хуврагад нарийн чандаар сурган зааж, ялангуяа чойрт орсон нарийн сургуулийн хуврагуудыг нарийвчлан чандлан зааж хэлж, шарын шашныг сайхнаар дэлгэрүүлжээ.” гэсэн байна. Агваандамба багштан нь бичгийн их эрдэмтэн байсан бөгөөд айлдаж бичиж туурвисан бүтээлүүд нь хоёр сүнбум буюу боть болсон байна. Нэг нь эртний энэтхэгийн “Бодьсадын явдал дор орохуй” хэмээх гүн ухааны бүтээлийн оруулга тайлбар бүтээл ба нөгөөх нь өөрийн айлдаж туурвисан 350 гаруй гаруй том жижиг бүтээлийг нь шавь Лувсан одсэр хэмээгч эмхэтгэн зарлигийн сүнбум боть болгожээ. Энэ хоёр боть бүтээлийг хэл бичгийн ухааны доктор Чой.Лувсанжав сурвалжлан олсоныг Энэтхэгийн нэрт эрдэмтэн Шарада Рани эрхлэн 1982 онд Дели хотд энэтхэг азийн утга зохиолын Шата питака цувралын 256-д хэвлэгджээ. Эдүгээ энэтхэгт хэвлэгдсэн хоёр боть зохиолын гар бичмэл эх хувь нь Гандан норовлин хийдийн эрхэм шүтээн болон хадгалагдаж байна. Агваандамба багштан 1885 онд жанч халсанд лагшинг хошууны тахилгат уул болох өндөр Сант хайрханы оройд онголж дээр нь гүдэнгийн суврага босгожээ. Агваандамба багштан дахин хоёр удаа Илдэн бээлийн хошуунд хувилан төрсөн бөгөөд хоёрдугаар дүрийн хувилгааныг жанч халахад дээрх ууланд онголж суврага босгожээ. Гуравдугаар дүр Содномжамц нь Цогт тайжын удам Илдэн хошуу ноёны ууган хүү болж төрсөн бөгөөд гэрээс гарсан тойн хүн тул дүү Норовжанцан нь засаг барьж байжээ. 1937 оны их хэлмэгдүүлэлтээр Хужиртын рашаан дээр байхад нь баривчлан 31-н сүүдэртэйд нь хэлмэгдүүлэн цаазалсан байна. Агваандамба ламтаны зохиол бүтээлийг олон эрдэмтэн судлаачид судлаж сурвалжилдаг ба 2011 оны 4-сарын 05 нд Агваандамба ламтан сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурал Гандан тэгчинлэн хийд дээр зохион байгуулагдав. [[Ангилал:Монголын хийд]] piy2kfd0tsjmsqwh00cr7zb6nlg6x1g 869815 869814 2026-09-16T04:28:51Z Chongkian 21163 869815 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Гандан норовлин хийд хүрээ.jpg|thumb|Гандан норовлин хийд]] '''Гандан норовлин хийд''' ШБ ([[шашны байгууллага]]) нь [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Хужирт сум|Хужирт]] сумын төвд байрлах буддын шашны гэлүгва ёсны хийд юм. == Нэр == Гандан норовлин гэдэг нь төгс баясгалант эрдэнэ хийд гэсэн утгатай. Олны дунд Илдэн бэйлийн хүрээ гэж нэршсэн ба Сайн ноён хан аймгийн Илдэн бэйлийн хошууны гол хийд юм. Тус хийд нь / 1995-2011/ оныг хүртэл Гандан пэлжээлин нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 2011 оны 9 сард Илдэн бэйлийн хошууны гол хийдийн нэр болох Гандан норовлин хийд нэрийг авч өөрчлөгджээ. == Түүх == === Илдэн бэйлийн хошууны уг гарвал === Их монгол улсын эзэн богд Чингэс хааны 19-р үеийн ач Цогт хун тайжын IV-р хүү Заан хун тайжын ахмад хүү Сутай''' Илдэн''' нь Сайн ноён хан аймгийн Илдэн бэйлийн хошууны анхны засаг байгуулсан ноён юм. \1688\ === Илдэн бэйлийн хүрээний үүсэл === Угсаа залгамжилсан Илдэн засаг ноёдууд хошуу нутагтаа өдгөөгөөс 183 жилийн тэртээ '''1828''' онд Ханги уулын зүүн этгээдэд “ Рэвү гэжээ гандан норовлин “ хэмээх орон хийд сүм дуган хуврагын аймгийг үүсгэжээ . == Дацан сургууль дуган сүм == ===Дацан === Илдэн бэйлийн хүрээний хамба Агваандамба ламтан “ Жамьяан шадүв” игчаат Цаннид чойрын дацанг үүсгэн байгуулсан бөгөөд улмаар Жүд , Манба, Ламрим, ,Зурхайн дацан зэрэг олон дацанг үүсгэжээ. Эдгээр дацан сургуульд 1000 гаруй лам хуврага шавилан сууж хурал ном хурахаас гадна гvн ухаан болон урлахуй, анагаах, учир шалтгаан, дууны зэрэг буддын шашны их бага 10 ухааныг судалж, ном бvтээл туурвиж байсан байдаг. Цаннид чойрын дацанд суралцсан лам нар гавжын дамжаа барьж байжээ. ===Хийдүүд === Хошууны албан бичгүүдэд дурсанаас үзэхэд Илдэн бээлийн хошуунд Ханги уулын зүүн этгээдэд байгуулсан “Гандан норовлин “ гэх гол хүрээнээс гадна # Есөн зүйл хэмээх газар нэг хурал # Дунд яргайт хэмээх газар нэг хийд # Хужиртын халуун усны газар нэг хийд байж тус бүрт нь цөөн лам нар сууж хурал ном хурдаг байжээ. Эдгээр хийдүүд нь Гандан норовлин хийдийн салбар байдлаар хоорондоо өртөө"30-35км " орчим зайтай байрлаж хурал номын ажлаа явуулж байсан байна. ===Дуган сүм=== 20-р зууны эхэнд Илдэн бээлийн хүрээ нь “ Рэвү гэжээ Гандан норовлин “ нэртэй гол хийд буюу 1.Цогчин хурал 2. Чойр дацан 3. Жүд дацан 4. Манба дацан 5. Ламрим дацан 6. Майдрын дуган 7. Эрээтийн дуган 8. Ноёны дуган 9. Тахилын дуган 10. Шүтээний дуган 11. Дүйнхорын дуган 12. Сэдэдийн дуган 13. Ерөөлийн дуган , Зүүн жасын 3 дуган , Баруун жасын 3 дуган, Сумын 2 дуган, Өргөөн дуган 15 ханатэй гэр дуган, бархан модон барын хэвлэх үйлдвэртэй 5 дацан, 11 жас, 22 тооны дугантай байжээ. Хүрээний орчимд 1000 гаруй лам , модон барчин ,уран сийлбэрч, оёдолч, дархан ,мужаан ,зураач зэрэг 500 орчим тооны гар урчууд суурин байдлаар амьдарч байжээ. Энд монголчуудын олон жилийн турш туурвиж ирсэн ном судрууд, алтаар бичсэн Ганжуур хадгалагдаж , 20 тохой алтан Майдар бурхан зэрэг ховор нандин бурхад шvтээнvvд тахигдаж байв . Илдэн бээлийн хошууны хүрээ нь их хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн 1937 он хүртэл хошууны шашин соёлын төв, сүсэгтэн олны нандин шүтээн , номын олон мэргэд төрөн гарах орон болж 109 жил оршин тогтнож байгаад устгагдсан түүхтэй. == Дахин сэргэлт == 1990 ээд оны эхээр нийгэмд өөрчлөлт гарч иргэд шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болоход Илдэн бээлийн хошууны хүрээнд сууж байсан өвгөн лам нар цугларч эртний түүхт хийдээ сэргээхээр санаа нэгдэн Өлзийт ,Хужирт сумын сүсэгтэн олны дэмжлэгийг авч 1991 оны 5 сарын 18 нд Өлзийт сумын нутаг дахь Илдэн бээлийн хүрээний хуучин буурин дээр хурал хийдээ дахин сэргээсэн билээ. == Үйл ажиллагаа == Гандан норовлин хийд нь шашны байгууллагын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн бус ,төрийн бус, 100 хувь олон нийтийн өмчийн байгууллага юм.<br /> 1991 оны 5 сарын 18 нд Өлзийт сумын нутаг дахь Илдэн бээлийн хүрээний хуучин буурин дээр хурал хийдээ дахин сэргээж 55 жил завсардсан хурал уншлагаа залгуулан хурж үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байсан ч уг газар лам нар амьдрах ахуйн нөхцөл байдал муу байсаны улмаас зөвлөлдөн нүүхээр шийдвэрлэж хойтон жилийн хавар нь Илдэн бээлийн хошууны Халуун усан сүм байрлаж байсан Хужирт сумын төвд нүүж ирж хуучин мал эмнэлэгийн актлагдсан байрыг худалдан авч байрлажээ. Хийдийн хамба ламаар МУ-н урлагын гавьяат зүтгэлтэн Л.Дорж , унзадаар Илдэн бээлийн хүрээний цогчин унзад Р. Гомбо нар байж эртний түүхт Илдэн бээлийн хүрээний хурал уншлага ая дан дэг жаягыг уламжлуулан 29 ламтай хурж байжээ. 1995 онд УБ хот дахь нутгийн зөвлөл ГХЯамны сайд Гомбосүрэнгийн дэмжлэгээр байраа дуган оройтой болгон засаж дуганы хойно бодь суврага босгов. 1995 онд энэтхэг улсаас Сажа ринбүүчиг , 1996 онд энэтхэг улсын элчин сайд Бакула ринбүүчиг орон хийддээ залж ном айлдуулж байжээ. 1995 онд Илдэн бээлийн хошууны дархан унзад Р.Гомбын өргөдлөөр Гандан пэлжээлин хийд нэртэйгээр улсын бүртгэлд бүртгэгджээ. 2000 онд нутгийн олны хандив дэмжлэгээр Майдар эргэх ёслолыг сэргээн үйлдэж уламжлал болгожээ. 2001 оноос Их британи улсаас Банчин ойбүрүл ринбүүчиг жил бүр залж ном айлдуулж байна. 2001 онд хийдийн үйл ажиллагаагаа өргөтгөх болон Илдэн бээлийн хошууны Халуун усан сүмийн дуганыг дахин сэргээх зорилгоор дуганы барилга барихаар шийдвэрлэж хуучин Халуун усан сүмийн буурин дээр барихаар -*төлөвлөсөн боловч уг жинхэнэ буурин дээр нь Энх ус ХХК-н зочид буудал , агуулах баригдсан байсан тул хуучин бууринаас \ 200 м урагш\ газарт барихаар шийдвэрлэж 2001 онд Банчин Ойбүрүл Ринбүүчийгээр шав тавиулан ажлаа эхэлжээ. Хурлын дуган , сургууль, захиргаа аж ахуйн 7 өрөө бүхий 400 м2 талбайтай дуганыг нутгийн сүсэгтэн олны дэмжлэгээр барьж босгон 2008 оны 10 сарын 2 нд ашиглалтанд оруулан эртний түүхт хийдийнхээ үүсэн байгуулагдсаны 180 жилийн ойг хийв. 2008 оны 12 сарын 25 өдөр Их аварга Д.Давгадорж хийдийн гол сахиус Шалши бурханыг залав. Гандан норовлин хийд нь анх үүссэнээс хойш 184 дахь жилдээ Илдэн бээлийн хүрээний хурал уншлага ёс уламжлалыг залгамжилан үргэлжлүүлж байгаа эртний түүхтэй хийд юм. == Илдэн бэйлийн хүрээний хамба ламтан Агваандамба== Илдэн бэйлий хошууны хүрээний хувилгаан ламын анхдугаар дүр 1814 онд мэндэлснийг багад нь хувилгаанд тодруулан өргөмжилж, номын алдрыг нь Агваандамба хувилгаан гэх болсон байна. Агваандамба хувилгаан бага насандаа нэн сэргэлэн цовоо хүүхэд байсан ба ном үсгэнд суралцах цагтаа урд нь суралцсан мэт болгоож байсан гэдэг. Тоглож наадах нь хүртэл сүм хийд барих,хурал ном хурахын зүйлээр наадаж, өчүүхэн бага насандаа өндөр дээдсийн зан ааль, явдал намбыг олсон нь хар шар олонд үзтэл гайхамшиг болж мөргөх сүсэглэх итгэлийн орон болов гэжээ. Улмаар Их хүрээнд заларч , Даш чоймбэл \гүн ухааны сургууль\ дацанд шавилан Ням тэргүүтэн буяны барилдлагат олон мэргэдийг багшид барин гүн ухаан цаннид чойрын ном тэргүүтэн ухаан эрдэм бүхэнд хичээн суралцав. Хожим цаннид чойрын номд гаргууд боловсрон Намдэл Парчин , Ум ,Зод, Дүлба зэрэг гүн ухааны ботиудаас ном хаялцан мэтгэлцэхийн цагт ухаан саруул олон хуврагуудын дотроос нэн илүүтэй байж ном алдар нь дуурслаа гэжээ. Богд Жавзүндамба, Банчин Эрдэнэ Лувсанчойжанцан богд тэргүүтэн номын олон богдсын өмнөөс ван авшиг , эш хөтөлбөр,даган соёрхол,айлдвар зарлиг олныг сонсож судар тарнын ёсонд ихэд мэргэшжээ. Хамбу номун хан Агваанхайдавын гарын шавь байж номлох туурвихуйд суралцжээ. Хойно Илдэн бээлийн хошуундаа эргэн залрахад хошууны ноёд ихэс тайж түшмэл, хар шар олноор шавь орон Илдэн бэйлийн хүрээний оронгын эзэн ламаар өргөмжилжээ. Агваандамба хувилгааныг хошуу хотлоороо багштан хэмээн авгайлдаг байсан байна. Агваандамба багштан Илдэн бэйлийн хүрээг ихэд өргөжүүлэх зорилгоор лам нарын сургалт сахил санваарт нэн их анхаарч гүн ухааны сургууль Чойр дацан,Тарнын ухааны сургууль Жүд дацан, эмийн ухааны сургууль Манба дацанг цүглэн хурал уншлага дэг жаягыг тогтоон үүсгэжээ. Майдар ,Цагаан шүхэрт,Манал,Сайн цагийн 1000-н бурхан,сүм суврага тэргүүтэн шүтээн олныг бүтээн босгожээ. Хурал уншлагыг өргөжүүлэн өөрөө Манал, Гандан лхавжайн тахилын чог, Ламрим чогыг зохиож айлдан зуны эхэн сарын шинийн 1-15-ыг хүртэл хурдаг болгон зохиожээ. Бусад олон хурал уншлагыг тогтмол хурдаг болгож ая дан, дэг хөтөлбөрийг тогтоон барьжээ. Мөн Майдар эргэх,Ганжуур эргэх зэрэг шашны зан үйлийг эхлүүлэн дэглэсэн байна. Лам хуврагуудын сахил санваарыг ариун байлгахад анхааран винайн ёс цаазыг нарийн барин тогтоож байжээ. Хошууны хүрээнд махан цав барьдаггүй , хүрээний гороонд амьтан хороохыг цээрлэх , үдэш бүсгүй хүн оруулдаггүй журам тогтоож байсан байна. Архивийн баримтанд : Хошуу ноёны бичиг “ Эдүгээ манай хошуу хүрээ болбоос анх хурал номыг цүглэж,бурхан багшийн хоёрдугаар богд Зонхавагийн шашныг дэлгэрүүлж Богд эзний түмэн өлзийн тухай хурал хуруулж байснаас гадна шашин амьтны тусад авралын орон болсон нэгэн сайн лам \Агваандамба хувилгаан\ залран ирсэнд урьд үеийн бэйл Шарав Цэрэнжав нар эхлэн хошуу олноор шавь орж, Агваандамба багштан бээр чойр цүглэж олон дацан жас жав нэмэн гаргаж, хурлын дэглэм тогтоож шарын шашныг таалан дэлгэрүүлж, Богд эзний түмэн өлзий хурлыг улам улмаар бататгаж, хурлыг уншлага дэглэмийг олон хуврагад нарийн чандаар сурган зааж, ялангуяа чойрт орсон нарийн сургуулийн хуврагуудыг нарийвчлан чандлан зааж хэлж, шарын шашныг сайхнаар дэлгэрүүлжээ.” гэсэн байна. Агваандамба багштан нь бичгийн их эрдэмтэн байсан бөгөөд айлдаж бичиж туурвисан бүтээлүүд нь хоёр сүнбум буюу боть болсон байна. Нэг нь эртний энэтхэгийн “Бодьсадын явдал дор орохуй” хэмээх гүн ухааны бүтээлийн оруулга тайлбар бүтээл ба нөгөөх нь өөрийн айлдаж туурвисан 350 гаруй гаруй том жижиг бүтээлийг нь шавь Лувсан одсэр хэмээгч эмхэтгэн зарлигийн сүнбум боть болгожээ. Энэ хоёр боть бүтээлийг хэл бичгийн ухааны доктор Чой.Лувсанжав сурвалжлан олсоныг Энэтхэгийн нэрт эрдэмтэн Шарада Рани эрхлэн 1982 онд Дели хотд энэтхэг азийн утга зохиолын Шата питака цувралын 256-д хэвлэгджээ. Эдүгээ энэтхэгт хэвлэгдсэн хоёр боть зохиолын гар бичмэл эх хувь нь Гандан норовлин хийдийн эрхэм шүтээн болон хадгалагдаж байна. Агваандамба багштан 1885 онд жанч халсанд лагшинг хошууны тахилгат уул болох өндөр Сант хайрханы оройд онголж дээр нь гүдэнгийн суврага босгожээ. Агваандамба багштан дахин хоёр удаа Илдэн бээлийн хошуунд хувилан төрсөн бөгөөд хоёрдугаар дүрийн хувилгааныг жанч халахад дээрх ууланд онголж суврага босгожээ. Гуравдугаар дүр Содномжамц нь Цогт тайжын удам Илдэн хошуу ноёны ууган хүү болж төрсөн бөгөөд гэрээс гарсан тойн хүн тул дүү Норовжанцан нь засаг барьж байжээ. 1937 оны их хэлмэгдүүлэлтээр Хужиртын рашаан дээр байхад нь баривчлан 31-н сүүдэртэйд нь хэлмэгдүүлэн цаазалсан байна. Агваандамба ламтаны зохиол бүтээлийг олон эрдэмтэн судлаачид судлаж сурвалжилдаг ба 2011 оны 4-сарын 05 нд Агваандамба ламтан сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурал Гандан тэгчинлэн хийд дээр зохион байгуулагдав. [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Хужирт сум]] 7opqk0j3wfoyrubjicd5smrjtzan5an 0 34121 869853 840789 2026-09-16T09:09:01Z VDJ1543 80978 869853 wikitext text/x-wiki {{Short description|1846-1867 онуудад Японы эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Эзэн Хаан Коомэй<br>{{nobold|{{lang|ja|孝明天皇}}}} | image = 孝明天皇宸影.jpg | caption = [[Шоотароо Кояма]]гийн зурсан нас барсны дараах хөрөг, 1902 | succession = [[Японы эзэн хаан]] | reign = 1846 оны 3 сарын 10 – 1867 оны 1 сарын 30 | coronation = 1847 оны 10 сарын 31 | cor-type = Япон | birth_name = {{Nihongo|Осахито, Хунтайж Хиро|煕宮統仁親王}} | predecessor = [[Эзэн Хаан Нинкоо|Нинкоо]] | successor = [[Эзэн Хаан Мэйжи|Мэйжи]] | posthumous name = [[Нас барсны дараах нэр#Хятад маягийн шигоо|Хятад маягийн ''шигоо'']]:<br/>Эзэн Хаан Коомэй ({{lang|ja|孝明天皇}}) | reg-type = ''[[Шогун]]ууд'' | regent = {{Collapsible list|title=''Жагсаалт''|1=[[Токүгава Иэёши]]<br/>[[Токүгава Иэсада]]<br/>[[Токүгава Иэмочи]]<br/>[[Токүгава Ёшинобү]]}} | spouse = [[Эйшоо хатан хаан|Асако Күжоо]] | issue = {{plainlist| *[[Эзэн Хаан Мэйжи]] *{{small|([[#Хүүхдүүд|бусад]])}} }} | royal house = [[Японы эзэн хааны гэр]] | father = [[Эзэн Хаан Нинкоо]] | mother = {{ill|Оогимачи Наоко|ja|正親町雅子|vertical-align=sup}} | religion = [[Шинто]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1831|07|22}} | birth_place = [[Киото]], [[Токүгава шогунт улс]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1867|01|30|1831|07|22}} | death_place = Киото, Токүгава шогунт улс | burial_place = {{Nihongo||後月輪東山陵|''[[Түки но ва но мисасаги|Ночи но цүки но ва но мисасаги]]''}}, Киото | burial_date = | signature = [[File:KoumeiShinsho.svg|50px]] }} Эзэн Хаан '''Коомэй''' нь (1831-1867) 1846-1867 оны хооронд [[Япон]]ы 121 дэх эзэн хаан байсан. Тэрбээр хэрэг дээрээ нэр төдий эзэн хаан байсан бөгөөд цэвэр бэлгэ тэмдгийн шинж чанартай байсан юм. Түүний нэрийн өмнөөс Токүгавагийн шоогүн нар улс орныг удирдан залж байв. Түүний жинхэнэ нэрийг '''Осахито''' гэдэг байсан. Тэрбээр 1831 онд [[Эзэн Хаан Нинкоо]] болон түүний татвар '''Фүживара Цүнэко''' нарын 4 дэх хүү нь болон мэндэлжээ. Эзэн хаан Коомэй нь 4 охин, 2 хүүтэй байсан агаад ахмад хүү нь ирээдүйн [[Эзэн Хаан Мэйжи]] билээ. Түүний хаанчлалын сүүлчийн жилүүдэд [[АНУ]]-тай харилцаа тогтоосноор Япон орон барууны соёлыг өөртөө аажмаар нэвтрүүлж эхэлжээ. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Япон]]ы эзэн хаан |он=1846-1867 |өмнө=[[Эзэн Хаан Нинкоо]] |дараа=[[Эзэн Хаан Мэйжи]] }} {{end}} [[Ангилал:Японы эзэн хаан]] [[Ангилал:1831 онд төрсөн]] [[Ангилал:1867 онд өнгөрсөн]] msdxnlsdoi63co7q0ijdykhgv2em3a9 0 36784 869807 824172 2026-09-16T04:13:39Z Chongkian 21163 869807 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Mansion Complex of H.E. Chin Van Mr. Handdorj.jpg|thumb|Эрдэнэ чин ван Ханддоржийн өргөө]] Монгол Улсын төрийн нэрт зүтгэлтэн Эрдэн дайчин Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]]ийн үйл ажиллагаатай холбоотой нэгэн дурсгалт байшин Улаанбаатар хотод байдаг. Чин ван Ханддорж 1913-1915 онд энэ байшинд амьдарч байжээ. 1915 оноос хойш энэ байшинг түүний хүү Жамбалцэрэн эзэмшиж байгаад ардын засгийн эхний жилүүдэд 1922 оныг хүртэл хичээнгүй сайд Цэрэндорж сууж байв. 1923 онд уг байшинг судар бичгийн хүрээлэнд шилжүүлсэн бөгөөд 1941-1948 онд тус улсын нутаг дэвсгэр дээрх түүх соёлын дурсгалт барилга байшинг хамгаалах, сэргээн засахтай холбогдуулж гаргасан удаа дараагийн тогтоол шийдвэрийн дагуу улсын II зэргийн хамгаалалтад авчээ. Чин ван Ханддоржийн байшин нь Монголын орон сууцны барилгын нэгэн чухал дурсгал бөгөөд төлөвлөлт, чимэглэлийн хувьд сүм дуганы барилгаас ялгаатай юм. Байшин нь 7.5м x 16.0м-ийн хэмжээтэй, тоосго, модон ханатай, модон дээвэртэй сууцны зориулалттай хоёр давхар, байшингийн нэгдүгээр давхар нь тоосгон ханатай өвөл суухад зориулагдсан, хоёрдугаар давхар нь эргэн тойрон цонхтой зун суухад зориулагдсан ажээ. 1973 онд Дүрслэх урлагийн музейн харъяа Театрын музей болгон байгуулахаар шийдвэрлэсний дагуу 1975-1977 онд сэргээн засварласан боловч 1991 онд тухай үеийн Хүүхэд залуучуудын театрын "Саран хөхөө" гэр театр болсон. {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын уран барилга]] [[Ангилал:Монголын архитектур]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:1913 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} gj7br56sqxa9vayhf1ncs3iavg8xutb 0 38439 869861 371729 2026-09-16T10:57:53Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Дэлхийн Банк Групп]] 869861 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дэлхийн Банк Групп]] pv34173jv9f647vh6sgzjt2klad384g 0 38662 869830 869568 2026-09-16T04:42:58Z Chongkian 21163 869830 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | title = Ерөнхий Боловсролын Шинэ Монгол сургууль | image = [[Файл:Шинэ_монгол_сургуулийн_лого.jpeg|200px]] | caption = | headerstyle = background:#ccf; | labelstyle = background:#ddf; | header1 = | label1 = | data1 = | header2 = | label2 = | data2 = | header3 = | label3 = | | data3 = | header4 = Ерөнхий мэдээлэл | label4 = | data4 = | header5 = | label5 = Уриа | data5 = Шинэ Монгол <br> Шилдэг боловсрол | header6 = | label6 = Байгуулагдсан он | data6 = 2000 | header7 = | label7 = Үүсгэн байгуулагч | data7 = Ж.Галбадрах | header8 = | label8 = Захирал | data8 = Э. Булган - Эрдэнэ | belowstyle = background:#ddf; | below = [http://shinemongol.edu.mn/ Цахим хуудас] }} '''Ерөнхий боловсролын Шинэ Монгол сургууль''' ('''ЕБШМС''') нь [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших сургууль юм. Анх 2000 оны 10-р сарын 5-нд [[Япон]]ы хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдан, Монголын анхны 3 жилийн сургалттай ахлах сургуулиар үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд өдгөө цэцэрлэг, Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль, Шинэ Монгол-3 сургууль хэмээх 3 ерөнхий боловсролын сургууль болон техник инженерийн коллеж, технологийн их сургууль, япон хэл, англи хэлний сургалтын төв бүхий "Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн" болж өргөжсөн. == Танилцуулга == === Түүхэн товчоо === '''1999 он.''' БАГАНА НЭГИЙН ХОЛБООНЫ АНХДУГААР ХУРАЛ Сургуулийн үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрахын сургууль байгуулах хүсэл зоригийг дэмжин "Багана нэгийн холбоо" байгуулагдав. [[Image:Шинэ монгол 2.jpg|thumb|250px|left|Шинэ Монгол сургуулийн нээлт. (10.5.2000)]] '''2000 он.''' СУРГУУЛИЙН БАРИЛГА БАРИГДАЖ ЭХЛЭВ. Сургуулийн барилга барих компанитай гэрээ байгуулж, барилга баригдаж эхлэв. Мөн Японоос анхны контейнер ачигдав. СУРГУУЛИЙН АНХНЫ НЭЭЛТ Анх 8 багш, 5 ажилтан, 105 сурагчтайгаар сургуулийн анхны хичээлийн шинэ жилийн нээлт болов. '''2001 он.''' ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ЗОЧЛОВ. Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч Н.Багабанди сургуультай танилцав. "АСА-АКУА" ТЭТГЭЛЭГ АНХ УДАА ГАРДУУЛАВ. Анхны тэтгэлгийг сурагчдад олгов. '''2002 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ДУГУЙЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Сурагчдын санаачилгаар өнчин хүүхдийн асрах төв дээр "Шинэ Монгол"дугуйлан нээгдэв. СУРАГЧ Б.БАТЗАЯА УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДААС АНХНЫ АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2003 он.''' АНХНЫ 3-Н ЖИЛИЙН АХЛАХ СУРГУУЛЬ ТӨГСӨГЧИД ГЭРЧИЛГЭЭГЭЭ ГАРДАН АВАВ. Анхны 3-н жилийн ахлах сургууль төгсөгчид гэрчилгээгээ гардан авлаа. АСА ТӨСЛИЙН ХҮРЭЭНД ЯПОН ХЭЛНИЙ АНХНЫ ЗУНЫ СУРГАЛТЫГ ЗОХИОН ЯВУУЛАВ. '''2004 он.''' АНХНЫ ТӨГСӨГЧ НАР ЯПОНЫГ ЗОРИВ. Японы их дээд сургуульд суралцах анхны 6 сурагч тэтгэлгээ гардан авлаа. Токиогийн Олон Улсын Их Сургууль /ТОУИС/ -тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан бөгөөд тус их сургуулиас 4 багш 33 оюутан Монголд дадлага хийхээр ирэв. '''2005 он.''' ДУНД СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" дунд сургууль байгуулагдаж 7,8-р ангид элсэлт авав. Мөн багш, сурагчдын дотуур байр ашиглалтад оров. СУРГУУЛИЙН 5 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. ЯПОНД СУРАЛЦАГСДАД ТЭТГЭЛЭГ ОЛГУУЛАХААР ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Японд суралцагсдад тэтгэлэг олгуулах талаар Олон Улсын "Мабучи", "Ясуда" сангуудтай шинээр гэрээ байгуулав. '''2006 он.''' ТӨГСӨГЧ Н.МЭРГЭН АМЕРИКИЙН MIT-Д ТЭТГЭЛГЭЭР СУРАЛЦАХ ЭРХ АВАВ. Төгсөгч Н.Мэргэн Америкийн MIT-д тэтгэлгээр суралцах эрх авав. СУРАГЧ Д.ХҮРЭЛТУЛГА ОЛОН УЛСЫН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. '''2007 он.''' ДУНД СУРГУУЛИЙН СУРАГЧДАД "УРАМ" ТЭТГЭЛГИЙГ ОЛГОЖ ЭХЛЭВ. Дунд сургуулийн сурагчдад "Урам" тэтгэлгийг олгож эхлэв. Багш Р.Бавуудорж Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн анхны гавьяат багш тодров. '''2008 он.''' Япон улсын Оберин их сургуультай холбоо тогтоож, жилд 2 төгсөгч үнэ төлбөргүй суралцуулахаар тохиров. БАГА СУРГУУЛЬ БАЙГУУЛАГДАВ. "Шинэ Монгол" бага сургууль нээлтээ хийж, гурван багш, 68 сурагчтайгаар үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. '''2009 он.''' ХИЧЭЭЛИЙН БАЙРНЫ ӨРГӨТГӨЛИЙН НЭЭЛТ БОЛОВ. Сургуулийн хичээлийн байрны өргөтгөл болон М.Алтанцэцэгийн нэрэмжит “Кинран” номын сангийн нээлт болов. БАГШ Б.ӨНӨРЖАРГАЛ УЛСЫН ХИМИЙН ОЛИМПИАДАД ТАСРАЛТГҮЙ 5 УДАА ТҮРҮҮЛЭВ. Багш Б.Өнөржаргал улсын химийн олимпиадад тасралтгүй 5 удаа түрүүлэв. '''2010 он.''' НАГОЯ ИХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Нагоя Их сургуулийн дэд захирал Ватанабэ тэргүүтэй төлөөлөгчид айлчлан, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. ТӨГСӨГЧДӨД ЗОРИУЛСАН ХӨШӨӨНИЙ СУУРЬ БОСГОВ. Шинэ Монголын төгсөгч-ирээдүйн Нобелийн шагналтан, НҮБ-ийн ЕНБД, Монгол улсын төрийн тэргүүн болон дэлхийн аваргуудад зориулсан хөшөөний суурь босгов. СУРГУУЛИЙН 10 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. Сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 10 жилийн ойг соёлын төв өргөөнд ёслол төгөлдөр тэмдэглэв. УРЛАГИЙН ИХ ТАНХИМ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 282 хүний суудалтай урлагийн их танхим нээлтээ хийв. '''2011 он.''' БАГШ Ш.АДИЛБИШ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Ш.Адилбиш Монгол улсын Гавьяат багш цолыг хүртэж, сургуулийн 2 дахь гавьяат багш болов. ЯПОНЫ ЦУНАМИД НЭРВЭГДСЭН АРД ТҮМЭНД ТУСЛАХ ХӨДӨЛГӨӨН ӨРНҮҮЛЭВ. Японы цунамид нэрвэгдсэн ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнүүлэн, 23 сая төгрөгийн хандив цуглуулав. “УХААЛАГ ХҮҮХЭД” СУРАГЧ СОЛИЛЦООНЫ ХӨТӨЛБӨР ХЭРЭГЖҮҮЛЭВ. Архангай аймгийн Тариат сумын сургууль, TV5 телевизтэй хамтран “Ухаалаг хүүхэд” сурагч солилцооны хөтөлбөр хэрэгжүүлэв. '''2012 он.''' ХӨДӨЛМӨР ЗУСЛАН БАЙГУУЛАГДАВ. Төв аймгийн Баянчандмань суманд сургуулийн хөдөлмөр зуслан байгуулагдав. СУРГУУЛИЙН 2 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР П.НАРАНБАЯР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн гүйцэтгэх захирлаар П.Наранбаяр багш уригдан ажиллав. '''2013 он.''' ТӨГСӨГЧДИЙН “ШИНЭ МОНГОЛ-ИРЭЭДҮЙ” САН БАЙГУУЛАГДАВ. Төгсөгчдийн санаачилсан “Шинэ Монгол-Ирээдүй” сан байгуулагдаж анхны тэтгэлгээр Д.Билгүүн Японы АВК сургуульд суралцахаар болов. ЯПОН УЛСЫН ТЭРГҮҮН ХАТАГТАЙ АБЭ АКИЭ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын тэргүүн хатагтай Абэ Акиэ зочилж, сургуулийн үйл ажиллагаатай танилцав. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ГАДААД ХЭРГИЙН САЙДЫН ӨРГӨМЖЛӨЛ ХҮРТЭВ. Үүсгэн байгуулагч Ж.Галбадрах Япон улсын Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл хүртэв. АКИТА ИХ СУРГУУЛЬ БОЛОН НАГОЯ СУРГУУЛИЙН ХАРЬЯА АХЛАХ СУРГУУЛЬТАЙ ХАМТЫН АЖИЛЛАГААНЫ ГЭРЭЭ БАЙГУУЛАВ. Акита их сургууль болон Нагоя сургуулийн харьяа ахлах сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. '''2014 он.''' ШИНЭ МОНГОЛ ЭРДМИЙН ХҮРЭЭЛЭН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн байгуулагдав. Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга оны шилдэг барилга байгууламжаар шалгарав. ЯПОН УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙД ШИНЗО АБЭГИЙН ЭЭЖ АЙЛЧЛАВ. Япон улсын ерөнхий сайд Шинзо Абэгийн ээж Ёоко Абэ айлчлав. ЯПОН ХЭЛНИЙ “ЮҮ ЛАНГУЭЖ” ХЭЛНИЙ ТӨВ НЭЭГДЭВ. Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэн, Лайсенс академитай хамтран Япон хэлний “Юү лангуэж” хэлний төв нээгдэв. ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНОЛОГИЙН ДЭЭД СУРГУУЛЬ, ШИНЭ МОНГОЛ ТЕХНИК ИНЖЕНЕРИЙН КОЛЛЕЖ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль, Шинэ Монгол техник инженерийн коллеж байгуулагдан, анхны хичээлийн жилийн нээлтээ хийв. '''2015 он''' ШИНЭ МОНГОЛ АХЛАХ СУРГУУЛИЙГ БАЙГУУЛСАН ТҮҮХЭН ТӨСЛИЙН СҮҮЛЧИЙН ТӨГСӨЛТ/XIII ҮЕ/ ЭРДМИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийг байгуулсан түүхэн төслийн сүүлчийн төгсөлт/XIII үе/ эрдмийн баяраа тэмдэглэв. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл олон улсын математикийн олимпиадаас алтан медаль хүртэж, математикийн төрлөөр олон улсын хэмжээнд алтан медаль хүртсэн анхны сурагч болов. ТӨГСӨГЧДИЙН НЭРЭМЖИТ СПОРТЫН БАГА ОЛИМП ЗОХИОН БАЙГУУЛАВ. 15 жилийн ой угтаж, төгсөгчдийн нэрэмжит спортын бага олимп 6 төрлөөр зохион байгуулав. ШИНЭ МОНГОЛ – МАБҮЧИ ТЭТГЭЛГИЙН САН БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол – Мабүчи тэтгэлгийн сан байгуулагдан, дотоодын их дээд сургуулийн шилдэг 30 оюутанд анхны тэтгэлгээ гардуулав. СУРГУУЛИЙН 15 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 15 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг зохион байгуулав. Тус хүлээн авалтад Япон улсаас 84 зочин ирж оролцов. Мөн “BidxShineMongol” арга хэмжээг төгсөгч нарын хамтаар зохион байгуулав. КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ТӨВ НЭЭЛТЭЭ ХИЙВ. 1-р үеийн төгсөгчид ивээн тэтгэсэн Карьер хөгжлийн төв нээлтээ хийв. '''2016 он.''' МОНГОЛЫН БОЛОВСРОЛЫН АНХНЫ 12 ЖИЛИЙН ТӨГСӨЛТИЙН ҮЕИЙНХЭН ТӨГСӨЛТИЙН БАЯРАА ТЭМДЭГЛЭВ. Монголын боловсролын анхны 12 жилийн төгсөлт, Шинэ Монголын анхны “нэмэлт хөтөлбөргүй төгсөлт” буюу XV үеийнхэн төгсөлтийн баяраа тэмдэглэв. СУРГУУЛИЙН ҮЗЭЛ САНААГ ЧУЛУУ ХӨШӨӨНД СИЙЛЖ МӨНХЛӨН, БАЙРЛУУЛАВ. Сургууль байгуулагдсан цагаас хойш тогтсон соёл, уламжлалыг тэр хэвээр нь авч үлдэхийн тулд, удирдлагын баг болон Япон зөвлөхүүд хамтран хэдэн зуун өнгөрсөн ч үл өөрчлөгдөх Шинэ Монголын үзэл санааг хүндэтгэлийн чулуун дээр сийлэн мөнхөлөв. БЯЦХАН МОНГОЛ ЦЭЦЭРЛЭГ БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах, сургуулийн 1-р үеийн төгсөгч Э.Зулгэрэл, Д.Хишгээ нар хамтран, “Бяцхан Монгол” цэцэрлэг байгуулав. ГОВЬ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын сургуультай хамтран “Говь” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. '''2017 он.''' СУРАГЧ Л.ДӨЛГӨӨН АЗИЙН ФИЗИКИЙН ОЛИМПИАДААС ХҮРЭЛ МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч Л.Дөлгөөн Азийн Физикийн XVIII олимпиадаас хүрэл медаль хүртэв. ТОРГОН ХИЛ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЖ ЭХЛЭВ. Дундговь аймгийн Хөвсгөл сумын Сулин хээрийн отрядад "Торгон хил” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхлэв. БАГШ Г.БААСАНЖАВ МОНГОЛ УЛСЫН ГАВЬЯАТ БАГШ ЦОЛЫГ ХҮРТЭВ. Багш Г.Баасанжав Монгол Улсын Гавьяат багш цол хүртэж, сургуулийн 3 дахь гавьяат багш болов. ҮҮСГЭН БАЙГУУЛАГЧ Ж.ГАЛБАДРАХ ЯПОН УЛСЫН ЭЗЭН ХААНЫ “МАНДАХ НАРАН” ОДОНГООР ШАГНУУЛАВ. Сургуулийн үүсгэн байгуулагч, Шинэ Монгол эрдмийн хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Ж.Галбадрах Япон Улсын цог жавхлант эзэн хааны эрхэм дээд шагнал болох “Мандах наран” одонгоор шагнуулав. '''2018 он.''' “АЧАРЪЯ ШИНЭ МОНГОЛ” АНГЛИ ХЭЛНИЙ СУРГАЛТЫН ТӨВИЙГ НЭЭВ. Шинэ Монгол Эрдмийн Хүрээлэн Энэтхэг улсын “Ачаръя" Институттэй хамтран “Ачаръя Шинэ Монгол” англи хэлний сургалтын төв байгуулав. ДЭЛХИЙН АВАРГА ШАЛГАРУУЛАХ "FIBA 3X3 - U18" САГСНЫ ТЭМЦЭЭНД 17-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Ө.ПЭРЭНЛЭЙЖАМЦ ОРОЛЦОВ. Дэлхийн аварга шалгаруулах "FIBA 3x3 - U18" сагсны тэмцээнд 17-р үеийн төгсөгч Ө.Пэрэнлэйжамц оролцлоо. ШИНЭ МОНГОЛ ХАРҮМАФҮЖИ СУРГУУЛЬ АЛБАН ЁСООР БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол Харүмафүжи сургууль албан ёсоор байгуулагдав. '''2019 он.''' НОБЕЛИЙН ШАГНАЛТАН НОЁРИ РЁОЖИ АЙЛЧЛАВ. 2001 оны химийн салбарын Нобелийн шагналтан Ноёри Рёожи сургуульд зочлов. “ШИНЭ МОНГОЛ” ТӨГӨЛ БАЙГУУЛАВ. “Шинэ Монгол” төгөл Богд уулын Төрхурахын аманд байгуулагдаж, 19-р үеийн багш сурагчид, сургуулийн захиргаа болон Эко клубийн сурагчдын хамт анхны 150 модыг тарив. '''2020 он.''' 1-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.ЗУЛГЭРЭЛ 3 ДАХЬ ҮЕИЙН ЗАХИРЛААР ТОМИЛОГДОВ. Сургуулийн захирал П.Наранбаяр өөрийн саналаар ажлаа өгч, 1-р үеийн төгсөгч, Бяцхан Монгол цэцэрлэгийн үүсгэн байгуулагч Э.Зулгэрэл 3 дахь үеийн захирлаар томилогдов. ТӨГСӨГЧДИЙН ХОЛБОО БАЙГУУЛАГДАВ. Шинэ Монгол ахлах сургуулийн төгсөгчдийн холбоо байгуулагдав. БАГА СУРГУУЛЬД ЭЛСЭН ОРСОН АНХНЫ 1-Р АНГИЙН ЭЛСЭГЧИД 12-Р АНГИА ТӨГСӨВ. Шинэ Монгол бага сургуульд элсэн орсон анхны 1-р ангийн элсэгчид 12-р ангиа төгсөв. 19-Р ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧ Э.НАМУУНГОО АНУ-ЫН ХАРВАРДЫН ИХ СУРГУУЛЬД 100 ХУВИЙН ТЭТГЭЛЭГТЭЙ СУРАЛЦАХААР БОЛОВ. 19-р үеийн төгсөгч Э.Намуунгоо АНУ-ын Харвардын их сургуульд 100 хувийн тэтгэлэгтэй суралцахаар болов. СУРАГЧ О.МИШЭЭЛ ОЛОН УЛСЫН МАТЕМАТИКИЙН ОЛИМПИАДААС АЛТАН МЕДАЛЬ ХҮРТЭВ. Сурагч О.Мишээл Олон Улсын Математикийн 61-р олимпиадаас алтан медаль хүртэв. СУРГУУЛИЙН 20 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ. 20 жилийн ойн баярын концерт, хүндэтгэлийн хүлээн авалтыг ёслол төгөлдөр зохион байгуулав. === Одоо === [[Image:Шинэ монгол1.jpg|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургууль.]] 2025-2026 оны хичээлийн жилийн байдлаар: "Шинэ Монгол" бүрэн дунд сургууль нь 1680 сурагч, 100 гаруй багш, 27 ажилтан, бага, дунд, ахлах, ангитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2023 онд Дунд сургуулийн 7 давхар байрыг ашиглалтанд оруулсан. Үндсэн 3 блок барилгаас бүрдэн нийт 50 бүлэг, 1 ээлжтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг явуулж байна. "Техник Инженерийн коллеж" нь цахилгаан электрон техник, механик техникийн инженер, хими технекийн инженер, дэд бүтэц техникийн инженер гэсэн чиглэлүүдээр 300 гаруй оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. "Шинэ Монгол технологийн дээд сургууль" нь програм хангамж, химийн инженерчлэл,цахилгааны инженер, электроник, автоматжуулалт, механик инженер, хүрээлэн буй орчны инженерчлэл, барилгын инженер, нано-инженерчлэл, биотехнологи гэсэн чиглэлүүдээр 160 оюутнуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[File:Шинэ Монгол 15.jpg|thumb|Эрдмийн хүрээлэнгийн барилга.]] ===Сурах орчин=== Анги дүүргэлт бага сургууль 25, дунд сургууль 30, ахлах сургууль 35 хүүхэдтэй. Манай сургууль хими, биологи, физикийн иж бүрэн лаборатортайгаас гадна англи, япон хэлний 4 кабинет, бүрэн тохижуулсан технологийн кабинеттэй. 300 хүний суудалтай урлагийн заал, стандартын шаардлага хангасан спорт заал болон секц, дугуйлангийн зориулалттай 7 танхимтай. Сүүлийн үеийн өндөр хүчин чадалтай утасгүй интернэтэд холбогдсон компьютерийн иж бүрэн кабинет, сургуулийг хамарсан өндөр хурдны WiFi орчин, багш сурагчдын дотуур байр, 150 хүн хүлээн авах чадалтай цайны газартай. Мөн хичээлийн анги кабинетээс гадна, урлагийн үйл ажиллагаа явуулах танхим, спортын үйл ажиллагаа явуулах заалуудтай. Тухайлбал:[[File:Шинэ монгол 17.jpg|thumb|250px|Дунд ангийн сурагчдад зориулсан ном уншлагын танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 18.jpg|thumb|250px|Кинран номын сан.]] * Урлагийн их танхим- Тус сургууль нь урлагийн их,бага гэсэн 2 танхимтай ба Их танхим нь 200 гаруй хүний суудалтай иж бүрэн тохижилттой бөгөөд бага танхим нь япон маягийн ёслол,арга хэмжээ зохион байгуулахад ашигладаг. * Кинран номын сан- Энэхүү номын сан нь уншлагын танхимаас гадна цахим хайлтын систем, видео хичээлийн танхим, бага сургуулийн сурагчдад зориулсан номын өргөө болон сурагчдын клубуудын хурлын өрөөнөөс бүрдэх бөгөөд 15000 номтой. * Фитнесийн өрөө- Фитнесийн өрөө нь дотроо фитнесийн гүйлтийн зам гэх мэт бүх төрлийн фитнесийн төхөөрөмжүүдтэй бөгөөд, спортын секцүүдэд ордог сурагчид чийрэгжүүлэх, бие халаалтын бэлтгэлээ хийдэг. * Заалууд- Тус сургууль нь 570м2 хэмжээтэй спорт заал болон мэргэжлийн бүжгийн заал, дугуйлан секцүүдэд зориулан тохижуулсан 7 танхимтай. [[Image:Шинэ монгол 5.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн урлагийн их танхим.]] [[File:Шинэ Монгол 14.jpg|thumb|250px|right|Сургуулийн химийн кабинет.]] === Шинэ Монгол соёл === Сургууль дээр сурагчдын даган мөрдөх хэв журмыг Шинэ Монгол соёл гэх бөгөөд сурагчид сахин биелүүлэх үүрэг хүлээдэг. Шинэ Монгол соёлд дараах 9 зүйл багтана: # Мэндлэх хүндлэх # Дүрэмт хувцас өмсөх # Зөв хооллох, эрүүл мэндээ анхаарах # Цаг баримтлах # Гар утасны зохистой хэрэглээ # Цэвэр, цэгцтэй байх # Гутлаа солих # Хогоо ангилан хаях # Олон нийтийн газар дэгтэй байх #Чигч, шударга байх == Секц,дугуйлан == Мөн тус сургууль нь авьяас чадварыг хөгжүүлж, бие бялдарын өв тэгш хүмүүжил олгох зорилгоор хичээлээс гадуурх 36 төрлийн секц, дугуйлан, клубуудыг хичээллүүлдэг бөгөөд хичээлийн жилийн төгсгөлд тухайн жилийн дугуйлан,секцүүдийн тайлан хамгаалалт болдог. [[Image:Шинэ Монгол бүрэн дунд сургуулийн спорт заал.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн спорт заал.]] ==== Секцүүд ==== # Волейбол # Сагсан бөмбөг # Хөл бөмбөг # Ширээний теннис # Шатар # 100 буудалт даам # Бадминтон # Кэндо # Кэндама # Хөнгөн атлетик # Айкидо # Каратэ # Жүдо # Монгол бөх [[File:Шинэ монгол 16.jpg|thumb|right|250px|Бүжгийн дугуйлан хичээллэж буй нь.]] [[Image:Шинэ Монгол 10.JPG|thumb|right|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн дугуйлангуудын тайлан.]] ==== Дугуйлангууд ==== # Ардын бүжиг # Цэнгээнт бүжиг # Морин хуур # Ятга # Лимбэ # Шанз # Хуучир # Ёочин # Цөөхүүл хөгжим # Дуу # Драм # Зураг # Гар урлал # Баримал # LEAD CLUB (Илтгэлийн дугуйлан) ==== Сургуулийн байгууллага ==== # Сурагчийн Өөрөө Удирдах Зөвлөл /СӨУЗ/ # "Эко" клуб # "Япон хэл" -ний клуб # "Шинэ Монгол" дугуйлан # "Шува" клуб /[[Монгол дохионы хэл|дохионы хэл]]/ # "Интеракт" клуб # "Англи хэл"-ний клуб # "Улаан загалмай" #"Э-хон" /зурагт ном/ #"New Media" #"New School" / бүжиг / #"Түүх" #"Шинжлэх ухаан" #"A cappella" / дуу / #"Тэрэби кайги" #"Шатар" ==Төгсөгчид == Тус сургуулиас жил бүр тэтгэлгээр олон тооны төгсөгчид гадаадын их дээд сургуулиудад суралцдаг бөгөөд, тэдгээрээс дийлэнхи нь Япон улсад сурч байна. Тэтгэлгүүдийг төрлөөр ангилвал: '''1.Япон улсын засгийн газрын тэтгэлэг''' Гадаадын их дээд сургуулиудад суралцахыг зорьсон сурагчид ЕБС-ийн үндсэн хичээлүүд дээр сургуулиас тэтгэлгүүдийн шалгалтанд зориулж гаргасан нэмэлт хөтөлбөрөөр суралцдаг бөгөөд жил бүр зохиогддог Монбушо шалгалтанд тэнцсэн сурагчид засгийн газрын тэтгэлгээр суралцдаг. '''2. Ивээн тэтгэгч байгууллагууд, холбооны тэтгэлэг.''' Хувийн зардлаар Япон улсад суралцах шалгалт (Ryugaku shiken)-нд өндөр оноо аван, өөрийн элсэн суралцахыг хүссэн их сургуульдаа тэнцсан төгсөгчид тус сургуулийн ивээн тэтгэгч байгууллагуудын 100%-ийн тэтгэлэгээр суралцах боломжтой. '''3. Хамтын ажиллагаатай гадаадын их дээд сургуулиуд''' Шинэ монгол сургуультай хамтын ажиллагааны гэрээтэй гадаадын их дээд сургуулиудад жил бүр шалгарсан шилдэг төгсөгчид сургуулийн тодорхойлолтоор 50-100%-ийн тэтгэлэгтэй суралцах боломжтой байдаг. ''Япон орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Акитагийн их сургууль (Akita University)- Жил бүр шалгарсан 5 төгсөгч * Обириний их сургууль (J.F.Oberlin University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Токай их сургууль (Tokai University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Токиогийн олон улсын их сургууль (TIU-Tokyo International University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Чиба технелогийн сургууль (Chiba Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хачинохэ технелогийн коосэн (Hatchinohe kōsen)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Күрүмэ технелогийн их сургууль (Kurume Institute of Technology)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Яамагата их сургууль (Yamagata University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч * Хёого мужийн их сургууль (Hyogo university)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Риккёо их сургууль (Rikkyo University)- Жил бүр шалгарсан 2 төгсөгч * Тэйкёо их сургууль (Teikyo University)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч ''Бусад орны гэрээт их дээд сургуулиуд:'' * Торонтогийн их сургууль (University of Toronto)- Жил бүр шалгарсан 1 төгсөгч '''ҮЕ ҮЕИЙН ТӨГСӨГЧИД ХААНА ЮУ ХИЙЖ БАЙНА ВЭ?''' Шинэ Монгол сургууль үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 25 жилийн хугацаанд нийт 2,903 төгсөгч, үүнээс 36.7% нь гадаадын их дээд сургуулийг төгссөн болон суралцаж байна. Тухайлбал: * Япон - 615 * АНУ - 185 * БНСУ - 92 * БНХАУ - 90 * Австрали - 49 * Их Британи - 40 * Тайвань - 33 * ОХУ - 33 * Унгар - 30 * Канад - 16 * Герман - 15 * Сингапур - 12 * Франц - 7 * Энэтхэг - 6 * Итали - 6 * Турк - 6 * Польш - 5 * Малайз - 2 * Швейцарь - 2 * Австри - 1 * Швед - 1 [[Image:Шинэ Монгол 4.JPG|thumb|250px|right|Шинэ Монгол сургуулийн японд сурч буй төгсөгчдийн байршил.]] == Эко сургууль == Тус сургууль нь 2008 оны 5 сард Нэгдсэн Үндэстний байгууллагын итгэмжлэгдсэн эко сургууль болох зорилт тавьсан юм.Энэхүү зорилттой холболгдуулан Японы ахлах сургуулиудын клубуудтэй адил үйл ажиллагаа явуулах эко клубыг байгуулах гэх мэт олон ажлуудыг хийж буйгаас дурьдвал: [[Image:Шинэ монгол 8.JPG|thumb|250px|left|Обирин сургуультай хамтран хийсэн салхин сэнс.]] * Шинэ Монгол сургууль нь японы "Хигашинэ" ахлах сургуультай байгуулсан гэрээний хүрээнд тус сургуулийн багш сурагчидтай хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|нарны зайн хураагуур]] 7 ширхэг ялтасыг бүтээн ажиллууж байгаа юм.Энэхүү хавтангууд нь сард 660W,жилд 4320W эрчим хүчийг гарган авах чадалтай бөгөөд энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн урд байрлах 6 гэрлийг бүхэлд нь гэрэлтүүлж байгаа юм. * Мөн тус сургууль нь Японы Обирин их сургуулийн эко клубтэй хамтран [[Сэргээгдэх эрчим хүч|салхин эрчим хүч]] гарган авах 400W ийн чадалтай сэнсийг бүтээсэн ба энэхүү эрчим хүчээр сургуулийн хойд хэсгийг гэрэлтүүлдэг. * Сургуулийн "эко" клуб 2014 оноос эхлэн сургуулиас гарч буй нийт хуванцар болон цаасан хог хаягдлыг ангилан хаяж, дахин боловсруулах үйлдвэрүүд уруу явуулах санаачлага гарган ажиллаж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар жилд нийт гарч болох дахин боловсрох хогны хэмжээг судалж, туршилтаар хэрэгжүүлсэн ба 2015-2016 оны хичээлийн жилд нэвтрүүлэхээр зорьж байна. * Байгаль орчноо хамгаалахыг уриалсан бас нэгэн ажил бол тус 7 хоног бүрийн мягмар гарагт амин дэмээр баялаг цагаан хоолоор хооллодог бөгөөд, энэ нь байгаль орчноо хамгаалахыг уриалах, мөн биологийн төрөл зүйлийг устахаас хамгаалахыг уриалж буй хэрэг юм. ==Хөдөлмөр зуслан == 2013 оноос "Хөдөлмөр" зусланг бий болгон сурагчдаа явуулж эхэлсэн нь монголын хувийн хэвшлийн сургуулиудын түүхэнд анх удаагийн үйл явдал болсон билээ. Төв аймгийн Баянчандмань сумын Доргонотын ам хэмээх газарт байрлах уг зуслан нь Улаанбаатар хотоос 75 км-ийн зайтай оршино. Тог цахилгаангүй, утасны сүлжээ барихгүй, морин тэргээр усаа зөөх гэх мэт нөхцөлийг зориудаар бий болгосон нь сурагчдад хөдөлмөрийн үнэ цэнийг ойлгуулах, байгаль орчноо хайрлан хамгаалах, бие дааж амьдрах чадварыг нь нэмэгдүүлэх зэрэг зорилготой ажээ. [[Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] sei5v2ltis1s1ybyx258yiyizd5y7ck 0 40630 869859 381206 2026-09-16T10:57:43Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Загварчлалын нэгдмэл хэл]] 869859 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загварчлалын нэгдмэл хэл]] lzv7ap3aiu3ni9067ibjqgjfy40txvs 0 40631 869858 381207 2026-09-16T10:57:33Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Загварчлалын нэгдмэл хэл]] 869858 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загварчлалын нэгдмэл хэл]] lzv7ap3aiu3ni9067ibjqgjfy40txvs 4 40836 869778 863052 2026-09-15T12:58:27Z MediaWiki message delivery 26946 /* Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon */ шинэ хэсэг 869778 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/header}} == The Vector 2022 skin as the default in two weeks? == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Wikimania 2022 Vector (2022) Presentation.pdf|thumb|The slides for our presentation at Wikimania 2022|page=26]] Hello. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. '''In two weeks, we would like to make the Vector 2022 skin the default on this wiki.''' We have been working on it for the past three years. So far, it has been the default on more than 30 wikis, including sister projects, all accounting for more than 1 billion pageviews per month. On average [[phab:T317529#8246686|87% of active logged-in users]] of those wikis use Vector 2022. It would become the default for all logged-out users, and also all logged-in users who currently use Vector legacy. Logged-in users can at any time switch to [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|any other skins]]. No changes are expected for users of these skins. <div style="width:100%; margin:auto;"><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="Top of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 top.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 top.png|Vector 2022 </gallery><gallery widths="220" heights="150" mode="packed" caption="A section of an article"> Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2010 scrolled.png|Vector legacy (current default) Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|Vector 2022 </gallery></div> === About the skin === '''[Why is a change necessary]''' The current default skin meets the needs of the readers and editors as these were 13 years ago. Since then, new users have begun using Wikimedia projects. [https://diff.wikimedia.org/2022/08/18/prioritizing-equity-within-wikipedias-new-desktop/ The old Vector doesn't meet their needs.] '''[Objective]''' The objective for the new skin is to make the interface more welcoming and comfortable for readers and useful for advanced users. It draws inspiration from previous requests, the [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey|Community Wishlist Surveys]], and gadgets and scripts. The work helped our code follow the standards and improve all other skins. [[phab:phame/post/view/290/how_and_why_we_moved_our_skins_to_mustache/|We reduced PHP code in Wikimedia deployed skins by 75%]]. The project has also focused on making it easier to support gadgets and use APIs. '''[Changes and test results]''' The skin introduces a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features|series of changes]] that improve readability and usability. The new skin does not remove any functionality currently available on the Vector skin. * The sticky header makes it easier to find tools that editors use often. It decreases scrolling to the top of the page by 16%. * The new table of contents makes it easier to navigate to different sections. Readers and editors jumped to different sections of the page 50% more than with the old table of contents. It also looks a bit different on talk pages. * The new search bar is easier to find and makes it easier to find the correct search result from the list. This increased the amount of searches started by 30% on the wikis we tested on. * The skin does not negatively affect pageviews, edit rates, or account creation. There is evidence of increases in pageviews and account creation across partner communities. '''[Try it out]''' Try out the new skin by going to the appearance tab in [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|your preferences]] and selecting Vector 2022 from the list of skins. === How can editors change and customize this skin? === It's possible to configure and personalize our changes. We support volunteers who create new gadgets and user scripts. Check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Repository|our repository]] for a list of currently available customizations, or add your own. === Our plan === '''If no large concerns are raised, we plan on deploying in the week of October 3, 2022'''. If your community would like to request more time to discuss the changes, hit the button and write to us. We can adjust the calendar. <div style="text-align: center;">[[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|<span class="plainlinks mw-ui-button">Request for more time to discuss the change</span>]]</div> If you'd like ask our team anything, if you have questions, concerns, or additional thoughts, please ping me here or write on the [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|talk page of the project]]. We will gladly answer! Also, [[mw:Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions|see our FAQ]]. Thank you! [[mw:User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[mw:User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 04:15, 22 Есдүгээр сар 2022 (UTC) :Hey, was wondering how you were going with this - looks like the old skin is still intact? [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 11:35, 18 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23838600 --> == Update on Vector 2022 == [[File:Screenshot Historia da moeda do Tíbet - 2022-09-22 - Vector 2022 scrolled.png|thumb]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello. I'm sorry for not communicating in your language. I'll be grateful if you translated my message. I'm writing on behalf of the [[mw:Reading/Web|Web team]] working on the new skin, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]]. We wanted to apologize for the delays in the deployment of Vector 2022. We know many of you are waiting for this eagerly. We have been delaying the deployment because we have been working on the logos. It has taken us more time than originally expected. Once the logos are ready, we will let you know the exact date of deployment. '''We are planning for either the next (more likely) or the following week'''. If your wiki doesn't currently have a localized logo, we encourage you to [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|reach out to us]] and we can help make one. We invite you to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements#contact|get involved in the project]]. Contact us if you have any questions or need any help, particularly with the compatibility of gadgets and user scripts. Thank you! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 23:24, 19 Аравдугаар сар 2022 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:SGrabarczuk_(WMF)/sandbox/MM/Varia&oldid=23955535 --> == Invitation to attend “Ask Me Anything about Movement Charter” Sessions == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Community Consultation/Announcement/Ask Me Anything Sessions}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Hello all, During the 2022 Wikimedia Summit, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Movement Charter Drafting Committee]] (MCDC) presented the first outline of the Movement Charter, giving a glimpse on the direction of its future work, and the Charter itself. The MCDC then integrated the initial feedback collected during the Summit. Before proceeding with writing the Charter for the whole Movement, the MCDC wants to interact with community members and gather feedback on the drafts of the three sections: Preamble, Values & Principles, and Roles & Responsibilities (intentions statement). The Movement Charter drafts will be available on the Meta page [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Content|here]] on November 14, 2022. Community wide consultation period on MC will take place from November 20 to December 18, 2022. Learn more about it [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|here]]. With the goal of ensuring that people are well informed to fully participate in the conversations and are empowered to contribute their perspective on the Movement Charter, three '''“Ask Me Anything about Movement Charter"''' sessions have been scheduled in different time zones. Everyone in the Wikimedia Movement is invited to attend these conversations. The aim is to learn about Movement Charter - its goal, purpose, why it matters, and how it impacts your community. MCDC members will attend these sessions to answer your questions and hear community feedback. The “Ask Me Anything” sessions accommodate communities from different time zones. Only the presentation of the session is recorded and shared afterwards, no recording of conversations. Below is the list of planned events: *<s>'''Asia/Pacific''': November 4, 2022 at 09:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1667552400 your local time]). Interpretation is available in Chinese and Japanese.</s> * '''Europe/MENA/Sub Saharan Africa''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Arabic, French and Russian. * '''North and South America/ Western Europe''': November 12, 2022 at 15:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1668265257 your local time]). Interpretation is available in Spanish and Portuguese. On the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Meta page]] you will find more details; Zoom links will be shared 48 hours ahead of the call. '''Call for Movement Charter Ambassadors''' Individuals or groups from all communities who wish to help include and start conversations in their communities on the Movement Charter are encouraged to become [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|Movement Charter Ambassadors]] (MC Ambassadors). MC Ambassadors will carry out their own activities and get financial support for enabling conversations in their own languages. [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Team|Regional facilitators]] from the Movement Strategy and Governance team are available to support applicants with MC Ambassadors grantmaking. If you are interested please sign up [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy and Governance/Movement Charter Ambassadors Program/About|here]]. Should you have specific questions, please reach out to the MSG team via email: strategy2030@wikimedia.org or on the MS forum. We thank you for your time and participation. On behalf of the Movement Charter Drafting Committee,<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 15:33, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Apply for Funding through the Movement Strategy Community Engagement Package to Support Your Community == :''{{More languages}}'' <section begin="announcement-content" /> The Wikimedia Movement Strategy implementation is a collaborative effort for all Wikimedians. [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About|Movement Strategy Implementation Grants]] support projects that take the current state of a [[m:Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives|Movement Strategy Initiative]] and push it one step forward. If you are looking for an example or some guide on how to engage your community further on Movement Strategy and the Movement Strategy Implementation Grants specifically, you may find this '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/Community Engagement Package|community engagement package]]''' helpful. The goal of this community engagement package is to support more people to access the funding they might need for the implementation work. By becoming a recipient of this grant, you will be able to support other community members to develop further grant applications that fit with your local contexts to benefit your own communities. With this package, the hope is to break down language barriers and to ensure community members have needed information on Movement Strategy to connect with each other. Movement Strategy is a two-way exchange, we can always learn more from the experiences and knowledge of Wikimedians everywhere. We can train and support our peers by using this package, so more people can make use of this great funding opportunity. If this information interests you or if you have any further thoughts or questions, please do not hesitate to reach out to us as your [[m:Special:MyLanguage/Movement_Strategy_and_Governance/Team|regional facilitators]] to discuss further. We will be more than happy to support you. When you are ready, follow the steps on [[m:Special:MyLanguage/Grants:MSIG/About |this page]] to apply. We look forward to receiving your application. Best regards, <br> Movement Strategy and Governance Team <br> Wikimedia Foundation<section end="announcement-content" /> [[User:MNadzikiewicz (WMF)|MNadzikiewicz (WMF)]] 16:26, 14 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Opportunities open for the Ombuds commission and the Case Review Committee == <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Announcement/2023 OC and CRC appointments process}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>'' </div> Hi everyone! The Ombuds commission (OC) and the Case Review Committee (CRC) are looking for members. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to do so. There is more information below about the opportunity and the skills that are needed. '''About the Ombuds commission''' The Ombuds commission (OC) works on all Wikimedia projects to investigate complaints about violations of the privacy policy, especially in use of [[m:Special:MyLanguage/CheckUser policy|CheckUser]] and [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|Oversight]] (also known as Suppression) tools. The Commission mediates between the parties of the investigation and, when violations of the policies are identified, advises the Wikimedia Foundation on best handling. They may also assist the General Counsel, the Chief Executive Officer, or the Board of Trustees of the Foundation in these investigations when legally necessary. For more on the OC's duties and roles, '''[[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|see Ombuds commission on Meta-Wiki]]'''. Volunteers serving in this role should be experienced Wikimedians, active on any project, who have previously used the CheckUser/Oversight tools OR who have the technical ability to understand these tools and the willingness to learn them. They must be able to communicate in English, the common language of the commission. They are expected to be able to engage neutrally in investigating these concerns and to know when to recuse when other roles and relationships may cause conflict. Commissioners will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''About the Case Review Committee''' The Case Review Committee (CRC) reviews appeals of eligible Trust & Safety office actions. The CRC is a critical layer of oversight to ensure that Wikimedia Foundation office actions are fair and unbiased. They also make sure the Wikimedia Foundation doesn’t overstep established practices or boundaries. For more about the role, '''[[m:Special:MyLanguage/Case Review Committee|see Case Review Committee on Meta-Wiki]]'''. We are looking for current or former functionaries and experienced volunteers with an interest in joining this group. Applicants must be fluent in English (additional languages are a strong plus) and willing to abide by the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee/Charter|terms of the Committee charter]]. If the work resonates and you qualify, please apply. Committee members will serve '''two-year terms''' (note that this is different from past years, when the terms have been for one year). '''Applying to join either of these groups''' Members are required to sign the [[m:Special:MyLanguage/Confidentiality agreement for nonpublic information|Confidentiality agreement for nonpublic information]] and must be willing to comply with the appropriate Wikimedia Foundation board policies (such as the [[m:Special:MyLanguage/Access to nonpublic information policy|access to non-public information policy]] and the [[foundation:Special:MyLanguage/Privacy policy|Foundation privacy policy]]). These positions requires a high degree of discretion and trust. Members must also be over 18 years of age. '''If you are interested in serving in either capacity listed above,''' please write in English to the Trust and Safety team at ca[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the OC) or to the Legal Team at legal[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org (to apply to the CRC) with information about: * Your primary projects * Languages you speak/write * Any experience you have serving on committees, whether movement or non-movement * Your thoughts on what you could bring to the OC or CRC if appointed * Any experience you have with the Checkuser or Oversight tools (OC only) * Any other information you think is relevant '''The deadline for applications is 31 December 2022 in any timezone.''' Please feel free to pass this invitation along to any users who you think may be qualified and interested. Thank you! On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> <!-- Message sent by User:MNadzikiewicz (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery&oldid=23914777 --> == Community Wishlist Survey 2023 opens in January! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:Please-translate}}'' {{int:Hello}} The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually. We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas! The dates for the phases of the Survey will be as follows: * Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023 * Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023 * Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023 * Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023 If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023! </div> {{int:Feedback-thanks-title}} <bdi lang="en" dir="ltr">Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]</bdi> 12:59, 13 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&oldid=24226232 --> == Vote for your favourite Wikimedia sound logo == ''{{int:Please-translate}}'' ''We are really sorry for posting in English'' [[Файл:Sound_Logo_Cover_Image_-_Linkedin.png|center|800x800px]] Voting in the Wikimedia sound logo contest [[c:Commons:Sound_Logo_Vote|'''has started''']]. From December 6 to 19, 2022, please play a part and help chose the sound that will identify Wikimedia content on audio devices. [[wmfblog:2022/12/06/vote-for-the-sound-of-all-human-knowledge/|Learn more on Diff]]. The sound logo team is grateful to everyone who participated in this global contest. We received 3,235 submissions from 2,094 participants in 135 countries. We are incredibly grateful to the team of [[wmfblog:2022/10/31/screening-3235-sound-submissions/|volunteer screeners]] and the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Communications/Sound_Logo/Contest_proposal#How_will_the_final_selection_happen? selection committee] who, among others, helped bring us to where we are today. It is now up to Wikimedia to choose the Sound Of All Human Knowledge. Best wishes, [[Хэрэглэгч:Arupako-WMF|Arupako-WMF]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Arupako-WMF|talk]]) 10:50, 17 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Questionable article == Hello Mongolian Wikipedia editors. I do not speak Mongolian, but I think that the [[MongoDB]] page is just a tutorial copied from somewhere, and I think it should be rewritten or deleted. Thanks in advance for anybody willing to help {{smiley}}. [[Хэрэглэгч:QuickQuokka|QuickQuokka]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:QuickQuokka|talk]]) 16:41, 20 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 10:23, 24 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Zabe@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-03-01|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-03-01|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Message sent by User:CKoerner (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] tests the switch between its first and secondary data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-04-26|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-04-26|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Xeno (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Automatic citations based on ISBN are broken</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" /> Apologies if this message does not reach you in your favorite language. [[:m:User:Elitre (WMF)/ISBN|You can help translate it centrally at Meta]]. Thanks for your help. We have recently become unable to access the WorldCat API which provided the ability to generate citations using ISBN numbers. The Wikimedia Foundation's [[mw:Editing_team|Editing team]] is investigating several options to restore the functionality, but will need to disable ISBN citation generation for now. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts, such as the autofill button on [[:en:Wikipedia:RefToolbar|refToolbar]]. Please note that all the other automatic ways of generating citations, including via URL or DOI, are still available. You can keep updated on the situation [[phab:T336298|via Phabricator]], or by reading the next issues of [[m:Tech News]]. If you know of any users or groups who rely heavily on this feature (for instance, someone who has an upcoming editathon), I'd appreciate it if you shared this update with them. [[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], on behalf of the Editing team.<section end="message" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 19:45, 11 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox3&oldid=25009633 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Selection of the U4C Building Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 Тавдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == A new entry point available in Mongolian Wikipedia == {{int:Hello}} Mongolian Wikipedians! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has introduced a new entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other Product teams on [[mw:Edit_Discovery|Edit discovery]]. The Product teams evaluated different paths people took to contribute to the Wikimedia project and located a persistent and constant place where contributors (both old and new) could discover and understand how to contribute and improve any content in Wikipedia. So, you can access the Content and Section translation tool from a desktop or mobile device with ease, without a link from your Wikipedia account. To access the new entry point, just login into your account, click on the User drop-down menu and choose the Contribute icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to “view contributions” is also available to access the list of your contributions. [[Файл:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|alt=Mobile contribute menu (detailed)|right|670x670px]] [[Файл:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]         This entry point is designed to be a central point to discover contribution tools. Currently, a limited number of options are provided, but different MediaWiki extensions can add more options to expand the list. This is also a new infrastructure, so there may be some issues to fix (such as [[phab:T336838|issues on mobile]] and [[phab:T337366|with some skins]]) and other ideas to improve. Since this is a new feature in active development, issues are expected to be resolved soon.   We have made this feature available in your Wikipedia and four others (Albanian, Malayalam, Bangla, Tagalog) because we want your community to use this entry point and [[mw:Talk:Edit_Discovery|provide feedback]] to help us improve its discoverability and iterate in other Wikipedias. We [[mw:Content_translation/Section_translation#Boost_initiative:_communities_with_potential_to_grow_with_translation|chose your Wikipedia]] to be the first to have it because of your valuable contributions to bridging the knowledge gap using the Content and Section translation tool and your previous involvement in testing some of our tools. We look forward to your valuable feedback soon. Thank you! [[Хэрэглэгч:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:UOzurumba (WMF)|talk]]) 15:47, 30 Тавдугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Announcing the new Elections Committee members</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello there, We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future. On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 28 Зургаадугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == MinT Machine Translation added to your Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Content Translation] in your Wikipedia called MinT; you can use [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Machine_Translation/MinT MinT machine translation] when translating Wikipedia articles using the Content and Section Translation tool. The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_machine_translation neural machine translation] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200], [https://opus.nlpl.eu/ OpusMT], [https://ai4bharat.iitm.ac.in/indic-trans2 IndicTrans2] and [https://github.com/Softcatala/nmt-models Softcatalà]. This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting "Start with empty paragraph" from the "Initial Translation" dropdown menu. Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT machine translation and the models on [https://www.mediawiki.org/wiki/Content%20translation/Machine%20Translation/MinT this page]. Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to: *use it to improve the quality of the Machine Translation service *[https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation provide feedback] about its quality, and '''if you prefer the MinT machine translation as default in your Wikipedia'''. We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool. Thank you! </div> [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|яриа]]) 22:02, 4 Долоодугаар сар 2023 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_MinT_announcement_list_2&oldid=25258883 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 Долоодугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward. Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]]. Best,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Наймдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 Есдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 Аравдугаар сар 2023 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]]. Best, Katie Chan <br> Chair of the Elections Committee<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:13, 17 Аравдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Coming soon: Reference Previews</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years. Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget. Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. * Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. -- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team, <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 Арваннэгдүгээр сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == Is there actually a specific rule dictating that all pages on Mongolian Wikipedia must directly relate to the county of Mongloia? == Based on the logs, it would appear that the Mongolian Wikipedia article about the 67th ''yokozuna'' [[Мүсашимарү Кооёо|Musashimaru Kōyō]] was deleted in compliance with such a rule. [[Хэрэглэгч:ArguaBILL|ArguaBILL]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ArguaBILL|talk]]) 10:28, 8 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Message sent by User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 07:26, 18 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 Нэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Message sent by User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 2024: Call for candidates and call for questions * June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5] * June-August 2024: Campaign period * End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period * October–November 2024: Background check of selected candidates * Board's Meeting in December 2024: New trustees seated Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan. '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]]. Best regards, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 12 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 15 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:21, 25 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 Тавдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:15, 3 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hi everyone, The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading. '''What is the Wikimedia Movement Charter?''' The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. '''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”''' Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote. '''Movement Charter ratification vote''' Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta. If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 Зургаадугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 10 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:52, 18 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:47, 27 Долоодугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:30, 6 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 23:19, 22 Наймдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:06, 2 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:14, 3 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:37, 20 Есдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 18:57, 27 Есдүгээр сар 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:20, 6 Аравдугаар сар 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 16 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:12, 29 Аравдугаар сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Enabling Dark mode for logged-out users in this Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikipedians, Apologies, as this message is not written in your native language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]] will be enabling [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|dark mode]] here on your Wikipedia by February 2025 now that pages on your wiki have passed our checks for accessibility and other quality checks. Congratulations! The plan to enable is made possible by the diligent work of editors and other technical contributors in your community who ensured that templates, gadgets, and other parts of pages can be accessible in dark mode. Thank you all for making dark mode available for everybody! For context, the Web team has concluded work on dark mode. If, on some wikis, the option is not yet available for logged-out users, this is likely because many pages do not yet display well in dark mode. As communities make progress on this work, we enable this feature on additional wikis once per month. If you notice any issues after enabling dark mode, please create a page: <code>Reading/Web/Accessibility for reading/Reporting/xx.wikipedia.org</code> in MediaWiki ([[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Reporting|like these pages]]), and report the issue in the created page. Thank you! On behalf of the [[mediawikiwiki:Reading/Web|Wikimedia Foundation Web team]]. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 22:14, 21 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_list_(February_2025)&oldid=28153450 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 02:36, 29 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:29, 22 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:56, 13 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 Гуравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Дөрөвдүгээр сар 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|хэлэлцүүлэг]])</bdi> 22:07, 15 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:27, 22 Тавдугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 03:07, 28 Тавдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:44, 17 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 12:45, 14 Долоодугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 Наймдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:41, 18 Есдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 04:48, 9 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 Аравдугаар сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 Арваннэгдүгээр сар 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 13:21, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Report possible machine-translated article by user who engaged in cross-wiki abuse == Dear admins, I'm an active user from Commons and Wikidata. I was led here because I'm investigating a [[wikidata:Wikidata:Requests_for_checkuser/Case/Yukitanooki|sockpuppetry in Wikidata]] of [[User:Yukitanooki]], who was mainly active in enwiki with [[:en:Special:Diff/1232853533|babels]] (Non-native speaker here) and basically adds machine translations to the other languages' Wikipedias with sock puppets and temp accounts. I suspect the article [[Баруун Филиппиний тэнгис]] was also created by Yukitanooki' temp accounts with machine translation service. All in all, I suggest that article be reviewed carefully. Thanks. [[Хэрэглэгч:0x0a|0x0a]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:0x0a|яриа]]) 14:26, 18 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 Нэгдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 17:11, 3 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:13, 13 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-16_Wikipedias&oldid=30402528 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|яриа]]) 00:58, 26 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Тавдугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|хэлэлцүүлэг]])</bdi> 17:11, 23 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 Зургаадугаар сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Долоодугаар сар 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Есдүгээр сар 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> 0a36a5f6n7809i1tp1emrtwlyn1qhmq 0 53641 869789 800609 2026-09-15T20:40:55Z JayCubby 96218 ([[c:GR|GR]]) [[File:Lewis Carroll 1863.jpg]] → [[File:Lewis Carroll (Charles Lutwidge Dodgson) MET DP-15137-001 (cropped).jpg]] res 869789 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | name = Льюис Кэрролл | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Lewis Carroll (Charles Lutwidge Dodgson) MET DP-15137-001 (cropped).jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_огноо = {{birth date|1832|1|27}} | төрсөн_газар = [[Англи]], Дарсбери | нас_барсан_огноо = {{death date and age|1898|1|14|1832|1|27}} | нас_барсан_газар = [[Англи]], Гилфорд | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = | яс_үндэс = {{UK}} | үндэстэн = | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = | ажил_мэргэжил = Зохиолч, математикч, сэтгэгч, философич, гэрэл зурагчин | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = | шашны_бүлэг = | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = LewisCarrollAutograph_vector.svg | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = | тэмдэглэл = }} ''' Льюис Кэрролл''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Lewis Carroll'', жинхэнэ нэр нь ''Charles Lutwidge Dodgson''; 1832 оны 1-р сарын 27-нд Английн Чешир мужийн Дарсбери тосгонд төрсөн- 1898 оны 1-р сарын 14-нд нас барсан)- Английн зохиолч, математикч, сэтгэгч, философич, гэрэл зурагчин. 1855 - 1881 онуудад Оксфордын коллежийн математикийн профессор байсан төдийгүй дэлхийн хүүхдийн утга зохиолын сонгодог төлөөлөгч юм. Түүний хамгийн алдартай бүтээл нь [[Алиса гайхамшгийн оронд]] бөгөөд «Снаркийг агнасан нь» ([[Англи хэл|англи]]. ''The Hunting of the Snark'') хошин яруу найраг бичсэн тууж юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lewis Carroll}} * {{DNB-Portal|11851928X}} * {{DDB|Person|11851928X}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Кэрролл, Льюис}} [[Ангилал:Льюис Кэрролл| ]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Английн зохиолч]] [[Ангилал:Их Британийн гэрэл зурагчин]] [[Ангилал:Гэрэл зургийн анхдагч]] [[Ангилал:19-р зууны математикч]] [[Ангилал:Логик судлаач]] [[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Их Британийн утга зохиол]] [[Ангилал:Уран зөгнөлт зохиол]] [[Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол]] [[Ангилал:Алиса гайхамшгийн оронд]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1832 онд төрсөн]] [[Ангилал:1898 онд өнгөрсөн]] 7rn85es5sfpmlb11d28by0a4hd4atyv 0 66475 869817 808277 2026-09-16T04:30:59Z Chongkian 21163 869817 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} '''Бишрэлт засгийн хийд''' нь [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] [[Бишрэлт вангийн хошуу]], одоогийн [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Галшар сум|Галшар сумын]] нутаг [[Өгөөмөр уул|Өгөөмөр уулын]] өвөрт оршино. Олонд Галшарын хийд хэмээн нэрлэгджээ. Анх Манжийн хаан Төр Гэрэлтийн хорин тавдугаар /1843/ онд Цогчин, Хайлан хурал мөн зургаадугаар /1846/ онд Цанид хурал сургууль, бас мөнх нүннээ хурал, Түгээмэл Элбэгтийн есдүгээр /1859/ онд Жүд хурал сургууль, мөн аравдугаар /1860/ онд мамба хурал сургууль,Бадаргуулт төрийн тэргүүн /1875/ онд Ламрим Зурхайн хурал сургууль тус тус байгуулав. Бэйс Минжүүрдоржийн үед эдгээр хурал дацангууд үүсчээ. Бадаргуулт төрийн гучин нэгдүгээр /1905/ онд Гүнрэг хурлыг Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын үед байгуулсан нь цөм харьяатхошууны нутгийн гол хийд дуган хурал болно. Тус хийдэд цорж хувилгаан Дарамсэд, Жамъяанданзанжамц, Нямсүрэнжав нарын хувилгаад сууж байжээ. Тус хийд нь Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын үед нийт мал нь 5544 /Хонь 4932, үхэр 387, адуу 159, тэмээ 66/ байсан нь 1918 онд 22096 /адуу 1375/, тэмээ247, үхэр 1445, хонь, ямаа 19029 болж 4 дахин өсчээ. Бишрэлт вангийн хийдийг 1938 онд устгаж, 1991 оноос Галшар сумын төвд багахан хурлыг сэргээгээд байна. [[Ангилал:Сэцэн хан аймаг]] [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Галшар сум]] [[Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй]] {{Mongolia-stub}} ryxb9ht54b2zug3lras3213ebayhk4n 869818 869817 2026-09-16T04:31:21Z Chongkian 21163 869818 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} '''Бишрэлт засгийн хийд''' нь [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] [[Бишрэлт вангийн хошуу]], одоогийн [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Галшар сум|Галшар сумын]] нутаг [[Өгөөмөр уул|Өгөөмөр уулын]] өвөрт оршино. Олонд Галшарын хийд хэмээн нэрлэгджээ. Анх Манжийн хаан Төр Гэрэлтийн хорин тавдугаар /1843/ онд Цогчин, Хайлан хурал мөн зургаадугаар /1846/ онд Цанид хурал сургууль, бас мөнх нүннээ хурал, Түгээмэл Элбэгтийн есдүгээр /1859/ онд Жүд хурал сургууль, мөн аравдугаар /1860/ онд мамба хурал сургууль,Бадаргуулт төрийн тэргүүн /1875/ онд Ламрим Зурхайн хурал сургууль тус тус байгуулав. Бэйс Минжүүрдоржийн үед эдгээр хурал дацангууд үүсчээ. Бадаргуулт төрийн гучин нэгдүгээр /1905/ онд Гүнрэг хурлыг Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын үед байгуулсан нь цөм харьяатхошууны нутгийн гол хийд дуган хурал болно. Тус хийдэд цорж хувилгаан Дарамсэд, Жамъяанданзанжамц, Нямсүрэнжав нарын хувилгаад сууж байжээ. Тус хийд нь Хардал жанжин бэйс Пүрэвжавын үед нийт мал нь 5544 /Хонь 4932, үхэр 387, адуу 159, тэмээ 66/ байсан нь 1918 онд 22096 /адуу 1375/, тэмээ247, үхэр 1445, хонь, ямаа 19029 болж 4 дахин өсчээ. Бишрэлт вангийн хийдийг 1938 онд устгаж, 1991 оноос Галшар сумын төвд багахан хурлыг сэргээгээд байна. [[Ангилал:Сэцэн хан аймаг]] [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Галшар сум]] [[Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} s55m00s0irpdtsjfyezbayy6tsm5705 0 66489 869819 805956 2026-09-16T04:31:54Z Chongkian 21163 869819 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бэрээвэн Номун ханы хийд''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан сумын]] нутагт байсан хийд. [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Дайчин жонон вангийн хошуу одоогийн Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Дэлгэрхан уулын урд оршино. Өдгөө тус хийдийн туурь нь Хэнтий уулын салбар Бэрээвэнгийн хонхор хэмээх нэрээр нэрлэгдсэн газарт буй. Бэрээвэн хийдийг анх Дайчин жонон ван Гомбожавын үед Тэнгэр Тэтгэсний 55-р он /1789/-д урьд дүрийн Номун хан Цэвээндорж ламтан нэгэн ихээхэн сүм байгуулж дээш айлтгаад зарлигаар “Бэлэг Өлзийт” сүм хэмээх нэр шагнагдав. Мөн онд засаг Гомбожав нэгэн хурал байгуулав. Ийнхүү Бэрээвэн хийд байгуулагджээ.Энэ хоёр сүмийг нутгийн ард олон Шар сүм, Цагаан сүм хэмээн нэрлэх бөгөөд хийдийн хойморт тусдаа байжээ. Улмаар 1792 онд Цанид дацанг, 1813 онд Цогчин дуганыг, 1848 онд дацанг, 1855 онд Зурхайн хурал сургууль, 1880 онд Шар хүрээг Олноо өргөгдсөний долдугаар онд Сэцэн хан аймгийн чуулган дарга, хошой чин ван Цогбадрах Цанид номын хурлыг дарааллан байгуулжээ. Мөн 1794 онд 4 сүм байгуулж 4 аймаг хурал байгуулжээ. Тус хийд 8000 ламын данстай халх монголын зүүн жигүүрийн шашны төв байжээ. Харин 1930-аад оны бүртгэлээр дацан 12, аймаг 4, дуган 26, сум 11, жас 28, ламын тоо 934 гэжээ. Бэрээвэн хийд нь Тэгчилэн, Намжил, Чойнхор, Тойсон гэх дөрвөн аймагтай. Мөн Ёго, Дашнайчин, Майдар, Аюуш, Цамба, Лхам бурхадын сүм, жас, сангуудаас бүрдэнэ. Бэрээвэн хийд нь их хөвч тайга бүхий уулын энгэрт байрласан учир барилгууд нь чулуу, мод голчилсон хийцтэй. Мөн хад чулуунд наалдуулан авируулан босгосон Майдар бурхны сүм байсны дээд талын элгэн хаданд гэлэн Дамбибрамжабал гэгч соёмбо тэмдэг сийлсэн нь одоо хадгалагдаж үлджээ. Бэрээвэн хийдийг 1939 онд устгаж шатаасан юм. Харин 1937-1938 оны үед Оросын нэгэн эрдэмтний авсан гэрэл зургийг Д.Майдар өөрийн бүтээлдээ нийтэлсэн байна. Өдгөө тус хийдийн голын гурван сүмийг сэргээн шашин, номын үйл ажиллагааг явуулж байна. [[Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)]] ia409eze59ljaq1k3fw5m4p8n8zz6gs 869820 869819 2026-09-16T04:32:12Z Chongkian 21163 869820 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бэрээвэн Номун ханы хийд''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан сумын]] нутагт байсан хийд. [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] Дайчин жонон вангийн хошуу одоогийн Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг Дэлгэрхан уулын урд оршино. Өдгөө тус хийдийн туурь нь Хэнтий уулын салбар Бэрээвэнгийн хонхор хэмээх нэрээр нэрлэгдсэн газарт буй. Бэрээвэн хийдийг анх Дайчин жонон ван Гомбожавын үед Тэнгэр Тэтгэсний 55-р он /1789/-д урьд дүрийн Номун хан Цэвээндорж ламтан нэгэн ихээхэн сүм байгуулж дээш айлтгаад зарлигаар “Бэлэг Өлзийт” сүм хэмээх нэр шагнагдав. Мөн онд засаг Гомбожав нэгэн хурал байгуулав. Ийнхүү Бэрээвэн хийд байгуулагджээ.Энэ хоёр сүмийг нутгийн ард олон Шар сүм, Цагаан сүм хэмээн нэрлэх бөгөөд хийдийн хойморт тусдаа байжээ. Улмаар 1792 онд Цанид дацанг, 1813 онд Цогчин дуганыг, 1848 онд дацанг, 1855 онд Зурхайн хурал сургууль, 1880 онд Шар хүрээг Олноо өргөгдсөний долдугаар онд Сэцэн хан аймгийн чуулган дарга, хошой чин ван Цогбадрах Цанид номын хурлыг дарааллан байгуулжээ. Мөн 1794 онд 4 сүм байгуулж 4 аймаг хурал байгуулжээ. Тус хийд 8000 ламын данстай халх монголын зүүн жигүүрийн шашны төв байжээ. Харин 1930-аад оны бүртгэлээр дацан 12, аймаг 4, дуган 26, сум 11, жас 28, ламын тоо 934 гэжээ. Бэрээвэн хийд нь Тэгчилэн, Намжил, Чойнхор, Тойсон гэх дөрвөн аймагтай. Мөн Ёго, Дашнайчин, Майдар, Аюуш, Цамба, Лхам бурхадын сүм, жас, сангуудаас бүрдэнэ. Бэрээвэн хийд нь их хөвч тайга бүхий уулын энгэрт байрласан учир барилгууд нь чулуу, мод голчилсон хийцтэй. Мөн хад чулуунд наалдуулан авируулан босгосон Майдар бурхны сүм байсны дээд талын элгэн хаданд гэлэн Дамбибрамжабал гэгч соёмбо тэмдэг сийлсэн нь одоо хадгалагдаж үлджээ. Бэрээвэн хийдийг 1939 онд устгаж шатаасан юм. Харин 1937-1938 оны үед Оросын нэгэн эрдэмтний авсан гэрэл зургийг Д.Майдар өөрийн бүтээлдээ нийтэлсэн байна. Өдгөө тус хийдийн голын гурван сүмийг сэргээн шашин, номын үйл ажиллагааг явуулж байна. [[Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Монголын хийд]] [[Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} o3scddaqr6jbbxkt3wfw8takwc3zb4o 0 73295 869832 797995 2026-09-16T06:53:38Z Fenglin1020 80310 869832 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Chanzy performance.jpg|200px]] | Bildtext = Шударга хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' (мөн '''шанз''' гэж нэрлэдэг) хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь [[шанага|шанагыг]] ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> ==Хийц== Монгол шударга нь тэг дугуй цартай, хээ угалзтай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] 1wm5t0seqbkgbroq7nnjayaty6dxgpt 869833 869832 2026-09-16T06:54:25Z Fenglin1020 80310 Fenglin1020 moved page [[Шудрага]] to [[Шударга]]: Misspelled title 869832 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Chanzy performance.jpg|200px]] | Bildtext = Шударга хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' (мөн '''шанз''' гэж нэрлэдэг) хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь [[шанага|шанагыг]] ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> ==Хийц== Монгол шударга нь тэг дугуй цартай, хээ угалзтай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] 1wm5t0seqbkgbroq7nnjayaty6dxgpt 869836 869833 2026-09-16T07:27:53Z Fenglin1020 80310 869836 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Chanzy performance.jpg|200px]] | Bildtext = Шударга хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' буюу '''шанз''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд хүрээ дуунд голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван утастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Монгол шударга нь тэг дугуй цартай, хээ угалзтай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] 6oq7kq3yfibtga9aiur2nml0btfeps9 869845 869836 2026-09-16T08:37:00Z Fenglin1020 80310 869845 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|300px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' буюу '''шанз''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд хүрээ дуунд голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван утастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Монгол шударга нь тэг дугуй цартай, хээ угалзтай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] jgsv4t8xjbyysxoe8cv80yh0eqgxpzp 869848 869845 2026-09-16T08:39:48Z Fenglin1020 80310 869848 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|300px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' буюу '''шанз''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд хүрээ дуунд голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван утастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] 463i2o7dv09iq63f4tx5j15itfhm7si 869852 869848 2026-09-16T09:07:20Z Fenglin1020 80310 869852 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' буюу '''шанз''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд хүрээ дуунд голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван утастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] maxw83wsfy4tbamiac3s9d8o68ujjjt 869855 869852 2026-09-16T10:14:48Z Fenglin1020 80310 869855 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' буюу '''шанз''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд [[Хүрээ дуу|хүрээ дуунд]] голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван утастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] op4aejk45ombnfkbekvfzwmtjt2lwvn 869856 869855 2026-09-16T10:52:31Z Fenglin1020 80310 Fenglin1020 moved page [[Шударга]] to [[Шанз]] 869855 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шударга''' буюу '''шанз''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд [[Хүрээ дуу|хүрээ дуунд]] голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван утастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] op4aejk45ombnfkbekvfzwmtjt2lwvn 869860 869856 2026-09-16T10:57:48Z Fenglin1020 80310 869860 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] | Musiker = [[:Ангилал:Шударга хөгжимчин]] }} '''Шанз''' буюу '''шударга''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд [[Хүрээ дуу|хүрээ дуунд]] голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван утастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] mjxuilsb7jertm7b7y8o7nyniv42wba 14 74445 869808 799949 2026-09-16T04:14:18Z Chongkian 21163 869808 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Их сургуулийн сэдэв]] [[Ангилал:Улаанбаатарын боловсрол]] [[Ангилал:Улаанбаатарын шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Монголын их сургууль]] tljc781g2x66wl9tf9ro4zimdqoak49 0 113342 869810 801035 2026-09-16T04:22:42Z Chongkian 21163 869810 wikitext text/x-wiki [[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|Улаанбаатар хотын нийтийн төв номын сан]] '''[[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдоржийн]] нэрэмжит [[Улаанбаатар]] хотын Нийтийн төв номын сан''' нь нийслэлийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг [[нийтийн номын сан]] юм.<ref>{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/10844 |title=Archive copy |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423095624/https://www.legalinfo.mn/law/details/10844 |url-status=dead }}</ref> 1980 онд номын сангийн төвлөрүүлэлтийн системээр байгуулагдсан. Нийт 70 гаруй ажилтантай. Нийслэлийн алслагдсан дүүргийн болоод нийт иргэдэд нийгмийн гарал, яс үндэс, шашин шүтлэг, боловсрол, нас хүйс, арьсны өнгө харгалзахгүйгээр номын сан-ном зүйн үйлчилгээг хүргэдэг. == Түүх == *1980 Улаанбаатар хотын нийтийн төв номын сан [[Сүхбаатар дүүрэг|СБД]]-ийн 5-р хороололд байгуулагдсан. *1986 Орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч, Их зохиолч Дашдоржийн [[Дашдоржийн Нацагдорж|Нацагдоржийн]] нэрэмжит болсон. *Улаанбаатар хотын нийтийн номын сангууд төвлөрүүлэлтийн системд шилжиж Хотын төв номын сан нь 15 салбар номын сантай боллоо. *1988 Ховор хуучин ном судрын фонд байгуулав. *1991 СХД-ийн Өнөр хороололд шинэ салбар номын сан байгуулагдав. *1992 Зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн хүнд үед жижиг салбар номын сангууд татан буугдаж, одоогийн тогтолцоонд шилжиж, 4 салбар номын сантай болов. Үүнд 1946 онд байгуулагдсан Монголын анхны нийтийн номын сан нь ЧД дэхь салбар номын сан болж, 1948 онд байгуулагдсан номын сан нь ХУД дэх салбар номын сан, 1968 онд байгуулагдсан номын сан нь БЗД дэх салбар номын сан болж, мөн СХД дэх салбар номын сан болж зохион байгуулагдсан. *1997 Олон Улсын номын сангийн холбоонд (IFLA) гишүүнээр элсэв. *Улаанбаатар хотын Хүүхдийн төв номын сангийн бүтэц зохион байгуулалтыг өөрчилж, Хотын төв номын санд хүүхдийн уншлагын танхимууд нээгдсэн. *1998 Австралийн олон улсын хөгжлийг дэмжих сан (AUSAID)-гийн санхүүжилтээр электрон каталог байгуулах анхны төсөл хэрэгжиж, Номын сангийн Alice программыг үйлчилгээндээ нэвтрүүлж эхэлсэн. Номын сангийн үйлчилгээнд баркодын системийг нэвтрүүлж, уншигчдад баркодон үнэмлэхийг олгож эхэлсэн. *1999 Canada IDRC болон Датаком ХХК-ийн дэмжлэгтэйгээр интернэтийн сүлжээнд холбогдов<ref>{{Cite web |url=http://www.pl.ub.gov.mn/%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8D%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D2%AF%D0%B9/ |title=Archive copy |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425113012/http://www.pl.ub.gov.mn/%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8D%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D2%AF%D0%B9/ |url-status=dead }}</ref>. *1999 МННХ-ийн дэмжлэгтэйгээр Эрх зүйн мэдээллийн төвийг байгуулсан. *2004 Америкийн соёл мэдээллийн төвийг нээв. *2005 Харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж Ярьдаг номын төвийг байгуулсан. *2008 Хотын нийтийн төв номын сангийн үйлчилгээг чөлөөт сонголттой болгов. *2011 оноос номын сангийн бүртгэл, үйлчилгээний Windows суурьтай хуучин системийн өгөгдлийн санг интернэт суурьтай, юникод дэмждэг, онлайн системд MARC21 стандартыг баримтлан хөрвүүлснээр номын сангийн үйлчилгээний онлайн систем болох Коха программыг ашиглаж эхэлсэн. *2012 оноос АНУ-ын элчин сайдын яамны дэмжлэгтэйгээр “Хөтөлбөрийн танхим”-ыг ашиглалтад оруулав. **БСШУЯ-наас “Нүүдлийн номын сан” ажиллуулах зорилгоор 4 ширхэг [[УАЗ-450|УАЗ Пургон]] автомашиныг бэлэглэж, Нүүдлийн номын сан ажиллуулж эхлэв. *2016 оноос DUXBURY брайль хөрвүүлэгч программ хангамжийн системд монгол брайлийг суулгаж дууссан ба харааны бэрхшээлтэй хүмүүсийн NVDA (NonVisual Desktop Access) дэлгэц уншигч программд монгол брайль албан ёсоор нэвтэрч, монгол цахим брайлийг хэрэглээнд оруулсан. *2018 оны 3 дугаар сараас эхлэн сар бүр Д.Нацагдоржийн шагналт зохиолчидтой хийх “Уулзалт-өдөрлөг” зохион байгуулж эхэлсэн. *2019 онд Бүтээлч орон зай, инновац, туршилт, сургалтын танхимыг АНУ-ын ЭСЯ-ны хөрөнгө оруулалтаар байгуулж үйлчилгээг эхлүүлэв. *2020 онд номын сангийн үйлчилгээг автоматжуулахаар НЗДТГ-ын санхүүжилтээр [[RFID]] (радио давтамжит хүлээн авагч) системийг нэвтрүүлж эхлэв. ==Бүтэц бүрэлдэхүүн== Захиргаа, аж ахуйн тасаг, Маркетинг Инновацын тасаг, Ном бүрдүүлэлт, тусгай үйлчилгээний тасаг, Олон нийтэд үйлчлэх тасаг, Баянзүрх дүүрэг дэх салбар номын сан, Сонгинохайрхан дүүрэг дэх салбар номын сан, Хан-уул дүүрэг дэх салбар номын сан, Чингэлтэй дүүрэг дэх салбар номын сангуудтай. ===Салбар номын сангууд=== *[[Чингэлтэй]] дүүрэг дэх [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит номын сан нь анх 1946 онд байгуулагдаж, 3,000 номтой байсан бол өнөөдөр 50,000 номтой, хоёр уншлагын танхимтай, нийслэлийн ууган нийтийн номын сан юм. *[[Баянзүрх]] дүүрэг дэх салбар номын сан нь 1968 онд байгуулагдсан. Дүүргийн хүн амын номын сан, ном зүйн болон мэдээллийн хэрэгцээг хангах ажлын хүрээнд нэг ээлжиндээ 100 суудалтай нийтийн уншлагын болон хүүхдийн уншлагын танхимаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. *[[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан]] дүүрэг дэх салбар номын сан нь 1991 онд байгуулагдсан. Нэг ээлжиндээ 100 хүнд үйлчлэх хүүхдийн ба нийтийн уншлагын 2 танхимтай СХД, БГД-ийн хүн амд номын сангийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 35,000 орчим номын фондтой. *[[Хан-Уул]] дүүрэг дэх салбар номын сангийн суурь 1948 онд Сүхбаатарын нэрэмжит клубийн дэргэд 100 гаруй боть номтой байгуулагдсан. 1974 онд ЗХУ-ын техник-эдийн засгийн тусламжтайгаар 19-р хорооллын Жаргалант үйлчилгээний төвд номын сангийн зориулалттай байранд орж одоог хүртэл үйл ажилллагаа явуулж байна. ==Сан хөмрөг== 2009 онд Улаанбаатар хотын төв номын сан нь нэгдсэн камерын хяналт, дохиоллын системд суурилсан чөлөөт сонголттой үйлчилгээнд шилжиж 70000 боть ном, тогтмол хэвлэлтэй, 300 суудалтай танхимуудыг зохион байгуулсан. Энэ үйлчилгээнд шилжсэнээр чөлөөт сонголтод тохирсон байдлаар сан хөмрөгөө хэсэгчлэн зохион байгуулжээ. Номын сангийн сан хөмрөгийг судар бичиг, монгол хэл дээрх бүх шинжлэх ухааны ном зохиол, орос, англи болон бусад хэлээр хэвлэгдсэн зохиол бүтээл, судалгааны материал, аудио материалууд бүрдүүлнэ. Сан хөмрөгийн баяжилтыг шинэлэг байдлаар өөрчлөн хэрэгжүүлж 2019 оноос Нийслэлийн худалдан авах ажиллагааны газраас тендер шалгаруулалт зарлан сүүлийн үеийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн саналын дагуу номыг бүрдүүлэн авч байна. Номын сан нь тусгайлсан лавлагааны фондтой ба мэдээллийн хэвлэмэл болон электрон төрөл бүрийн эх сурвалжуудыг ашиглан уншигч, үйлчлүүлэгчдэд амаар, бичгээр, утсаар, мэйл, чат, веб, видео уулзалт зэргээр мэдээлэл лавлагааг хүргэдэг. Уншлагын А танхимд байгалийн шинжлэх ухаан, эрүүлийг хамгаалах, анагаах ухаан, хэл бичиг, утга зохиол, уран зохиол, урлаг, шашин, гүн ухаан, сэтгэл судлалын 37000 орчим монгол, гадаад хэлээрх номтой. Уншлагын Б танхим буюу нийгмийн шинжлэх ухааны танхимд техникийн шинжлэх ухаан, ХАА ба ойн аж ахуйн шинжлэх, нийгмийн шинжлэх ухаан, түүх, эдийн засаг улс төр, төр эрх хууль цааз, цэргийн шинжлэх ухаан, соёл, шинжлэх ухаан, гэгээрэл, боловсролын 33000 номын фондтой. Хүүхдэд зориулсан болон гэр бүлийн уншлагын танхим нь 30 суудалтай, монгол, англи, орос, япон хэлээрх уран зохиол болон бусад төрлийн 8000 орчим номын сан хөмрөгтэй. Хүүхдэд зориулсан чанга уншлага, өдөрлөг, сургалт зэрэг арга хэмжээг тогтмол зохион байгуулдаг. Америкийн соёл мэдээллийн төвийн уншлагын танхим нь англи хэлээр 2500 орчим сүүлийн үеийн ном зохиолоос гадна олон улсын шалгалтад бэлтгэгчдэд зориулсан ном, СД материалаар бүрдүүлэлт хийсэн. Мөн цахим ном уншигч [[киндл]] төхөөрөмжийг гэрээр олгож үйлчилдэг. ==Олон нийтийн ажлууд== Нийтийн номын сангийн үндсэн үүрэг бол нийгмийн бүх гишүүдэд үйлчлэх бөгөөд номын сан, ном зүйн үйлчилгээ үзүүлээд зогсохгүй олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, сурч боловсрох насан туршийн хэрэгцээг хангах бүхий л үйл ажиллагааг зохион байгуулдаг.<ref>https://www.legalinfo.mn/</ref> Улаанбаатар хотын төв номын сан хөгжлийнхөө явцад ном хэвлэлийн сан хөмрөгийг олон нийтэд сурталчлах, олон нийтийг үйл ажиллагаандаа татан оролцуулах, уншигчдын эрэлт хүсэлтэд нийцсэн, нийгмийн идэвхийг нэмэгдүүлэх зорилгоор хөтөлбөр, соёл олон нийтийн ажлыг төрөл бүрийн арга, хэлбэрээр сурталчлан таниулсаар ирсэн. *Зохиолч-уншигчийн уулзалт *Шинэ номын нээлт, хэлэлцүүлэг *Номын баяр *Номоо солилцох, хандивлах өдөрлөг *Уралдаан, тэмцээн *Ганцаарчлан болон бүлгээр уулзах танхим *Олон нийтийн хөтөлбөрийн танхим *Англи хэлний клуб *Англи хэлээрх лекц *Кино үдэш, хэлэлцүүлэг *Тоглоомын хөтөлбөр *"Гэр бүлээрээ уншъя" хөтөлбөр *Номын санчдыг чадавхжуулах сургалт *Элекроникийн сургалт *3Ди принтерийн сургалт *Шинжлэх ухааны туршилтын хичээл *Дахин загварчлах сургалт ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос== *[https://web.archive.org/web/20201129080951/http://www.pl.ub.gov.mn/ Албан ёсны сайт] [[Ангилал:Монголын номын сан]] 22w1w55k9107w6xr07bedv52vb1o212 869811 869810 2026-09-16T04:22:56Z Chongkian 21163 869811 wikitext text/x-wiki [[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|Улаанбаатар хотын нийтийн төв номын сан]] '''[[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдоржийн]] нэрэмжит [[Улаанбаатар]] хотын Нийтийн төв номын сан''' нь нийслэлийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг [[нийтийн номын сан]] юм.<ref>{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/10844 |title=Archive copy |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423095624/https://www.legalinfo.mn/law/details/10844 |url-status=dead }}</ref> 1980 онд номын сангийн төвлөрүүлэлтийн системээр байгуулагдсан. Нийт 70 гаруй ажилтантай. Нийслэлийн алслагдсан дүүргийн болоод нийт иргэдэд нийгмийн гарал, яс үндэс, шашин шүтлэг, боловсрол, нас хүйс, арьсны өнгө харгалзахгүйгээр номын сан-ном зүйн үйлчилгээг хүргэдэг. == Түүх == *1980 Улаанбаатар хотын нийтийн төв номын сан [[Сүхбаатар дүүрэг|СБД]]-ийн 5-р хороололд байгуулагдсан. *1986 Орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч, Их зохиолч Дашдоржийн [[Дашдоржийн Нацагдорж|Нацагдоржийн]] нэрэмжит болсон. *Улаанбаатар хотын нийтийн номын сангууд төвлөрүүлэлтийн системд шилжиж Хотын төв номын сан нь 15 салбар номын сантай боллоо. *1988 Ховор хуучин ном судрын фонд байгуулав. *1991 СХД-ийн Өнөр хороололд шинэ салбар номын сан байгуулагдав. *1992 Зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн хүнд үед жижиг салбар номын сангууд татан буугдаж, одоогийн тогтолцоонд шилжиж, 4 салбар номын сантай болов. Үүнд 1946 онд байгуулагдсан Монголын анхны нийтийн номын сан нь ЧД дэхь салбар номын сан болж, 1948 онд байгуулагдсан номын сан нь ХУД дэх салбар номын сан, 1968 онд байгуулагдсан номын сан нь БЗД дэх салбар номын сан болж, мөн СХД дэх салбар номын сан болж зохион байгуулагдсан. *1997 Олон Улсын номын сангийн холбоонд (IFLA) гишүүнээр элсэв. *Улаанбаатар хотын Хүүхдийн төв номын сангийн бүтэц зохион байгуулалтыг өөрчилж, Хотын төв номын санд хүүхдийн уншлагын танхимууд нээгдсэн. *1998 Австралийн олон улсын хөгжлийг дэмжих сан (AUSAID)-гийн санхүүжилтээр электрон каталог байгуулах анхны төсөл хэрэгжиж, Номын сангийн Alice программыг үйлчилгээндээ нэвтрүүлж эхэлсэн. Номын сангийн үйлчилгээнд баркодын системийг нэвтрүүлж, уншигчдад баркодон үнэмлэхийг олгож эхэлсэн. *1999 Canada IDRC болон Датаком ХХК-ийн дэмжлэгтэйгээр интернэтийн сүлжээнд холбогдов<ref>{{Cite web |url=http://www.pl.ub.gov.mn/%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8D%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D2%AF%D0%B9/ |title=Archive copy |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425113012/http://www.pl.ub.gov.mn/%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8D%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D2%AF%D0%B9/ |url-status=dead }}</ref>. *1999 МННХ-ийн дэмжлэгтэйгээр Эрх зүйн мэдээллийн төвийг байгуулсан. *2004 Америкийн соёл мэдээллийн төвийг нээв. *2005 Харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж Ярьдаг номын төвийг байгуулсан. *2008 Хотын нийтийн төв номын сангийн үйлчилгээг чөлөөт сонголттой болгов. *2011 оноос номын сангийн бүртгэл, үйлчилгээний Windows суурьтай хуучин системийн өгөгдлийн санг интернэт суурьтай, юникод дэмждэг, онлайн системд MARC21 стандартыг баримтлан хөрвүүлснээр номын сангийн үйлчилгээний онлайн систем болох Коха программыг ашиглаж эхэлсэн. *2012 оноос АНУ-ын элчин сайдын яамны дэмжлэгтэйгээр “Хөтөлбөрийн танхим”-ыг ашиглалтад оруулав. **БСШУЯ-наас “Нүүдлийн номын сан” ажиллуулах зорилгоор 4 ширхэг [[УАЗ-450|УАЗ Пургон]] автомашиныг бэлэглэж, Нүүдлийн номын сан ажиллуулж эхлэв. *2016 оноос DUXBURY брайль хөрвүүлэгч программ хангамжийн системд монгол брайлийг суулгаж дууссан ба харааны бэрхшээлтэй хүмүүсийн NVDA (NonVisual Desktop Access) дэлгэц уншигч программд монгол брайль албан ёсоор нэвтэрч, монгол цахим брайлийг хэрэглээнд оруулсан. *2018 оны 3 дугаар сараас эхлэн сар бүр Д.Нацагдоржийн шагналт зохиолчидтой хийх “Уулзалт-өдөрлөг” зохион байгуулж эхэлсэн. *2019 онд Бүтээлч орон зай, инновац, туршилт, сургалтын танхимыг АНУ-ын ЭСЯ-ны хөрөнгө оруулалтаар байгуулж үйлчилгээг эхлүүлэв. *2020 онд номын сангийн үйлчилгээг автоматжуулахаар НЗДТГ-ын санхүүжилтээр [[RFID]] (радио давтамжит хүлээн авагч) системийг нэвтрүүлж эхлэв. ==Бүтэц бүрэлдэхүүн== Захиргаа, аж ахуйн тасаг, Маркетинг Инновацын тасаг, Ном бүрдүүлэлт, тусгай үйлчилгээний тасаг, Олон нийтэд үйлчлэх тасаг, Баянзүрх дүүрэг дэх салбар номын сан, Сонгинохайрхан дүүрэг дэх салбар номын сан, Хан-уул дүүрэг дэх салбар номын сан, Чингэлтэй дүүрэг дэх салбар номын сангуудтай. ===Салбар номын сангууд=== *[[Чингэлтэй]] дүүрэг дэх [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит номын сан нь анх 1946 онд байгуулагдаж, 3,000 номтой байсан бол өнөөдөр 50,000 номтой, хоёр уншлагын танхимтай, нийслэлийн ууган нийтийн номын сан юм. *[[Баянзүрх]] дүүрэг дэх салбар номын сан нь 1968 онд байгуулагдсан. Дүүргийн хүн амын номын сан, ном зүйн болон мэдээллийн хэрэгцээг хангах ажлын хүрээнд нэг ээлжиндээ 100 суудалтай нийтийн уншлагын болон хүүхдийн уншлагын танхимаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. *[[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан]] дүүрэг дэх салбар номын сан нь 1991 онд байгуулагдсан. Нэг ээлжиндээ 100 хүнд үйлчлэх хүүхдийн ба нийтийн уншлагын 2 танхимтай СХД, БГД-ийн хүн амд номын сангийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 35,000 орчим номын фондтой. *[[Хан-Уул]] дүүрэг дэх салбар номын сангийн суурь 1948 онд Сүхбаатарын нэрэмжит клубийн дэргэд 100 гаруй боть номтой байгуулагдсан. 1974 онд ЗХУ-ын техник-эдийн засгийн тусламжтайгаар 19-р хорооллын Жаргалант үйлчилгээний төвд номын сангийн зориулалттай байранд орж одоог хүртэл үйл ажилллагаа явуулж байна. ==Сан хөмрөг== 2009 онд Улаанбаатар хотын төв номын сан нь нэгдсэн камерын хяналт, дохиоллын системд суурилсан чөлөөт сонголттой үйлчилгээнд шилжиж 70000 боть ном, тогтмол хэвлэлтэй, 300 суудалтай танхимуудыг зохион байгуулсан. Энэ үйлчилгээнд шилжсэнээр чөлөөт сонголтод тохирсон байдлаар сан хөмрөгөө хэсэгчлэн зохион байгуулжээ. Номын сангийн сан хөмрөгийг судар бичиг, монгол хэл дээрх бүх шинжлэх ухааны ном зохиол, орос, англи болон бусад хэлээр хэвлэгдсэн зохиол бүтээл, судалгааны материал, аудио материалууд бүрдүүлнэ. Сан хөмрөгийн баяжилтыг шинэлэг байдлаар өөрчлөн хэрэгжүүлж 2019 оноос Нийслэлийн худалдан авах ажиллагааны газраас тендер шалгаруулалт зарлан сүүлийн үеийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн саналын дагуу номыг бүрдүүлэн авч байна. Номын сан нь тусгайлсан лавлагааны фондтой ба мэдээллийн хэвлэмэл болон электрон төрөл бүрийн эх сурвалжуудыг ашиглан уншигч, үйлчлүүлэгчдэд амаар, бичгээр, утсаар, мэйл, чат, веб, видео уулзалт зэргээр мэдээлэл лавлагааг хүргэдэг. Уншлагын А танхимд байгалийн шинжлэх ухаан, эрүүлийг хамгаалах, анагаах ухаан, хэл бичиг, утга зохиол, уран зохиол, урлаг, шашин, гүн ухаан, сэтгэл судлалын 37000 орчим монгол, гадаад хэлээрх номтой. Уншлагын Б танхим буюу нийгмийн шинжлэх ухааны танхимд техникийн шинжлэх ухаан, ХАА ба ойн аж ахуйн шинжлэх, нийгмийн шинжлэх ухаан, түүх, эдийн засаг улс төр, төр эрх хууль цааз, цэргийн шинжлэх ухаан, соёл, шинжлэх ухаан, гэгээрэл, боловсролын 33000 номын фондтой. Хүүхдэд зориулсан болон гэр бүлийн уншлагын танхим нь 30 суудалтай, монгол, англи, орос, япон хэлээрх уран зохиол болон бусад төрлийн 8000 орчим номын сан хөмрөгтэй. Хүүхдэд зориулсан чанга уншлага, өдөрлөг, сургалт зэрэг арга хэмжээг тогтмол зохион байгуулдаг. Америкийн соёл мэдээллийн төвийн уншлагын танхим нь англи хэлээр 2500 орчим сүүлийн үеийн ном зохиолоос гадна олон улсын шалгалтад бэлтгэгчдэд зориулсан ном, СД материалаар бүрдүүлэлт хийсэн. Мөн цахим ном уншигч [[киндл]] төхөөрөмжийг гэрээр олгож үйлчилдэг. ==Олон нийтийн ажлууд== Нийтийн номын сангийн үндсэн үүрэг бол нийгмийн бүх гишүүдэд үйлчлэх бөгөөд номын сан, ном зүйн үйлчилгээ үзүүлээд зогсохгүй олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, сурч боловсрох насан туршийн хэрэгцээг хангах бүхий л үйл ажиллагааг зохион байгуулдаг.<ref>https://www.legalinfo.mn/</ref> Улаанбаатар хотын төв номын сан хөгжлийнхөө явцад ном хэвлэлийн сан хөмрөгийг олон нийтэд сурталчлах, олон нийтийг үйл ажиллагаандаа татан оролцуулах, уншигчдын эрэлт хүсэлтэд нийцсэн, нийгмийн идэвхийг нэмэгдүүлэх зорилгоор хөтөлбөр, соёл олон нийтийн ажлыг төрөл бүрийн арга, хэлбэрээр сурталчлан таниулсаар ирсэн. *Зохиолч-уншигчийн уулзалт *Шинэ номын нээлт, хэлэлцүүлэг *Номын баяр *Номоо солилцох, хандивлах өдөрлөг *Уралдаан, тэмцээн *Ганцаарчлан болон бүлгээр уулзах танхим *Олон нийтийн хөтөлбөрийн танхим *Англи хэлний клуб *Англи хэлээрх лекц *Кино үдэш, хэлэлцүүлэг *Тоглоомын хөтөлбөр *"Гэр бүлээрээ уншъя" хөтөлбөр *Номын санчдыг чадавхжуулах сургалт *Элекроникийн сургалт *3Ди принтерийн сургалт *Шинжлэх ухааны туршилтын хичээл *Дахин загварчлах сургалт ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос== {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20201129080951/http://www.pl.ub.gov.mn/ Албан ёсны сайт] [[Ангилал:Монголын номын сан]] 75lgmwowsqr4870ma5fhsde8hnxrqha 869812 869811 2026-09-16T04:24:09Z Chongkian 21163 869812 wikitext text/x-wiki [[File:Ulaanbaatar Public Library.jpg|thumb|Улаанбаатар хотын нийтийн төв номын сан]] '''[[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдоржийн]] нэрэмжит [[Улаанбаатар]] хотын Нийтийн төв номын сан''' нь нийслэлийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг [[нийтийн номын сан]] юм.<ref>{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/10844 |title=Archive copy |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423095624/https://www.legalinfo.mn/law/details/10844 |url-status=dead }}</ref> 1980 онд номын сангийн төвлөрүүлэлтийн системээр байгуулагдсан. Нийт 70 гаруй ажилтантай. Нийслэлийн алслагдсан дүүргийн болоод нийт иргэдэд нийгмийн гарал, яс үндэс, шашин шүтлэг, боловсрол, нас хүйс, арьсны өнгө харгалзахгүйгээр номын сан-ном зүйн үйлчилгээг хүргэдэг. == Түүх == *1980 Улаанбаатар хотын нийтийн төв номын сан [[Сүхбаатар дүүрэг|СБД]]-ийн 5-р хороололд байгуулагдсан. *1986 Орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч, Их зохиолч Дашдоржийн [[Дашдоржийн Нацагдорж|Нацагдоржийн]] нэрэмжит болсон. *Улаанбаатар хотын нийтийн номын сангууд төвлөрүүлэлтийн системд шилжиж Хотын төв номын сан нь 15 салбар номын сантай боллоо. *1988 Ховор хуучин ном судрын фонд байгуулав. *1991 СХД-ийн Өнөр хороололд шинэ салбар номын сан байгуулагдав. *1992 Зах зээлийн эдийн засгийн шилжилтийн хүнд үед жижиг салбар номын сангууд татан буугдаж, одоогийн тогтолцоонд шилжиж, 4 салбар номын сантай болов. Үүнд 1946 онд байгуулагдсан Монголын анхны нийтийн номын сан нь ЧД дэхь салбар номын сан болж, 1948 онд байгуулагдсан номын сан нь ХУД дэх салбар номын сан, 1968 онд байгуулагдсан номын сан нь БЗД дэх салбар номын сан болж, мөн СХД дэх салбар номын сан болж зохион байгуулагдсан. *1997 Олон Улсын номын сангийн холбоонд (IFLA) гишүүнээр элсэв. *Улаанбаатар хотын Хүүхдийн төв номын сангийн бүтэц зохион байгуулалтыг өөрчилж, Хотын төв номын санд хүүхдийн уншлагын танхимууд нээгдсэн. *1998 Австралийн олон улсын хөгжлийг дэмжих сан (AUSAID)-гийн санхүүжилтээр электрон каталог байгуулах анхны төсөл хэрэгжиж, Номын сангийн Alice программыг үйлчилгээндээ нэвтрүүлж эхэлсэн. Номын сангийн үйлчилгээнд баркодын системийг нэвтрүүлж, уншигчдад баркодон үнэмлэхийг олгож эхэлсэн. *1999 Canada IDRC болон Датаком ХХК-ийн дэмжлэгтэйгээр интернэтийн сүлжээнд холбогдов<ref>{{Cite web |url=http://www.pl.ub.gov.mn/%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8D%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D2%AF%D0%B9/ |title=Archive copy |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425113012/http://www.pl.ub.gov.mn/%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8D%D1%82-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D2%AF%D0%B9/ |url-status=dead }}</ref>. *1999 МННХ-ийн дэмжлэгтэйгээр Эрх зүйн мэдээллийн төвийг байгуулсан. *2004 Америкийн соёл мэдээллийн төвийг нээв. *2005 Харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж Ярьдаг номын төвийг байгуулсан. *2008 Хотын нийтийн төв номын сангийн үйлчилгээг чөлөөт сонголттой болгов. *2011 оноос номын сангийн бүртгэл, үйлчилгээний Windows суурьтай хуучин системийн өгөгдлийн санг интернэт суурьтай, юникод дэмждэг, онлайн системд MARC21 стандартыг баримтлан хөрвүүлснээр номын сангийн үйлчилгээний онлайн систем болох Коха программыг ашиглаж эхэлсэн. *2012 оноос АНУ-ын элчин сайдын яамны дэмжлэгтэйгээр “Хөтөлбөрийн танхим”-ыг ашиглалтад оруулав. **БСШУЯ-наас “Нүүдлийн номын сан” ажиллуулах зорилгоор 4 ширхэг [[УАЗ-450|УАЗ Пургон]] автомашиныг бэлэглэж, Нүүдлийн номын сан ажиллуулж эхлэв. *2016 оноос DUXBURY брайль хөрвүүлэгч программ хангамжийн системд монгол брайлийг суулгаж дууссан ба харааны бэрхшээлтэй хүмүүсийн NVDA (NonVisual Desktop Access) дэлгэц уншигч программд монгол брайль албан ёсоор нэвтэрч, монгол цахим брайлийг хэрэглээнд оруулсан. *2018 оны 3 дугаар сараас эхлэн сар бүр Д.Нацагдоржийн шагналт зохиолчидтой хийх “Уулзалт-өдөрлөг” зохион байгуулж эхэлсэн. *2019 онд Бүтээлч орон зай, инновац, туршилт, сургалтын танхимыг АНУ-ын ЭСЯ-ны хөрөнгө оруулалтаар байгуулж үйлчилгээг эхлүүлэв. *2020 онд номын сангийн үйлчилгээг автоматжуулахаар НЗДТГ-ын санхүүжилтээр [[RFID]] (радио давтамжит хүлээн авагч) системийг нэвтрүүлж эхлэв. ==Бүтэц бүрэлдэхүүн== Захиргаа, аж ахуйн тасаг, Маркетинг Инновацын тасаг, Ном бүрдүүлэлт, тусгай үйлчилгээний тасаг, Олон нийтэд үйлчлэх тасаг, Баянзүрх дүүрэг дэх салбар номын сан, Сонгинохайрхан дүүрэг дэх салбар номын сан, Хан-уул дүүрэг дэх салбар номын сан, Чингэлтэй дүүрэг дэх салбар номын сангуудтай. ===Салбар номын сангууд=== *[[Чингэлтэй]] дүүрэг дэх [[Максим Горький|М.Горькийн]] нэрэмжит номын сан нь анх 1946 онд байгуулагдаж, 3,000 номтой байсан бол өнөөдөр 50,000 номтой, хоёр уншлагын танхимтай, нийслэлийн ууган нийтийн номын сан юм. *[[Баянзүрх]] дүүрэг дэх салбар номын сан нь 1968 онд байгуулагдсан. Дүүргийн хүн амын номын сан, ном зүйн болон мэдээллийн хэрэгцээг хангах ажлын хүрээнд нэг ээлжиндээ 100 суудалтай нийтийн уншлагын болон хүүхдийн уншлагын танхимаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. *[[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан]] дүүрэг дэх салбар номын сан нь 1991 онд байгуулагдсан. Нэг ээлжиндээ 100 хүнд үйлчлэх хүүхдийн ба нийтийн уншлагын 2 танхимтай СХД, БГД-ийн хүн амд номын сангийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 35,000 орчим номын фондтой. *[[Хан-Уул]] дүүрэг дэх салбар номын сангийн суурь 1948 онд Сүхбаатарын нэрэмжит клубийн дэргэд 100 гаруй боть номтой байгуулагдсан. 1974 онд ЗХУ-ын техник-эдийн засгийн тусламжтайгаар 19-р хорооллын Жаргалант үйлчилгээний төвд номын сангийн зориулалттай байранд орж одоог хүртэл үйл ажилллагаа явуулж байна. ==Сан хөмрөг== 2009 онд Улаанбаатар хотын төв номын сан нь нэгдсэн камерын хяналт, дохиоллын системд суурилсан чөлөөт сонголттой үйлчилгээнд шилжиж 70000 боть ном, тогтмол хэвлэлтэй, 300 суудалтай танхимуудыг зохион байгуулсан. Энэ үйлчилгээнд шилжсэнээр чөлөөт сонголтод тохирсон байдлаар сан хөмрөгөө хэсэгчлэн зохион байгуулжээ. Номын сангийн сан хөмрөгийг судар бичиг, монгол хэл дээрх бүх шинжлэх ухааны ном зохиол, орос, англи болон бусад хэлээр хэвлэгдсэн зохиол бүтээл, судалгааны материал, аудио материалууд бүрдүүлнэ. Сан хөмрөгийн баяжилтыг шинэлэг байдлаар өөрчлөн хэрэгжүүлж 2019 оноос Нийслэлийн худалдан авах ажиллагааны газраас тендер шалгаруулалт зарлан сүүлийн үеийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн саналын дагуу номыг бүрдүүлэн авч байна. Номын сан нь тусгайлсан лавлагааны фондтой ба мэдээллийн хэвлэмэл болон электрон төрөл бүрийн эх сурвалжуудыг ашиглан уншигч, үйлчлүүлэгчдэд амаар, бичгээр, утсаар, мэйл, чат, веб, видео уулзалт зэргээр мэдээлэл лавлагааг хүргэдэг. Уншлагын А танхимд байгалийн шинжлэх ухаан, эрүүлийг хамгаалах, анагаах ухаан, хэл бичиг, утга зохиол, уран зохиол, урлаг, шашин, гүн ухаан, сэтгэл судлалын 37000 орчим монгол, гадаад хэлээрх номтой. Уншлагын Б танхим буюу нийгмийн шинжлэх ухааны танхимд техникийн шинжлэх ухаан, ХАА ба ойн аж ахуйн шинжлэх, нийгмийн шинжлэх ухаан, түүх, эдийн засаг улс төр, төр эрх хууль цааз, цэргийн шинжлэх ухаан, соёл, шинжлэх ухаан, гэгээрэл, боловсролын 33000 номын фондтой. Хүүхдэд зориулсан болон гэр бүлийн уншлагын танхим нь 30 суудалтай, монгол, англи, орос, япон хэлээрх уран зохиол болон бусад төрлийн 8000 орчим номын сан хөмрөгтэй. Хүүхдэд зориулсан чанга уншлага, өдөрлөг, сургалт зэрэг арга хэмжээг тогтмол зохион байгуулдаг. Америкийн соёл мэдээллийн төвийн уншлагын танхим нь англи хэлээр 2500 орчим сүүлийн үеийн ном зохиолоос гадна олон улсын шалгалтад бэлтгэгчдэд зориулсан ном, СД материалаар бүрдүүлэлт хийсэн. Мөн цахим ном уншигч [[киндл]] төхөөрөмжийг гэрээр олгож үйлчилдэг. ==Олон нийтийн ажлууд== Нийтийн номын сангийн үндсэн үүрэг бол нийгмийн бүх гишүүдэд үйлчлэх бөгөөд номын сан, ном зүйн үйлчилгээ үзүүлээд зогсохгүй олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, сурч боловсрох насан туршийн хэрэгцээг хангах бүхий л үйл ажиллагааг зохион байгуулдаг.<ref>https://www.legalinfo.mn/</ref> Улаанбаатар хотын төв номын сан хөгжлийнхөө явцад ном хэвлэлийн сан хөмрөгийг олон нийтэд сурталчлах, олон нийтийг үйл ажиллагаандаа татан оролцуулах, уншигчдын эрэлт хүсэлтэд нийцсэн, нийгмийн идэвхийг нэмэгдүүлэх зорилгоор хөтөлбөр, соёл олон нийтийн ажлыг төрөл бүрийн арга, хэлбэрээр сурталчлан таниулсаар ирсэн. *Зохиолч-уншигчийн уулзалт *Шинэ номын нээлт, хэлэлцүүлэг *Номын баяр *Номоо солилцох, хандивлах өдөрлөг *Уралдаан, тэмцээн *Ганцаарчлан болон бүлгээр уулзах танхим *Олон нийтийн хөтөлбөрийн танхим *Англи хэлний клуб *Англи хэлээрх лекц *Кино үдэш, хэлэлцүүлэг *Тоглоомын хөтөлбөр *"Гэр бүлээрээ уншъя" хөтөлбөр *Номын санчдыг чадавхжуулах сургалт *Элекроникийн сургалт *3Ди принтерийн сургалт *Шинжлэх ухааны туршилтын хичээл *Дахин загварчлах сургалт ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос== {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20201129080951/http://www.pl.ub.gov.mn/ Албан ёсны сайт] [[Ангилал:Монголын номын сан]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] 65wsyw43cdqzf9rbtziyq0kkdqwz21l 14 128885 869816 804907 2026-09-16T04:29:14Z Chongkian 21163 869816 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол суурингаар]] [[Ангилал:Ази суурингаар]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймаг| ]] ketod1f9d44p4aa9mjqr94jbbc7i3kn 14 129016 869854 804430 2026-09-16T09:50:50Z Chongkian 21163 869854 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол суурингаар]] [[Ангилал:Ази суурингаар]] [[Ангилал:Хэнтий аймаг| ]] nmj16umc62z4zd4q0eui84oh9o8vek5 14 129020 869821 804450 2026-09-16T04:32:28Z Chongkian 21163 869821 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол суурингаар]] [[Ангилал:Ази суурингаар]] [[Ангилал:Хэнтий аймаг| ]] nmj16umc62z4zd4q0eui84oh9o8vek5 0 130773 869840 846978 2026-09-16T08:03:48Z ~2026-50079-92 107509 869840 wikitext text/x-wiki '''Даваасүрэнгийн Ган-Очир''' (Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сум, Хөөврийн нуур хэмээх газар 1975 онд төрж, Чулуунхороот сум, Эрээнцав нутагт өсөж өндийсөн) - Д.Нацагдоржийн болон Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт яруу найрагч, сэтгүүлч [[Файл:Даваасүрэнгийн Ган-Очир.jpg|thumb|433x433px|border|left]] == Товч намтар == Чойбалсан хотын Ерөнхий боловсролын 1-р 10 жилийн сургууль, мэргэшсэн эрдмийн сургууль МУИС-ын сэтгүүл зүйн ангийг “Тогтмол хэвлэлийн сэтгүүлч” мэргэжлээр төгссөн. * Монголын Сэтгүүлчдийн Холбооны гишүүн-2006 он * Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн гишүүн-2001 он == Яруу найраг, шүлгийн түүврийн жагсаалт: == * 2002 он Зүүдний зураг * 2006 он Цаг хугацааг нэрэхүй- /Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагнал/ * 2008 он Бие галбирлаг сарны доор... * 2009 он Сүүлчийнх гэж дурласаар байтал... /МЗЭ-ийн шагнал/ * 2010 он Миний ирсний учир-/Олон улсын ”Алтаргана” наадмын дэд байр/ * 2012 он Урин * 2013 он Үүлсийн галбир * 2015, 2016 он Бясалгагч шүүдэр /Уншигчдын хүсэлтээр дахин хэвлэсэн/ * 2017 он Сэтгэлийн реализм /Интерномын 04 сарын шилдэг борлуулалттай номын эхний аравт 7 хоног байршиж байсан/ * 2022 он Сэтгэлийн чанар * 2023, 2025 он Оддын ай...(Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал хүртсэн) * 2026 он Сэтгэлийн урсгал, Оддын ай...(Уншигчдын хүсэлтээр дахин засварлаж хэвлүүлсэн) == Үргэлжилсэн үгийн төрөлд хэвлүүлсэн ном бүтээл: == * Есенин Монголд- 2012 он /Орчуулгын эмхэтгэл, цоморлиг/ * Бодролын цонх- 2013 он /Дурсамж, хөрөг, аян замын тэмдэглэл/ * Яруусахуйн зүг-2016 он, 2018 он /Хөрөг, дурсамж, шүүмж, нийтлэл/ * Бодролын зүг- 2018 он, 2019 он /Тэмдэглэл, сэтгэгдэл, бодрол, эсээ/ * Сэтгэлийн зүг- 2022 он /Сэтгэгдэл, эсээ, нийтлэл, бодрол, ойллого/ * Туг Чингисийн сүмийн түүхийг тодруулахуй-2025 /Түүхэн судалгааны бүтээл/ == Уран бүтээлийн тайлан тоглолт: == * 2001 оны 08 сар - МЗХ-ны санаачлагаар “Урлагийн тэнгэртэй залуу нас” нэртэй тоглолтыг Монгол бөхийн өргөөнд * 2007 оны 03 сар - Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод “Ээжийгээ баярлуулж яваарай” тайлан тоглолт  /Бөхийн өргөө/ * 2010 оны 04 сар - Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод “Би энд төрсөн юм” уран бүтээлийн тайлан тоглолт /Бөхийн өргөө/ * 2022 оны 03 сар - Дорнод аймгийн Хөгжимт Драмын театрт “Дорнод нутаг мину” уран бүтээлийн тайлан тоглолт * 2023 оны 02 сар - Бие даасан “Сэтгэлийн чанар” яруу найргийн уншлага Улаанбаатар хотын Баянгол дүүрэгт байрлах “Тайж палас”-т тус тус зохион байгуулсан == Уран бүтээлээрээ гадаадын шагнал хүртсэн нь: == * 1995 онд Казакстан улсад зохион байгуулсан “Азиа-Даусия” наадамд Никитон хамтлагийн дуулсан “Цамцаа тайл” дуу Гран-При шагнал хүртсэн. /Дууны шүлгийг Д.Ган-Очир, аяыг Б.Батчулуун зохиожээ/ * 2002 онд Япон улсад зохион байгуулсан Азийн хүүхдийн дууны наадам, тухайн үедээ хөгжим бүжгийн коллежийн сурагч байсан Г.Солонго оролцож, тусгай байр эзэлжээ. Тэрээр Д.Ган-Очирын шүлэг, Н.Халиуны ая “Санан зүүдлэх нутаг” дуугаар амжилттай оролцсон юм. * 2005 оны 12.01-нд Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас ДОХ-ын эсрэг аянд нэгдэхийн уриалсан “Бидний чин хүслэн” дууны уран бүтээлийг яруу найрагч Д.Ган-Очир, “Титэм” хамтлагийн ахлагч, продюсер Л.Тайванбаттай хамтран зохиож оролцож, “Хүндэт өргөмжлөл”-өөр шагнагдаж байв. [[Файл:Davaasuren.jpg|border|center|frameless|743x743px]] == Мэргэжлийн, урлагийн байгууллагуудын шагнал хүртсэн байдал: == * 2006.01.08-нд залуу уран бүтээлчид олгодог Г. Сэр-Одын нэрэмжит шагнал * 2007 оны 12.25-нд МЗЭ-ээс шилдэг уран бүтээлийн “Алтан-Өд” шагналыг "дууны яруу найргийн төрөл"-д * 2011 оны 01.07-нд “Сүүлчийнх гэж дурласаар байтал...” номоороо Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012, 2014 онд Оюуны өмчийг хамгаалах хамтын удирдлагын олон улсын байгуулага болох MOSCAP-ын оны шилдэг уран бүтээлийн шагнал хүртсэн * 2019 онд Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбооны тэргүүн дээд шагнал “Цагаан лавай” цол, тэмдгээр шагнагдсан * 2025 он "Оддын ай..." яруу найргийн түүвэр номоороо Д. Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал * 2025 он "Туг Чингисийн сүмийн түүхийг тодруулахуй" номоороо Ц. Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит "Оюуны ундарга" шагнал == Төр засгийн шагнал хүртсэн нь: == 2001 оны 08-р сарын 26-нд Тэргүүний залуу алтан медаль /МЗХ/ 2006 оны 03-р сарын 06-нд Хөдөлмөрийн алдар медаль /МЗХ/ 2007 оны 03-р сард Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний Ажилтан цол тэмдэг 2009 оны 01.08-нд Алтан Гадас одон 2013 оны 02-р сар Хэвлэл Мэдээллийн Тэргүүний Ажилтан цол тэмдэг 2021 оны 01.08-нд Хөдөлмөрийн Гавъяаны улаан тугийн одон == Холбоосууд == Facebook: https://www.facebook.com/davaasuren.ganochir Website: http://www.ganochir.mn{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Ган-Очир, Даваасүрэнгийн }} [[Ангилал:Цагаан-Овоогийн хүн]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:21-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] mpqetzpjckmuy93xetncgxxnfdlq0aa 0 132722 869796 772987 2026-09-16T03:55:08Z Chongkian 21163 869796 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бэтүб хийд'''- Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод орших Бурханы шашны хийд. Бурхан багшийн Арван зургаан Найдан бурхадын нэг Бакулагийн 19 дэх хойд дүр [[Бакула Ринбүүчий]] [[1999 он|1999 онд]] үүсгэн байгуулжээ. Хийдийн барилга нь цэвэр түвд хэлбэр загвараар баригдсан байна. Бакула Ринбүүчий 1989 оноос [[Энэтхэг]] улсаас Монголд суух Элчин сайдаар томилогдон 2001 он хүртэл олон жил ажиллажээ. Монгол Улсад 1990 оноос шашин соёлоо чөлөөтэй шүтэх болсноор Бакула Ринбүүчий Монгол оронд сүм хийд сэргээх, шинээр барьж байгуулах ажилд тусалж, шашны сургууль байгуулж, Монгол, Энэтхэг хоёр улсын харилцааг "оюуны түнш" хэмээх шинэ шатанд гарган хөгжүүлжээ. Өнөөгийн байдлаар 40 гаруй лам хувраг шавилан сууж, дэргэдэх шашны сургуульд мөн адил тооны шавь суралцагч байдаг. Тус сургуульд ерөнхий боловсролын 6 дугаар анги төгссөн, бурханы номыг хичээнгүйлэн суралцах хүүхдүүдийг авч суралцуулдаг байна. 2017 оны 7-р сарын 19-ний өдөр 20 дахь дүрийн Ринбүүчий манай улсад айлчилж ирсэн байна. Энэ үеэр түүнийг арслан ширээнд залах ёслол Бэтүб хийдэд болсон юм. Түүнд хүндэтгэл үзүүлж “Их майдар” төслөөс "Босоо майдар” бурхныг өргөн барьсан юм. Ёслолын үйл ажиллагаанд сүсэгтэн олон өргөнөөр оролцсон юм. Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц|Д.Чойжамц]], бурханч лам Г.Пүрэвбат, Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], Батлан хамгаалахын сайд Б.Бат-Эрдэнэ нар оролцсон байна. 2023 онд тус сүмэд их засвар хийсэн. == Хийдийн орчин == Баруун дамнуурчны өргөн чөлөөний урд өвс, түлээний зах, түүний урдхан талд нүүрсний зах байжээ. Нүүрсний захын зүүхэн талд элдүүрчин, мужаан, төмрийн дархчуулын хэсэг байжээ. 1910 оны 3 дугаар сарын 16-нд мужааны пүүсийн орчим монгол, хятадын хооронд том зодоон болсон түүхтэй. Энэ зодоонд жирийн харчуудаас гадна Гандан, Зүүн хүрээний лам нар оролцжээ. Зодооныг зогсоохоор Манж амбан Сандо жууз тэрэг хөлөглөн хүрч очсон боловч лам нарын нүүлгэсэн чулуунд сүйх тэргээ хэмхлүүлэн амь наана там цаана гэгч болон зугтсан хэмээн Богдын Донир агсан Жамбал өгүүлжээ. Хятадын “Шинэ Бээжин” пүүс Маймаа хотоос хятадын театр “ши янгууны газар”-ыг нүүлгэн авчирч энд барьснаар түлээн зах нүүжээ. Ши янгууны газар нь 1960-аад он хүртэл хотын олон хөлийн газрын нэг байв. 1960-аад онд Ши янгууны газрыг өөрчлөн одоогийн Тээврийн товчооны зүүнтээ байсан хотын барааны захыг энд шилжүүлэн буулгасан ажээ. Төд удалгүй барааны захыг нүүлгэн буурин дээр нь Бэтүб хийдийг байгуулжээ. 0toxo52yz863tmkk1oka6rtbvcbq0b7 869797 869796 2026-09-16T03:55:33Z Chongkian 21163 869797 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бэтүб хийд'''- Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод орших Бурханы шашны хийд. Бурхан багшийн Арван зургаан Найдан бурхадын нэг Бакулагийн 19 дэх хойд дүр [[Бакула Ринбүүчий]] [[1999 он|1999 онд]] үүсгэн байгуулжээ. Хийдийн барилга нь цэвэр түвд хэлбэр загвараар баригдсан байна. Бакула Ринбүүчий 1989 оноос [[Энэтхэг]] улсаас Монголд суух Элчин сайдаар томилогдон 2001 он хүртэл олон жил ажиллажээ. Монгол Улсад 1990 оноос шашин соёлоо чөлөөтэй шүтэх болсноор Бакула Ринбүүчий Монгол оронд сүм хийд сэргээх, шинээр барьж байгуулах ажилд тусалж, шашны сургууль байгуулж, Монгол, Энэтхэг хоёр улсын харилцааг "оюуны түнш" хэмээх шинэ шатанд гарган хөгжүүлжээ. Өнөөгийн байдлаар 40 гаруй лам хувраг шавилан сууж, дэргэдэх шашны сургуульд мөн адил тооны шавь суралцагч байдаг. Тус сургуульд ерөнхий боловсролын 6 дугаар анги төгссөн, бурханы номыг хичээнгүйлэн суралцах хүүхдүүдийг авч суралцуулдаг байна. 2017 оны 7-р сарын 19-ний өдөр 20 дахь дүрийн Ринбүүчий манай улсад айлчилж ирсэн байна. Энэ үеэр түүнийг арслан ширээнд залах ёслол Бэтүб хийдэд болсон юм. Түүнд хүндэтгэл үзүүлж “Их майдар” төслөөс "Босоо майдар” бурхныг өргөн барьсан юм. Ёслолын үйл ажиллагаанд сүсэгтэн олон өргөнөөр оролцсон юм. Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц|Д.Чойжамц]], бурханч лам Г.Пүрэвбат, Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], Батлан хамгаалахын сайд Б.Бат-Эрдэнэ нар оролцсон байна. 2023 онд тус сүмэд их засвар хийсэн. == Хийдийн орчин == Баруун дамнуурчны өргөн чөлөөний урд өвс, түлээний зах, түүний урдхан талд нүүрсний зах байжээ. Нүүрсний захын зүүхэн талд элдүүрчин, мужаан, төмрийн дархчуулын хэсэг байжээ. 1910 оны 3 дугаар сарын 16-нд мужааны пүүсийн орчим монгол, хятадын хооронд том зодоон болсон түүхтэй. Энэ зодоонд жирийн харчуудаас гадна Гандан, Зүүн хүрээний лам нар оролцжээ. Зодооныг зогсоохоор Манж амбан Сандо жууз тэрэг хөлөглөн хүрч очсон боловч лам нарын нүүлгэсэн чулуунд сүйх тэргээ хэмхлүүлэн амь наана там цаана гэгч болон зугтсан хэмээн Богдын Донир агсан Жамбал өгүүлжээ. Хятадын “Шинэ Бээжин” пүүс Маймаа хотоос хятадын театр “ши янгууны газар”-ыг нүүлгэн авчирч энд барьснаар түлээн зах нүүжээ. Ши янгууны газар нь 1960-аад он хүртэл хотын олон хөлийн газрын нэг байв. 1960-аад онд Ши янгууны газрыг өөрчлөн одоогийн Тээврийн товчооны зүүнтээ байсан хотын барааны захыг энд шилжүүлэн буулгасан ажээ. Төд удалгүй барааны захыг нүүлгэн буурин дээр нь Бэтүб хийдийг байгуулжээ. [[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]] 1r5qwglytrijis6tlohlhswxzrfpcyv 869798 869797 2026-09-16T03:55:41Z Chongkian 21163 869798 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бэтүб хийд'''- Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод орших Бурханы шашны хийд. Бурхан багшийн Арван зургаан Найдан бурхадын нэг Бакулагийн 19 дэх хойд дүр [[Бакула Ринбүүчий]] [[1999 он|1999 онд]] үүсгэн байгуулжээ. Хийдийн барилга нь цэвэр түвд хэлбэр загвараар баригдсан байна. Бакула Ринбүүчий 1989 оноос [[Энэтхэг]] улсаас Монголд суух Элчин сайдаар томилогдон 2001 он хүртэл олон жил ажиллажээ. Монгол Улсад 1990 оноос шашин соёлоо чөлөөтэй шүтэх болсноор Бакула Ринбүүчий Монгол оронд сүм хийд сэргээх, шинээр барьж байгуулах ажилд тусалж, шашны сургууль байгуулж, Монгол, Энэтхэг хоёр улсын харилцааг "оюуны түнш" хэмээх шинэ шатанд гарган хөгжүүлжээ. Өнөөгийн байдлаар 40 гаруй лам хувраг шавилан сууж, дэргэдэх шашны сургуульд мөн адил тооны шавь суралцагч байдаг. Тус сургуульд ерөнхий боловсролын 6 дугаар анги төгссөн, бурханы номыг хичээнгүйлэн суралцах хүүхдүүдийг авч суралцуулдаг байна. 2017 оны 7-р сарын 19-ний өдөр 20 дахь дүрийн Ринбүүчий манай улсад айлчилж ирсэн байна. Энэ үеэр түүнийг арслан ширээнд залах ёслол Бэтүб хийдэд болсон юм. Түүнд хүндэтгэл үзүүлж “Их майдар” төслөөс "Босоо майдар” бурхныг өргөн барьсан юм. Ёслолын үйл ажиллагаанд сүсэгтэн олон өргөнөөр оролцсон юм. Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц|Д.Чойжамц]], бурханч лам Г.Пүрэвбат, Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], Батлан хамгаалахын сайд Б.Бат-Эрдэнэ нар оролцсон байна. 2023 онд тус сүмэд их засвар хийсэн. == Хийдийн орчин == Баруун дамнуурчны өргөн чөлөөний урд өвс, түлээний зах, түүний урдхан талд нүүрсний зах байжээ. Нүүрсний захын зүүхэн талд элдүүрчин, мужаан, төмрийн дархчуулын хэсэг байжээ. 1910 оны 3 дугаар сарын 16-нд мужааны пүүсийн орчим монгол, хятадын хооронд том зодоон болсон түүхтэй. Энэ зодоонд жирийн харчуудаас гадна Гандан, Зүүн хүрээний лам нар оролцжээ. Зодооныг зогсоохоор Манж амбан Сандо жууз тэрэг хөлөглөн хүрч очсон боловч лам нарын нүүлгэсэн чулуунд сүйх тэргээ хэмхлүүлэн амь наана там цаана гэгч болон зугтсан хэмээн Богдын Донир агсан Жамбал өгүүлжээ. Хятадын “Шинэ Бээжин” пүүс Маймаа хотоос хятадын театр “ши янгууны газар”-ыг нүүлгэн авчирч энд барьснаар түлээн зах нүүжээ. Ши янгууны газар нь 1960-аад он хүртэл хотын олон хөлийн газрын нэг байв. 1960-аад онд Ши янгууны газрыг өөрчлөн одоогийн Тээврийн товчооны зүүнтээ байсан хотын барааны захыг энд шилжүүлэн буулгасан ажээ. Төд удалгүй барааны захыг нүүлгэн буурин дээр нь Бэтүб хийдийг байгуулжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]] po4js9pct9uwk4tnupyq7kaq2gshjij 869799 869798 2026-09-16T04:08:21Z Chongkian 21163 869799 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бэтүб хийд'''- Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод орших Бурханы шашны хийд. Бурхан багшийн Арван зургаан Найдан бурхадын нэг Бакулагийн 19 дэх хойд дүр [[Бакула Ринбүүчий]] [[1999 он|1999 онд]] үүсгэн байгуулжээ. Хийдийн барилга нь цэвэр түвд хэлбэр загвараар баригдсан байна. Бакула Ринбүүчий 1989 оноос [[Энэтхэг]] улсаас Монголд суух Элчин сайдаар томилогдон 2001 он хүртэл олон жил ажиллажээ. Монгол Улсад 1990 оноос шашин соёлоо чөлөөтэй шүтэх болсноор Бакула Ринбүүчий Монгол оронд сүм хийд сэргээх, шинээр барьж байгуулах ажилд тусалж, шашны сургууль байгуулж, Монгол, Энэтхэг хоёр улсын харилцааг "оюуны түнш" хэмээх шинэ шатанд гарган хөгжүүлжээ. Өнөөгийн байдлаар 40 гаруй лам хувраг шавилан сууж, дэргэдэх шашны сургуульд мөн адил тооны шавь суралцагч байдаг. Тус сургуульд ерөнхий боловсролын 6 дугаар анги төгссөн, бурханы номыг хичээнгүйлэн суралцах хүүхдүүдийг авч суралцуулдаг байна. 2017 оны 7-р сарын 19-ний өдөр 20 дахь дүрийн Ринбүүчий манай улсад айлчилж ирсэн байна. Энэ үеэр түүнийг арслан ширээнд залах ёслол Бэтүб хийдэд болсон юм. Түүнд хүндэтгэл үзүүлж “Их майдар” төслөөс "Босоо майдар” бурхныг өргөн барьсан юм. Ёслолын үйл ажиллагаанд сүсэгтэн олон өргөнөөр оролцсон юм. Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц|Д.Чойжамц]], бурханч лам Г.Пүрэвбат, Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], Батлан хамгаалахын сайд Б.Бат-Эрдэнэ нар оролцсон байна. 2023 онд тус сүмэд их засвар хийсэн. == Хийдийн орчин == Баруун дамнуурчны өргөн чөлөөний урд өвс, түлээний зах, түүний урдхан талд нүүрсний зах байжээ. Нүүрсний захын зүүхэн талд элдүүрчин, мужаан, төмрийн дархчуулын хэсэг байжээ. 1910 оны 3 дугаар сарын 16-нд мужааны пүүсийн орчим монгол, хятадын хооронд том зодоон болсон түүхтэй. Энэ зодоонд жирийн харчуудаас гадна Гандан, Зүүн хүрээний лам нар оролцжээ. Зодооныг зогсоохоор Манж амбан Сандо жууз тэрэг хөлөглөн хүрч очсон боловч лам нарын нүүлгэсэн чулуунд сүйх тэргээ хэмхлүүлэн амь наана там цаана гэгч болон зугтсан хэмээн Богдын Донир агсан Жамбал өгүүлжээ. Хятадын “Шинэ Бээжин” пүүс Маймаа хотоос хятадын театр “ши янгууны газар”-ыг нүүлгэн авчирч энд барьснаар түлээн зах нүүжээ. Ши янгууны газар нь 1960-аад он хүртэл хотын олон хөлийн газрын нэг байв. 1960-аад онд Ши янгууны газрыг өөрчлөн одоогийн Тээврийн товчооны зүүнтээ байсан хотын барааны захыг энд шилжүүлэн буулгасан ажээ. Төд удалгүй барааны захыг нүүлгэн буурин дээр нь Бэтүб хийдийг байгуулжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]] [[Ангилал:Монголын хийд]] p2hjreawg6duseunbn7n2mqzx4fou2r 869842 869799 2026-09-16T08:12:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 869842 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Бэтүб хийд'''- Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод орших Бурханы шашны хийд. Бурхан багшийн Арван зургаан Найдан бурхадын нэг Бакулагийн 19 дэх хойд дүр [[Бакула Ринбүүчий]] [[1999 он|1999 онд]] үүсгэн байгуулжээ. Хийдийн барилга нь цэвэр төвөд хэлбэр загвараар баригдсан байна. Бакула Ринбүүчий 1989 оноос [[Энэтхэг]] улсаас Монголд суух [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] томилогдон 2001 он хүртэл олон жил ажиллажээ. Монгол Улсад 1990 оноос шашин соёлоо чөлөөтэй шүтэх болсноор Бакула Ринбүүчий Монгол оронд сүм хийд сэргээх, шинээр барьж байгуулах ажилд тусалж, шашны сургууль байгуулж, [[Монгол-Энэтхэгийн харилцаа|Монгол, Энэтхэг хоёр улсын харилцааг]] "оюуны түнш" хэмээх шинэ шатанд гарган хөгжүүлжээ. Өнөөгийн байдлаар 40 гаруй лам хувраг шавилан сууж, дэргэдэх шашны сургуульд мөн адил тооны шавь суралцагч байдаг. Тус сургуульд ерөнхий боловсролын 6 дугаар анги төгссөн, бурханы номыг хичээнгүйлэн суралцах хүүхдүүдийг авч суралцуулдаг байна. 2017 оны 7-р сарын 19-ний өдөр 20 дахь дүрийн Ринбүүчий манай улсад айлчилж ирсэн байна. Энэ үеэр түүнийг арслан ширээнд залах ёслол Бэтүб хийдэд болсон юм. Түүнд хүндэтгэл үзүүлж “Их майдар” төслөөс "Босоо майдар” бурхныг өргөн барьсан юм. Ёслолын үйл ажиллагаанд сүсэгтэн олон өргөнөөр оролцсон юм. Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба лам [[Дэмбэрэлийн Чойжамц|Д.Чойжамц]], бурханч лам [[Ганхүүгийн Пүрэвбат|Г.Пүрэвбат]], Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч, МАХН-ын дарга [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], Батлан хамгаалахын сайд Б.Бат-Эрдэнэ нар оролцсон байна. 2023 онд тус сүмэд их засвар хийсэн. == Хийдийн орчин == Баруун дамнуурчны өргөн чөлөөний урд өвс, түлээний зах, түүний урдхан талд нүүрсний зах байжээ. Нүүрсний захын зүүхэн талд элдүүрчин, мужаан, төмрийн дархчуулын хэсэг байжээ. 1910 оны 3 дугаар сарын 16-нд мужааны пүүсийн орчим монгол, хятадын хооронд том зодоон болсон түүхтэй. Энэ зодоонд жирийн харчуудаас гадна Гандан, Зүүн хүрээний лам нар оролцжээ. Зодооныг зогсоохоор Манж амбан Сандо жууз тэрэг хөлөглөн хүрч очсон боловч лам нарын нүүлгэсэн чулуунд сүйх тэргээ хэмхлүүлэн амь наана там цаана гэгч болон зугтсан хэмээн Богдын Донир агсан Жамбал өгүүлжээ. Хятадын “Шинэ Бээжин” пүүс Маймаа хотоос хятадын театр “ши янгууны газар”-ыг нүүлгэн авчирч энд барьснаар түлээн зах нүүжээ. Ши янгууны газар нь 1960-аад он хүртэл хотын олон хөлийн газрын нэг байв. 1960-аад онд Ши янгууны газрыг өөрчлөн одоогийн Тээврийн товчооны зүүнтээ байсан хотын барааны захыг энд шилжүүлэн буулгасан ажээ. Төд удалгүй барааны захыг нүүлгэн буурин дээр нь Бэтүб хийдийг байгуулжээ. {{commonscat}} [[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]] [[Ангилал:Монголын хийд]] hqsqoop0msi24mzlzn6hs96yb60fnf6 0 143595 869851 844844 2026-09-16T08:57:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 869851 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|2027|2020-д он|21-р зуун}} '''2027 он''' ([[Ром тоо|'''MMXХVII''']]) буюу '''Хоёр мянга хорин долоон он''' нь [[Пүрэв гараг|Пүрэв гарагаар]] эхэлсэн ердийн жил юм. Монгол Билгийн тооллын 17-р жарны 41 он буюу '''Гал хонь жил'''. [[Григорийн тоолол]] буюу [[Нийтийн тоолол]] ёсоор [[Манай эрин]]ий 2027 дахь он бөгөөд [[3 дахь мянган]] болон [[21-р зуун|21-р зууны]] 27 дахь он болно. == Урьдчилан таамагласан болон төлөвлөсөн үйл явдлууд == 1-р сарын 1 – 1956 онд нас барсан зохиолчдын ном, кино болон бусад бүтээлүүд Их Британи, Европын Холбоо болон бусад зарим улс оронд нийтийн хүртээл болно; 1931 онд хэвлэгдсэн бүтээлүүд АНУ-д нийтийн хүртээл болно. 2-р сарын 18 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол 2027 оны Германы ерөнхийлөгчийн сонгууль энэ өдрөөс хойшгүй болно. 3-р сарын 7 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Эстонийн дараагийн парламентын сонгууль болно. 4-р сарын 18 – 2027 оны Финландын парламентын сонгууль болно гэж товлосон. 4-р сарын 18 – 2027 оны Францын ерөнхийлөгчийн сонгууль болно гэж таамаглаж байна. 5-р сар – 2027 оны Евровижн дууны тэмцээн товлогдсон; байршлыг өмнөх жилийн ялагч тодорхойлдог. 5-р сарын 15 – 8-р сарын 15-ны хооронд "Экспо 2027" нь Сербийн [[Белград]] хотод болно. 6-р сар – Туркийн Истанбул хотод 2027 оны Европын наадмыг зохион байгуулна. 6-р сарын 24-7-р сарын 25-ны хооронд 2027 оны ФИФА-гийн эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Бразилд болно. 6-р сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ээлжит сонгууль болно. 6-р сарын 28 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Тайландын дараагийн ерөнхий сонгууль явагдана. 7-р сарын 16-8-р сарын 1 – Перу улсын [[Лима]] хотод 2027 оны Пан Америкийн наадмыг зохион байгуулна. 7-р сарын 25 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Грекийн дараагийн парламентын сонгууль явагдана. 8-р сарын 22 – Хэрэв эрт эхлүүлэхгүй бол Испанийн дараагийн ерөнхий сонгууль явагдана. 8-р сарын 27-ноос 9-р сарын 12 – 2027 оны [[Олон улсын сагсан бөмбөгийн холбоо|ФИБА]]-гийн сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн [[Катар|Катарт]] болно. 10-р сарын 1-11-р сарын 13 – 2027 оны регбийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Австралид болно. 11-р сарын 11 – Польшийн ээлжит парламентын сонгууль явагдана. 12-р сарын 22 – Италийн дараагийн ерөнхий сонгууль энэ өдрөөс хойшгүй явагдана. 12-р сарын 31 - Сербийн ээлжит парламентын сонгууль явагдана. [[Ангилал:2027 он| ]] 7vbesj0umutjlen2uk6t0pe1vyddi36 0 146978 869788 868505 2026-09-15T19:53:59Z Ganaahuu 27277 Оролцоо 869788 wikitext text/x-wiki '''Амьдрал баяжуулагч номын клуб''' нь [[2025 он|2025]] оны [[8 сарын 12]]-ны өдөр үүсгэн байгуулагдсан цахимаар уншигч номын клуб юм. Ашгийн бус номын [[соёл]]<nowiki/>ыг түгээх, хувь хүний оюуны хөгжлийг дэмжсэн [[ном]] уншлага, номын [[хэлэлцүүлэг]] хийдэг. '''Уриа''': [[Тархи]]<nowiki/>ны түгжээгээ мулталъя! '''Зорилго''': [[Ном]] унших соёлыг түгээж, хамтдаа хөгжье! Хувь хүний өөрөө өөрийгөө амьдралын бүхий л талбарт буюу бие болон [[Сэтгэл судлал|сэтгэл]]<nowiki/>ийн эрүүл мэндээ ойлгох сайжруулах, санхүүгийн сэтгэлгээгээ өөрчилж амжилт гаргахад хөтөлсөн, хөгжиж өөрчлөн сайжруулахад чиглэсэн ном сонгон уншдаг. == Түүхэн тойм == Р.Дарханцэцэг, М.Ариунгэрэл, Р.Ган-Од, Б.Энхнаран нарын бүсгүйчүүд хамтдаа [[2025 он|2025]] оны [[8 сарын 12]]-ны өдөр "Амьдрал баяжуулагч" номын клубээ нээж [[санхүү]]<nowiki/>гийн чиглэлийн ном уншиж, хэлэлцэж эхэлсэн байна. 2026 оны 1 сарын 26-ны өдөр "XXI зууны бизнес" ном уншиж эхлэхэд М.Ганхүү гишүүн нэмэгдэж оржээ. == Уншиж, хэлэлцүүлсэн ном == Амьдрал Баяжуулагч номын клуб нь эхлээд санхүүгийн сэдэвт 9 ном уншиж дууссан. Одоо эрүүл мэндийн сэдэвт 9 ном уншихаас зургаа дахь номоо уншиж байна. Номыг өглөө 06:00 цагаас 30 минут уншаад 07:00 цаг хүртэл дараагийн 30 минутад хэлэлцэж, гол санаа, тойм (ил далд санаа, зохиогчийн харсан өнцөг, давхар санаа, үзэл хандлага) зэргийг хэлэлцэж санал бодлоо хуваалцдаг. 2026.8.18-наас эхлэн зөвхөн ажлын өдрүүдийн өглөө 06:00-07:00 цагийн хооронд уншиж, хэлэлцэж эхэлжээ. Ингэхдээ номоо дуусах долоо хоногийн Бямба гарагт өргөн хэлэлцүүлэг хийж байна. Амьдрал Баяжуулагч номын клуб нь ном уншаад зогсохгүй, хэлэлцдэг тул хөтлөгч-чиглүүлэгч буюу МС хөтлөгчтэй байдаг. === Санхүүгийн сэдэвт номууд === Санхүүгийн сэдэвт номуудаас дараах есөн номыг уншсан байна. Үүнд: # "Бизнес гарын авлага" номд М.Ариунгэрэл, Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Рич Девос, "Эгэл Рич", 2020 номд Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Стевен Кови, "Өндөр бүтээмжтэй хүмүүсийн 7 дадал", 2020 номд Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # [[Роберт Кийосаки]], "Баян Аав, Ядуу Аав 1", 2003 номд М.Ариунгэрэл, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Роберт Кийосаки, "Баян Аав, Ядуу Аав 2", 2009 номд М.Ариунгэрэл, Р.Ган-Од нар уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Роберт Кийосаки, "Баян Аав, Ядуу Аав 3", 2009 номд М.Ариунгэрэл уншигч, хөтлөгчийг давхар хийжээ. # Роберт Кийосаки, "XXI зууны бизнес", 2023 номд Р.Ган-Од уншигч, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар МС хөтлөгч. # Экер Харв, "Саятны сэтгэлгээний нууц", 2009 номд Р.Ган-Од, Б.Энхнаран нар уншигч, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар МС хөтлөгчийг ээлжилж хийжээ. # Рабби Даниэл Лапин, "Библи дэх Бизнесийн нууц", 2023 номд Р.Ган-Од, М.Ганхүү уншигч, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар МС хөтлөгчөөр ажилласан байна. номыг уншсан байна. === Эрүүл мэндийн номууд === Эрүүл мэндийн сэдэвт дараах номуудыг уншиж байна. Үүнд: # Жулиа Эндерс, "Гэдэс", 2022 номд Б.Туул, М.Ганхүү нар уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Л.Энхзул, "Сахар", 2020 номд Р.Ган-Од уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # "Бодисын солилцоо" номд Б.Энхнаран уншигч, М.Ариунгэрэл МС хөтлөгч. # Нагао Казүхиро, "Алхалт", 2025 номд Р.Дарханцэцэг, М.Ганхүү уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Нагао Казүхиро,"Алхалт 2", 2025 номд М.Ганхүү уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Максим Гончаров, "Бодит чадварууд ба Эерэг сэтгэл засал", 2026 номд Р.Ган-Од, М.Ганхүү нар уншигч, Б.Энхнаран МС хөтлөгч. # Гари Смолл, Жижи Ворган нарын "Сэтгэл засалчийн нууц тэмдэглэл: Хамгийн этгээд тохиолдлууд" номын уншигчаар Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од, хөтлөгчөөр Б.Энхнаран, М.Ариунгэрэл нар. # Б.Энхбаярын "Эерэг сэтгэл зүй" номын уншигчаар Г.Нямтайван, хөтлөгчөөр Ч.Болор-Эрдэнэ. == Оролцоо == === Уншигчид === М.Ариунгэрэл, Р.Дарханцэцэг, Р.Ган-Од, Б.Энхнаран, Б.Туул, М.Ганхүү нар номыг ээлжилж үндсэн уншигч болон хамтран уншигчаар ажиллаж байна. "Амьдрал баяжуулагч" номын клубийн нэг жилийн ойн дараах уншилт, хэлэлцүүлгээс "Эерэг сэтгэл зүй" номоос эхлэн Г.Нямтайван шинэ уншигч хийж байна. === Хөтлөгчид === М.Ариунгэрэл, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нар үндсэн хөтлөгч болон хамтран хөтлөгчөөр ажиллаж иржээ. "Амьдрал баяжуулагч" номын клубийн нэг жилийн ойн дараах уншлага, хэлэлцүүлгээс "Эерэг сэтгэл зүй" номоос эхлэн Ч.Болор-Эрдэнэ шинэ хөтлөгч хийж байна. === Оролцогчид === Р.Ган-Од, Р.Дарханцэцэг, М.Ариунгэрэл, Б.Энхнаран, М.Ганхүү нараас гадна Л.Чулуунцэцэг, Б.Батцэцэг, Б.Туул, Д.Дэлгэрсайхан, Н.Уянга, Д.Эрдэнэзаяа, Т.Одонтуяа, Э.Ариунтуяа, Г.Нямтайван, Б.Насанжаргал, Ц.Цэвэлмаа нарын тогтмол оролцогчидтой. "Амьдрал Баяжуулагч" номын клубийн нэг жилийн ойн баяраас эхлэн: Ч.Болортуяа, П.Алтанган зэрэг гишүүдээр бүл нэмсэн. == Гадаад холбоос == [https://www.facebook.com/life.enrichment.book.club Амьдрал Баяжуулагч номын клуб] Фэйсбүүк хуудас хаяг: https://www.facebook.com/life.enrichment.book.club [[Ангилал:Ном]] [[Ангилал:Номын клуб]] [[Ангилал:Ном судлал]] [[Ангилал:Ном сэдвээр]] __FORCETOC____INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ iabosm4qohck3wp5l433nsf18lkk4da 0 148324 869823 869242 2026-09-16T04:34:02Z Chongkian 21163 869823 wikitext text/x-wiki Нархажид сүм бол Улаанбаатар хотын баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар түвд хэлээр сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм. {{Бурханы шашны хийдүүд}} cc07wr9g76dcfj4ezvnpfct8omwk0ql 869824 869823 2026-09-16T04:34:12Z Chongkian 21163 869824 wikitext text/x-wiki '''Нархажид сүм''' бол Улаанбаатар хотын баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар түвд хэлээр сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм. {{Бурханы шашны хийдүүд}} o1sy1m39druu6u4xf9ifxv9zbopry7u 869825 869824 2026-09-16T04:34:28Z Chongkian 21163 869825 wikitext text/x-wiki '''Нархажид сүм''' бол Улаанбаатар хотын баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар түвд хэлээр сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм. {{Бурханы шашны хийдүүд}} {{Mongolia-stub}} 30q8ccpvwafcmase6dq9ky7w031ex2d 869826 869825 2026-09-16T04:34:36Z Chongkian 21163 869826 wikitext text/x-wiki '''Нархажид сүм''' бол Улаанбаатар хотын баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар түвд хэлээр сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм. {{Бурханы шашны хийдүүд}} {{Mongolia-stub}} {[struct-stub}} ijn3zzpzzyq0pwr0jvqoxqqdm4u9k7v 869827 869826 2026-09-16T04:34:46Z Chongkian 21163 869827 wikitext text/x-wiki '''Нархажид сүм''' бол Улаанбаатар хотын баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар түвд хэлээр сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм. {{Бурханы шашны хийдүүд}} {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} oay23zhfbs2y2bsit5rvoujukpza4ao 869828 869827 2026-09-16T04:34:55Z Chongkian 21163 869828 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Нархажид сүм''' бол Улаанбаатар хотын баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар түвд хэлээр сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм. {{Бурханы шашны хийдүүд}} {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} eh1dxf4re30bdj5aj7niv5pay6ebos5 869847 869828 2026-09-16T08:37:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 869847 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Нархажид сүм''' бол [[Улаанбаатар]] хотын Баянгол дүүрэгт байрладаг буддын шашны эмэгтэйчүүдийн хийд бөгөөд өөрийн цахим хуудсаар [[Төвөд хэл|төвөд хэлээр]] сүсэгтэн олны хурал номоор баясгах хандмаа эмэгтэйчүүдийн лам нарын хийд юм. == Айлтгалууд == {| class="wikitable" | ===== Алтангэрэл ===== |Хувь хүн, өрх гэрийн эд хөрөнгө, буян хишгийг арвижуулахад болон өвчин зовлон, гай гарз зэтгэр, гал усны аюул зэргээс гэтлэхийн тухайд айлдуулахын зэрэгцээ гэр орондоо тахиж шүтэн хадгалдаг ёстой нийт монголчуудын гол шүтээн судар болой. |- | ===== Алтангэрэлийн даллага ===== |Алтангэрэлийн даллага эд эдлэл, идээ ундаа, олз омог, буян хишиг арвижуулан гарзын үүдийг хаана. |- | ===== Аян замын ерөөл ===== |Хол газар явах үед зүг бүрийн аян зам маань өлзийтэй байж санасан сэдсэн үйл хэрэг маань цаг үргэлж бүтэмжтэй байна. Замын саад бэрхшээл, осол эндэлээс сахин хамгаална. |- | ===== Аян замын ном засал ===== |Аян замын ерөөл Барчидламсэл тоо Чогжүмүнсэл үсэг Жанцан зэма Дэвжид сэржим. |- | ===== Балган доной сэржим ===== |Цогт Махагал 75 нөхөр сэлт, Жамсран нөхөр сэлтийн үүднээс үйлсийг бүтэхэд 2 янз буй. Энэхүү сэржмийг айлтгуулснаар: Хулгайд эд зүйлсээ алдагдсан үед болон хэл ам, хэрүүл тэмцлийг буцаана. Ажил үйлсийг бүтээнэ. Гараг 9, 27 од, газар лус зэрэг элдэв цээр барчадаас хамгаалж, амирлуулах, үйлс бүтэхэд дээрхи бурхад нөхөр сэлтийн хамт аварч сахина. |- | ===== Банзрагч ===== |Хилэнцийг арилгах, хүн малын өвчнийг амарлиулах, амийг соёрхон барих тарнийн их хүч чадалтай “Таван сахьяа” хөлгөн судар юм. |- | ===== Бард солдэв ===== |Нас нөхцөгсдийг зуурдын аюулаас гэтэлгэхийн тухайд уншуулна. Зуурдын зовлонгоос гэтэлгэнэ. |- | ===== Барчадламсэл ===== |Ловонбадамжунай бурханы айлдсан аливаа үйлс бүтээхэд тотгорлогч гадна, дотны саад зэтгэр бүгдийн замыг таслана. Бүтээх гэж байгаа үйлсээс шалтгаалан олонтоо уншуулна. |- | ===== Бумсан /Буман сангийн хураангуй гэдэг/ ===== |Төвөдийн хамгийн анхны хийд Самъяа хийдийг байгуулж байх цаг үедээ Ловонбадамжунай бурхан энэхүү номыг зохиосон гэдэг. “Бумсан” нь мал ахуй гарз гарлагагүй байх, хол аян замд явах, ажил үйлсийг бүтээх зэрэг хүмүүний эгээрэл хүсэл бүхэнд айлтгана. Хишиг буяныг хураах болон хэл амыг буцаана. Олон бурхан, сахиусны сан ариусгал юм. |- | ===== Бумчин ===== |Хүүхэд тогтооно, өвчинд нэрвэгдэх, хүүхдийн 15 ад зэтгэрийг арилгахад айлдуулна. |- | ===== Бумчин 100 ===== |Нас урт, өвчингүй байж эд өглөг арвижин, хүүхэд нялхасыг өвчин зовлонгоос аварна. |- | ===== Ванганчагжа ===== |Газар лусын хорлол болон өвчинд баригдах, ураг удмын лусын хорлол, хараал жатга, барцад гарах үед уншуулбал зохистой. |- | ===== Гавсүм ===== |Богд ламын айлдсан Бурхан багшийн магтаал бөгөөд сайн мөрд хөтлөх эрүүл энх номын мөрөөс хагацахгүй байхын тухайд уншдаг. Бурхан багшийг янагуухын үүднээс магтсан магтаал. 2 заяа ялгах, хойтын буянд айлтгал бөгөөд тоо авч уншваас аньс гэтлэхийн зовлонг амирлуулдаг хэмээн дээдэс мэргэд айлдсан байдаг. |- | ===== Гал суудал /жилийн засал/ ===== |Гал суудалд суусан хүмүүс ихэвчлэн уншуулна. Гал суудалд суусан эмэгтэй хүн ихэвчлэн өвдөх, өвчин ороох зэрэг нигууртай байдаг. Галд суусан эр,эм хүмүүс сэтгэл хөөрөх, ааш эвдрэх зэрэгт голлон уншуулбал жилийн цээр, зэрэгт ихэд тустай. Гал суудлын цээрийг арилгаж, барцадыг арилган засна. |- | ===== Ганжид додва ===== |Дэмчог, хажид бурханы магтаал тахил. Цөвүүн цагт ялгамжаатай туслах бурхадын тангарагтай, энэ нас ба хойтын буянд айлтгаж болно. Аливаа нэгэн ажил үйлсийг түргэн бүтээх, тухайлсан хэрэгт уншуулна. (16,21,50,100 удаа г.м) |- | ===== Ганзага сан ===== |Цонлха бурханы үүднээс уншиж байгаа Худалдаа Наймааны ном 1. Үргэлж арилжаа наймаа хийдэг хүн. 2. Шинэ юмсыг зарах. 3. Байр, машин зарах тэргүүтэнд ч олонтоо айлдуулж болно. |- | ===== Гариг засал ===== |8,18,19,27,29 буюу догшин 5 гаригийн засал. Зурхайн ёсоор гараг эрхшээдэг бөгөөд тухайн гараг бүр хатуу, зөөлөн үр гардаг. 8,18,19,27,29-ний гараг эрхшээл нь хатуу тул гараг заслыг тусгайлан засуулваас үйлс бүтэлгүйтэх, өвдөх, гэнэтийн осол, бэртэх зэрэг харшлах шалтгаан амирладаг учиртай |- | ===== Гурван гүрэм ===== |Сэдэд, Ногоон дарь эх, Ширнэн хэмээх гурван ном багтдаг гүрмийн хураангуй 1084 ад, хорлол хөнөөл, хэл ам, хараал жатга, архины дон, хэсэх дон, ааш зангийн хорлолд өртөх зэрэг харшлах шалтгааныг амирлуулж, арилгахын тухайд айлтгаж хуруулдаг. Нялхас, хүүхдэд нэн ачтай юм. |- | ===== Гэр бүлийн засал ===== |Мэнгэний харш болон Суудлын харш Жилийн харш, махбодийн харшаас шалтгаалж гэр бүл салах, таарамжгүй байх, эд баялаг хомсдож, гарз нүүрлэх, үргэлжид зовлон зүдгүүр нүүрлэхэд засдаг тусгай засал болой. |- |'''Дүнчүүр маань''' |Бурхан болоочдын хойдын буянд |- |'''Жавтүй /амь нас, биеийг батжуулдаг/''' |Авралын угаалга буюу гариг одны муу нөлөө хараал жатга, бузар дэв, атаа жөтөө, ад дон, архи, улаан цагаан идээний бузар арилгах угаалга гүрэм, заслын дээд. |} {{Бурханы шашны хийдүүд}} {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} gnw15omg1cqyvzpjpvjg9xsfuiul6n6 0 148373 869790 869729 2026-09-16T00:35:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 869790 wikitext text/x-wiki '''Шатрын дэлхийн аваргууд'''- 2024 оноос хойших 18 дахь буюу одоогийн Дэлхийн шатрын аварга бол [[Гукеш Доммаражу]] юм. Анхны албан ёсны Дэлхийн аварга нь 1886 онд [[Вильхельм Штайниц]] байв. 1948 оноос хойш [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоо]] буюу ФИДЕ Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулж байна. 1993 онд [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоо]]-той санал зөрөлдсөний дараа [[Гарри Каспаров]] [[Мэргэжлийн шатрын холбоо|Мэргэжлийн шатрын холбоог]] (МШатХ) байгуулсан. Үүний хариуд ФИДЕ түүний аварга цолыг хурааж, шатрын титмийг бусад өрсөлдөгчдөд олгосон. Энэ үйл явдлын үр дүнд дэлхийд одоо хоёр аварга бий болсон байна. МШатХ-ны мэдээлснээр [[Гарри Каспаров]], ФИДЕ-ийн удирдлага дор тэмцээнд түрүүлсэн [[Анатолий Карпов]]. 2006 онд ФИДЕ-ийн аварга [[Веселин Топалов]] болон сонгодог шатрын аварга, [[Владимир Крамник]] нарын хооронд нэгдлийн тоглолт болж, үнэмлэхүй дэлхийн аваргаар В.Крамник ялж тодорсон юм. == 1886 оноос өмнөх хамгийн хүчтэй тоглогчид == "Дэлхийн шатрын аварга" цолыг анх удаа Вильхельм Штайниц 1886 онд албан ёсоор хүртсэн туухтэй. Гэвч үүнээс өмнө ч Баруунд хамгийн хүчтэйд тооцогддог шатарчид байсан. Үүнд: {| class="wikitable" !Аварга байсан он жилүүд !Аварга !Амьдралын он жилүүд !Улс |- |1495 он орчим |Луис Рамирес Лусена |1465 — 1530 он орчим |Испани |- |1560—1575 |Руй Лопес де Сегура |1540 — 1580 он орчим |Испани |- |1575—1587 |Жованни Леонардо да Кутри |1542—1587 |Неаполитаны хант улс |- |1619—1634 |Жоакино Греко |1600—1634 |Неаполитаны хант улс |- |1747—1795 |Франсуа-Андрэ Филидор |07.09.1726—31.08.1795 |Франц |- |1820—1840 |Луи Шарль Маэ де Лабурдонне |1785—13.12.1840 |Франц |- |1843—1851 |Ховард Стаунтон |1810—22.06.1874 |Их Британи |- |1851—1858, 1862—1866 |Адольф Андерсен |06.07.1818—13.03.1879 |Прусс |- |1858—1862 |Пол Чарльз Морфи |22.06.1837—10.07.1884 |АНУ |- |1866—1886 |[[Вильхельм Штайниц]] |14.05.1836—12.08.1900 |Австр-Унгар |} Жич: Дэлхийн хамгийн хүчтэй тоглогчдыг нэгтгэсэн анхны томоохон олон улсын шатрын тэмцээн 1851 онд Лондон хотод болсон бөгөөд зөвхөн тэр үед л олон орны хамгийн хүчтэй тоглогчдын тоглолтыг харьцуулах бодит боломж гарч ирсэн юм. Тийм ч учраас дэлхийн аварга цолын талаар ярихдаа түүх нь ихэвчлэн энэ тэмцээнд түрүүлсэн Адольф Андерсенээс эхлүүлдэг байна. == Түүх == '''Албан ёсны дэлхийн аваргууд (1886—1993)''' "Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн" гэсэн хэллэгийг анх [[Вильхельм Штайниц]], Иоханн Зукерторт нарын хоорондох тоглолтын гэрээнд ашигласан бололтой. Энэ мөчөөс эхлэн "Дэлхийн шатрын аварга" гэсэн албан ёсны цолыг уламжлал ёсоор тоолдог болсон. Гэсэн хэдий ч 1948 он хүртэл тоглолтууд ямар ч системгүйгээр явагддаг байсан: аварга өрсөлдөгчөө, тоглолтын хэлбэрийг, цагийг өөрөө сонгодог байжээ. 1948 онд [[Александр Алехин|Александр Алёхин]] гэнэт нас барснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу дэлхийг шатрын хаангүйгээр орхисон тул ФИДЕ шинэ аварга тодруулахын тулд тухайн үеийн хамгийн хүчтэй таван их мастерын тэмцээнийг зохион байгуулсан. Түүнээс хойш 1993 он хүртэл ФИДЕ Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг бүрэн хянаж байв. Аварга 3 жил тутамд Нэр дэвшигчийн мөчлөгийн ялагчтай тулалдаж цолоо хамгаалах үүрэг хүлээсэн. Ялагдсан тохиолдолд түүнд дахин тоглолт хийх эрх олгогдсон. [[Михаил Ботвинник]] [[Василий Смыслов]], [[Михаил Таль]] нарт ялагдсаны дараа энэ эрхээ хоёр удаа амжилттай хэрэгжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1963 онд Ботвинник [[Тигран Петросян|Тигран Петросянд]] ялагдсанаар энэ эрхийг цуцалж, Ботвинник эхнээс нь эхлэхийг хүсээгүй. 1975 онд [[Бобби Фишер]] цолоо хамгаалаагүй (ФИДЕ зарим тоглолтын нөхцөлийг өөрчлөхөөс татгалзсаны дараа) бөгөөд энэ нь Нэр дэвшигчийн мөчлөгийн ялагч [[Анатолий Карпов|Анатолий Карповт]] очсон. '''«Хуваагдал» (1993—2006)''' [[Гарри Каспаров]] аварга болсны дараахан спортын үйл ажиллагааг хатуу зохицуулдаг байсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарчээ. Энэ нь аваргад үйл ажиллагааны илүү их эрх чөлөөг олгосон. 1993 онд Каспаров болон өрсөлдөгч [[Найжел Шорт]] нар [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоо]]-г авлига, мэргэжлийн бус байдалд буруутгаж, байгууллагаас гарч, [[Мэргэжлийн шатрын холбоо|Мэргэжлийн шатрын холбоог]] байгуулж, түүний ивээл дор тоглолтоо хийжээ. Шорт англи хүн байсан бөгөөд тоглолт [[Лондон|Лондонд]] болсон тул Англид шатрын халуурал мэт зүйл дэгдэж байв. Гэсэн хэдий ч Каспаров Шортыг итгэл үнэмшилтэйгээр бут цохисоноор Англид шатрын сонирхол эрс буурчээ. ФИДЕ Каспаровын дэлхийн аварга цолыг хурааж байгаагаа зарлаж, Карпов (нэр дэвшигчдийн тэмцээний хагас шигшээд Шортод ялагдсан) болон [[Ян Тимман]] (нэр дэвшигчдийн тэмцээний финалд Шортод ялагдсан) нарын хооронд өрсөлдөв. Карпов ялав. Үүний үр дүнд дэлхийн хоёр аварга гарч ирэв: ФИДЕ-ийн дагуу Карпов, МШатХ-ны дагуу Каспаров. Каспаров 1995 онд FIDE-ийн хэрэглэдэгтэй маш төстэй сонгон шалгаруулалтын шатыг давсан Вишванатан Анандтай тулалдаж цолоо хамгаалсан. Владимир Крамникийн эсрэг тоглолтод ялсан Алексей Широв Каспаровын дараагийн өрсөлдөгч болно гэж таамаглаж байсан ч эдгээр төлөвлөгөө хэзээ ч биелээгүй. Анандтай хийх дахин тоглолт ч мөн болоогүй. PCA ивээн тэтгэгчдээ алдсанаар оршин тогтнохоо больсон бөгөөд Каспаров хамгийн үнэ цэнэтэй өрсөлдөгч гэж үзсэн өрсөлдөгчөөсөө цолоо хамгаалахаар шийджээ. Гэсэн хэдий ч дараагийн хоёр жилийн хугацаанд Каспаров цолоо хэзээ ч хамгаалж чадаагүй. Владимир Крамник зөвхөн 2000 онд Каспаровтой тоглох боломж олдсон юм. 2002 он гэхэд шатар хүнд байдалд орсон байв. Зөвхөн хоёр дэлхийн аварга (Крамник, Пономарев) байсан төдийгүй олон хүн Гарри Каспаровыг дэлхийн хамгийн хүчтэй тоглогч гэж үздэг байсан бөгөөд дэлхий дээрх хамгийн өндөр Эло үнэлгээтэй, хэд хэдэн томоохон тэмцээнд дээд амжилт тогтоосон ялалт байгуулсан. Америкийн их мастер [[Яссер Сейраван]] хоёр чиг хандлагыг нэгтгэх зорилготой "Прагагийн хэлэлцээр" гэгчийг санал болгосон. Крамник аль хэдийн Унгарын [[Леко Петер|Леко]] [[Леко Петер|Петерыг]] түрүүлсэн Нэр дэвшигчдийн тэмцээнийг зохион байгуулсан байв. Сейраван эхлээд Крамник-Леко, Пономарев-Каспаровын тоглолтуудыг зохион байгуулж, дараа нь ялагчдын хооронд үнэмлэхүй аварга шалгаруулах тэмцээнийг шийдэхийг санал болгосон. Гэсэн хэдий ч эдгээр нэгтгэх тоглолтуудыг зохион байгуулах нь санхүүгийн ноцтой бэрхшээлтэй тулгарсан. Крамник-Лекогийн тоглолт 2004 оны сүүлээр л болсон бөгөөд ФИДЕ аварга Пономарев (хожим нь Касимджанов) болон Каспаровын хооронд тоглолт зохион байгуулж чадаагүй юм. Шатрын өнөөгийн байдалд сэтгэл дундуур байсан Каспаров 2005 онд идэвхтэй тоглолтоосоо зодог тайлж, тухайн үед дэлхийн хамгийн өндөр үнэлгээтэй хэвээр байв. 2005 онд ФИДЕ дараагийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг хасагдах системгүйгээр зохион байгуулахаар шийдэж, оронд нь хоёр тойрогт тэмцээн зохион байгуулсан. Каспаров, Крамник нар хоёулаа тэмцээнээс гарч, ялагч (мөн ФИДЕ-ийн шинэ аварга) [[Веселин Топалов]] болсон. '''Нэгдэл (2006 оноос хойш)''' Эцэст нь 2006 онд Топалов, Крамник нарын хооронд нэгдлийн тоглолтын талаар тохиролцоонд хүрсэн. Тоглолт 2006 оны 9-р сард болж, Крамник ялснаар өндөрлөж, улмаар маргаангүй дэлхийн аварга болсон юм. [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын Холбооны]] Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний монополь эрх сэргэж, дараагийн аварга шалгаруулах тэмцээн 2007 оны 9-р сард [[Мехико]] хотод тойрог хэлбэрээр зохион байгуулагдаж, 8 тоглогч оролцсон: Крамник, Нэр дэвшигчдийн тэмцээний финалд шалгарсан 4 тамирчин, хамгийн өндөр үнэлгээтэй 3 их мастер. Крамник албан ёсны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний цолоо [[Вишванатан Ананд|Вишванатан Анандад]] алдсан. Гэсэн хэдий ч "эмх замбараагүй байдал" албан ёсоор дууссан ч шатрын ертөнцийн нэг хэсэг Крамникийг сонгодог дэлхийн аварга гэж үзсээр байсан, учир нь тэр тоглолтод ялагдалгүй байв. 2008 оны 10-р сард Крамник [[Бонн]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Анандад 4.5:6.5-ийн харьцаатайгаар ялагдсан нь түүний аварга цолыг алдах нь маргаангүй болсон. Вишванатан Ананд 2010 оны 5-р сард Болгарын өрсөлдөгч Веселин Топалов (6.5:5.5) болон 2012 оны 5-р сард Израилийн өрсөлдөгч [[Борис Гельфанд]] (гол тоглолтод 6:6; тай-брейкт 2.5:1.5)-тай тулалдаж аварга цолоо хамгаалсан. 2013 онд Вишванатан Ананд Ченнайд болсон тоглолтод хожигдож, Норвегийн өрсөлдөгч [[Магнус Карлсен|Магнус Карлсенд]] аварга цолоо алдсан. Магнус Карлсен цолоо дөрвөн удаа хамгаалсан: 2014 онд Сочид Вишванатан Ананд, 2016 онд Нью-Йоркт [[Сергей Карякин]], 2018 онд Лондонд [[Фабиано Каруана]], 2021 онд Дубайд [[Ян Непомнящий|Ян Непомнящийн]] эсрэг. Карлсен цолоо дахин хамгаалахаас татгалзсан; 2023 оны Дэлхийн шатрын аварга шалгаруулах тэмцээн түүнгүйгээр болж, ялагч [[Дин Лижэнь|Динг Лирен]] дараагийн Дэлхийн аварга болсон. {| class="wikitable" | colspan="2" |14 | colspan="2" |2006—2007 | colspan="2" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Kramnik_2007_Dortmund.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kramnik_2007_Dortmund.jpg|188x188px]] <center><small>(род. 25 июня 1975)</small></center> | colspan="2" |'''Владимир Крамник''' | colspan="2" |Орос |- | colspan="2" |15 | colspan="2" |2007—2013 | colspan="2" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:VishyAnand12_skal.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:VishyAnand12_skal.jpg|frameless|167x167px]] <center><small>(род. 11 декабря 1969)</small></center> | colspan="2" |'''Вишванатан Ананд''' | colspan="2" |Энэтхэг |- | colspan="2" |16 | colspan="2" |2013—2023 | colspan="2" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Magnus_Carlsen_in_2023_(52638329659).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Magnus_Carlsen_in_2023_(52638329659).jpg|frameless|225x225px]]<center><small>(род. 30 ноября 1990)</small></center> | colspan="2" |'''Магнус Карлсен''' | colspan="2" |Норвеги |- | colspan="2" |17 | colspan="2" |2023—2024 | colspan="2" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Ding_Liren_in_2023_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ding_Liren_in_2023_(cropped).jpg|186x186px]] <center><small>(род. 24 октября 1992)</small></center> | colspan="2" |'''Дин Лижэнь''' | colspan="2" |{{флагификация|Китай}} |- | colspan="2" |18 | colspan="2" |2024 — {{Н.в.}} | colspan="2" |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Gukesh_in_2024_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gukesh_in_2024_(cropped).jpg|186x186px]] <center><small>(род. 29 мая 2006)</small></center> | colspan="2" |'''Гукеш Доммараджу''' | colspan="2" |Энэтхэг |} f8zlhzgs8ia2n6o6qcvfbl1u36xgzg2 869791 869790 2026-09-16T00:41:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 869791 wikitext text/x-wiki '''Шатрын дэлхийн аваргууд'''- 2024 оноос хойших 18 дахь буюу одоогийн Дэлхийн шатрын аварга бол [[Гукеш Доммаражу]] юм. Анхны албан ёсны Дэлхийн аварга нь 1886 онд [[Вильхельм Штайниц]] байв. 1948 оноос хойш [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоо]] буюу ФИДЕ Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулж байна. 1993 онд [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоо]]-той санал зөрөлдсөний дараа [[Гарри Каспаров]] [[Мэргэжлийн шатрын холбоо|Мэргэжлийн шатрын холбоог]] (МШатХ) байгуулсан. Үүний хариуд ФИДЕ түүний аварга цолыг хурааж, шатрын титмийг бусад өрсөлдөгчдөд олгосон. Энэ үйл явдлын үр дүнд дэлхийд одоо хоёр аварга бий болсон байна. МШатХ-ны мэдээлснээр [[Гарри Каспаров]], ФИДЕ-ийн удирдлага дор тэмцээнд түрүүлсэн [[Анатолий Карпов]]. 2006 онд ФИДЕ-ийн аварга [[Веселин Топалов]] болон сонгодог шатрын аварга, [[Владимир Крамник]] нарын хооронд нэгдлийн тоглолт болж, үнэмлэхүй дэлхийн аваргаар В.Крамник ялж тодорсон юм. == 1886 оноос өмнөх хамгийн хүчтэй тоглогчид == "Дэлхийн шатрын аварга" цолыг анх удаа Вильхельм Штайниц 1886 онд албан ёсоор хүртсэн туухтэй. Гэвч үүнээс өмнө ч Баруунд хамгийн хүчтэйд тооцогддог шатарчид байсан. Үүнд: {| class="wikitable" !Аварга байсан он жилүүд !Аварга !Амьдралын он жилүүд !Улс |- |1495 он орчим |Луис Рамирес Лусена |1465 — 1530 он орчим |Испани |- |1560—1575 |Руй Лопес де Сегура |1540 — 1580 он орчим |Испани |- |1575—1587 |Жованни Леонардо да Кутри |1542—1587 |Неаполитаны хант улс |- |1619—1634 |Жоакино Греко |1600—1634 |Неаполитаны хант улс |- |1747—1795 |Франсуа-Андрэ Филидор |07.09.1726—31.08.1795 |Франц |- |1820—1840 |Луи Шарль Маэ де Лабурдонне |1785—13.12.1840 |Франц |- |1843—1851 |Ховард Стаунтон |1810—22.06.1874 |Их Британи |- |1851—1858, 1862—1866 |Адольф Андерсен |06.07.1818—13.03.1879 |Прусс |- |1858—1862 |Пол Чарльз Морфи |22.06.1837—10.07.1884 |АНУ |- |1866—1886 |[[Вильхельм Штайниц]] |14.05.1836—12.08.1900 |Австр-Унгар |} Жич: Дэлхийн хамгийн хүчтэй тоглогчдыг нэгтгэсэн анхны томоохон олон улсын шатрын тэмцээн 1851 онд Лондон хотод болсон бөгөөд зөвхөн тэр үед л олон орны хамгийн хүчтэй тоглогчдын тоглолтыг харьцуулах бодит боломж гарч ирсэн юм. Тийм ч учраас дэлхийн аварга цолын талаар ярихдаа түүх нь ихэвчлэн энэ тэмцээнд түрүүлсэн Адольф Андерсенээс эхлүүлдэг байна. == Түүх == '''Албан ёсны дэлхийн аваргууд (1886—1993)''' "Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн" гэсэн хэллэгийг анх [[Вильхельм Штайниц]], Иоханн Зукерторт нарын хоорондох тоглолтын гэрээнд ашигласан бололтой. Энэ мөчөөс эхлэн "Дэлхийн шатрын аварга" гэсэн албан ёсны цолыг уламжлал ёсоор тоолдог болсон. Гэсэн хэдий ч 1948 он хүртэл тоглолтууд ямар ч системгүйгээр явагддаг байсан: аварга өрсөлдөгчөө, тоглолтын хэлбэрийг, цагийг өөрөө сонгодог байжээ. 1948 онд [[Александр Алехин|Александр Алёхин]] гэнэт нас барснаас хойш хоёр жилийн дараа буюу дэлхийг шатрын хаангүйгээр орхисон тул ФИДЕ шинэ аварга тодруулахын тулд тухайн үеийн хамгийн хүчтэй таван их мастерын тэмцээнийг зохион байгуулсан. Түүнээс хойш 1993 он хүртэл ФИДЕ Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг бүрэн хянаж байв. Аварга 3 жил тутамд Нэр дэвшигчийн мөчлөгийн ялагчтай тулалдаж цолоо хамгаалах үүрэг хүлээсэн. Ялагдсан тохиолдолд түүнд дахин тоглолт хийх эрх олгогдсон. [[Михаил Ботвинник]] [[Василий Смыслов]], [[Михаил Таль]] нарт ялагдсаны дараа энэ эрхээ хоёр удаа амжилттай хэрэгжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1963 онд Ботвинник [[Тигран Петросян|Тигран Петросянд]] ялагдсанаар энэ эрхийг цуцалж, Ботвинник эхнээс нь эхлэхийг хүсээгүй. 1975 онд [[Бобби Фишер]] цолоо хамгаалаагүй (ФИДЕ зарим тоглолтын нөхцөлийг өөрчлөхөөс татгалзсаны дараа) бөгөөд энэ нь Нэр дэвшигчийн мөчлөгийн ялагч [[Анатолий Карпов|Анатолий Карповт]] очсон. '''«Хуваагдал» (1993—2006)''' [[Гарри Каспаров]] аварга болсны дараахан спортын үйл ажиллагааг хатуу зохицуулдаг байсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задарчээ. Энэ нь аваргад үйл ажиллагааны илүү их эрх чөлөөг олгосон. 1993 онд Каспаров болон өрсөлдөгч [[Найжел Шорт]] нар [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбоо]]-г авлига, мэргэжлийн бус байдалд буруутгаж, байгууллагаас гарч, [[Мэргэжлийн шатрын холбоо|Мэргэжлийн шатрын холбоог]] байгуулж, түүний ивээл дор тоглолтоо хийжээ. Шорт англи хүн байсан бөгөөд тоглолт [[Лондон|Лондонд]] болсон тул Англид шатрын халуурал мэт зүйл дэгдэж байв. Гэсэн хэдий ч Каспаров Шортыг итгэл үнэмшилтэйгээр бут цохисоноор Англид шатрын сонирхол эрс буурчээ. ФИДЕ Каспаровын дэлхийн аварга цолыг хурааж байгаагаа зарлаж, Карпов (нэр дэвшигчдийн тэмцээний хагас шигшээд Шортод ялагдсан) болон [[Ян Тимман]] (нэр дэвшигчдийн тэмцээний финалд Шортод ялагдсан) нарын хооронд өрсөлдөв. Карпов ялав. Үүний үр дүнд дэлхийн хоёр аварга гарч ирэв: ФИДЕ-ийн дагуу Карпов, МШатХ-ны дагуу Каспаров. Каспаров 1995 онд FIDE-ийн хэрэглэдэгтэй маш төстэй сонгон шалгаруулалтын шатыг давсан Вишванатан Анандтай тулалдаж цолоо хамгаалсан. Владимир Крамникийн эсрэг тоглолтод ялсан Алексей Широв Каспаровын дараагийн өрсөлдөгч болно гэж таамаглаж байсан ч эдгээр төлөвлөгөө хэзээ ч биелээгүй. Анандтай хийх дахин тоглолт ч мөн болоогүй. PCA ивээн тэтгэгчдээ алдсанаар оршин тогтнохоо больсон бөгөөд Каспаров хамгийн үнэ цэнэтэй өрсөлдөгч гэж үзсэн өрсөлдөгчөөсөө цолоо хамгаалахаар шийджээ. Гэсэн хэдий ч дараагийн хоёр жилийн хугацаанд Каспаров цолоо хэзээ ч хамгаалж чадаагүй. Владимир Крамник зөвхөн 2000 онд Каспаровтой тоглох боломж олдсон юм. 2002 он гэхэд шатар хүнд байдалд орсон байв. Зөвхөн хоёр дэлхийн аварга (Крамник, Пономарев) байсан төдийгүй олон хүн Гарри Каспаровыг дэлхийн хамгийн хүчтэй тоглогч гэж үздэг байсан бөгөөд дэлхий дээрх хамгийн өндөр Эло үнэлгээтэй, хэд хэдэн томоохон тэмцээнд дээд амжилт тогтоосон ялалт байгуулсан. Америкийн их мастер [[Яссер Сейраван]] хоёр чиг хандлагыг нэгтгэх зорилготой "Прагагийн хэлэлцээр" гэгчийг санал болгосон. Крамник аль хэдийн Унгарын [[Леко Петер|Леко]] [[Леко Петер|Петерыг]] түрүүлсэн Нэр дэвшигчдийн тэмцээнийг зохион байгуулсан байв. Сейраван эхлээд Крамник-Леко, Пономарев-Каспаровын тоглолтуудыг зохион байгуулж, дараа нь ялагчдын хооронд үнэмлэхүй аварга шалгаруулах тэмцээнийг шийдэхийг санал болгосон. Гэсэн хэдий ч эдгээр нэгтгэх тоглолтуудыг зохион байгуулах нь санхүүгийн ноцтой бэрхшээлтэй тулгарсан. Крамник-Лекогийн тоглолт 2004 оны сүүлээр л болсон бөгөөд ФИДЕ аварга Пономарев (хожим нь Касимджанов) болон Каспаровын хооронд тоглолт зохион байгуулж чадаагүй юм. Шатрын өнөөгийн байдалд сэтгэл дундуур байсан Каспаров 2005 онд идэвхтэй тоглолтоосоо зодог тайлж, тухайн үед дэлхийн хамгийн өндөр үнэлгээтэй хэвээр байв. 2005 онд ФИДЕ дараагийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг хасагдах системгүйгээр зохион байгуулахаар шийдэж, оронд нь хоёр тойрогт тэмцээн зохион байгуулсан. Каспаров, Крамник нар хоёулаа тэмцээнээс гарч, ялагч (мөн ФИДЕ-ийн шинэ аварга) [[Веселин Топалов]] болсон. '''Нэгдэл (2006 оноос хойш)''' Эцэст нь 2006 онд Топалов, Крамник нарын хооронд нэгдлийн тоглолтын талаар тохиролцоонд хүрсэн. Тоглолт 2006 оны 9-р сард болж, Крамник ялснаар өндөрлөж, улмаар маргаангүй дэлхийн аварга болсон юм. [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын Холбооны]] Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний монополь эрх сэргэж, дараагийн аварга шалгаруулах тэмцээн 2007 оны 9-р сард [[Мехико]] хотод тойрог хэлбэрээр зохион байгуулагдаж, 8 тоглогч оролцсон: Крамник, Нэр дэвшигчдийн тэмцээний финалд шалгарсан 4 тамирчин, хамгийн өндөр үнэлгээтэй 3 их мастер. Крамник албан ёсны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний цолоо [[Вишванатан Ананд|Вишванатан Анандад]] алдсан. Гэсэн хэдий ч "эмх замбараагүй байдал" албан ёсоор дууссан ч шатрын ертөнцийн нэг хэсэг Крамникийг сонгодог дэлхийн аварга гэж үзсээр байсан, учир нь тэр тоглолтод ялагдалгүй байв. 2008 оны 10-р сард Крамник [[Бонн]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Анандад 4.5:6.5-ийн харьцаатайгаар ялагдсан нь түүний аварга цолыг алдах нь маргаангүй болсон. Вишванатан Ананд 2010 оны 5-р сард Болгарын өрсөлдөгч Веселин Топалов (6.5:5.5) болон 2012 оны 5-р сард Израилийн өрсөлдөгч [[Борис Гельфанд]] (гол тоглолтод 6:6; тай-брейкт 2.5:1.5)-тай тулалдаж аварга цолоо хамгаалсан. 2013 онд Вишванатан Ананд Ченнайд болсон тоглолтод хожигдож, Норвегийн өрсөлдөгч [[Магнус Карлсен|Магнус Карлсенд]] аварга цолоо алдсан. Магнус Карлсен цолоо дөрвөн удаа хамгаалсан: 2014 онд Сочид Вишванатан Ананд, 2016 онд Нью-Йоркт [[Сергей Карякин]], 2018 онд Лондонд [[Фабиано Каруана]], 2021 онд Дубайд [[Ян Непомнящий|Ян Непомнящийн]] эсрэг. Карлсен цолоо дахин хамгаалахаас татгалзсан; 2023 оны Дэлхийн шатрын аварга шалгаруулах тэмцээн түүнгүйгээр болж, ялагч [[Дин Лижэнь]] дараагийн Дэлхийн аварга болсон. {| class="wikitable" | colspan="2" |14 | colspan="2" |2006—2007 | colspan="2" |'''[[Владимир Крамник]]''' (1975 оны 6-р сарын 25-нд төрсөн) | colspan="2" |[[Орос]] |- | colspan="2" |15 | colspan="2" |2007—2013 | colspan="2" |'''[[Вишванатан Ананд]]''' (1969 оны 12-р сарын 11-нд төрсөн) | colspan="2" |[[Энэтхэг]] |- | colspan="2" |16 | colspan="2" |2013—2023 | colspan="2" |'''[[Магнус Карлсен]]''' (1990 оны 11-р сарын 30-нд төрсөн) | colspan="2" |[[Норвеги]] |- | colspan="2" |17 | colspan="2" |2023—2024 | colspan="2" |'''[[Дин Лижэнь]]''' (1992 оны 10-р сарын 24-нд төрсөн) | colspan="2" |[[Хятад]] |- | colspan="2" |18 | colspan="2" |2024 — | colspan="2" |'''[[Гукеш Доммаражу]]''' (2006 оны 5-р сарын 29-нд төрсөн) | colspan="2" |[[Энэтхэг]] |} ck3uceszgx0jq84r1tn35vd7jk5fk2p 0 148376 869779 2026-09-15T14:01:35Z Fenglin1020 80310 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374426225|Yin and yang]]" 869779 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>Арга билиг ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠭ᠎ᠠ ᠪᠢᠯᠢᠭ|}}[[Хятад хэл|хятадаар]] 阴阳 - yīnyáng [[Англи хэл|англиар]] yin and yang) гэдэг нь [[Дорно дахин|дорно дахины]] [[Гүн ухаан|гүн ухаанд]] ертөнцийн бүхий л юмс үзэгдэл, оршихуйн үндэс болох эсрэгцэлдсэн болон бие биеэ нөхсөн хос хүч, зарчмыг илэрхийлэх ухагдахуун бөгөөд нар, өдөр, халуун, зун, гэрэл, сондгой тоо мөн эр хүйсийг арга; сар, шөнө, хүйтэн, өвөл, сүүдэр, тэгш тоо болон эм хүйсийг билиг гэнэ. [[Ангилал:Метафизик]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хятадын уламжлалт анагаах ухаан]] [[Ангилал:Шашны бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хялбаршуулсан Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Уламжлалт Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Вьетнам-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] 0m5mh4qekufryy21euoaf5yloyoomuj 869780 869779 2026-09-15T14:20:54Z Fenglin1020 80310 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1374426225|Yin and yang]]" 869780 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>Арга билиг ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠭ᠎ᠠ ᠪᠢᠯᠢᠭ|}}[[Хятад хэл|хятадаар]] 阴阳 - yīnyáng [[Англи хэл|англиар]] yin and yang) гэдэг нь [[Дорно дахин|дорно дахины]] [[Гүн ухаан|гүн ухаанд]] ертөнцийн бүхий л юмс үзэгдэл, оршихуйн үндэс болох эсрэгцэлдсэн болон бие биеэ нөхсөн хос хүч, зарчмыг илэрхийлэх ухагдахуун бөгөөд нар, өдөр, халуун, зун, гэрэл, сондгой тоо мөн эр хүйсийг арга; сар, шөнө, хүйтэн, өвөл, сүүдэр, тэгш тоо болон эм хүйсийг билиг гэнэ. [[Зүүн Ази|Зүүн Азийн]] орнуудын уламжлалт соёлд арга билиг чухал бөгөөд бэлгэдэл нь өргөн хэрэглэгддэг. [[Соёмбо тэмдэг]], [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Монгол улсын төрийн далбаа]] хийгээд Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа арга билигийн тэмдгийг агуулдаг билээ. [[Ангилал:Метафизик]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хятадын уламжлалт анагаах ухаан]] [[Ангилал:Шашны бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хялбаршуулсан Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Уламжлалт Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Вьетнам-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] 9cx1xj4i23aruvaxz8b9f53mfj1jt7b 869781 869780 2026-09-15T14:21:12Z Fenglin1020 80310 869781 wikitext text/x-wiki Арга билиг ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠭ᠎ᠠ ᠪᠢᠯᠢᠭ|}}[[Хятад хэл|хятадаар]] 阴阳 - yīnyáng [[Англи хэл|англиар]] yin and yang) гэдэг нь [[Дорно дахин|дорно дахины]] [[Гүн ухаан|гүн ухаанд]] ертөнцийн бүхий л юмс үзэгдэл, оршихуйн үндэс болох эсрэгцэлдсэн болон бие биеэ нөхсөн хос хүч, зарчмыг илэрхийлэх ухагдахуун бөгөөд нар, өдөр, халуун, зун, гэрэл, сондгой тоо мөн эр хүйсийг арга; сар, шөнө, хүйтэн, өвөл, сүүдэр, тэгш тоо болон эм хүйсийг билиг гэнэ. [[Зүүн Ази|Зүүн Азийн]] орнуудын уламжлалт соёлд арга билиг чухал бөгөөд бэлгэдэл нь өргөн хэрэглэгддэг. [[Соёмбо тэмдэг]], [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Монгол улсын төрийн далбаа]] хийгээд Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа арга билигийн тэмдгийг агуулдаг билээ. [[Ангилал:Метафизик]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хятадын уламжлалт анагаах ухаан]] [[Ангилал:Шашны бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хялбаршуулсан Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Уламжлалт Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Япон-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Солонгос-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Вьетнам-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] 1iz8d4is1kd843ripvb8htlrnqyhhe1 869782 869781 2026-09-15T14:22:52Z Fenglin1020 80310 869782 wikitext text/x-wiki Арга билиг ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠭ᠎ᠠ ᠪᠢᠯᠢᠭ|}}[[Хятад хэл|хятадаар]] 阴阳 - yīnyáng [[Англи хэл|англиар]] yin and yang) гэдэг нь [[Дорно дахин|дорно дахины]] [[Гүн ухаан|гүн ухаанд]] ертөнцийн бүхий л юмс үзэгдэл, оршихуйн үндэс болох эсрэгцэлдсэн болон бие биеэ нөхсөн хос хүч, зарчмыг илэрхийлэх ухагдахуун бөгөөд нар, өдөр, халуун, зун, гэрэл, сондгой тоо мөн эр хүйсийг арга; сар, шөнө, хүйтэн, өвөл, сүүдэр, тэгш тоо болон эм хүйсийг билиг гэнэ. [[Зүүн Ази|Зүүн Азийн]] орнуудын уламжлалт соёлд арга билиг чухал бөгөөд бэлгэдэл нь өргөн хэрэглэгддэг. [[Соёмбо тэмдэг]], [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Монгол улсын төрийн далбаа]] хийгээд Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа арга билигийн тэмдгийг агуулдаг билээ. [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Шашны бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хятадын уламжлалт анагаах ухаан]] [[Ангилал:Метафизик]] [[Ангилал:Хялбаршуулсан Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] 130c7nubvyjm5zexqhs5ckiw2vmy3ad 869783 869782 2026-09-15T14:31:02Z Fenglin1020 80310 869783 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yin and Yang symbol.svg|thumb|Арга билиг тэмдэг]] Арга билиг ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠭ᠎ᠠ ᠪᠢᠯᠢᠭ|}}[[Хятад хэл|хятадаар]] 阴阳 - yīnyáng [[Англи хэл|англиар]] yin and yang) гэдэг нь [[Дорно дахин|дорно дахины]] [[Гүн ухаан|гүн ухаанд]] ертөнцийн бүхий л юмс үзэгдэл, оршихуйн үндэс болох эсрэгцэлдсэн болон бие биеэ нөхсөн хос хүч, зарчмыг илэрхийлэх ухагдахуун бөгөөд нар, өдөр, халуун, зун, гэрэл, сондгой тоо мөн эр хүйсийг арга; сар, шөнө, хүйтэн, өвөл, сүүдэр, тэгш тоо болон эм хүйсийг билиг гэнэ. [[Зүүн Ази|Зүүн Азийн]] орнуудын уламжлалт соёлд арга билиг чухал бөгөөд бэлгэдэл нь өргөн хэрэглэгддэг. [[Соёмбо тэмдэг]], [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Монгол улсын төрийн далбаа]] хийгээд Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа арга билигийн тэмдгийг агуулдаг билээ. [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Шашны бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хятадын уламжлалт анагаах ухаан]] [[Ангилал:Метафизик]] [[Ангилал:Хялбаршуулсан Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] muabt3m1qhtz5jbxqtx11fr73hvl5kp 869784 869783 2026-09-15T14:37:37Z Fenglin1020 80310 /* */ 869784 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yin and Yang symbol.svg|thumb|Арга билиг тэмдэг]] Арга билиг ({{mongolUnicode|ᠠᠷᠭ᠎ᠠ ᠪᠢᠯᠢᠭ|}}[[Хятад хэл|хятадаар]] 阴阳 - yīnyáng [[Англи хэл|англиар]] yin and yang) гэдэг нь [[Дорно дахин|дорно дахины]] [[Гүн ухаан|гүн ухаанд]] ертөнцийн бүхий л юмс үзэгдэл, оршихуйн үндэс болох эсрэгцэлдсэн болон бие биеэ нөхсөн хос хүч, зарчмыг илэрхийлэх ухагдахуун бөгөөд нар, өдөр, халуун, зун, гэрэл, сондгой тоо мөн эр хүйсийг арга; сар, шөнө, хүйтэн, өвөл, сүүдэр, тэгш тоо болон эм хүйсийг билиг гэнэ. [[Зүүн Ази|Зүүн Азийн]] орнуудын уламжлалт соёлд арга билиг чухал бөгөөд бэлгэдэл нь өргөн хэрэглэгддэг. [[Соёмбо тэмдэг]], [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Монгол улсын төрийн далбаа]] хийгээд Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа арга билгийн тэмдгийг агуулдаг билээ. [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Шашны бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Хятадын уламжлалт анагаах ухаан]] [[Ангилал:Метафизик]] [[Ангилал:Хялбаршуулсан Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] [[Ангилал:Хятад-хэл дээр текст агуулсан өгүүлэл]] lmvgz43yb93jhgf6roofi95xxnds7t9 0 148377 869785 2026-09-15T15:33:59Z ~2026-50101-15 107496 Хуудас үүсгэв: "Орхон долоо миний боовыг саа" 869785 wikitext text/x-wiki Орхон долоо миний боовыг саа n092yauljjs3yqbd12yk7lpv3v0rzjq 0 148378 869792 2026-09-16T00:47:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:DingLiren24a.jpg|thumb]] '''Дин Лижэнь''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 丁立人, [[пиньинь]]: Dīng Lìrén; 1992 оны 10-р сарын 24-нд төрсөн, Вэньжоу, Хятад) нь Хятадын шатрын их мастер (2009), 17 дахь дэлхийн аварга (2023–2024). Тэрээр Хятадын гурван удаагийн аварга (2009, 2011, 2012), 2019 оны Их шатрын тэмц..." 869792 wikitext text/x-wiki [[Файл:DingLiren24a.jpg|thumb]] '''Дин Лижэнь''' ([[Хятад хэл|хятад:]] 丁立人, [[пиньинь]]: Dīng Lìrén; 1992 оны 10-р сарын 24-нд төрсөн, Вэньжоу, Хятад) нь Хятадын шатрын их мастер (2009), 17 дахь дэлхийн аварга (2023–2024). Тэрээр Хятадын гурван удаагийн аварга (2009, 2011, 2012), 2019 оны Их шатрын тэмцээний ялагч, 2019 оны Синкфилдийн цомын аварга юм. Тэрээр Дэлхийн цомын тэмцээний финалд хоёр удаа шалгарсан (2017, 2019). Тэрээр 2022 оны Нэр дэвшигчдийн тэмцээнд хоёрдугаар байр эзэлсэн. [[Магнус Карлсен]] цолоо хамгаалахаас татгалзсан тул Дин Лижэнь нэгдүгээр байрын [[Ян Непомнящий|Ян Непомнящийтай]] тоглож, түүнийг ялж, шинэ дэлхийн аварга болсон. dekb85kzx6ts3xy4our9xg54zl7oin6 0 148379 869793 2026-09-16T00:59:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ian Nepomniachtchi at UzChess Cup 2026.jpg|thumb]] '''Ян Непомнящий''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ян Алекса́ндрович Непо́мнящий,'' шатрын нийгэмлэг дотроо "Непо" хочтой; 1990 оны 7-р сарын 14-нд Оросын [[Брянск]] хотод төрсөн) нь Оросын шатарчин, их мастер (2007), цахим спортын тоглогч, стример..." 869793 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ian Nepomniachtchi at UzChess Cup 2026.jpg|thumb]] '''Ян Непомнящий''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ян Алекса́ндрович Непо́мнящий,'' шатрын нийгэмлэг дотроо "Непо" хочтой; 1990 оны 7-р сарын 14-нд Оросын [[Брянск]] хотод төрсөн) нь Оросын шатарчин, их мастер (2007), цахим спортын тоглогч, стример юм. Тэрээр дэлхийн хоёр удаагийн аварга (2021, 2023), Европын аварга (2010) юм. Тэрээр Оросын хоёр удаагийн аварга (2010, 2020), Оросын багийн хамт дэлхийн багийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хоёр удаа түрүүлсэн (2013, 2019). Тэрээр мөн дэлхийн блиц аварга (2024) бөгөөд [[Магнус Карлсен|Магнус Карлсентэй]] хамт нэгдүгээр хуваажээ. Оросын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд тэрээр 2010 (2-р баг) болон 2014 оны Олимпод оролцож, 2016, 2018 оны Олимпод багийн тэмцээнд хүрэл медаль хүртсэн. == Намтар == Ян Непомнящий 1990 оны 7-р сарын 14-нд Оросын Брянск хотод төрсөн бөгөөд багш нарын гэр бүлд өссөн. Хүүхэд байхдаа уран зохиол, шатар тоглох дуртай болж, таван настайгаасаа шатар тоглож сурчээ. Непомнящийн анхны жинхэнэ шатрын дасгалжуулагч нь Валентин Евдокименко байсан бөгөөд тэрээр түүнийг 5-13 нас хүртэл нь сургаж байжээ. Тэрээр 7 настайдаа нэгдүгээр зэрэглэлийн цол хүртэж, Брянск мужийн аварга болж байжээ. 2006 онд Томск хотод тэрээр Дээд лигт 2-р байр эзэлж, Оросын аварга шалгаруулах тэмцээний супер финалд шалгарч, 8-10-р байруудыг хуваалцсан. Их мастер цол хүртсэнийхээ дараа тэрээр Владимир Поткинтэй хамт суралцаж эхэлсэн (тэрээр өнөөг хүртэл үргэлжлүүлэн суралцаж байна). Түүний удирдлага дор тэрээр дэлхийн хамгийн хүчтэй тэмцээнүүдийн нэг болох 2008 оны Аэрофлотын нээлттэй тэмцээнд түрүүлжээ. Тэрээр 66 тоглогчтой тэмцээнд 20-р байранд орж, хамгийн дуртай тэмцээнд оролцоогүй. Энэ ялалт нь түүнд Дортмунд хотод болсон олон улсын тэмцээнд оролцох боломжийг олгосон бөгөөд тэнд 2-5-р байрт шалгарчээ. 2009 онд тэрээр Оросын цомын тэмцээний финалд шалгарч (Евгений Бареевт хожигдсон). 2010 он бол Непомнящий Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж, 2656 үнэлгээтэй 35-р байранд орсон. Оролцогчдын дунд 150 гаруй их мастер байсан бөгөөд Непомнящий 9 онооноос 7 оноогоор эхний байрт шалгарсан. 96coqsh46sk5ao98tz0sdyu74c4agzn 0 148380 869829 2026-09-16T04:42:42Z Chongkian 21163 [[Шинэ Монгол Ерөнхий Боловсролын сургууль]] руу чиглүүлэгдлээ 869829 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шинэ Монгол Ерөнхий Боловсролын сургууль]] rse4sct5is3i5tn4nrdgabeyspupnle 0 148381 869834 2026-09-16T06:54:25Z Fenglin1020 80310 Fenglin1020 moved page [[Шудрага]] to [[Шударга]]: Misspelled title 869834 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Шударга]] od830dabi86a4uvhflba66kbtv89wzv 0 148382 869857 2026-09-16T10:52:31Z Fenglin1020 80310 Fenglin1020 moved page [[Шударга]] to [[Шанз]] 869857 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Шанз]] 3jqggw3dnsp3wke8nrap6vnsrbjppol