Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 804 869938 819585 2026-09-17T10:01:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869938 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Дундговь аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = SümKhökhBurd.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn flag dundgovi aimag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa dundgovi aimag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Dundgovi in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|45|46|N|106|17|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1942}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat =[[Мандалговь]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 74690.32 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1412 | population_footnotes = | population_rank = 20 | population_total = {{decrease}} 45,900 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)159 | registration_plate_type = | registration_plate = ДУ_ | iso_code = MN-059 | website = {{URL|dundgovi.gov.mn/en/index.php}} | footnotes = }} '''Дундговь''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|h}} – ''думдагоби'') нь [[Монгол улс]]ын говийн бүсийн [[аймаг]] юм. Дундговь аймаг нь Засаг захиргааны хувьд 15 сум, 68 багтай, 7469,0 мянган га нутаг дэвсгэртэй, газар нутгийн хэмжээгээр Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн 4,5%-ийг эзэлдэг, аймгийн төв [[Мандалговь]] нь нийслэл [[Улаанбаатар]] хотоос 265 км-т байрладаг, [[Төв аймаг|Төв]], [[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгуудтай хиллэдэг. Дуу хуур, гүүний айраг, хонины махны чанараараа улсдаа алдартай. Улсын дунджаар малтай нэг өрхөд ногдох малын тоогоор эхний байруудад ордог. Байгалийн эрдэс түүхий эдийн багагүй нөөцтэйн дотор улсын хэмжээний судлагдсан хүрэн нүүрсний нөөцийн 58,0 хувь, гөлтгөнийн 32,3 хувь, эрдэс будгийн 53,4 хувь нь тус аймагт байгаа ажээ. Аймгийн төв болон бүх сумын төв эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон, үүрэн телефоны сүлжээтэй. Нийслэлд ойр учир бага зардлаар говь тал хээр, түүний үзэсгэлэнт байгалийг очиж үзэх боломжтой. Энэ утгаараа аялагчдын тоо жил бүр өсөж байна. Жилд нартай өдрийн тоо харьцангуй олон, салхины хурд их учир нар, салхины эрчим хүчийг ашиглах өргөн боломжтой. == Түүхэн дурсгалт газрууд == Сайхан-Овоо сумын нутагт [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] өвөлжөө, Буган чулуун хөшөө, Замбага хайрхан уулын хүннүгийн үеийн булш, дундад зууны үед холбогдох шаазан хотын туурь, Гурвансайхан сумын нутаг Ярх уулын хуучин чулуун зэвсгийн бууц суурин, дарханы газар, хүрэл зэвсэг үйлдвэрлэлийн дурсгал, Дэлгэрхангай суманд Өгөдэй хааны нас эцэслэсэн газар, Адаацаг сумын Сүм хөх бүрдэд их хаадын намаржаа, Өлзийт сумын Дэл уулын хадны зураг, Дэлгэрийн Чойрын хийд, Эрдэнэдалай сумын сангийн далай хийдийн Цогчин дугана, дөрвөлжин булш, хиргисүүрийн дурсгалууд, эртний төрт улсуудын үед холбогдох булш бунхан, эртний бэхлэлт, цайз хэрэм зэрэг олон мянган жилийн турш хүмүүсийн аж төрж ирснийг илтгэх түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлсээр нэн арвин. Эртний далайн ёроолын үлдэц бүхий Цагаан суварга, Морин толгойн цав, Өөш манхан зэрэг өвөрмөц тогтоцтой байгалийн шавар цав элсэн манхан, [[Их газрын чулуу]], [[Бага газрын чулуу]] зэрэг боржин чулуун уул, заг, хайлаасан төгөл, Олдох, Гурван төгрөг, Эргэнэг, Хаяа, Нэмнээ, Номгон, Хайрхан, Загийн ус зэрэг үзэсгэлэнт газруудтай. Аймгийнхаа ард иргэдийн ахуй амьдралын хэвшил, уламжлал, байгалийн онцлог давуу тал, нөөц бололцоотой уялдуулан улсдаа “Дуу хуурын өлгий нутаг” хэмээн алдаршсан дуу хуур, эртний түүхэнд мөртэй үзэсгэлэнт Дундговь нутгийн аялал жуулчлал, гүүний айраг, ингэний хоормог, мах, хүрэн нүүрсний үйлдвэрлэлийг аймгийн брэндээр тодорхойлон бүс нутгийн төдийгүй улсын хэмжээнд эдгээр брэнд бүтээгдэхүүний үйлчилгээг бий болгож улмаар зарим бүтээгдэхүүнийг экспортод гаргах бодлого барин ажиллаж байна. == '''Адаацаг сумын дурсгалт газрууд''' == Ар булгийн зэл чулуу, Ар булгийн хадны булш, Шинэ шавь хийдийн туйрь, Элгэн хайрхан Тахилын онгон, Эхэн хөвийн булш, Баруун хацрын хүн чулуун хөшөө, Хорин жасын туйрь, Буруу хавиргын хиргисүүр, Тахилгатын бууцны хиргисүүр, Их бөгс уулын булш, Элгэн уулын хиргисүүр, Цагаан-Овооны булш, Өвөр бунханы хадны зураг, Саруулын бууцны хиргисүүр, Энгэрийн худгийн тахилын онгон, Эхэн хөвийн хиргисүүр, Буруу хавиргын булш, Их бөгс уулын хиргисүүр, Тахилгатын бууцны булш, Цагаан-Овооны дөрвөлжин булш, Саруулын бууцны булш. == '''Баянжаргалан сумын дурсгалт газрууд''' == Нүгнээчийн амны Хүннү булш, Суурингийн бууцны хиргисүүр, Хормойн бууцны дөрвөлжин булш, Аарагийн хадны бичээс, Тахилтын Тахилын онгон, Овоо хайрханы булш хиргисүүр, Тахилтын булгийн хийдийн туйр, Шивээ уулын арын хиргисүүр, Дунд гүн шандны Тахилын онгон, Зараа уулын дөрвөлжин булш, Шивээ, Модотын хиргисүүр, Хавчуу монгол булш хиргисүүр, Их эрээний хүннү булш, Өндөр улаан зэл чулуу, Зараа уулын хиргисүүр, Мөртийн хадны зураг. == '''Говь-Угтаал сумын дурсгалт газрууд''' == Ар зүлэгтийн хэрэм, Ар зүлэгтий Хүн чулуу, Сарын тахилын онгон, Хэрээ хадны Тахилын онгон, Ар зүлэгтий зэл чулуу, Баян уулын шоргоолжин булш, Бага бичигтийн зэл чулуу, Бага бичигтийн хадны зураг, Их бичигтийн төвд бичээс, тамга тэмдэг, Номгон цохионы хиргисүүр, Номгон цохионы зэл чулуу, Их бичигтийн Тахилын онгон, Сайн шандын хиргисүүр, Сайн шандын дөрвөлжин булш, Булангийн хэрэм, Ястын зэл чулуу. == '''Гурвансайхан сумын дурсгалт газрууд''' == Их газрын чулууны ханан хадны бичээс, Хайрханы Тахилын онгон, Хөшөөтийн Тахилын онгон, Тавин жасын туйр, Гэр чулууны Тахилын онгон, Үйзэнхай жасын туйр, Зүүн сайханы булш, хиргисүүр, Дундадын хүрэн овооны зураг, Улаан овооны тахилын онгон, Чулуутын цохионы Харуултын булш, Оточ Наваан сүмийн туурь, Хөшөөн хондны Тахилын онгон, Баруун сайхан уулын зэл чулуу, Хоншоорын зэл чулуу, Их газрын зүүн асгатын булш, Гучин жасын туйр, Буур толгойн түрэг бичээс, Баруун салхитын булш, Адгийн дэрсний хүннү булш, Баруун салхит зэл чулуу, Их газрын зүүн асгатын хиргисүүр, Тоорой бандийн агуйн булш, Туулайтын зэл чулуу, Ярх уулын  чулуун  зэвсгийн бууц суурин, Их газрын чулууны Ханан хадны зэл чулуу, Холбоо улааны тахилын онгон, Чулуутын Тахилын онгон. == '''Дэрэн сумын дурсгалт газрууд''' == Тэгшийн жасын туйр, Дагдан пунцоглин хийд, Улаан хадны хиргисүүр, Чулуун хороотын хиргисүүр, Цант хайрханы хиргисүүр, Сүүдэрт овооны хиргисүүр, Дугантын бууцны монгол булш, Адгийн дэрсний булш, хиргисүүр, Яргайтын амны хиргисүүр, Бага дэлийн дөрвөлжин булш, Булгийн эхийн хиргисүүр, Долоодын шар модны хөшөө чулуу, Бэлийн жасын туйр, Жадамбын жасын  туйр, Адгийн дэрсний хүннү булш, Хар дэлийн зэл чулуу, Улаан хадны зураг, Хөх ишиг хайрханы булш, Цагаан эргийн хиргисүүр, Дугантын бууцны бичээс. == '''Дэлгэрцогт сумын дурсгалт газрууд''' == Улаан хадны гэр чулууны зураг, Зүүн өвдгийн бууцны булш, Дагийн хадны зураг, Дэлгэрийн чойрын хийд, Хүрэн хондны булш, Халтарын уулын хиргисүүр, Сөдөтийн хоолойн зэл чулуу, Их ханан хадны хиргисүүр, Баян уулын баруун талын булш, Шар хонхорын хиргисүүр, Хундаганы бууцны хиргисүүр, Чулуун хорооны хиргисүүр, Өндөр хондны хадны зураг, Дунд шандны амны булш, Сөдөтийн амны Чулуун сүмийн туурь, Хөшөөтийн хоолойн тахилын онгон, Их бууцны хиргисүүр, Сономын хондын булш, Хавчигийн амны булш, Хүйсийн бууцны зэл чулуу, Улаан хадны гэр чулууны хиргисүүр, Хүрэн хондны хадны зураг, Их бууцны дөрвөлжин булш, Сономын хонд хадны зураг, Зүүн өвдгийн бууцны зэл чулуу. == '''Дэлгэрхангай''' '''сумын дурсгалт газрууд''' == Нурамтын бууцны  хиргисүүр, Хан хүрээний булш, Дамын хар овооны хиргисүүр, Усан зараагийн хиргисүүр, Хүрэн хайрханы бичээс, Муруй амын булш, Чулуун хороотын хиргисүүр, Хар хадан уулын хиргисүүр, Тамганы овооны хадны зураг, Хар зараа уулын хиргисүүр, Алаг бургасангийн амны хиргисүүр, Бичигт хүрэн хадны зураг, Хүрэн хадны хиргисүүр, Гэсгүйн хүрээний булш, Муруй ам хиргисүүр, Ногоон дээвэрт бага сургууль (барилга архитектурын дурсгал). == '''Луус сумын дурсгалт газрууд''' == Хөх овооны булш, Зүүн ханангийн булш, Дугантын жасын туйр, Суварга хайрханы булш, Цохионы бууцны хиргисүүр, Уст улаан хадны бичээс, Жимгэрийн амны хиргисүүр, Мөхийн зүүн ханангийн булш, Зээргэнтийн булш, Эхэн хуруувчийн зэл чулуу, Улаан товгийн булш. == '''Хулд сумын дурсгалт газрууд''' == Олдохын хийдийн туурь, Модот овооны тахилын онгон, Хөдөөгийн улааны хиргисүүр, Торхтын тахилын онгон, Саалийн чулуу, Хулд уулын хиргисүүр, Булаг хайрханы булш, хиргисүүр, Луусын хийдийн туурь, Баазын хиргисүүр, Сэрвэнгийн хиргисүүр, Хэвтүүлийн хийдийн  туурь, Дуулгант сэрвэнгийн Тахилын онгон, Баясгалангийн хиргисүүр, Шувуутай хийдийн туурь, Шарангадын булш, Цагаан жирмийн хиргисүүр, Мэнгэтийн хийдийн туурь, Арангийн хиргисүүр, Хөшөөт хонхор тахилын онгон, Ацат хүрэн хайрханы хиргисүүр, Дуулгант Сэрвэнгийн хиргисүүр, Цагаан жирмийн булш,Ацат хүрэн хайрханы хүннү булш. == '''Өлзийт сумын дурсгалт газрууд''' == Хөтөлийн хийдийн туурь, Дэн шургуулын шивээ, Цагаан хадны хийдийн туурь, Муруй цагаан сүүжийн булш, Цэндсүрэнгийн бууцны булш, Замын сүүжийн бууцын булш, Далай хурлын хийдийн туурь, Чулуун сүмийн туурь, Талын жас, Хөх толгойн бууц, Өлзийтийн хуудасны хадны зураг, Эрдэнэ-Уянгын хийдийн туйр, Морьтын хиргисүүр, Хуралт билүүний зэл чулуу, 32 хүн хөшөөтийн амны хадны зураг , Төмөр аягын бууцны хадны зураг, Баруун билүүний хийдийн туурь. == '''Өндөршил сумын дурсгалт газрууд''' == Хараат уулын зосон зураг, Шар хадны зэл чулуу, Эхэн хөх амны хадны зураг, Хөх дөрвөлж хиргисүүр, Элстийн хүннү булш, Хөтөлийн толгодын зэл чулуу, Аврахын хийдийн туйр, Үүдэн ухаа палеонтологийн дурсгалт газар, Хүнгэнээгийн зэл чулуу, Хүрийн сүүл толгойн зэл чулуу, Хүрэн дэлийн булш, Хөх дөрвөлжийн булш /баруун/, Хүрийн зэл чулуу, Дэлгэр-Овооны зэл чулуу, Бумбагар зэл чулуу, Бэрхийн шивээ, Улаан хуц хайрханы булш, Хөтөлийн хадны зураг, тамга тэмдэг, Тас уулын дөрвөлжин булш, Цагаан хадны булш, Хараат уулын дөрвөлжин булш. == '''Сайнцагаан сумын дурсгалт газрууд''' == Баян булгийн амны зэл чулуу, Хиргистэй хиргисүүр, Амаржаргал уулын Хүннү булш, Сариг хайрханы хиргисүүр, Хорины хийд, Авдрантын хүнхэр Дөрвөлжин булш, Ар ханангийн бууцны монгол бичээс, Хан уулын булш хиргисүүр, Тэвш уулын булш, Ёрвон уулын дөрвөлжин булш, хиргисүүр, Бэрх хайрханы булш, Сүндэв овооны хүннү булш, Халзан цохионы тахилын онгон, Суман хайрхан уулын хадны зураг, Өнгөт хайрханы булш хиргисүүр, Бунхантын хөх толгойн тахилын онгон, Зүүн улаан хадны зэл чулуу, Хавцалын чулуун хэрэм, Хөшөөтийн хоолойн тахилын онгон, Адьяагийн бууцны хиргисүүр, Ганжуурын хийдийн туйр, Их булгийн амны хиргисүүр, Өндөр харын Тахилын онгон, Адгийн хөшөөн тахилын онгон, Ламын цохионы бурханы зураг, Хан уулын хадны зураг, Мөнх тойн уулын булш, Баруун улаан хадны хиргисүүр, Хараатын шандны зүүн хойд хөтөлийн хиргисүүр, Суман хайрхан уулын булш хиргисүүр, Өндөр харын Хар толгойн дөрвөлжин булш, Авдрантын хүнхэр Тахилын онгон, Сариг хайрханы булш, хиргисүүр, XIII-XY зууны үеийн хүн чулуу, Сариг хайрхан хүн чулуун хөшөө, Мөхийн баруун амны булш, Хүн чулуун хөшөө, Баруун суугийн бууцны амны хиргисүүр, Мөхийн жасын туйр, Өндөр харын Хар толгойн булш, Баян уулын хиргисүүр, Ёрвон уулын хиргисүүр, Сариг хайрханы хиргисүүр, Хаалган хадны баруун суу дөрвөлжин булш. == '''Сайхан-Овоо сумын дурсгалт газрууд''' == Зараа хайрханы булш, Шивээт улаан уулын хиргисүүр, Цорж уулын хиргисүүр, Замбага хайрханы булш, Шашир уулын хиргисүүр, Баян уулын булш, Зараа хайрханы тахилын онгон, Зараа хайрханы хиргисүүр, Онгийн хийдийн туурь /баруун/. == '''Цагаандэлгэр сумын дурсгалт газрууд''' == Ханангийн бууцны зосон бичээс, Түрүү хайрханы булш, Хөшөөтийн Тахилын онгон, Хутаг хайрханы булш, Тулга жасын туйр, Цагаандэлгэр сумын хийд, Хөх өндрийн булш, Бортрогийн хэрэм, Чулуут шандны төвд бичээс, Адуун чулууны дөрвөлжин булш, Баруун чойрын хийд, Тоодог уулын булш, хиргисүүр, Хөх өндрийн хиргисүүр. == '''Эрдэнэдалай сумын дурсгалт газрууд''' == Хөшөөт харын тахилын онгон, Баян хошуу уулын булш, Хөшөөн булгийн тахилын онгон, Шургуулын булш, Олон овоотын хиргисүүр, Хурдангийн адаг тахилын онгон, Баян улаан уулын булш, Үнэгт хайрханы хиргисүүр, Баян-Улаан уулын тахилын онгон, Үнэгт хайрханы хадны зураг. == Түүх == Дундговь аймаг нь 1941 онд Өмнөговь аймгаас 8 сум, Дорноговь аймгаас 3 сум, Төв аймгаас 7 сум тус тус шилжүүлэн 18 сумтайгаар одоогийн Өлзийт сумын нутаг Ембүү дэрсэнэ ус гэдэг газар Шарангад аймаг нэртэйгээр байгуулагджээ. 1942 онд аймгийн нэрийг Дундговь хэмээн өөрчилж аймгийн төв одоогийн оршин байгаа Зоогийн Хар овооны энгэрт суурьшсан байна. === "Дундговь" нэрийн учир === Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид тус аймгийг анх Шарангад нэртэйгээр байгуулах шийдвэр гаргаснаа төдхөн өөрчилж “Дундговь” хэмээн нэрлэхээр тогтоожээ. Энэ нь аливаа оноосон нэр хэн бүхэнд ойлгомжтой утга тодорхой байх шаардлагыг харгалзсаных аж. Шинээр байгуулагдаж буй аймгийн сумдын олонх нь Өмнөговь, Дорноговь аймгаас шилжиж байгаа говийн сум, энэ хоёр аймгийн нутгийн хойд хэсгээс таслагдаж буй говь тал, хээр талын заагт орших их говь ч биш, жинхэнэ хээр тал ч биш, цайдам хээр, говирхуу тал хосолсон нутагтай, ард түмэн нь говь нутгийнхны аж төрлийн хэвшилтэй зэргээс үүдэн дунд зэргийн говь гэсэн утгаар “Дундговь” гэж нэрлэсэн нь оносон хэрэг болжээ. Харин анх нэрлэсэн Шарангад нь хаа хол түгэж олны мэдэх болоогүй, чухамдаа тэрүүхэн хавийнхан нь мэдэх төдий газар усны нэр бөгөөд өдгөө Луус, Хулд сумын заагт оршино. == Газар зүй == Дундговь аймаг нь [[Монгол улс]]ын нутгийн төв хэсэгт талархаг нутагт говь хээрийн бүсийн зааг дээр оршдог. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь 1926 м өндөр, [[Дэлгэрхангай уул]] юм. Мөн [[Их газрын чулуу|Их]], [[Бага газрын чулуу]] зэрэг уулс бий. Нутгийн хойд хэсэгт дээд палеозойн хурдас, өмнөд хэсгээр нь цэрдийн ба кайнозойн хурдас тархжээ. Дундговь аймгийн нутагт [[Онгийн гол]]оос өөр том гол, нуур байхгүй. [[Тогоогийн рашаан|Тогоогийн]], [[Дүүрэн Харганын рашаан|Дүүрэн Харганын]], [[Олгой нуурын рашаан|Олгой нуурын]] зэрэг рашаан бий. === Уур амьсгал === Аймгийн нутаг дэвсгэрийг уур амьсгалын хувьд хуурай, сэрүүн, уулын хээрийн муж (Эрдэнэдалайн хойд хэсэг, Адаацаг, Дэлгэрцогт, Дэрэнгийн хойд хэсэг), нэн хуурай дулаавтар, цөлөрхөг хээрийн муж (/Дэлгэрхангай, Хулд, Луус, Гурвансайхан, Өндөршил сумын хойд хэсэг, Сайхан-Овоо, Сайнцагаан, Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр, Баянжаргалан сумдын нутаг), нэн хуурай дулаан, цөлөрхөг хээрийн муж (Дэлгэрхангай, Хулд, Гурвансайхан сумдын урд хэсэг, Өлзийт сумын нутаг) гэж 3 хуваадаг. Агаарын температурын дундаж хэмжээ өвлийн сард – 16-19 хэм, зуны сард +17-21 хэм, жилд орох хур тундасны хэмжээ 95-150 мм. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд ба төв хэсгээр хээрийн хар хүрэн, цайвар хүрэн хөрс, өмнөд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. Нутгийн хойд ба дунд хэсгээр хээрийн [[өвслөг ургамал]], урд хэсгээр нь [[говийн ургамал]] ургана. [[Хар сүүлт]], [[цагаан зээр]], [[тарвага]] зэрэг ан амьтан амьдардаг. Нутгийн уулархаг газраар нь ирвэс, шилүүс, чоно, аргал, янгир нүүдэллэн амьдардаг байна. == Хүн ам зүй == === Статистик мэдээ === Дундговь аймгийн хүн амын тоо болон Улсын хэмжээнд эзлэх байр жилийн эцсийн байдлаар. ("Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан"-аас) *1944 онд 27,582 хүн, улсын хэмжээнд 16-р байр * 1956 онд 24,297 хүн, улсын хэмжээнд 18-р байр * 1969 онд 30,706 хүн, улсын хэмжээнд 18-р байр * 1979 онд 39,078 хүн, улсын хэмжээнд 19-р байр * 1989 онд 49,320 хүн, улсын хэмжээнд 20-р байр * 1999 онд 51,517 хүн, улсын хэмжээнд 19-р байр * 2009 онд 40,776 хүн, улсын хэмжээнд 21-р байр * 2019 онд 46,104 хүн, улсын хэмжээнд 21-р байр === Алдартнууд === Дундговь аймгаас төрөн гарсан уран бүтээлчид багш нар гээд олон олон алдартнууд төрөн гарсан билээ. ;Монгол улсын Баатар #Улсын баатар Жигмэдийн Сэрээтэр (1922) #Хөдөлмөрийн баатар, тракторч-комбайнч Доржийн Баттөр (1961) #Хөдөлмөрийн баатар, малчин Жигмэдийн Жагварал (1968) #[[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Төрийн шагнал]]т, [[Ардын Жүжигчин]], [[XX зууны манлай]] уртын дууч [[Намжилын Норовбанзад]], #Гавьяат жүжигчин (1961), Ардын жүжигчин (1977), Хөдөлмөрийн баатар (2006) [[Гонгорын Хайдав]] ;Монгол улсын Төрийн соёрхолт #Төрийн шагналт (1975), Ардын уран зохиолч (1997) [[Сормууниршийн Дашдооров]] #Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн (1971), Төрийн шагналт (1985) кино зураглаач [[Ойдовын Уртнасан]] #Төрийн шагналт, зохиолч Дарма Батбаяр (1998) ;Монгол улсын Ардын цолтон #Гавьяат жүжигчин (1961), Ардын жүжигчин (1977), Хөдөлмөрийн баатар (2006) [[Гонгорын Хайдав]] #Төрийн шагналт (1975), Ардын уран зохиолч (1997) Сормууниршийн Дашдооров #Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн (1964), Ардын зураач [[Цэрэнжавын Доржпалам]] #Монгол улсын [[Ардын Багш]] [[Далхсүрэнгийн Төмөр]], #Монгол улсын [[Ардын Жүжигчин]] [[Адилбишийн Дашпэлжээ]] #Монгол Улсын [[Ардын жүжигчин]] [[Адилбишийн Нэргүй]],[[Намжилын Норовбанзад|Н.Норовбанзад]]ын анхны шавь. ;Монгол улсын Гавьяатнууд #Гавьяат алдарт зохиолч, яруу найрагч [[Сономбалжирын Буяннэмэх]] (1935) #Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн (1964), Ардын зураач Цэрэнжавын Доржпалам #Хүний гавьяат эмч Будын Хас (1971 - Ардын зураач Ц. Доржпаламын төрсөн ах) #Гавьяат жүжигчин, балетчин Юндэндоогийн Цэрмаа (1973) #Гавьяат жүжигчин, дуурийн дууч [[Пүрэвийн Цэвэлсүрэн]] (1976 - Ардын элч киноны Ариунаа) #Гавьяат жүжигчин, дуурийн дууч, туслах найруулагч [[Гонгорын Батсүх]] (1976 - Морьтой ч болоосой киноны Гончиг) #Гавьяат жүжигчин, дуучин [[Жавзмаагийн Нансалмаа]] (1990 - Морины) #Гавьяат жүжигчин, алиалагч [[Дамбын Батсүх]] (1996 - Циркийн) #Гавьяат тээвэрчин Юндэнгийн Идэрчулуун (2004 - Монголын төмөр замын ахмад ажилтан) #Гавьяат жүжигчин [[Цэндийн Цэнд-Аюуш]] (2008 - Нийслэл хүү киноны Ягаан Гажид) #Гавьяат жүжигчин, уртын дууч [[Сосорбурамын Цогтсайхан]] (2016) #Гавьяат малын эмч Шархүүгийн Цэрэндорж (2010) #Ерөөлч магтаалч [[Бархасын Эрдэнэбаатар]] #Гавьяат жүжигчин, дуучин [[Цэрэнгийн Чулуунцэцэг]] #[[Гавьяат жүжигчин]], дуучин,[[Адилбишийн Дүнжмаа]] #Монголын улсын хамгийн олон ромбо, энгэрийн тэмдэг цуглуулсан,[[Найдангийн Батсүх]] #Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Найдансүрэнгийн Дариймаа]] #Үндэсний сурын ууган мастер, Улсын мэргэн [[Шагдарын Жамбасамбуу]] ;Төр нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд # Их бичгийн түшмэл, Зохиолч, яруу найрагч, Дипломат, Улсын Хэвлэлийн Төв Газрын дарга, Өөлд овогт Будын Чимид (1900-1961) == Соёл == Дундговь аймаг дуу хуур, өв соёлын өлгий нутаг. == Эдийн засаг == Дундговь аймаг нь 2020 оны эцсийн байдлаар 14212 өрхийн 47.104 мянган хүн амтай. Аймгийн суурин хүн ам нь насны бүтцийн хувьд ерөнхийдөө залуу хэвээр байгаа ба 0- 14 насны хүүхэд 30.3 хувь, 15-64 насны хүн ам 64.4 хувь, 65, түүнээс дээш насны хүн ам 5.3 хувь эзэлж байна. Хөдөлмөрийн насны 100 хүнд ногдох тэжээлгэгч хүн амын тоо 55.2 байна. Хүн ам зүйн ачаалал 2020 онд 2010 оноос 2.9 пунктээр буурсан байна. Хүн ам зүйн цонх үеийг ашиглан урт хугацааны бодлого, хөтөлбөрийг боловсруулах, хэрэгжүүлэх, ялангуяа ажлын байрыг нэмэгдүүлэх чиглэлд анхаарснаар улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд хүн ам зүйн хүчин зүйл эергээр нөлөөлөх юм. Малын тоо 3,741,1. ДНБ-ний өсөлт 16,8%. Ажилгүйдлийн түвшин 4,9. Хэрэглээний үнийн индекс 107,4 хувьтай байна.. == Дэд бүтэц == Дундговь аймаг нь эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнд холбогдсон. Цахилгаан хангамж бүрэн шийдэгдсэн. Холбоо харилцаа мен сайн хөгжсөн. Хоёр сумаас бусад нь шилэн кабельд холбогдоход бэлэн болсон. Даланзадгад болон Улаанбаатар хотуудтай хатуу хучилттай авто замаар шууд холбогдсон. Энэ замын дагуу Дэлгэрцогт, Сайнцагаан, Луус, Хулд сумд байрлах ба Дэрэн, Дэлгэрхангай сумдын төв цаашид холбогдоход хамгийн ойр юм. Одоо Мандалговь - Чойр чиглэлийн авто замыг барих нь эдийн засгийн чухал ач холбогдолтой. Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр, Баянжаргалан, Гурвансайхан сумд аймгийн төв болон Улаанбаатартай холбогдоно. Эрдэнэдалай сумын Цагаан-Овоогоос Луус хүртэл зам тавих ирээдүй бий. Ингэснээр хамгийн захын гурван сум Сайхан-Овоо, Өлзийт, Өндөршилээс бусад нь замтай болох бодит боломж ойрхон байна. === Аж үйлдвэр === Дундговьд [[барилгын материал]]ын, хүнсний үйлдвэрүүд байдаг. Чулуун нүүрс (Хүйтэнхонгор, Тэвш, Элгэн говь, Өвдөгхудаг, Сүүл-Өндөр), [[Төмөр|төмрийн]] хүдэр (Эрээн), [[гөлтгөнө]] (Таргат), [[Шохойн чулуу]] (Цахиурт), [[Шатдаг занар]] (Өвдөгхоолойн хошуу, Баянжаргалант), [[хайлуур жонш]], барилгын материал зэрэг ашигт малтмал бий. == Засаг захиргаа болон төрийн бодлого == === Аймгийн Дарга, Засаг дарга нар === 1942 ондоо Зоогийн Хар овооны энгэрт 40-өөд гэртэй нүүж ирсэн. Аймгийн дарга нь аймгийн Бага Хурлын Дарга, амйгийн Хөдөлмөрчдын Бага Хурлын Дарга, амгийн Хөдөлмөрчдын Бага хурлын Тэрггүүлэгчдийн дарга, аймгийн Хөдөлмөрчдийн Хурлын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Дарга, 1990 оноос аймгийн Ардын Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга, 1992 оноос хойш аймгийн Засаг дарга гэж нэрлэж иржээ. Аймаг байгуулагдсанаас хойш өдгөө хүртэл дараах хүмүүс аймгийн засаг даргаар алба хашиж ирлээ. #Чимидийн Мижид: 1942 оны 1-р сарын 9 нд томилогдож, 1942 оны 2-р сарын 9 нд өөр ажилд томилогдсон Ч.Мижид Түшээт вангийн хошуу, одоогийн Эрдэнэдалай сумын нутагт малчны гэр бүлд 1905 онд төржээ. #Дооровын Дашзэгвэ: 1942 оны 2-р сарын 9 нөөс 1942 оны 7-р сард Түшээт вангийн хошуу, одоогийн Луус сумын нутагт Үйзэн суварга гэдэг газар малчны гэр бүлд 1893 онд мэндэлжээ. #Маналжавын Дамдинсүрэн: 1942 оны 7-р сараас, 1948 оны 11-р сард 1901 онд одоогийн Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутаг төржээ #Долгорын Чогсом: 1948 оны 11-р сараас 1954 оны 7-р сар хүртэл Хэнтий аймгийн Биндэр сумын сумын уугуул иргэн. #Цэндийн Адьяа: 1954 оны 7-р сараас 1957 оны 5-р сард тус аймгийн даргаар ажилласан. 1922 онд Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутаг Таван хөөвөр гэдэг газар малчны гэр бүлд төрсөн. #Занданбалын Жигжид: 1957 оны 5-р сараас 1962 оны 5-р сард ажилласан энэ хүн 1917 онд Өмнөговь амйгийн Манлай сумын нутагт малчны гэр бүлд төржээ. #Тойвгоогийн Наранхүү: 1962 оны 5-р сараас 1966 оны 5-р сарын хооронд ажилласан. 1934 онд Өмнөговь аймгийн Номгон сумын нутагт малчны гэр бүлд төржээ. #Ваанжилын Жигмэд: 1966 оны 5-р сараас 1970 оны 10-р сард ажилласан. Өмнөговь аймгийн Мандал-Овоо суманд 1919 онд малчны гэр бүлд төрсөн. #Дэндэвийн Ойдов: 1970 оны 11-р сараас 1977 оны 5-р сард ажилласан. Сэцэн ваны хошуу, Цагаандэлгэр сумын нутагт Хүрээтийн гурван шовх гэдэг газар малчны гэр бүлд 1922 онд төрсөн. #Готовын Чингэл: 1977 оны 5-р сараас 1979 оны 7-р сарын ажилласан. Увс аймгийн Туруун суманд малчны гэр бүлд 1940 онд төржээ. #Дамдины Гомбожав: 1979 оны 7-р сараас 1980 12-р сард ажилласан. Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын нутагт Боорж гэдэг газар 1926 онд малчны гэр бүлд төржээ. #Балжинхүүгийн Дамдинсүрэн: Тус аймгийн 12 дахь даргаар хамгийн олон жил буюу 1980 оны 12-р сараас 1990 оны 4-р сард ажилласан. Завхан аймгийн Завханмандал суманд малчны гэр бүлд 1944 онд төржээ. #Зундуйн Жанжаадорж: 1990 оны 4-р сараас 1992 оны 9-р сард ажилласан. 1940 онд Өмнөговь аймгийн Манлай сумын нутагт малчны гэр бүлд төрсөн. #Норпилийн Чагнаа: 1992-1996 онд ажилласан. Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо сумын нутагт малчны гэр бүлд 1939 онд төрсөн. #Жамбын Хүүхэнбаатар: 1996 оны 11-р сараас 2000 оны 10-р сард ажилласан. Мандалговь хотод 1949 онд ажилчны гэр бүлд төрсөн. #Жанчивдоржийн Адьяа: 2000 оны 10-р сараас 2004 оны 10-р сад ажилласан. Дундговь аймгийн Өндөршил суманд 1948 онд төрсөн. #Шоотонгийн Төрбат: 2004 оны 10-р сараас 2010 онд ажилласан . Дундговь аймгийн Луус суманд 1963 онд төрсөн. #Дамбабазарын Чандмань: 2010-2012 онд ажилласан. #Сумъяагийн Сүхбаатар: 2012-2014 онд ажилласан. #Сандагийн Од-Эрдэнэ: 2014-2016 онд ажилласан. #Оргын Бат-Эрдэнэ: 2016 - 2020 онд ажилласан. #Цагаанхүүгийн Мөнхбат: 2020 оны 12 сарын 1-ээс 2024 оны 7 сар аймгийн Засаг даргаар ажилласан. Дундговь аймгийн Мандалговь хотод сэхээтний гэр бүлд төрсөн. #[[Самданнямын Мөнхчулуун]]: 2024 оны 11 сараас эхлэн ажиллаж байна. Дорноговь аймгийн Зүүнбаянд сэхээтний гэр бүлд төрсөн. === Сумд === *[[Адаацаг сум]] *[[Баянжаргалан сум (Дундговь)|Баянжаргалан сум]] *[[Говь-Угтаал сум]] *[[Гурвансайхан сум]] *[[Дэлгэрхангай сум]] *[[Дэлгэрцогт сум]] *[[Дэрэн сум]] *[[Луус сум]] *[[Өлзийт сум (Дундговь)|Өлзийт сум]] *[[Өндөршил сум]] *[[Сайхан-Овоо сум]] *[[Мандалговь|Сайнцагаан сум]] *[[Хулд сум]] *[[Цагаандэлгэр сум]] *[[Эрдэнэдалай сум]] ==Сүлд, бэлгэдэл== ===Сүлд дуу=== {{Quote|<big>"'''Говь сайхан нутаг'''"</big>''' <small>(Дундговь аймгийн сүлд дуу)</small> Шүлэг: С. Батболд<br/> Ая: Г. Эрдэнэчулуун Наран төөнөх элчээрээ ээсэн<br/> Саран толиорч гэрлээрээ гийгүүлсэн<br/> Аагтай ургамалаа шимтэн налайсан<br/> Арвин сүргүүд минь идээшилж бэлчсэн Дундговь миний унасан газар аа<br/> Дуу хуурын өлгий нутаг аа Олон говийнхоо дунд нь ярайх<br/> Оргилон жирэлзэх булаг нь хоржигнох<br/> Олог сүртэй хадан халилууд<br/> Уултай, талтай, устай говь минь Дундговь миний унасан газар аа<br/> Дуу хуурын өлгий нутаг аа Адуу багширсан тал нутагтаа<br/> Айраг бялхсан сөнтэй говь минь<br/> Арвин баян эрдэнэсийн өлгий<br/> Ажилсаг түмний одтой говио Дундговь миний унасан газар аа<br/> Дуу хуурын өлгий нутаг аа Өвөг дээдсийн минь өвлүүлж үлдээсэн<br/> Өнөөгийн бидний нандин шүтээн<br/> Үр ачдаа үлдээж орхих<br/> Үүрд мөнхийн жаргалтай өргөө Дундговь миний унасан газар аа<br/> Дуу хуурын өлгий нутаг аа}} ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Dundgovi Aimag|Дундговь аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161007112552/http://dundgovi.gov.mn/mn/ Дундговь аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Дундговийн сумууд}} [[Ангилал:Дундговь аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] jtsw9j1agj1jvayqu24rl5q4v6cn2q0 0 3589 869939 869626 2026-09-17T10:06:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869939 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20140419043412 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-09-17 10:06:30 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] cyypuwzxc9ixrweo8ho3759w1cahr44 0 5882 869886 850149 2026-09-17T01:42:32Z Heeheemalu 58764 869886 wikitext text/x-wiki [[Зураг:East Asian Tigers.png|thumb|300px|Азийн дөрвөн бар:<br>{{HKG}} {{TWN}}<br>{{SIN}} {{KOR}}]] [[Image:Taipei Skyline at blue hour 20260623.jpg|thumb|250px|[[Тайпей]] нь Тайваний нийслэл хот бөгөөд санхүүгийн төв нь юм.]] [[Image:VictoriaHarbour.jpg|thumb|right|250px|Төвийн тэнгэрийн цамхаг, Хонконг, Коулүүн, Цим Ша Цуй-аас харагдах [[Викториа Харбор]]т орших [[Хонконг]]ийн санхүүгийн төв]] [[Image:Singapore skyline night 1.jpg|250px|right|thumb|[[Сингапур]]ын бизнесийн төв дүүргийн тэнгэрийн цамхаг.]] '''Азийн Дөрвөн Бар''' болон '''Зүүн Азийн Бар''' гэж '''[[Тайваний эдийн засаг|Тайвань]]''', '''[[Сингапурын эдийн засаг|Сингапур]]''', '''[[Хонконгийн эдийн засаг|Хонконг]]''' болон '''[[Өмнөд Солонгосын эдийн засаг|Өмнөд Солонгос]]''' зэрэг улсуудыг нэрлэдэг. Мөн '''Азийн Дөрвөн Жижиг Луу''' ч гэж нэрлэх нь бий. 1960-аад оны эхнээс 1990-ээд он хүртэл эдгээр орнууд эдийн засгийн их өсөлтийг гарган, хурдацтай аж үйлдвэржиж чадсан юм. Дэлхийн анхаарлын төвд хөгжингүй орны статуст хүрсэн болон ойрхон яваа анхны Дөрвөн Бар улс байсан бол өнөөгийн 21-р зууны эхэн үед эдийн засгийн хурдан шилжилтийг үзүүлж байгаа [[Ази]]йн бусад орнууд руу шилжээд байна. Дөрвөн бар улс [[Хятад]] болон [[Япон]] зэрэг Азийн бусад улсуудынхтай нэгэн адил онцлогийг өргөнөөр гарган үзүүлсэн бөгөөд эдийн засгийн хөгжлийн "Азийн" загварыг харуулан манлайлах болсон. Гол ялгаа нь боловсролын анхан шатны түвшин болоод (хямд усан тээвэрлэлтийн гол зүйл болох далайн эрэг, дамжуулах гол мөрнүүд ба тээврийн дэд бүтэц гэх мэт) дэлхийн зах зээлд нэвтрэх бодит бололцоотой байсанд байна. == Бар эдийн засгийн онцлог == Азийн Дөрвөн Бар улсууд эдийн засгийн хөгжлийн экспортод чиглэсэн загварыг хэрэгжүүлсэн бөгөөд өндөр аж үйлдвэржсэн улс орнууд руу гаргах экспортын барааг өргөн хэмжээгээр хөгжүүлэн үйлдвэрлэсэн. Эдгээр орны дотоодын хэрэглээ нь өндөр тариф гэх мэт төрийн бодлогоор хязгаарлагдаж байсан. Азийн Дөрвөн Бар улсууд үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх хэрэгсэл болох боловсролд анхааран, бүх түвшний боловсролын тогтлолцоог хөгжүүлэн, анхан шатны боловсролыг бүх хүүхдүүдэд олгон, цаашлаад бүрэн дунд боловсролыг эзэмшүүлэхэд хатуу хяналт тавьж эхэлсэн. Мөн коллеж, их сургуулийн тогтлолцоог сайжруулахад мөнгө их хэмжээгээр зарцуулсан. 1960-аад оны үед Азийн Дөрвөн Бар улс маш ядуу байсан учраас хямд ажиллах хүчээр дүүрэн байлаа. Боловсролын шинэчлэлтэй хамтатган, хямдхан, өндөр бүтээмжтэй ажиллах хүчний хослолыг эдийн засгийн хөшүүрэг болгож чадсан. Азийн Дөрвөн Бар улс хөрөнгийн эрхийг дэмжин, хөдөө аж ахуйн ажилчдыг ялгаварлахгүй байх үүднээс тэгш эрхийг дээдлэн хуульчлах болсон. Мөн түүнчлэн хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний татаас, тарифийн бодлогыг хэрэгжүүлсэн. Азийн Дөрвөн Бар улсын нийтлэг онцлогууд: *Баян аж үйлдвэржсэн орон руу хийх экспортод чиглэсэн *Дээрх орнуудтай хийсэн худалдааны илүүдэлтэй байсан *Олон арван жилийн турш 2 оронтой өсөлтийг үзүүлж байсан *Эхний жилүүдэд ардчилсан бус, харьцангуй авторитар улс төрийн системтэй байсан *АНУ-ын эрдэнэсийн бондын эзэмшлийн хувь өндөр *Хадгаламжийн өндөр хувь *Өмнөд Солонгос, Тайвань, Хонконг болон Сингапурын нэрлэсэн ДНБ-ий жагсаалт нь дарааллаар 12-р, 22-р, 36-р ба 44-р байрт байна. *''Эдийн засгийн чөлөөт байдал'' гэсэн үзүүлэлтийн хувьд өндөр. [[Хэритейж Сан]]гийн [[Эдийн засгийн чөлөөт байдлын индекс]]ийн дагуу Хонконг, Сингапур, Тайвань ба Өмнөд Солонгос улсууд 1-р, 2-р, 37-р ба 45-р байрыг эзэлжээ. === Уламжлалт гүн ухааны оролцоо === Азийн Дөрвөн Барын эдийн засгийн хөгжлийг даган [[Япон]]д гарсан эдийн засгийн амжилтыг "зохицолт" хөдөлмөр-удирдлагын харилцаа оршиж байсантай холбож үздэг. (Кинзлейгийн "Орчин үеийн Японы аж үйлдвэрийн зохицол. Уламжлалыг нээхүй" ном). "Аж үйлдвэрийн зохицол" гэдэг нь Японд өмнөх зууны турш үүсэн, хөгжсөн өвөрмөц "Зохицлын соёл" юм. "Кёчокай" (хамтын ажиллагааны ба зохицолт нийгэм) нэртэй хагас тотариалатор байгууллага нь шинээр үүсч буй аж үйлдвэрийн нийгмийн хэрэгцээ шаардлагыг хангахын үүднээс 1819 онд үүсэн байгуулагдсан. "Кёчокай" нь аж үйлдвэрлэлийн Европт нийгмийн их хэмжээний хүнд асуудлууд тулгарсан тухайн цаг үед шинэ Япон стилийн аж үйлдвэрийн нийгэмд тохирох хүчин зүйлсийг тодорхойлохоор тэргүүлэн үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Үүний үр дүн болох "үүсмэл" уламжлал нь Японы эдийн засгийн үр ашиг гарах нөхцөл байдалд болон эдийн засгийн хөгжилд чиглэсэн нийгмийн эерэг зан чанарыг бий болгоход маш их үүрэг гүйцэтгэсэн. [https://web.archive.org/web/20071014045246/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb2997/is_199207/ai_n7648345] == Экспортод чиглэсэн худалдааны загварын шүүмжлэл == == Мөн үзэх == *[[Хонконгийн эдийн засаг]] *[[Тайваний эдийн засаг]] *[[Сингапурын эдийн засаг]] *[[Өмнөд Солонгосын эдийн засаг]] *[[Азийн зуун]] *[[Хятадын зуун]] ==Ишлэл== <references/> ==Гадаад холбоос== * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/asian_economic_crises/72222.stm BBC map of the Asian Tigers] * [http://gbr.pepperdine.edu/001/tigers.html ASEAN tigers]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20060427062209/http://www.chinaeconomicreview.com/subscriber/articleprintable.php?id=731 The Elephant at the Gate in ''China Economic Review''] [[Ангилал:Ази]] [[Ангилал:Эдийн засгийн түүх]] 95a0iuks2rut1083l00i7evpm5tgqju 0 5897 869871 869742 2026-09-16T17:43:32Z HorseBro the hemionus 100126 869871 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠶ᠋ᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Тэрбээр олон зуун жилийн турш Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл явуулсан Ойрад нарыг анх Зүүнгарын хаант улс болгож тунхаглав. Монгол төрийн нэгэн төв Халхыг мөхөөж Манжид хөөн оруулснаар тэр ихээхэн алдаршжээ. Халхыг өмөөрсөн Манжийн цэрэгтэй Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн шийдвэрлэх тулалдаанд]] ялагдал хүлээж, зугатаж явсаар дараа жил нь амиа хорлож нас баржээ. Гэвч түүний байгуулсан Зүүнгарын цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь түүний шинэхэн Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгожээ. Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон гэж зарим судлаач үздэг{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}. Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол|Халхын хант улсын]] дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдан орсон бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг Зүүнгар улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Гэвч зарим түүхчид Галданг Монгол аймгуудыг тарааж дуусгасан бүтэлгүй бөгөөд хуурамч хаан гэж үздэг. Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеэр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр явуулж буулт хийхийг оролдов. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Олгой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний дээд удам нь төв монголтой тэрсэлдэгч алдартай ноёд байв. Тэд монголтой тэмцэхийн тулд "Дөрвөн ойрадын холбоо"-г анх байгуулж байжээ. Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] 2ixxw5jhvx6z2o8onn9jibfny4gvcyt 869873 869871 2026-09-16T18:08:37Z HorseBro the hemionus 100126 [[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/869871|869871]] засварыг цуцлах 869873 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Тэрбээр олон зуун жилийн турш Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл явуулсан Ойрад нарыг анх Зүүнгарын хаант улс болгож тунхаглав. Монгол төрийн нэгэн төв Халхыг мөхөөж Манжид хөөн оруулснаар тэр ихээхэн алдаршжээ. Халхыг өмөөрсөн Манжийн цэрэгтэй Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн шийдвэрлэх тулалдаанд]] ялагдал хүлээж, зугатаж явсаар дараа жил нь амиа хорлож нас баржээ. Гэвч түүний байгуулсан Зүүнгарын цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь түүний шинэхэн Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгожээ. Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон гэж зарим судлаач үздэг{{Sfn|Adysha|2019|p=13}}. Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол|Халхын хант улсын]] дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдан орсон бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг Зүүнгар улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Гэвч зарим түүхчид Галданг Монгол аймгуудыг тарааж дуусгасан бүтэлгүй бөгөөд хуурамч хаан гэж үздэг. Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеэр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр явуулж буулт хийхийг оролдов. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Олгой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Түүний дээд удам нь төв монголтой тэрсэлдэгч алдартай ноёд байв. Тэд монголтой тэмцэхийн тулд "Дөрвөн ойрадын холбоо"-г анх байгуулж байжээ. Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] pp94xxb29lgk0eq6q0do222qu533bu8 869874 869873 2026-09-16T18:14:16Z HorseBro the hemionus 100126 Үг хэллэгийг засаж, төвийг сахиагүй үг, өгүүлбэрүүдийг хасах 869874 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Тэрбээр олон зуун жилийн турш Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл явуулсан Ойрад нарыг анх Зүүнгарын хаант улс болгож тунхаглав. Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн шийдвэрлэх тулалдаанд]] ялагдал хүлээж, дараа жил нь 4 сарын 4-нд нас баржээ. Гэвч түүний байгуулсан Зүүнгарын цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь түүний шинэхэн Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгожээ. Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон гэж зарим судлаач үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол|Халхын хант улсын]] дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдан орсон бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеэр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр явуулахад [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Олгой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] g1wnnp34xzf7or9kmb5tg6wio9wm0tc 869875 869874 2026-09-16T18:17:09Z HorseBro the hemionus 100126 Ар Монгол гурван улсад хуваагдсан байсан 869875 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Тэрбээр олон зуун жилийн турш Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл явуулсан Ойрад нарыг анх Зүүнгарын хаант улс болгож тунхаглав. Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн шийдвэрлэх тулалдаанд]] ялагдал хүлээж, дараа жил нь 4 сарын 4-нд нас баржээ. Гэвч түүний байгуулсан Зүүнгарын цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь түүний шинэхэн Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс хэвээр байлгах боломжийг олгожээ. Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон гэж зарим судлаач үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол|Ар Монголын]] дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдан орсон бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеэр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр явуулахад [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Олгой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === ==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ==== [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} ===== Эдийн засгийн хөгжил ===== [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] 7m949qb5ob9jc37brg3o9z7c3noq0lw 0 6169 869976 868234 2026-09-17T11:45:01Z Chongkian 21163 869976 wikitext text/x-wiki [[Файл:Suhbataar square n mausoleum b.jpg|thumb|[[Төрийн ордон|Төрийн ордны]] өмнөх Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхант индэр. 2005 он.]] '''Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрлаж асан жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]] болон БНМАУ-ын маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] [[бунхан]] юм. Уг бунханг БНМАУ-ын удирдагч Х.Чойбалсанг нас барсны дараа 1952 онд барьжээ. Сүхбаатарыг 1923 онд нас барсны дараа [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгийд]] оршуулсан бөгөөд сүүлд тэндээс шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор бунханд байх [[занданшуулсан шарил]]ыг Сүхбаатар мөн эсэх талаар эргэлзэх хүн байдаг байв. [[ОХУ]]-д байх [[Лениний бунхан]]тай өнгө нь ялгаатай боловч, загвар нь төстэй. Энэ бунханд мөн [[Хорлоогийн Чойбалсан]]гийн занданшуулсан шарил мөн хадгалагддаг байв. Сүхбаатар, Чойбалсан нарын шарилыг буддын шашны уламжлалын дагуу 2004 онд чандарлаж, бунханг буулгаад оронд нь 2005 онд [[Чингис хаан]]ы дурсгалд зориулан, Төрийн хүндэтгэлийн цогцолбор барьжээ. == Түүх == {{Multiple image|image1=DamdinySukhbaatar.jpg|image2=Horloogiyn Choybalsan (cropped).jpg|direction=horizontal|total_width=270|perrow=2|caption1=[[Дамдины Сүхбаатар]]<br>(1893–1923)|header=|caption2=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<br>(1895–1952)}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны]] 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м, оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл (засгийн газар), Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. [[Москва]] хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий-Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнгийн]] удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг "Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр" гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна. [[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]] Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич [[Нямын Жагварал]], дэслэгч генерал [[Санжийн Батаа]] нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ. Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. == Хамгаалалт == 1954 оноос эхлэн бунхант индрийг хамгаалах, арчлах, тордох үүргийг тухайн үеийн аюулаас хамгаалах байгууллага гүйцэтгэдэг байв. 1951-1956 онд Төрийн тусгай хамгаалалтын салаанаас 10 цэрэг бунхныг 24 цагаар хүндэт харуулын хэлбэрээр хамгаалж байв. 1956 оноос хойш бунхныг хамгаалах арчлах ажлыг Төрийн ордны комендатурт хариуцуулж, тэнд хязгаарын цэргийн 05 дугаар анги буюу одон тэмдэгт тусгай хорооны цэргүүд тогтмол арчилгаа цэвэрлэгээ хийдэг байв.[[Image:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордны өмнө байрлах бунхант индэр. 2005 он.]]Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайдын 1960 оны 10 дугаар сарын 17-ны 651 тоот тушаалаар бунхант индрийн арчилгаа цэвэрлэгээг сайжруулах мэргэжлийн зааварчилгаа батлан, орон тоо, зохион байгуулалтыг бэхжүүлжээ. Үүгээр 16 цэрэг үүнд: зүлгэгчид 2, гантигчин 2 /улирсан ахлагч мэргэжлийн/ цэвэрлэгч 12 /сургагдсан цэргүүд/ ажиллуулах болсон байна. 1971, 1980 онд бунхант индэрт их засвар хийхэд Москвагийн Кремлээс /Ленины бунхан/ 2 мэргэжилтэн ажиллуулж, [[Улаан-Үд]] хотоос тусгай зориулалтын шил авчирч шиллэжээ. 1990 оны 9 дүгээр сар хүртэл бунхант индэр нь төрийн ордны хамт арчилгаа цэвэрлэгээ тогтмол хийгддэг нэн хүндэтгэлтэй хэсэг байв. Дараа нь 1991 оноос хойш Төр, засгийн Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар бунхант индрийн хамгаалалт, арчилгаа цэвэрлэгээг хариуцдаг болов. == Мөн үзэх == * [[Төрийн ордон]] * [[Дамдины Сүхбаатар]] * [[Хорлоогийн Чойбалсан]] == Гадаад холбоос == {{commonscat}} [[Ангилал:1952 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2004 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Бунхан]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Сүхбаатарын талбай]] {{Mongolia-stub}} 3swjznndlm5g7u7ey0f0tnyaqfrkahb 869977 869976 2026-09-17T11:45:14Z Chongkian 21163 869977 wikitext text/x-wiki [[Файл:Suhbataar square n mausoleum b.jpg|thumb|[[Төрийн ордон|Төрийн ордны]] өмнөх Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангийн бунхант индэр. 2005 он.]] '''Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрлаж асан жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]] болон БНМАУ-ын маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] [[бунхан]] юм. Уг бунханг БНМАУ-ын удирдагч Х.Чойбалсанг нас барсны дараа 1952 онд барьжээ. Сүхбаатарыг 1923 онд нас барсны дараа [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан-Өлгийд]] оршуулсан бөгөөд сүүлд тэндээс шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор бунханд байх [[занданшуулсан шарил]]ыг Сүхбаатар мөн эсэх талаар эргэлзэх хүн байдаг байв. [[ОХУ]]-д байх [[Лениний бунхан]]тай өнгө нь ялгаатай боловч, загвар нь төстэй. Энэ бунханд мөн [[Хорлоогийн Чойбалсан]]гийн занданшуулсан шарил мөн хадгалагддаг байв. Сүхбаатар, Чойбалсан нарын шарилыг буддын шашны уламжлалын дагуу 2004 онд чандарлаж, бунханг буулгаад оронд нь 2005 онд [[Чингис хаан]]ы дурсгалд зориулан, Төрийн хүндэтгэлийн цогцолбор барьжээ. == Түүх == {{Multiple image|image1=DamdinySukhbaatar.jpg|image2=Horloogiyn Choybalsan (cropped).jpg|direction=horizontal|total_width=270|perrow=2|caption1=[[Дамдины Сүхбаатар]]<br>(1893–1923)|header=|caption2=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<br>(1895–1952)}} Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр Х.Чойбалсан нас барсаны дараа 1954 онд нэмж бариулсан ажээ. [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны]] 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м, оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл (засгийн газар), Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. [[Москва]] хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн ''Юдин Николай Петрович'' ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий-Хархориноос авчиржээ. Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэнгийн]] удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг "Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр" гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ. Бунхант индрийг 1954 оны долдугаар сарын 8-ны өдрийн 16 цагт Сүхбаатарын талбайд ард нийтийн баяр болгон нээжээ. Нээлтийн ёслол дээр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүд, Ерөнхий сайдын орлогчид, сайд нар, Намын Төв Хорооны гишүүд, Улсын Их хурлын депутатууд, олон нийтийн байгууллага ба хөдөлмөрчдийн төлөөлөгчид, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн төлөөлөгчид, гадаадын дипломат төлөөлөгчид, Энхтайван найрамдлын байгууллагын ба Зөвлөлтийн урлагийн зүтгэлтний төлөөлөгчид оролцжээ. Бунханг нээх ёслолд зориулсан хүндэт харуулд цэргийн ерөнхий сургуулийн сонсогчид жагссан байна. [[Файл:Vizita-in-Mongolia.-Primirea-delegatiei-romane-la-Ulan-Bator 02.jpg|thumb|[[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] бунхант индэр. 1973 оны 6-р сар.]] Ёслолын хуралдааныг МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга [[Дашийн Дамба]] нээж, хуралдаанд Ерөнхий сайд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], партизан Содномдаржаа, барилгачин Сансрайдорж, академич [[Нямын Жагварал]], дэслэгч генерал [[Санжийн Батаа]] нар үг хэлж төгсгөлд нь төрийн дуулал эгшиглэж, их буугаар 21 удаа буудаж ёсолжээ. Бунхант индрийн нээлтийн ёслолын дараа хөдөлмөрчид цэцэг тавьж ёсолсноос эхлэн амралт баяр ёслолын үеэр хөдөлмөрчид, зочид төлөөлөгчид бунханд орж хүндэтгэл үзүүлдэг болсны дээр бунханд орох хүмүүсийг шалгадаг, фото зураг авхуулдаггүй, цүнх зэрэг юм барихыг хориглодог байжээ. Мөн [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] болох ард нийтийн баяр, наадмыг бунхант индэр дээрээс удирдан явуулдаг болсон байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны 1955 оны 4 дүгээр сарын 2-ны 101 дүгээр тогтоолоор батлагдсан журам 1990 он хүртэл мөрдөгдөж байсан байна. == Хамгаалалт == 1954 оноос эхлэн бунхант индрийг хамгаалах, арчлах, тордох үүргийг тухайн үеийн аюулаас хамгаалах байгууллага гүйцэтгэдэг байв. 1951-1956 онд Төрийн тусгай хамгаалалтын салаанаас 10 цэрэг бунхныг 24 цагаар хүндэт харуулын хэлбэрээр хамгаалж байв. 1956 оноос хойш бунхныг хамгаалах арчлах ажлыг Төрийн ордны комендатурт хариуцуулж, тэнд хязгаарын цэргийн 05 дугаар анги буюу одон тэмдэгт тусгай хорооны цэргүүд тогтмол арчилгаа цэвэрлэгээ хийдэг байв.[[Image:Suhbataar square n mausoleum.jpg|thumb|Төрийн ордны өмнө байрлах бунхант индэр. 2005 он.]]Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайдын 1960 оны 10 дугаар сарын 17-ны 651 тоот тушаалаар бунхант индрийн арчилгаа цэвэрлэгээг сайжруулах мэргэжлийн зааварчилгаа батлан, орон тоо, зохион байгуулалтыг бэхжүүлжээ. Үүгээр 16 цэрэг үүнд: зүлгэгчид 2, гантигчин 2 /улирсан ахлагч мэргэжлийн/ цэвэрлэгч 12 /сургагдсан цэргүүд/ ажиллуулах болсон байна. 1971, 1980 онд бунхант индэрт их засвар хийхэд Москвагийн Кремлээс /Ленины бунхан/ 2 мэргэжилтэн ажиллуулж, [[Улаан-Үд]] хотоос тусгай зориулалтын шил авчирч шиллэжээ. 1990 оны 9 дүгээр сар хүртэл бунхант индэр нь төрийн ордны хамт арчилгаа цэвэрлэгээ тогтмол хийгддэг нэн хүндэтгэлтэй хэсэг байв. Дараа нь 1991 оноос хойш Төр, засгийн Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар бунхант индрийн хамгаалалт, арчилгаа цэвэрлэгээг хариуцдаг болов. == Мөн үзэх == * [[Төрийн ордон]] * [[Дамдины Сүхбаатар]] * [[Хорлоогийн Чойбалсан]] == Гадаад холбоос == {{commonscat}} [[Ангилал:1952 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2004 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Бунхан]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Сүхбаатарын талбай]] srnhjgy2ojq1zdfptmqcrm37wsb8huz 0 6258 869885 803922 2026-09-17T01:36:06Z Chongkian 21163 869885 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хонгор сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠭ᠋ᠤᠷ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = Khongor.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag darkhan uul aymag.svg}} [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2,533 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 5,874 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Хонгор сум''' нь [[Дархан-Уул]] [[аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм. БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1965 оны 4-р сарын 19-ний 85 дугаар зарлигаар Сэлэнгэ аймгийн Хонгор сум Дархан САА-г харьяалан үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 1982 оны 105 дугаар зарлигаар Дархан хотын Хонгор хороо, Монгол Улсын Их хурлын 1994 оны 5-р сарын 06-ны 32 дугаар тогтоолоор Салхит хороог татан буулгаж нийлүүлэн Дархан–Уул аймгийн Хонгор сум болгожээ. Хуучнаар Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошууны нутаг болно. Буурал, Зулзага, Салхит гэсэн 3 багийн нийт 1529 өрхөд 5694 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор Дархан-Уул аймгийн 4 сумаас 3-т, аймгийн газар нутгийн 77 хувийг эзлэн оршдог, хүн амын нягтрал нь 46,35хүн/га. Дархан-Уул аймгийн төв хэсэгт, Улаанбаатар хотоос 220 км,, аймгийн төвөөс 21 км зайд байрладаг. Хонгор сум нь Сэлэнгэ аймгийн [[Ерөө сум|Ерөө]], [[Жавхлант сум|Жавхлант]], [[Мандал сум|Мандал]], [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол]], [[Сайхан сум (Сэлэнгэ)|Сайхан]] сумдтай хил залгаа оршиж, Улаанбаатар-Сэлэнгийн авто зам, хилийн Замын-Үүд Алтанбулаг боомттой холбосон төмөр замын зангилаан дээр оршдог. Хонгор сум нь Хангай, ойт хээрийн бүсэд Хараа, Ерөө голын сав газарт далайн түвшнээс дээш 700-1000 метрт өргөгдсөн, цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, ой хээр, уул мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой. Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -26,7 С, 7 дугаар сарын дундаж температур +19,5 С, жилийн дундаж салхины хурд 3м/с, жилийн хур тунадасны нийлбэр 278 мм. == Мал сүрэг == Сумын хэмжээнд 125514 толгой малтайгаас тэмээ 5, адуу 5455, үхэр 11611, хонь 70874, ямаа 37571 толгой байна. Үүнээс 15 хувь буюу 18,9 хувь нь цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилмэл омгийн мал байна. Малчин 378, мал бүхий 651 өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 67,3 хувийг эзэлж байна. == Зам тээвэр == Сумын газар нутаг дээгүүр ОХУ-ыг нийслэлтэй холбосон улсын чанартай 34 км авто зам дайран өнгөрдөг. Багууд хоорондоо шороон замаар холбогддог бөгөөд 2021 онд Салхит багийг сумын төвтэй холбодог замыг хатуу хучилттай болгосон байна. Сумын төвд төмөр замын Хонгор өртөө бий. Мөн [[Салхит]] өртөө тус сумын нутагт, сумын төвөөс өмнө тийш 13 км зайд оршдог бөгөөд Салхитаас [[Эрдэнэт]] хот уруу төмөр зам салаалдаг билээ. == Ус хангамж == Төв усан сан 100м³ хүчин чадалтай. Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн 200 м3/хоног хүчин чадалтай 2 насос станц, 50 м³ багтаамжтай 2 усан сан, цэвэр усны 6112 км урт шугам хоолойгоор 96 айл өрх, 6 төсөвт байгууллага, 21 аж ахуйн нэгж холбогдож, бусад айл өрхийг 4 ус түгээх байр, гүний 3 худгаас усаар хангаж байна. == Дулаан хангамж == Сумын төвд 1 төвлөрсөн уурын зуух ажилладаг. Мөн Салхит багийн 12 жилийн 11 дүгээр сургуулийн харьяа нийт 2 уурын зуух ажиллаж байна. == Боловсрол == ===Сургууль=== Ерөнхий боловсролын 12 жилийн 14-р дунд сургууль Буурал багийн нутагт байрладаг. 510 хүүхдийн хүчин чадалтай, одоогоор сумын төвийн Буурал баг, Хөдөөгийн Зулзага багийн нийт 494 хүүхэд суралцаж байна. 52 багш, ажилчинтай. Хичээлийн А байр нь 1990 онд, Б байр 1969 онд баригдсан. Сургуулийн дотуур байр 1971 онд ашиглалтад оржээ. Дотуур байранд хөдөөний багийн 94 хүүхэд хамрагддаг. ===Цэцэрлэг=== 16-р цэцэрлэг Буурал багийн нутагт байршилтай. 100 хүүхдийн хүчин чадалтай, одоогоор 100 хүүхэд хүмүүжиж байна. 23 багш, ажиллагчтай. 1969 онд ашиглалтад орсон. 2012 онд 1 ангийн өргөтгөл шинээр барьжээ. Зуны улиралд гэр цэцэрлэгээр 50 хүүхэд хамрагддаг аж. == Эрүүл мэнд == Эрүүл мэндийн төв Буурал багийн төвд байрладаг. 6 ортой, 3  их эмч, 5 сувилагч, 23 ажилчинтай. 1969 онд ашиглалтад орсон. 2007 онд тус сумын нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг алтны уурхайнууд [[цианит натри]]гаар Хонгор сумын нутгийг бохирдуулсан тухай мэдээ цацагдаж, сумын төвийг нүүлгэн шилжүүлэх тухай хүртэл яригдаж байсан ч [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|ДЭМБ]]-ын хийсэн судалгаагаар бохирдлын түвшин зөвшөөрөгдөх хэмжээнд байжээ<ref>{{Cite web |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=1528&Itemid=1 |title=UBPost: Хонгор сумын бохирдлын түвшин: ДЭМБ |access-date=2009-06-09 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207153952/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=1528&Itemid=1 |url-status=dead }}</ref>. Гэсэн ч тус сумын иргэд, мал амьтанд хордлогын шинж илэрч байна хэмээн хэвлэлүүд мэдээлсээр буй. == Соёлын төв == Соёлын төв Хонгор сумын 1 дүгээр багт байршилтай. 180 хүний суудалтай тус төв 4 ажилчинтай. 1969 онд ашиглалтад орсон. == Хот байгуулалт, газрын харилцаа == Хонгор сумын төв нь Засаг захиргаа-хөдөө аж ахуй давамгайлсан тосгон юм. Сумын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг 2012 онд орон нутгийн төсвийн санхүүжилтээр боловсруулсан. Сумын төвийн нутаг дэвсгэрийн бүсчлэлийн өнөөгийн байдал: орон сууц, олон нийтийн бүс 5710,5 га, үйлдвэрлэлийн бүс 120 га, ногоон байгууламж, амралт, аялал жуулчлалын бүс 200 га, хөдөө аж ахуйн бүс 3200 га, зуслангийн бүс 250 га. Өнөөгийн байдлаар 586 иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар 174,6 га газар өмчилж, 194 иргэн, аж ахуйн нэгж өвөлжөө, хаваржааны зориулалтаар 151,3 га газар, 115 иргэн, аж ахуйн нэгж газар тариалангийн зориулалтаар 32000 га газар эзэмшиж байна. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Дархан-Уул}} [[Ангилал:Хонгор сум| ]] [[Ангилал:Дархан-Уул аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] sjbmci1w03vjfs0cc1elk35zovtsr6x 0 8249 869979 869628 2026-09-17T11:50:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869979 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n 0 10344 869904 796834 2026-09-17T06:56:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869904 wikitext text/x-wiki '''Брюс Ли''' ({{lang-zh|李振藩}}) нь [[Холливуд]]ын од, [[философи]]ч, тулааны урлагийн мастер, [[кино найруулагч]], [[зохиолч]] байж чадсан гайхалтай хүн. [[File:Bruce Lee 1973.jpg|370px|thumbnail|right]] Түүнийг [[Таймс сэтгүүл]] [[20-р зуун|XX зуун]]ы хамгийн нөлөөтэй 100 хүний тоонд [[Альберт Эйнштейн]], [[Мартин Лютер Кинг]], [[Адольф Хитлер]] нартай цуг оруулсан юм. == Амьдрал == Брюс [[1940]] оны [[луу жил]] [[Сан Франциско]]гийн [[хятад]] хороололд мэндэлсэн. Ээж нь түүнд дом болгон Ли Юн Фан гэдэг охин хүүхдийн нэр өгсөн. Учир нь муу [[сүнс]] эрэгтэй хүүхдийг жаахан байхад нь аваад явдаг гэсэн мухар сүсэгтэй холбоотой ажээ. Брюс Ли жүжигчнийхээ карьерийг нэг настай байхдаа “Алтан хаалганы охин” гэдэг жүжигт тоглон эхэлсэн байна. Зүгээр л тэврүүлэн гардаг ч гэсэн жүжиг бол жүжиг, дүр бол дүр. Брюс Ли 18 насандаа буюу [[1958 он|1958]] онд Хонконгийн [[Бүжиг|Ча Ча бүжгийн]] аварга болж байжээ. Түүнийг гурван настай байхад гэрийнхэн нь [[Хонконг]] руу нүүсэн байна. Тэнд очсон хойноо ч гэсэн тэрээр кино болон, жүжигт тоглосоор байлаа. Гэхдээ дандаа охин хүүхдийн дүрд. Сургуульд орохдоо тэрээр охины нэртэй гэдгээ мэдэн нэрээ Брюс болгон өөрчилсөн байна. Сургууль дээрээ зодуулсныхаа дараагаас [[Кунг Фу]]гаар хичээллэж эхэлжээ. Удалгүй өөрийгөө маш их авъяастайгаа харуулсан боловч үргэлж л зодооны хэрэгт орооцолддог болсон тул гэрийнхэн нь түүнийг [[Америк]] уруу буцаан явуулсан. Ингээд тэр [[Сиэтл]]д очин философи үзэж эхэлсэн ба хажуугаар нь тулааны урлаг зааж байлаа. Хэдхэн жилийн дотор түүний шавь нарын тоо маш их болсон ба [[Стив МакКүйн]], [[Карим Абдул Жаббар]] зэрэг одууд ч шавь нь болсон юм. Ли сургуулиа хаялаа. Гэхдээ гэргий Линдатайгаа уулзсаныхаа дараа тэр хоёр ердөө жилийн дараа гэрлэжээ. [[Калифорни]]д нүүн ирж тулааны урлагийн сургууль нээв. Үүнд нь дургүйцсэн нутгийн тулааны мастерууд халз тулаанд дууджээ. Халз тулаанд ялсан боловч маш удаан үргэлжилсэн учир Ли шинээр арга барил зохиож эхэлсэн байна. "Нутгийн [[индиан]]"-уудыг нүдсэнээр [[Калифорни]]д алдаршаад байсан ч улсын аваргад орсноор тэр жинхэнэ од боллоо. Финалд [[Дэн Инсанто]]г зүгээр л уншив. Инсанто ч тэмцээний дараа түүний шавь болсон юм. Лигийн энэ алдартай болж байгаан Холливудынхны анхаарлыг татаж эхлэв. [[Бэтмэн]]ий нэг анги болох "Грийн Хорнет"-эд Хорнетын жолооч Катогийн дүрд тоглох санал ирэв. Кино ч амжилттай болж ирэв. Үзэгчид Хорнетээс илүү Катог сонирходог болсон байлаа. Түүний нэр алдар маш хурдтай өсч байсан яг тэр үед тэрээр нуруундаа маш хүнд бэртэл авав. Эмчлүүлж байх хугацаандаа өөрийн тулааны урлаг болох [[Жэт Кун До]]гоо боловсруулжээ. Жэт Кун До нь бусад маш олон тулааны урлагийн нийлмэл, холимог цогц зүйл байлаа. Мөн тулааны урлаг болон философийн талаар ном бичсэн. == Кино == [[Файл:HK Star Bruce Lee 16.jpg|Хонконгт орших хөшөө|thumb|right]] [[1970]] онд тэрээр [[Хонконг]] руу буцлаа. Очсон даруйд нь л адал явдалтай киноны продюсерууд танилцав. Ли өөрөө зохиолыг нь бичиж, тулааны хэсгийг нь найруулан анх удаа гол дүрд нь тоглосон “[[Хилэнт нудрага]]” киногоо 100,000 долларын зардалтай хийлээ. Кино маш хурдан өрнөлттэй мөн тэр чигээрээ цус байлаа. Гэвч үнэхээр том хит болсон юм. Тэрээр дэлгэцэн дээрх тулаан ямар болбол үзэгчдэд аятайхан байхыг судалж эхлэв. Түүнийг ирэхэд тулаантай кинонуудын зодоон нь удаан хөдөлгөөнтэй мөн бүтэшгүй хийсвэр зүйлүүдтэй дүүрэн, нисч дүүлсэн хүмүүстэй кинонууд байлаа. Брюс Ли бүх киноныхоо тулааны хэсгүүдийг өөрөө найруулан, өмнөх кинонуудын супермэнүүдээс татгалзан, амьдралд ойрхон, гэвч маш хурдан хөдөлгөөнтэйгээр хийж эхлэв. [[1972]] онд “[[Луу иргэж ирсэн нь]]” кинонд өмнөх киноныхоо зохиолтой адил [[мафи]]йнхнаас гэр бүлийнхнээ хамгаалсан дүр бүтээв. Гэвч энэ удаа киноны зураг авалт [[Ром]]д болсон байна. Амьдрал дээрх найз [[Чак Норрис]]той [[Коллезиум]]д амь насныхаа төлөө тулалдаж байгаа хэсэг нь киноны оргил хэсэг нь юм. Үүний дараагаас [[Чак Норрис]] адал явдалт киноны од болох гараагаа эхэлсэн. Уг киногоо залгуулан “[[Үхлийн тоглоом]]” нэртэй кино хийж эхэлсэн ч зураг авалтыг хараахан дуусгалгүй Америк явлаа. Учир нь Холливууд түүнийг дахин сонирхож эхэлжээ. [[1972]] ондоо гаргасан "[[Enter the Dragon]]" нь Лигийн кинонууд дунд магтаалаас өөр зүйлээр шүүмжлүүлээгүй кино болсон юм. [[Хонконг]], Холливудтай хамтарсан тэр бүтээлээ 850,000 доллар заран бүтээсэн нь тухайн үеийн хамгийн супер одод тоглосон, үнэтэй кино болгож байлаа. "[[Enter the Dragon]]"-д өмнөх кинонуудад гаргасан бүх алдаагаа зассан байлаа. [[File:Concord Production Logo.svg|thumb|'''[[wikidata:Q18343365|Concord Production Inc.]]''']] == Үхэл == Кино нээлтээ хийхээс долоо хоногийн өмнө [[1973 он|1973]] оны [[7 сарын 20]]-нд домогт Брюс Ли 32 насандаа тэнгэрт хальсан юм. Түүний үхлийн шалтгаан учир бүтүүлэг байсаар өнөөдрийг хүрээд байна. Албан ёсоор тархинд нь цус харвасан гэсэн боловч маш олон таамаг байдаг. Зохион байгуулалттай хордуулсан, мансууруулах бодис их хэмжээгээр хэрэглэснээс болсон гэж үздэг. Мөн түүний хүү [[Брэндон Ли]] [[1994]] онд "[[Хэрээ]]" гэдэг кинонд тоглож байхдаа 28 насандаа буудуулан үхсэн юм. Брюс Лигийн гэнэтийн үхэл нь түүний кино урлаг дахь байр суурийг нь хөдөлгөж чадаагүй юм. Нэгэн удаа тэрээр "Үхэшгүй мөнх байхын гол зүйл нь үргэлж дурсагдахаар үнэ цэнэтэй амьдрах" хэмээж байсан, тиймээс ч одоо түүний амьдралын талаар хэн нэгэн мартана гэсэн айдас үгүй. [[Продюсер]]уудын хувьд мөнгөний машин нь байхгүй болсон ч дуусаагүй “Үхлийн тоглоом” болон алдарт шар мотоциклын хувцастай хэсэгт [[Эд Вүүд]]ийг тоглуулан нэмж, нийлүүлэн гүйцээн “Үхлийн тоглоом"-ыг гаргасан юм. Үүний дараа ч түүний сүнс амар нойрссонгүй. Түүнтэй адил дүр төрхтэй хүмүүсийн тоглосон маш олон кино ар араасаа цувран гарсаар байлаа. Хамгийн тэнэг нь тэдгээр хүмүүсийн нэрийг Bruce Le, Bruce Li, Bruce Lai, Bruce Thai, Bruce Lea and Dragon Lee хэмээн нэрлэж байлаа. Эдгээр олон хүмүүс өөрсдийгөө Брюсын залгамжлагч болгохоор зүтгэж байсан юм. “Онгоцны буудал дээр би түүнийг харсан” гэх мэтчилэн Брюсыг амьд, өөрийн үхлээ [[Жим Моррисон]], [[Элвис Пресли]] нар шиг худлаа зохиосон гэсэн цуу нэг хэсэг энд тэндгүй гарах болов. Тэрээр дэлхийн кино урлагт тодоос тод гялалзан харваад одсон од юм. == Гадаад холбоосууд == * [http://www.bruceleefoundation.com/ Bruce Lee Foundation] * [http://www.jkd.gr/brucelee.html Sijo Bruce Lee] *[http://ub.life/p/8361 Брюс Лигийн жинхэнэ тулааны бичлэг цацагдлаа] *[https://news.xopom.com/86518/ Брюс Ли-гийн тухай сонирхолтой 20 баримт]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20200815095532/http://www.mnb.mn/i/180691 Брюс Ли энэ өдөр 32 настайдаа зуурдаар нас баржээ] *[http://www.assa.mn/a/34296 Брюс Ли мэндэлжээ] *[http://eagle.mn/r/30813 Домогт Брюс Лигийн жинхэнэ тулааны цорын ганц бичлэг интернэтэд тавигдлаа] *[https://web.archive.org/web/20170522023804/http://www.times.mn/f/13689/ Домогт Брюс Лигийн сонирхолтой баримтууд] [[Ангилал:Брюс Ли| ]] [[Ангилал:АНУ-ын тулааны тамирчин эсвэл -жүжигчин]] [[Ангилал:Хятадын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Хятадын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Тулааны урлаг, -спортын тамирчин]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Хонконгийн хятадууд]] [[Ангилал:1940 онд төрсөн]] [[Ангилал:1972 онд өнгөрсөн]] d9277js0esaa48ebgw0djh19amzq1dm 0 11431 869940 844031 2026-09-17T10:16:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869940 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Дэндэвийн Амгаа | image = | caption = | birth_date = 1952 он | birth_place = [[Дашинчилэн сум|Дашинчилэн]], [[Булган аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын заан]] | title1 = Улсын заан | title_year1 = 1980 | title2 = Улсын начин | title_year2 = 1975 | шөвгөрсөн = '''8''' ([[1975 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1975]], [[1981 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1981]], [[1982 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1982]], [[1983 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1983]],<br>[[1984 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1984]], [[1986 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1986]], [[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]], [[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]]) | цагаансарүзүүр = '''1''' (1983) }} '''Дэндэвийн Амгаа''' (1952 - ) нь [[Булган]] аймгийн [[Дашинчилэн сум]]ын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын заан]] цолтой бөх юм. Тэрээр 1980 оны [[Москвагийн олимп]]од жүдо бөхийн төрлөөр эх орноо төлөөлөн өрсөлдөж явсан. ==Амжилт== *1975 онд 5 давж [[улсын начин]] болсон *1981 онд үндэсний бөхийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж улсын заан цол хүртжээ *1981 онд 5 давсан *1982 онд 7 давсан *1983 онд 6 давсан *1984 онд 5 давсан *1986 онд 5 давсан *1989 онд 6 давсан *1990 онд 5 давсан *1990 онд [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 750 жилийн ойн даншиг наадамд 5 давж шөвгөрчээ. ==Киноны бүтээл== Амгаа [[Гарьд магнай]] кинонд Дайчин вангийн хошууны "Хулгар" Нацаг, [[Морин хуурын домог]] кинонд "Хөхөө" Намжилын дүрийг бүтээжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.mnb.mn/v/77219|title=Д.Амгаа: Миний хэмжээ Улсын заан цол байсан юм байлгүй|access-date=2016-12-16|archive-date=2019-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823174420/http://www.mnb.mn/v/77219|url-status=dead}}</ref> ==Гэр бүл== Тэрээр эхнэр, 6 хүүхэдтэй. 4 дэх хүүхэд болох [[Дашдамбын Ширмэнтуяа|Д.Ширмэнтуяа]] (эхнэрийнхээ эгчийнд өргүүлсэн) нь Монгол Улсын гавьяат жүжигчин цолтой дуучин бол бага хүү [[Амгаагийн Өнөболд|Өнөболд]] нь мэргэжлийн сүмоч. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Амгаа, Дэндэвийн}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1980 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Дашинчилэнгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] ilx4lqtjij04j788gnlmwwifimjphx5 0 11825 869868 853470 2026-09-16T14:20:11Z Chongkian 21163 869868 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongolian airline}} {{Инфобокс авиа компани | airline = Аэро Монголиа | logo = Logo (Horizontal).png | logo_size = 250 | image = Aero Mongolia Airbus A319.jpg | caption = Aero Mongolia [[Airbus A319|A319]] | fleet_size = 3 | destinations = 3 | IATA = M0 | ICAO = MNG | callsign = AERO MONGOLIA | parent = Monnis Group | founded = 2001 | headquarters = 4F, Monnis Building, 18-р хороо, Хан-Уул дүүрэг, Улаанбаатар, Монгол | key_people = Базын Чулуунбаатар (CEO) | hubs = [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] | focus_cities = | num_employees = 210 | website = https://www.aeromongolia.com/ }} [[Файл:Aero Mongolia Embraer ERJ 145.jpg|thumb|Embraer ERJ 145]] '''Аэро Монголиа''' ХХК нь 2003 онд зорчигч тээврийн анхны нислэгээ орон нутагт хийж эхэлсэн ба одоо 200 гаруй ажилчин, албан хаагчидтай, сүүлийн үеийн найдвартай техник технологиор бүрэн тоноглогдсон 50 хүний суудалтай Embraer ERJ 145 маягийн 2 ширхэг онгоц, 141 хүний суудалтай Airbus A319-112 маягийн 1 ширхэг онгоц, 143 хүний суудалтай Airbus A319-115 маягийн 1 онгоц, нийт 4 онгоцтой, олон улсын 6 чиглэлд, орон нутгийн 7 чиглэлд нислэг үйлдэж буй үндэсний агаарын тээвэрлэгч юм. Дэлхийн чанарын хорооноос “Зорчигч, үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамжийг өндөр байлгаж, найдвартай, аюулгүй үйлчилгээ үзүүлэх хүчин чармайлтуудыг үнэлэж “Цагаан алтан од” шагналыг 2008 оны 09 дүгээр сарын 22-нд [[Франц]]ын [[Парис]] хотноо гардуулсан. == Нислэгийн чиглэл == ==== Олон улсын шууд нислэгийн чиглэл: ==== * Сөүл, Солонгос * Токио, Япон * Хөх хот, Хятад * Тяньжинь, Хятад *Иркутск, Орос * Ханой, Вьетнам ===== Орон нутгийн нислэгийн чиглэл: ===== [[Файл:Aero Mongolia Airbus A319.jpg|thumb|Airbus A319]] * Мөрөн, Хөвсгөл * Даланзадгад, Өмнөговь * Өлгий, Баян-Өлгий * Ховд * Увс * Алтай, Говь-Алтай * Завхан == Парк шинэчлэл == Одоо эзэмшиж буй агаарын хөлгүүд: * Embraer ERJ 145 (2) * Airbus A319-112 (1) * Airbus A319-115 (1) Өмнө эзэмшиж байсан агаарын хөлгүүд: * [[:en:Fokker_50|Fokker 50]] (4) * [[:en:Fokker_100|Fokker 100]] (2) /2005-2011/ == Түүхэн он цагийн дараалал == * 2001 оны 06 сард Аэро Монголиа ХХК үүсгэн байгуулагдлаа. * 2002 оны 10 сард Аэро Монголиа ХХК агаарын тээвэрлэгчийн эрх авав. * 2003 оны 05 сард [[Фоккер]]-50 маягийн 2 ширхэг агаарын хөлгөө хүлээн авав. * 2003 оны 06 сарын 03-нд зорчигч тээврийн анхны нислэгээ орон нутагт хийсэн. * 2003 оны 12 сард олон улсын нислэг хийж эхэлсэн ([[Улаанбаатар]]-[[Хөх хот]]). * 2004 онд Баруун бүсийн судалгааны төвөөс “Сэтгэлд дотно үйлчилгээ” өргөмжлөл авлаа. * 2004 оны 4 сард Улаанбаатар-[[Эрхүү]]гийн чиглэлд нислэг үйлдэж эхэлсэн. * 2006 оны 01 сард Фоккер 100 маягийн анхны агаарын хөлгөө хүлээн авав. * 2006 оны 01 сард Монголын орон нутгийн чиглэлд анх удаа тийрэлтэт хөдөлгүүрт онгоцоор нислэг үйлдэж эхэлсэн. * 2006 оны 02 сард Улаанбаатар-[[Чөнжү]]гийн чиглэлд нислэг үйлдэж эхэлсэн. * 2006 оны 03 сард Улаанбаатар-[[Тяньжин]] чиглэлд анхны нислэгээ үйлдэв. * 2006 оны 07 сард Фоккер-100 маягийн хоёр дахь агаарын хөлгөө хүлээн авав. * 2006 оны 09 сард Дэлхийн чанарын хорооноос “Чанарын Алтан од” шагнал хүртсэн. * 2006 оны 12 сард орон нутгийн нислэгийн 90%-ийг үйлддэг болсон. * 2007 оны 06 сард Моннис групп хөрөнгө оруулалт хийн компанийн менежментийг авав. * 2008 оны 09 сард Хөх хотын төлөөлөгчийн газрын шинэ оффисын нээлт хийлээ. * 2008 оны 09 сард Дэлхийн чанарын хорооноос “Чанарын Цагаан алтан од” шагнал хүртсэн. * 2010 оны 08 сард [[Фоккер]]-50 маягийн 1 ширхэг агаарын хөлгөө хүлээн авав. * 2018 онд Embraer ERJ 145 маягийн анхны онгоцоо хүлээн авав. * 2019 онд Embraer ERJ 145 маягийн хоёр дахь онгоцоо хүлээн авав. * 2021 онд Airbus A319 маягийн анхны онгоцоо хүлээн авлаа. * 2021 онд Улаанбаатар-Ханой чиглэлд анхны нислэгээ үйлдэв. * 2022 онд Улаанбаатар-Токио чиглэлд анхны нислэгээ үйлдэв. * 2023 онд Airbus A319 маягийн хоёр дахь онгоцоо хүлээн авлаа. * 2023 онд Улаанбаатар-Сөүл чиглэлд анхны нислэгээ үйлдэв. == Холбоо барих == Утас: +976 70103030 Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100093989191478 Instagram: https://www.instagram.com/aeromongoliaair/ Twitter: https://twitter.com/AeroMGL {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын авиа компани]] [[Ангилал:2003 онд байгуулагдсан]] 40fv898ipnhlcukoj88hzpokpfabuet 0 16582 869894 859103 2026-09-17T03:40:14Z CommonsDelinker 211 Drawing_Tupac.png файлыг коммонсд [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:CSD#F3|CSD F3]] (derivative work of non-free content)&#58; traced from https://www.gettyimages.com/detail/5 869894 wikitext text/x-wiki '''Тупак Амару Шакур''' (''Tupac Amaru Shakur'', 1971 оны 6 сарын 16 – 1996 оны 9 сарын 13), буюу '''2Pac'', ''Pac'''', '''Makaveli''' нь АНУ-ын рэппэр байсан ба тэрээр дэлхий даяар 75 сая цомог борлуулж дэлхийн хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн тоонд багтдаг юм. Тэрээр Нью-Йорк хотын Бронкс дүүрэгт хүүхэд насаа өнгөрүүлжээ. Түүний төрөхөд өгсөн нэр нь '''Лесэйн Пэриш Крукс''' (Lesane Parish Crooks). 12 настайдаа Харлемийн театрт оржээ. 1986 онд түүний гэр бүл Бальтиморт нүүж очжээ. Удалгүй 1989 онд түүний гэр бүл Калифорни мужийн Марин хот руу нүүжээ. Энэ үеэс түүний уран бүтээлийн эхлэл эхлэв. Тэндээ хүчээ авч байсан Дижитал Андерграунд хамтлагт орсноор түүнийг олон нийт мэдэх болсон байна. Дижитал Андерграунд хамтлагийн нэр дор "Same Song" хэмээх дууг хийсэн нь түүний анхны уран бүтээл байлаа. 1991 оны 11 сарын 12-нд "2Pacalypse Now" хэмээх анхны цомгоо худалдаанд гаргасан байна. 1992 оны 1 сарын 17-нд нээлтээ хийсэн Эрнест Дикерсоны найруулсан "Juice" хэмээх Америкийн залуусын тухай кинонд "Bishop" хэмээх залуугийн дүрд тоглосон нь түүний жүжигчний гараа байлаа. 1993 оны 2 сарын 16-нд ''Strictly 4 My N.I.G.G.A.Z.'' хэмээх хоёр дахь цомогоо худалдаанд гаргав. 1994 оны 3 сарын 23-нд Жефф Поллакын зохиолоос сэдэвлэн бүтээсэн "Above The Rim" кинонд "Birdie" гэх залуугийн дүрд тогложээ. Тэрээр мөн Жанет Жэксоны хамт Жон Синглтон найруулга дор "Poetic Justice" хэмээх кинонд "Lucky" гэх гол дүрийн залуугийн дүрд тогложээ. Энэхүү кино нь 1994 оны 7-р сарын 23-нд нээлтээ хийжээ. Үүний дараахан Тупак өөрийн найзууд болох Big Syke, Macadoshis, түүний хойд эцэг болох Мутулу Шакурын хүү Моприм Шакур, мөн Rated R-н хамтаар "Thug Life" хэмээх бүлгийг байгуулсан нь түүний гурав дахь цомгийн эхлэл болсон юм. Энэхүү цомог нь Thug Life бүлгийнхний хамтын цомог бөгөөд "Thug Life: vol.1" гэх нэрээр 1994 оны 9-р сарын 24-нд худалдаанд гарсан байна. 1994 оны 11 сарын 30-нд Таймсын талбай дахь дуу бичлэгийн студиудын төвд гэмт этгээдүүдэд буудуулсан нь түүний сайн найз Biggie Smalls буюу The Notorious B.I.G. хоёрын найз нөхдийн харьцаа нь дайсагнал болон хувиргасан юм. Үүнээс болж зүүн, барууны тэмцэл улам ширүүссэн байна. Тэрээр толгойдоо хоёр, гуяндаа хоёр, гарандаа нэг буудуулсан ч амьд үлдсэн байна. Шарх нь эдгэж амжаагүй байхад буюу 1995 оны 2 сарын 14-нд хүчингийн хэргээр шүүхэд татагдан 4 жил зургаан сарын хугацаатай ял сонссон байна. Түүний гурав дахь ганцаарчилсан цомог "Me Against The World" 1995 оны 4 сарын 1-нд худалдаанд гарсан ч Тупак байсангүй. Dear Mama хэмээх сингл Me Against The World цомгийн шилдэг нь байлаа. 1995 оны 5 сард удаан үерхсэн найз охин Кэиша Морристой гэрэлжээ. Тэрээр шоронд 9 сар орчим хоригдсоны дараа Death Row Records-ын захирал продюсер Марион "Сюүж" Найттай "Би Death Row Records-тай хамтарч ажилламаар байна. Чамайг миний менежер болохыг хүсч байна. Би одоо шоронд байгаа болохоор хэн ч миний асуудлыг над шиг хөөцөлдөхгүй байна" хэмээн ярьсан байна. Төд удалгүй Сюүж Найт Тупакыг 1'400'000 ам. долларын барьцаа төлж Death Row Records-д элсүүлсэн байна. Death Row-д ормогцоо шинэ цомгийнхоо ажилд оржээ. 1996 оны 2 сард Тупакыг Biggie-гийн эхнэр Фэйт Эванстай унтсан хэмээх цуурхал тарж зүүн, барууны дайн улам ширүүссэн байна. Төд удалгүй Тупакынн "All Eyez On Me" хэмээх хоёр CD-тэй цомог 1996 оны 2 сарын 13-нд худалдаанд гарсан нь тухайн жилдээ борлуулалтаараа 1-т бичигджээ. Майк Тайсон Брюс Селдонтой тоглох аваргийн тоглолтыг үзээд харьж явах замд нь цагаан Кадиллак машинтай хэсэг хүмүүс түүний унаж явсан машин руу галлан улмаар сум Pac-ын биед тусч түүнийг хүнд гэмтэл учруулан эмнэлэгт сэхээнд оруулжээ. Цагдаагийнхан энэ хэрэгт буруутай этгээдийг хайж олсон бөгөөд эртнээс захиалсан аллага байлаа. Энэ бүхний ард Сюүж Найт байсан байна. Учир нь Сюүж эртнээс Тупакаас барьцааны мөнгөө буцаан авах хүсэлтэй байжээ. Тупакыг нас барсны дараа олон цомгууд, нээлтээ хийгээгүй байсан кинонууд нээлтээ хийсэн юм. 1996 оны 11 сарын 5-нд Макавели (түүний шоронд байхдаа номыг нь уншиж байсан Италийн философич, зохиолч Никколо Макиавеллигийн нэрнээс иш татсан нэр) нэрээр "Makaveli-The Don Killuminati: 7 Day Theory" цомог худалдаанд гарсан юм. 1997 оны 1 сарын 21-нд нээлтээ хийсэн Жүлиен Тэмплийн найруулсан "Bullet" хэмээх кинонд "Tank" гэдэг дүрд тогложээ. Мөн оны 1 сарын 29-нд нээлтээ хийсэн "GridLock'D" кинонд Spoon гэх дүрээр Тим Ротын хамт тогложээ. 1997 оны 10 сарын 8-нд Жим Күфийн найруулсан "Gang Related" кинонд "Rodriguez" хэмээх мөрдөгчийн дүрд тоглож байсан кино нь нээлтээ хийжээ. Мөн оны 11 сарын 25-нд Amaru Records "R U Still Down" хэмээх цомгийг худалдаанд гаргасан байна. 1998 оны 11 сарын 24-нд түүний дурсгалд зориулсан "Greatest Hits" худалдаанд гараад 2001 оныг хүртэл 4.5 сая хувь борлуулагдсан байна. 1999 оны 9-р сарын 21-нд түүний бүлэг The Outlaw Immortalz-ын гаргасан "Still I Rise" хэмээх цомог худалдаанд гаржээ. 2001 оны 3 сарын 27-нд "Until The End Of Time" цомог худалдаанд гарсан байна. [[Ангилал:Америкийн дуучин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] tj3yd5k1zc43r1d96n5xe3fnn3cebcl 0 20800 869869 853452 2026-09-16T14:20:56Z Chongkian 21163 869869 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын авиа компани}} {{Инфобокс авиа компани | airline = Изинис Эйрвэйз | logo = Eznis Airways.png | logo_size = 175 | image = [[File:EZNIS Airways Boeing 737-700 taking off from Ulaanbaatar.jpg|250px]] | caption = Улаанбаатараас хөөрч буй Eznis Airways [[Boeing 737-700]] | IATA = MG | ICAO = EZA | callsign = EZNIS | fleet_size = 0 | destinations = 1 | founded = 2006 | ceased = 1-р хэсэг:2014 >2-р хэсэг: 2025 оны 5 сарын 28 (түр) | commenced = 1-р хэсэг:2006<br /> 2-р хэсэг:2019 (дахин) | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | key_people = Д.Оюундэлгэр ([[CEO]]) | hubs = {{nowrap|[[Чингис хаан олон улсын нисэх онгоцны буудал]]}} | focus_cities = | website = [http://www.eznis.com eznis.com] }} '''Изинис Эйрвэйз''' (Eznis Airways) компани нь Монголын баджет агаарын тээврийн компани юм. 2006 онд байгуулагдаж, 2014 онд үйл ажиллагаагаа зогсоогоод 2018 онд дахин нислэг үйлдэж эхэлсэн. == Түүхэн товчоон == 2006 онд үндэсний хөрөнгө оруулалтын тэргүүлэгч компани болох [[Ньюком|Ньюком Групп]]ийн хөрөнгө оруулалттайгаар үүсгэн байгуулагдсан. Анх 2 ширхэг Сааб-340В онгоцтойгоор 2006 оны 5 дугаар сард байгуулагдаж байсан бөгөөд анхны нислэгээ 2006 оны 12 дугаар сард [[Улаанбаатар]]-[[Чойбалсан]]-[[Улаанбаатар|Улаанбаатарын]] чиглэлд хуваарьт нислэг үйлдэж үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм. 2007, 2010 онуудад тус тус 1 Сааб-340В онгоц худалдан авснаар нийт 4 ширхэг Сааб-340В онгоцтой болж өргөжиж дотооддоо хамгийн олон чиглэлд нислэг үйлддэг буюу нийт 10 чиглэлд нислэг үйлддэг авиа компани болсон байлаа. Изинис Эйрвэйз компани нь орон нутгийн 14 чиглэлд хуваарьт болон захиалгат нислэг, олон улсад БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Хайлаар хот болон ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын нийслэл Улаан-Үд хотын чиглэлд хуваарьт нислэгүүдийг нийслэл Улаанбаатар хотоос Сааб 340Б, Авро Ар-Жэй 85, Бомбардир Кю-400 загварын агаарын хөлгүүдээр үйлдэж байсан. Түүнчлэн тус компани нь БНХАУ, ОХУ болон Казахстан улс руу олон улсын захиалгат нислэгийн үйлчилгээ үзүүлж байлаа. [[image:Eznis airways-saab340В.jpg|thumb|250px|left|Изнис эйрвэйзийн Сааб 340В онгоц.]] 2009 оны 8 дугаар сард Изинис эйрвэйз компани анхны олон улсын нислэгээ [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] Хөлөнбуйр аймгийн [[Хайлаар]] хот руу шууд нислэг үйлдсэнээр олон улсын чиглэлд нислэг үйлддэг Монголын гурав дахь авиа компани болсон юм. 2010 оны 6 дугаар сард олон улсын хоёр дахь хуваарьт нислэгийн чиглэлийг нээж [[Оросын Холбооны Улс|Оросын Холбооны Улсын]] [[Буриад]] улсын нийслэл [[Улаан-Үд]] хот руу нислэг үйлддэг болж дотоодын 10, олон улсын 2 хуваарьт нислэг үйлддэг болж өргөжсөн. 2011 онд Изинис эйрвэйз нь компанийнхаа анхны дундын зайн хөлөг болох 4 хөдөлгүүрт 93 хүний суудалтай Авро Ар-Жей 85 онгоцноос нийт 2 ширхгийг худалдан авснаас, эхний онгоцыг нь 6 дугаар сард хүлээн авч [[Улаанбаатар]]-[[Увс]]-[[Ховд]]-[[Улаанбаатар]] чиглэлд анхны нислэгээ үйлдсэн бөгөөд 2 дахь онгоцоо 9 дүгээр сард хүлээн авсан юм. Ингэснээр Изинис эйрвэйз компани нийтдээ 6 ширхэг онгоцоор нислэг үйлддэг болсон. [[image:eznis-airways-avro-RJ85.jpg|thumb|250px|left|Авро Ар Жей-85 онгоц хөөрч буй нь.]] 2012 онд тус компани нь дуу чимээ багатай, түлш бага зарцуулдаг зэрэг давуу талуудтай Канад улсын Бомбардир Кю-400 онгоц болон АНУ үйлдвэрлэгдсэн анхны Боинг 737-700 онгоцыг худалдан авсан юм. Ийнхүү өргөжин тэлсээр нийт 4 ширхэг Сааб-340В, 2 ширхэг Авро Ар-Жей 85, 1 ширхэг бомбардир Кю-400, 1 ширхэг Боинг 737-700 гэсэн нийт 8 онгоцоор [[Дорнод]], [[Баянхонгор]], [[Хөвсгөл]], [[Өмнөговь]], [[Ховд]], [[Увс]], [[Завхан]], [[Баян-Өлгий]], [[Говь-Алтай]], [[Өвөрхангай]] гэсэн дотоодын 10 аймгийн 14 чиглэл, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] Хөлөнбуйр аймгийн Хайлаар хот, [[Оросын Холбооны Улс|Оросын Холбооны Улсын]] [[Буриад]] Улсын нийслэл [[Улаан-Үд]] хот руу олон улсын 2 чиглэлд хуваарьт нислэг үйлдэж байсан. [[image:EZNIS Airways Boeing 737-700 taking off from Ulaanbaatar.jpg|thumb|Изинис Эйрвэйз ХХК-ийн Боинг 737-700 агаарын хөлөг Чингис Хаан ОУ-ын нисэх буудлаас Хонконгийн чиглэлд хөөрч байна.]] Изинис Эйрвэйз компани нь уналтад ороод байсан дотоодын агаарын тээврийн салбарт 4 төрлийн шинэ онгоцыг нэвтрүүлэн, нийт 9 ширхэг агаарын хөлгөөр дотоодын 14, олон улсын 2 чиглэлд, 30 мянган удаагийн нислэг үйлдэж Монголын төдийгүй гадаадын 772,000 зорчигчийг ямар ч аюул осолгүй зорьсон газарт нь тээвэрлэсэн байна. Энэ хугацаанд Изинис Эйрвэйз нь төрийн болон төрийн бус байгууллагууд, олон улсын байгууллагууд, уул уурхайн тэргүүлэгч компаниуд, аялал жуулчлалын компаниуд, билет борлуулагч агентлагууд болон олон нийтийн итгэлийг хүлээсэн, найдвартай агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлэгч болж чадсан төдийгүй дэлхийн тэргүүлэгч агаарын тээвэрлэгчид, техникийн баг бүрэлдэхүүнтэй хамтран ажилласан нь Монголын иргэний агаарын тээврийн салбарт гадаадын өндөр технологи, стандартыг нутагшуулах суурь нөхцөлийг хангаж өгсөн юм. Тухайлбал Изинис Эйрвэйз компани нь Люфтханза Техник Швейцар болон Олл Ниппон Эйрвэйз компаниудтай урт хугацааны түншлэлийн харилцаа тогтоон ажиллаж байлаа. == Одоо == Изинис Эрвэйз ХХК нь 2018 оноос үйл ажиллагаагаа дахин нээж, Монгол улсад анх удаа Баджет нислэгийн моделийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Баджет нислэгийн гол онцлог нь аялагчид хэрэгцээгээ өөрөө тодорхойлж, сонгосон хэрэглээндээ тохирсон төлбөр төлөх эрх чөлөөг олгодог. Мөн 2024 оны 6 сараас эхлэн олон улсын нислэгээ сэргээж Праг, Хонгконг, Чёнжу, Пусан зэрэг чиглэл рүү хуваарьт нислэг үйлдэхээр бэлтгэж байгаа аж. Мөн 2024 оны 7 сарын 10-нд Чех улсын Праг хот руу нислэг үйлдсэн ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat}} *[https://www.eznis.com Албан ёсны вэбсайт] *[https://www.eznis.com Онлайн тийз захиалга] [[Ангилал:Монголын авиа компани]] [[Ангилал:Монголын урьдны авиа компани]] [[Ангилал:Улаанбаатарын тээвэр]] [[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2014 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:2019 онд байгуулагдсан]] l04dv2xrxjx4kibyjmpecyfypgkggwu 0 22029 869883 845480 2026-09-16T23:11:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 869883 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 17''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 260 дахь ([[өндөр жил]] бол 261 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 105 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1394 — [[VI Шарль (Францын хаан)|VI]] [[VI Шарль (Францын хаан)|Шарль]] хааны зарлигаар Францаас еврейчүүдийг хөөн гаргав. * 1787 — [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийг]] Филадельфийн конвентын сүүлийн өдөр батлав. * 1900 — [[Австрали|Австралийн Холбоо]] байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав (1901 оны 1-р сарын 1-нээс). * 1991 — [[Литва]], [[Латви]], [[Эстони]], [[Хойд Солонгос|Умард]] болон [[Өмнөд Солонгос]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1903]] - [[Минаногава Тозо]] сүмогийн 34 дэх [[ёкозүна]] ([[1971]] онд нас барсан) * [[1916]] - [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], БНМАУ ын удирдагч, АИХ ын тэргүүлэгчдийн дарга, Сайд нарын зөвлөлийн дарга маршал (1991 онд нас барсан) *[[1995]] - [[Oh My Girl]] хамтлагийн гишүүн Yooah (Yoo Si-Ah) *[[1996]] - [[GOT7]] хамтлагийн гишүүн [[Youngjae]] (Choi Young-Jae) *[[1985]] - [[Александр Овечкин]], [[Орос]]ын [[хоккей]]чин == Энэ өдөр нас барагсад == == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|17 September|9 сарын 17}} [[Ангилал:Өдөр|0917]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#17]] 60ha9tiufgt9v4k05qq20rdwo2g7jqn 0 22326 869920 869622 2026-09-17T08:38:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869920 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 24173 869898 869619 2026-09-17T05:42:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869898 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh 0 25245 869952 345371 2026-09-17T11:31:43Z Chongkian 21163 869952 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Irugel.PNG]] |кирилл_буриад =юрөөл |кирилл_монгол =ерөөл |кирилл_халимаг =йөрәл }} '''Ерөөл''' - юмны магтаал бэлэгдэл үг. Аливаа үйл явдалд сайн сайхныг хүсэж, баяр наадам, найр хуримд бэлэгтэй үгсийг хэлэн ерөөл тавих нь Монголчуудын нэгэн сайхан заншил юм. [[Ангилал:Зан заншил]] iejqgn7tgxlantkd332s11ksv8fzdwl 869953 869952 2026-09-17T11:31:51Z Chongkian 21163 869953 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Irugel.PNG]] |кирилл_буриад =юрөөл |кирилл_монгол =ерөөл |кирилл_халимаг =йөрәл }} '''Ерөөл''' - юмны магтаал бэлэгдэл үг. Аливаа үйл явдалд сайн сайхныг хүсэж, баяр наадам, найр хуримд бэлэгтэй үгсийг хэлэн ерөөл тавих нь Монголчуудын нэгэн сайхан заншил юм. [[Ангилал:Зан заншил]] {{stub}} myl5tvjdiv3au2c5tkwnwa8v926b5vm 14 25353 869966 520178 2026-09-17T11:37:06Z Chongkian 21163 869966 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat|Magazines|Хэвлэл}} [[Ангилал:Олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Сэтгүүл зүй]] ohyi83na162ellskuf6pg4wieugttv5 0 26824 869916 702775 2026-09-17T08:17:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 869916 wikitext text/x-wiki '''Фрунзе''' (Зөвлөлтийн армийн удирдагч [[Михаил Фрунзе|Михаил Фрунзегийн]] нэрээр нэрлэгдсэн) нэртэй Орос, Украин, Молдав, Киргиз зэрэг улсууд дахь суурин: '''Киргиз''': * [[Бишкек|Фрунзе (хот)]], 1926 оноос 1991 оныг хүртэл [[Киргиз|Киргиз Улсын]] нийслэл [[Бишкек]]ийн нэр '''Молдав''': * Огница район дахь [[Фрунзе (Огница)|Фрунзе]] хотын орос нэр '''Оросын Холбооны Улс''': * [[Фрунзе (Саха)]], Сахагийн Бүгд Найрамдах Улс дахь суурин * [[Фрунзе (Ростов)]], Ростов муж дахь суурин '''Украин''': * [[Фрунзе (Славяносербск)]], Луханск мужийн [[Славяносербск район]] дахь хот маягийн суурин Хотын район: * [[Фрунзе район]] {{Салаа утгатай}} gpcuescojyhoreopvv6nwzkhj5zny99 0 30727 869964 768475 2026-09-17T11:36:49Z Chongkian 21163 869964 wikitext text/x-wiki '''Хэвлэл''' бол бичвэр ба дүрсийг хэвлэх тоног төхөөрөмж ашиглан цаасан дээр бэхээр гаргах үйл явц юм. ([[Англи хэл]]: Offset Printing) Хэвлэл ашиглаж хэвлэн нийтэлсэн бүтээгдэхүүнийг хэвлэлийн бүтээгдэхүүн болон ерөнхийд нь хэвлэл гэнэ. (Англи хэл: Print media) Монгол хэлнээ хоёр утга нийлмэл болон хоршоо үг, өгүүлбэрт хэрхэн орж байгаагаар л ялгарна. == Нэршил == "Хэвлэл" гэдэг үгийн утга нь 1. Хэвлэн гаргасан ном зохиол, сонин сэтгүүл, 2.Хэвлэн гаргах ажлыг хариуцах газар гэдгийг илэрхийлдэг. Нийлмэл үгийн утгаар "хэвлэл захиалга, хэвлэлийн алдаа, хэвлэлийн бага хурал, хэвлэлийн нүүр, хэвлэлийн хүн" зэрэг нь хэвлэл холимог утгатай. Өөрөөр хэлбэл "сонин хэвлэл", "ном хэвлэл", "хэвлэн нийтлэл", "хэвлэл мэдээлэл", "хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл", "чөлөөт хэвлэл", "өдөр тутмын хэвлэл" зэрэг нийлмэл болон хоршоо үгээр [[сэтгүүл зүй]]<nowiki/>н үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон хэвлэлийн бүтээгдэхүүн ба бий болох гэж бүтээгдэхүүний утга зааж байгаа юм. Нийлмэл үгийн утгаар "хэвлэлийн өрц, хэвлэлийн тоо, хэвлэлийн тэг , хэвлэлийн хуудас, хэвлэлийн газар, хэвлэлийн бар, хэвлэлийн будаг, хэвлэлийн машин, хэвлэлийн цаас" зэрэг нь хэвлэлийн үйл явцын утга зааж байна. == Төрөл ангилал == Хэвлэлийг оффсет хэвлэл, дижитал хэвлэл, халуун даралтат хэвлэл, хотгор гүдгэр хэвлэл, өнгөт ба хар хэвлэл, торон хэвлэл гэх мэтээр ангилдаг. Гөлгөр болон арзгар гадаргуутай зэрэг олон төрлийн цаасыг хэрэглэж болдог. Цаасны гадаргуу нь хэдий чинээ гөлгөр байх тусам хэвлэлийн бүтээгдэхүүний чанар төдий чинээ сайн байдаг байна. Оффсет хэвлэлийг дотор нь * Гүн хэвлэл * Өндөр хэвлэл * Торгон хэвлэл гэх мэт. === '''Гүн хэвлэл''' === Гүн хэвлэлийн цаас нь цэс цилиндрийг дагаж налж маш жижиг товгорууд дээрээс нь будгийг найдвартай авах шаардлагатай болдог тул маш гөлгөр гадаргуутай зөөлөн байх шаардлагатай. === '''Өндөр хэвлэл''' === Өндөр хэвлэлд цаас нь тийм их удаан, эдэлгээ даахгүй тул цаасанд түүний бат бөх чанарын хувьд нэг их өндөр шаардлага тавьдаггүй. Маш нарийн растр бүхий зураг хэвлэхэд харин цаасны гадаргуу нь нэлээд гөлгөр байх ёстой. === '''Торгон хэвлэл''' === Янз бүрийн бөс даавуу дээр хээ, бичвэр, дүрслэлийг торгоор дарж байгаа учраас  “Торгон хэвлэл” гэж нэрлэдэг байна. Хэвлэл төдийгүй урлагийн шинэ арга барил бөгөөд торгон дээр зурсан хээг тусгай гэрлээр шардаг. Офсет хэвлэлийн тухай ойлоголт Офсет хэвлэл нь хамгийн эртний бөгөөд найдвартай өндөр чанар бүхий хэвлэх аргуудын нэг юм. === '''Офсет хэвлэл''' === Офсет хэвлэх нь эргэдэг цилиндрийн дарааллаар бэхийг хүлээн авагч цаасан дээр даралтаар дарж хэвлэх арга юм. Цэнхэр, ягаан, шар, хар (CMYK) гэсэн үндсэн дөрвөн өнгөнөөс хамааран офсет хэвлэлтийн өнгө бүрийг тусад нь хэрэглэнэ. Энэ нь товхимол, тогтмол хэвлэл, каталог, цаасан дээр суурилсан шошго, сав баглаа боодол зэрэг асар их хэмжээний баримт бичгийг хэвлэхэд ихэвчлэн ашиглагддаг. Офсет хэвлэлийн хамгийн чухал давуу талуудын нэг нь дасан зохицох чадвар юм. Олон төрлийн өнгөлгөө бүхий хөнгөнөөс хүнд картон хүртэл олон төрлийн цаасан дээр хэвлэх боломжтой бөгөөд толбо өнгөнд тохиромжтой гадаргууг бүрдүүлдэг. Мөн офсет хэвлэх нь тодорхой текст, тод дүрс, гайхалтай өнгө бүхий өндөр чанартай хэвлэнэ. Түүний градиент хагас тоныг удирдах чадвар нь зургийг яг хуулбарлах үр дүнтэй хэвлэх технологи болгодог. Хэвлэх үйлдвэрт офсет хэвлэл нь дижитал хэвлэл гэх мэт бусад өөр технологиос хамаагүй дээр гэж үздэг. Мөн офсет хэвлэл нь том хэмжээний хэвлэх ажлыг даах чадвартайгаараа давуу талтай. Офсет хэвлэх машин нь өндөр өртөгтэй, түүнчлэн угсрах, хавтан хийх зардалтай холбоотой юм. Энэ нь нэг хэвлэх ажлыг 1000 ба түүнээс дээш хувь үйлдвэрлэхэд хамгийн хэмнэлттэй байдаг. Цөөхөн тооны ажилд өндөр зардалтай болно гэдгээ мэдэж байх хэрэгтэй. Хэвлэх чанар Хэвлэх чанарын тухайд эцсийн үр дүнд нөлөөлж болох янз бүрийн хүчин зүйлүүд байдаг. Тухалбал хэвлэх процесст зориулж бүтээсэн график эсвэл зургийн чанар нь хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Үүнд эх бэлтгэгч асар хувь нэмэр оруулна гэсэн үг юм. Эх бэлтгэл зөв хийгдвэл таны ажил үр дүнтэй хэвлэгдэнэ гэсэн үг. Ихээнх тохиолдолд бид бүхэн хэвлэгчээ буруутгадаг. Өндөр нарийвчлалтай график, гэрэл зураг нь хамгийн сайн үр дүнд хүрэхэд зайлшгүй шаардлагатай. Бага нарийвчлалтай график болон гэрэл зургуудыг хэвлэх үед тэдгээр нь пикселжсэн, бүдэг харагдаж, төслийн ерөнхий чанарыг бууруулдаг. Тиймээс нарийн, тунгалаг хэвлэхэд өндөр нарийвчлалтай зураг шаардлагатай. Өндөр нягтрал ба бага нягтралын жишээ: Хэвлэхдээ ашигласан цаас нь хэвлэх чанарт нөлөөлдөг өөр нэг хүчин зүйл юм. Сонгосон цаасны төрөл нь эцсийн бүтээгдэхүүнд ихээхэн нөлөөлнө. Өндөр чанартай цаас нь хэвлэсэн урлагийн бүтээлийн өнгө, нарийвчлалыг сайжруулж чадна. Тиймээс таны төсөлд тохирох бүтэц, гялбааг өгөхийн зэрэгцээ бэхийг тэсвэрлэх чадвартай цаас сонгох нь чухал юм. == Өнгө == Хэвлэлд гурав, дөрөв, зургаан өнгө ашигладаг бөгөөд тус бүрдээ түлхүүр нэршилтэй. === Хэвлэлийн гурван өнгө RGB === * R-Red Улаан * G-Green Ногоон * B-Blue Хөх === Хэвлэлийн дөрвөн өнгө CMYK === Хүний нүдэнд үзэгдэл бүхий л хэвлэлт нь үндсэн 4-н өнгөнөөс бүрддэг. * C-Cyan Цэнхэр * M-Magenta  Улаавтар ягаан * Y-Yellow Шар * K-Black (Key) Хар (Түлхүүр өнгө) == Хэвлэлийн цаас == Эрт үед муутуу цаас ашиглаж байсан бол өдгөө энгийн [[цаас]]<nowiki/>наас, бөс даавуун цаас, чулуун цаас ч ашиглах болжээ. Өдгөө хэвлэлийн цаас нь олон янз байна. * Оффсет * Гөлгөр * Шохойтой * Мат гэх мэт == Гадаад холбоос == [http://www.urlag.mn/post/16809.htm Торгон хэвлэл урлагийн техник]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Лавлагаа == https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/119097 https://mn.wiktionary.org/wiki/%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB [[Ангилал:Хэвлэл]] [[Ангилал:Цаас]] {{stub}} m7hoe8i0o4u15dj9kcda90ha0xx1ks1 869965 869964 2026-09-17T11:36:58Z Chongkian 21163 869965 wikitext text/x-wiki '''Хэвлэл''' бол бичвэр ба дүрсийг хэвлэх тоног төхөөрөмж ашиглан цаасан дээр бэхээр гаргах үйл явц юм. ([[Англи хэл]]: Offset Printing) Хэвлэл ашиглаж хэвлэн нийтэлсэн бүтээгдэхүүнийг хэвлэлийн бүтээгдэхүүн болон ерөнхийд нь хэвлэл гэнэ. (Англи хэл: Print media) Монгол хэлнээ хоёр утга нийлмэл болон хоршоо үг, өгүүлбэрт хэрхэн орж байгаагаар л ялгарна. == Нэршил == "Хэвлэл" гэдэг үгийн утга нь 1. Хэвлэн гаргасан ном зохиол, сонин сэтгүүл, 2.Хэвлэн гаргах ажлыг хариуцах газар гэдгийг илэрхийлдэг. Нийлмэл үгийн утгаар "хэвлэл захиалга, хэвлэлийн алдаа, хэвлэлийн бага хурал, хэвлэлийн нүүр, хэвлэлийн хүн" зэрэг нь хэвлэл холимог утгатай. Өөрөөр хэлбэл "сонин хэвлэл", "ном хэвлэл", "хэвлэн нийтлэл", "хэвлэл мэдээлэл", "хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл", "чөлөөт хэвлэл", "өдөр тутмын хэвлэл" зэрэг нийлмэл болон хоршоо үгээр [[сэтгүүл зүй]]<nowiki/>н үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон хэвлэлийн бүтээгдэхүүн ба бий болох гэж бүтээгдэхүүний утга зааж байгаа юм. Нийлмэл үгийн утгаар "хэвлэлийн өрц, хэвлэлийн тоо, хэвлэлийн тэг , хэвлэлийн хуудас, хэвлэлийн газар, хэвлэлийн бар, хэвлэлийн будаг, хэвлэлийн машин, хэвлэлийн цаас" зэрэг нь хэвлэлийн үйл явцын утга зааж байна. == Төрөл ангилал == Хэвлэлийг оффсет хэвлэл, дижитал хэвлэл, халуун даралтат хэвлэл, хотгор гүдгэр хэвлэл, өнгөт ба хар хэвлэл, торон хэвлэл гэх мэтээр ангилдаг. Гөлгөр болон арзгар гадаргуутай зэрэг олон төрлийн цаасыг хэрэглэж болдог. Цаасны гадаргуу нь хэдий чинээ гөлгөр байх тусам хэвлэлийн бүтээгдэхүүний чанар төдий чинээ сайн байдаг байна. Оффсет хэвлэлийг дотор нь * Гүн хэвлэл * Өндөр хэвлэл * Торгон хэвлэл гэх мэт. === '''Гүн хэвлэл''' === Гүн хэвлэлийн цаас нь цэс цилиндрийг дагаж налж маш жижиг товгорууд дээрээс нь будгийг найдвартай авах шаардлагатай болдог тул маш гөлгөр гадаргуутай зөөлөн байх шаардлагатай. === '''Өндөр хэвлэл''' === Өндөр хэвлэлд цаас нь тийм их удаан, эдэлгээ даахгүй тул цаасанд түүний бат бөх чанарын хувьд нэг их өндөр шаардлага тавьдаггүй. Маш нарийн растр бүхий зураг хэвлэхэд харин цаасны гадаргуу нь нэлээд гөлгөр байх ёстой. === '''Торгон хэвлэл''' === Янз бүрийн бөс даавуу дээр хээ, бичвэр, дүрслэлийг торгоор дарж байгаа учраас  “Торгон хэвлэл” гэж нэрлэдэг байна. Хэвлэл төдийгүй урлагийн шинэ арга барил бөгөөд торгон дээр зурсан хээг тусгай гэрлээр шардаг. Офсет хэвлэлийн тухай ойлоголт Офсет хэвлэл нь хамгийн эртний бөгөөд найдвартай өндөр чанар бүхий хэвлэх аргуудын нэг юм. === '''Офсет хэвлэл''' === Офсет хэвлэх нь эргэдэг цилиндрийн дарааллаар бэхийг хүлээн авагч цаасан дээр даралтаар дарж хэвлэх арга юм. Цэнхэр, ягаан, шар, хар (CMYK) гэсэн үндсэн дөрвөн өнгөнөөс хамааран офсет хэвлэлтийн өнгө бүрийг тусад нь хэрэглэнэ. Энэ нь товхимол, тогтмол хэвлэл, каталог, цаасан дээр суурилсан шошго, сав баглаа боодол зэрэг асар их хэмжээний баримт бичгийг хэвлэхэд ихэвчлэн ашиглагддаг. Офсет хэвлэлийн хамгийн чухал давуу талуудын нэг нь дасан зохицох чадвар юм. Олон төрлийн өнгөлгөө бүхий хөнгөнөөс хүнд картон хүртэл олон төрлийн цаасан дээр хэвлэх боломжтой бөгөөд толбо өнгөнд тохиромжтой гадаргууг бүрдүүлдэг. Мөн офсет хэвлэх нь тодорхой текст, тод дүрс, гайхалтай өнгө бүхий өндөр чанартай хэвлэнэ. Түүний градиент хагас тоныг удирдах чадвар нь зургийг яг хуулбарлах үр дүнтэй хэвлэх технологи болгодог. Хэвлэх үйлдвэрт офсет хэвлэл нь дижитал хэвлэл гэх мэт бусад өөр технологиос хамаагүй дээр гэж үздэг. Мөн офсет хэвлэл нь том хэмжээний хэвлэх ажлыг даах чадвартайгаараа давуу талтай. Офсет хэвлэх машин нь өндөр өртөгтэй, түүнчлэн угсрах, хавтан хийх зардалтай холбоотой юм. Энэ нь нэг хэвлэх ажлыг 1000 ба түүнээс дээш хувь үйлдвэрлэхэд хамгийн хэмнэлттэй байдаг. Цөөхөн тооны ажилд өндөр зардалтай болно гэдгээ мэдэж байх хэрэгтэй. Хэвлэх чанар Хэвлэх чанарын тухайд эцсийн үр дүнд нөлөөлж болох янз бүрийн хүчин зүйлүүд байдаг. Тухалбал хэвлэх процесст зориулж бүтээсэн график эсвэл зургийн чанар нь хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Үүнд эх бэлтгэгч асар хувь нэмэр оруулна гэсэн үг юм. Эх бэлтгэл зөв хийгдвэл таны ажил үр дүнтэй хэвлэгдэнэ гэсэн үг. Ихээнх тохиолдолд бид бүхэн хэвлэгчээ буруутгадаг. Өндөр нарийвчлалтай график, гэрэл зураг нь хамгийн сайн үр дүнд хүрэхэд зайлшгүй шаардлагатай. Бага нарийвчлалтай график болон гэрэл зургуудыг хэвлэх үед тэдгээр нь пикселжсэн, бүдэг харагдаж, төслийн ерөнхий чанарыг бууруулдаг. Тиймээс нарийн, тунгалаг хэвлэхэд өндөр нарийвчлалтай зураг шаардлагатай. Өндөр нягтрал ба бага нягтралын жишээ: Хэвлэхдээ ашигласан цаас нь хэвлэх чанарт нөлөөлдөг өөр нэг хүчин зүйл юм. Сонгосон цаасны төрөл нь эцсийн бүтээгдэхүүнд ихээхэн нөлөөлнө. Өндөр чанартай цаас нь хэвлэсэн урлагийн бүтээлийн өнгө, нарийвчлалыг сайжруулж чадна. Тиймээс таны төсөлд тохирох бүтэц, гялбааг өгөхийн зэрэгцээ бэхийг тэсвэрлэх чадвартай цаас сонгох нь чухал юм. == Өнгө == Хэвлэлд гурав, дөрөв, зургаан өнгө ашигладаг бөгөөд тус бүрдээ түлхүүр нэршилтэй. === Хэвлэлийн гурван өнгө RGB === * R-Red Улаан * G-Green Ногоон * B-Blue Хөх === Хэвлэлийн дөрвөн өнгө CMYK === Хүний нүдэнд үзэгдэл бүхий л хэвлэлт нь үндсэн 4-н өнгөнөөс бүрддэг. * C-Cyan Цэнхэр * M-Magenta  Улаавтар ягаан * Y-Yellow Шар * K-Black (Key) Хар (Түлхүүр өнгө) == Хэвлэлийн цаас == Эрт үед муутуу цаас ашиглаж байсан бол өдгөө энгийн [[цаас]]<nowiki/>наас, бөс даавуун цаас, чулуун цаас ч ашиглах болжээ. Өдгөө хэвлэлийн цаас нь олон янз байна. * Оффсет * Гөлгөр * Шохойтой * Мат гэх мэт == Гадаад холбоос == [http://www.urlag.mn/post/16809.htm Торгон хэвлэл урлагийн техник]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Лавлагаа == * https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/119097 [[Ангилал:Хэвлэл]] [[Ангилал:Цаас]] {{stub}} 8tjfca7eom1ow9wb30xuu3sku2l7qcb 869967 869965 2026-09-17T11:37:12Z Chongkian 21163 869967 wikitext text/x-wiki '''Хэвлэл''' бол бичвэр ба дүрсийг хэвлэх тоног төхөөрөмж ашиглан цаасан дээр бэхээр гаргах үйл явц юм. ([[Англи хэл]]: Offset Printing) Хэвлэл ашиглаж хэвлэн нийтэлсэн бүтээгдэхүүнийг хэвлэлийн бүтээгдэхүүн болон ерөнхийд нь хэвлэл гэнэ. (Англи хэл: Print media) Монгол хэлнээ хоёр утга нийлмэл болон хоршоо үг, өгүүлбэрт хэрхэн орж байгаагаар л ялгарна. == Нэршил == "Хэвлэл" гэдэг үгийн утга нь 1. Хэвлэн гаргасан ном зохиол, сонин сэтгүүл, 2.Хэвлэн гаргах ажлыг хариуцах газар гэдгийг илэрхийлдэг. Нийлмэл үгийн утгаар "хэвлэл захиалга, хэвлэлийн алдаа, хэвлэлийн бага хурал, хэвлэлийн нүүр, хэвлэлийн хүн" зэрэг нь хэвлэл холимог утгатай. Өөрөөр хэлбэл "сонин хэвлэл", "ном хэвлэл", "хэвлэн нийтлэл", "хэвлэл мэдээлэл", "хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл", "чөлөөт хэвлэл", "өдөр тутмын хэвлэл" зэрэг нийлмэл болон хоршоо үгээр [[сэтгүүл зүй]]<nowiki/>н үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон хэвлэлийн бүтээгдэхүүн ба бий болох гэж бүтээгдэхүүний утга зааж байгаа юм. Нийлмэл үгийн утгаар "хэвлэлийн өрц, хэвлэлийн тоо, хэвлэлийн тэг , хэвлэлийн хуудас, хэвлэлийн газар, хэвлэлийн бар, хэвлэлийн будаг, хэвлэлийн машин, хэвлэлийн цаас" зэрэг нь хэвлэлийн үйл явцын утга зааж байна. == Төрөл ангилал == Хэвлэлийг оффсет хэвлэл, дижитал хэвлэл, халуун даралтат хэвлэл, хотгор гүдгэр хэвлэл, өнгөт ба хар хэвлэл, торон хэвлэл гэх мэтээр ангилдаг. Гөлгөр болон арзгар гадаргуутай зэрэг олон төрлийн цаасыг хэрэглэж болдог. Цаасны гадаргуу нь хэдий чинээ гөлгөр байх тусам хэвлэлийн бүтээгдэхүүний чанар төдий чинээ сайн байдаг байна. Оффсет хэвлэлийг дотор нь * Гүн хэвлэл * Өндөр хэвлэл * Торгон хэвлэл гэх мэт. === '''Гүн хэвлэл''' === Гүн хэвлэлийн цаас нь цэс цилиндрийг дагаж налж маш жижиг товгорууд дээрээс нь будгийг найдвартай авах шаардлагатай болдог тул маш гөлгөр гадаргуутай зөөлөн байх шаардлагатай. === '''Өндөр хэвлэл''' === Өндөр хэвлэлд цаас нь тийм их удаан, эдэлгээ даахгүй тул цаасанд түүний бат бөх чанарын хувьд нэг их өндөр шаардлага тавьдаггүй. Маш нарийн растр бүхий зураг хэвлэхэд харин цаасны гадаргуу нь нэлээд гөлгөр байх ёстой. === '''Торгон хэвлэл''' === Янз бүрийн бөс даавуу дээр хээ, бичвэр, дүрслэлийг торгоор дарж байгаа учраас  “Торгон хэвлэл” гэж нэрлэдэг байна. Хэвлэл төдийгүй урлагийн шинэ арга барил бөгөөд торгон дээр зурсан хээг тусгай гэрлээр шардаг. Офсет хэвлэлийн тухай ойлоголт Офсет хэвлэл нь хамгийн эртний бөгөөд найдвартай өндөр чанар бүхий хэвлэх аргуудын нэг юм. === '''Офсет хэвлэл''' === Офсет хэвлэх нь эргэдэг цилиндрийн дарааллаар бэхийг хүлээн авагч цаасан дээр даралтаар дарж хэвлэх арга юм. Цэнхэр, ягаан, шар, хар (CMYK) гэсэн үндсэн дөрвөн өнгөнөөс хамааран офсет хэвлэлтийн өнгө бүрийг тусад нь хэрэглэнэ. Энэ нь товхимол, тогтмол хэвлэл, каталог, цаасан дээр суурилсан шошго, сав баглаа боодол зэрэг асар их хэмжээний баримт бичгийг хэвлэхэд ихэвчлэн ашиглагддаг. Офсет хэвлэлийн хамгийн чухал давуу талуудын нэг нь дасан зохицох чадвар юм. Олон төрлийн өнгөлгөө бүхий хөнгөнөөс хүнд картон хүртэл олон төрлийн цаасан дээр хэвлэх боломжтой бөгөөд толбо өнгөнд тохиромжтой гадаргууг бүрдүүлдэг. Мөн офсет хэвлэх нь тодорхой текст, тод дүрс, гайхалтай өнгө бүхий өндөр чанартай хэвлэнэ. Түүний градиент хагас тоныг удирдах чадвар нь зургийг яг хуулбарлах үр дүнтэй хэвлэх технологи болгодог. Хэвлэх үйлдвэрт офсет хэвлэл нь дижитал хэвлэл гэх мэт бусад өөр технологиос хамаагүй дээр гэж үздэг. Мөн офсет хэвлэл нь том хэмжээний хэвлэх ажлыг даах чадвартайгаараа давуу талтай. Офсет хэвлэх машин нь өндөр өртөгтэй, түүнчлэн угсрах, хавтан хийх зардалтай холбоотой юм. Энэ нь нэг хэвлэх ажлыг 1000 ба түүнээс дээш хувь үйлдвэрлэхэд хамгийн хэмнэлттэй байдаг. Цөөхөн тооны ажилд өндөр зардалтай болно гэдгээ мэдэж байх хэрэгтэй. Хэвлэх чанар Хэвлэх чанарын тухайд эцсийн үр дүнд нөлөөлж болох янз бүрийн хүчин зүйлүүд байдаг. Тухалбал хэвлэх процесст зориулж бүтээсэн график эсвэл зургийн чанар нь хамгийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Үүнд эх бэлтгэгч асар хувь нэмэр оруулна гэсэн үг юм. Эх бэлтгэл зөв хийгдвэл таны ажил үр дүнтэй хэвлэгдэнэ гэсэн үг. Ихээнх тохиолдолд бид бүхэн хэвлэгчээ буруутгадаг. Өндөр нарийвчлалтай график, гэрэл зураг нь хамгийн сайн үр дүнд хүрэхэд зайлшгүй шаардлагатай. Бага нарийвчлалтай график болон гэрэл зургуудыг хэвлэх үед тэдгээр нь пикселжсэн, бүдэг харагдаж, төслийн ерөнхий чанарыг бууруулдаг. Тиймээс нарийн, тунгалаг хэвлэхэд өндөр нарийвчлалтай зураг шаардлагатай. Өндөр нягтрал ба бага нягтралын жишээ: Хэвлэхдээ ашигласан цаас нь хэвлэх чанарт нөлөөлдөг өөр нэг хүчин зүйл юм. Сонгосон цаасны төрөл нь эцсийн бүтээгдэхүүнд ихээхэн нөлөөлнө. Өндөр чанартай цаас нь хэвлэсэн урлагийн бүтээлийн өнгө, нарийвчлалыг сайжруулж чадна. Тиймээс таны төсөлд тохирох бүтэц, гялбааг өгөхийн зэрэгцээ бэхийг тэсвэрлэх чадвартай цаас сонгох нь чухал юм. == Өнгө == Хэвлэлд гурав, дөрөв, зургаан өнгө ашигладаг бөгөөд тус бүрдээ түлхүүр нэршилтэй. === Хэвлэлийн гурван өнгө RGB === * R-Red Улаан * G-Green Ногоон * B-Blue Хөх === Хэвлэлийн дөрвөн өнгө CMYK === Хүний нүдэнд үзэгдэл бүхий л хэвлэлт нь үндсэн 4-н өнгөнөөс бүрддэг. * C-Cyan Цэнхэр * M-Magenta  Улаавтар ягаан * Y-Yellow Шар * K-Black (Key) Хар (Түлхүүр өнгө) == Хэвлэлийн цаас == Эрт үед муутуу цаас ашиглаж байсан бол өдгөө энгийн [[цаас]]<nowiki/>наас, бөс даавуун цаас, чулуун цаас ч ашиглах болжээ. Өдгөө хэвлэлийн цаас нь олон янз байна. * Оффсет * Гөлгөр * Шохойтой * Мат гэх мэт == Гадаад холбоос == [http://www.urlag.mn/post/16809.htm Торгон хэвлэл урлагийн техник]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Лавлагаа == * https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/119097 [[Ангилал:Хэвлэл| ]] [[Ангилал:Цаас]] {{stub}} 1ezigq003893i4z92vb3jpt6vh5vaqx 0 30943 869892 841442 2026-09-17T03:29:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869892 wikitext text/x-wiki ''Peer to peer тооцоолол гэж юу вэ?''<br> Комьпютеруудыг хэрэглэх хандлага зонхилох үед персонал комьпютерууд дотоод сүлжээгээр дамжин төв сервертэй холбогддог байсан. Эдгээр серверүүд маш их өгөгдөл боловсруулдаг учир персонал комьпютероос хүчин чадлын хувьд маш өндөр байсан. Түүнээс хойш [http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 персонал комьпютер] хүчирхэг болсоор ойр орчмын төв серверүүдээс өгөгдөлийг боловсруулахдаа илүү болсон. Яагаад гэвэл PC-ээс PC-рүү эсвэл peer to peer тооцоолол нь хувийн комьпютерыг төв серверийг тойрч бусад комьпютеруудтай шууд хамтран ажиллах боломжийг хангаж чаддаг. Клиент серверийн аль аль нь хүсэлт илгээх эсвэл үйлчилгээ үзүүлэх эсэхээс хамаардаг бол peer to peer систем дэх бүх зангилааг зиндаа нэг гэж авч үздэг.Өөрөөр хэлбэл нэг клиент нь нөгөөгөөсөө мэдээлэл авч байхад нөгөө клиент эргүүлээд мэдээлэл тэгш эрхтэйгээр авч байна гэсэн үг юм.3 н төрлийн [http://en.wikipedia.org/wiki/Peer-to-peer peer to peer] тооцоолол байдаг. Үүнд:<br> *Олон тооны комьпютерын харилцаа холбоо Персонал комьпютерууд бусад серверүүдээр дамжин сүлжээнд холбогдож, файлуудыг хадгалж хуваалцаж мөн ижил сүлжээн дэх хэн нэгнээс авдаг. Нэг гол асуудал нь энэ нь аюулгүй байдлын хамгаалалт болон оюуны өмчийн асуудалыг авчирдаг. Жишээ нь:<br> Napster - http://www.napster.com (music sharing)<br> Анхаар: Хууль зүйн асуудлаар Napster нь түр зуур сайт дээрээ файл шэйрлэхийг зогсоосон.<br> Kazaa - http://www.kazaa.com (multimedia sharing)<br> *Хуваалттай харилцаа холбоо Бүлэг комьпютерууд тэдгээрийн тооцоолол болон интернетээс хайлт хийж боловсруулах, асар их процесссийг шийдвэрлэх асуудлыг тооцоолохын тулд нэгдэж хамт сүлжээнд холбогддог. Жишээ нь:<br> Infrasearch- http://www.infrasearch.com{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (хайлтын хэрэгсэл)<br> Entropia - https://web.archive.org/web/20030203160941/http://www.entropia.com/ (цаг уур болон одон орны тооцоолол)<br> * Хамтын харилцаа холбоо Жижиг бүлэг хүмүүс ижил интерфэйсээр дамжин харилцах. Жишээ нь: Тоглоом тоглох, чатлах, шуурхай мессеж, алсын зайнаас суралцах орчин гэх зэрэг. Жишээ нь:<br> Jeopardy - https://web.archive.org/web/20011216042226/http://www.station.sony.com/multiplayerjeopardy/ (онлайн тоглоом)<br> Chat Here - https://web.archive.org/web/20211226112329/https://www.chat-here.com/ (чатын өрөө)<br> HorizonLive - https://web.archive.org/web/20131230004056/http://horizonlive.com/ (алсын зайн сургалт)<br> <br> ==Ашигласан материал== {{reflist|2}} # https://web.archive.org/web/20111013222325/http://www.edb.utexas.edu/minliu/multimedia/PDFfolder/PeerComputing.pdf # https://web.archive.org/web/20131218090043/http://it325blog.files.wordpress.com/2012/09/operating-system-concepts-7-th-edition.pdf {{refend}} [[Ангилал:Пеер-то-пеер| ]] aoq8sxnr3bv0ehdrgobtr5erxbzhoed 0 31310 869921 832974 2026-09-17T08:55:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869921 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | name = Татарын Заяа, Заяа | жинхэнэ_нэр = Дамдинбазарын Батзаяа | төрсөн_он = {{bda|1984|04|08}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} (өнөөгийн) | ажил_үйл = дуучин, жүжигчин | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = хип хоп, рэп (үглээ дуу) | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = [[Татар хамтлаг|Татар]] | алдар_нэр = }} '''Дамдинбазарын Батзаяа''' — [[Татар хамтлаг|Татар]] хамтлагийн гишүүн, [[Монгол улс|Монгол]]ын [[дуучин]]. == Намтар == 1984 оны 4 сарын 08-нд төржээ. Нийслэлийн [[39 дүгээр сургууль|39-р дунд сургууль]] төгссөн. Тус сургуулийн анги удирдсан багш Б.Сономбалжираас урам зориг авч "Ардын багш" дуугаа бичсэн гэдэг.<ref>{{Cite web |last=team |first=UBn |date=2025-10-06 |title=“Татар” хамтлагийнхан “Ардын багш” дууныхаа эзэнтэй уулзжээ |url=https://ubn.mn/p/89665 |access-date=2025-10-07 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> “Аз жаргал bad boy” бүрэн хэмжээний уран сайхны кинонд 2007 онд тоглож байсан. Д.Батзаяа нь өглөө 06:00-07:00 цагийн хооронд босдог, архи согтууруулах ундаа хэрэглэдэггүй.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=“Татар”- ын ахлагч Д.Батзаяа: Ердөө ч архи уудаггүй, муухай амттай |url=https://gogo.mn/r/2114 |access-date=2025-10-07 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2016 онд “Татар” хамтлагийн үе үеийн бүх сонсогч, залуучуудад зориулж "VIP GIG show” тоглолт хийж байв. ==Эх сурвалж == *[https://web.archive.org/web/20121212163459/http://shinetsahim.miniih.com/index.php/home/post/22 Татар хамтлагийн түүх] *[https://www.youtube.com/watch?v=hrjVju0riHg&t=433s Халамцуу Яриа #170 Татар хамтлагийн ахлагч Д.Батзаяа Ч.Ганбат #subscribe] *[https://sonin.mn/newsDetail/12331 Д.Батзаяа: "Татар" кино мөрөөдлийн үнэ цэнийг харуулна] *[https://web.archive.org/web/20191129144358/http://www.mnb.mn/i/182466 Д.Батзаяа: Жагаа “Татар” хамтлагтаа нэгдэнэ] {{DEFAULTSORT:Батзаяа, Татарын}} [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Рэп дуучин]] cics3wkd6kregp61v0igzc8cb1psfwk 0 34774 869905 869621 2026-09-17T07:11:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869905 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-09-17 07:11:28 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] dundbxtl02dagvamswi81f0b8ov662v 0 36850 869887 824966 2026-09-17T02:07:13Z ~2026-50140-46 107523 өыөыбө 869887 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Иван Яковлевич Коростовец | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Ivan_Korostovec.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = И.Я.Коростовец | жинхэнэ_нэр = Иван Яковлевич Коростовец | төрсөн_огноо = 1862 оны 8 сарын 25 | төрсөн_газар = [[Оросын Хаант Улс]], [[Полтава муж]] | нас_барсан_огноо = 1933 он | нас_барсан_газар = [[Франц]] улс, [[Парис]] хот | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = Франц улс, Парис хот | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = [[Орос]], [[Хятад]], [[Герман]], [[Франц]] | яс_үндэс = | үндэстэн = | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = дипломат далд үйл ажиллагаа хийж, Оросын эрх ашиг, түрэмгийлэлийг зөвтгөх, Богд Хаант Монгол Улсыг тусгаар тогтнуулахад саад болсон | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = Эзэн хааны Александрын лицей | ажил_мэргэжил = дипломат, дорнод зүгийн улсуудаар мэргэшсэн мэргэжилтэн | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = монархист | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = христийн шашин | шашны_бүлэг = ортодокс | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} '''Иван Коростовец''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Иван Яковлевич Коростовец,'' 1862 оны 8-р сарын 25-нд [[Оросын Хаант Улс]]ын [[Полтава муж]]ид язгууртны гэрт төрсөн—1933 оны 1-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] нас барсан) -Хаант оросын [[Гадаад явдлын яам]], [[Манж Чин гүрэн|Манж чин улс]], [[Иран]], [[Богд Хаант Монгол Улс]]уудад [[дипломат элч]], [[Элчин сайд]]аар ажиллаж . ==Дурсамж== Оросын бүрэн эрхт төлөөлөгч Иван Яковлевич Коростовец Хүрээнд зорчсон тухай өдрийн тэмдэглэлдээ болон “Чингис хаанаас Зөвлөлийн засагт Бүгд Найрамдах улс хүртэл” /"Eine Kurze Geschichte der Mongolei unter Besonderer Berucksuchtigung der Neuesten Zeit» (От Чингисхана до Советской республики. Краткая история Монголии с особым обозрением нового времени) хэмээх номондоо Орос Монголын хооронд гэрээ хэрхэн байгуулсан тухай сонирхолтой дурсамж үлдээсэн буй. ==Монгол улсыг үүсгэн байгуулахад үзүүлсэн нөлөө== 1912 оны 9-р сард Оросын Хаант Улсын [[Ерөнхий сайд]] [[Сергей Юльевич Витте|Сергей Виттегийн]] тушаалаар Оросын дипломат төлөөлөгчдийг ахлан [[Нийслэл хүрээ]]нд ирж [[монголчууд]]ыг дарамтлан [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ|Орос-монголын хэлэлцэл]]д 1912 оны 11-р сарын 3-д гарын үсэг зурсан. Гэхдээ энэхүү Гэрээгээр Оросын эзэнт гүрэн Монгол Улс, түүний засгийн газрыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөд зогсохгүй хожим уг Гэрээ Монголын төрийн бүрэн эрхт байдлыг баталгаажуулах эрх зүйн үндэс болсон юм. Хэлэлцээ хийх үед Иван Коростовец нь [[Да лам Цэрэнчимэд]]ийн авчирч өргөн барьсан монголчуудын язгуур эрх ашгийг дээдэлсэн саналыг шалан дээр шидэж, дэвсэлж дипломат ёс зүйн хувьд эрээ цээргүй аашилж байжээ. Ингэхэд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]] “Да лам Цэрэнчимэд бол таны бодож байгаа шиг муу хүн биш ээ. Энэ хүн бол ганцхан дутагдалтай. Тэр нь Монгол Улсаа л тусгаар оршихын төлөө л санаа бодолтой хүн” гэж Коростовецид хэлжээ. Мөн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч, нийт Өвөр Монголчуудын төлөөллийн тэргүүн эгнээнд байсан [[Бинт Чин ван Гончигсүрэн]]г гадуурхан “миний хамгийн том дайсан”, “да ламын холбоотон” “өөдгүй муу амьтан” хэмээн нүд үзүүрлэж байсан төдийгүй улмаар түүнийг үдэж өгөх цайллагад тэрээр хор ууж үхсэн нь сэжигтэй байдаг. Ер нь гэрээний дараа Да лам Цэрэнчимэд, Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]], Бинт ван Гончигсүрэн нарын зүй бус зуурдын үхэлтэй оросын элч Коростовец холбоотой гэсэн таамаглал байдаг. Түүнийг анх ирэхэд Монголын Засгийн газар ихээхэн итгэл найдвар тавьж байсан ч хэлэлцээрийн явцад хүчээр тулгасан гэрээ нь Монголчуудын хувьд ямар ч ашиггүй, зөвхөн Оросуудын эрх ашигт л нийцсэн гэрээ болсон юм. Уг гэрээгээр Монголчууд хэрчигдэн хуваагдах үүд нээгдэж, ах дүү [[Барга]], [[Өвөр Монгол]], [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагна Урианхай]] хилийн гадна үлдэж, эв нэгдэлтэй байсан Монголын Засгийн газрын гишүүд өөр хоорондоо үл итгэлцэж, тусгаар тогтнолын хэрэгт зүтгэснээрээ “хятадын тагнуул”, “өөдгүй новш”, “увайгүй амьтан” хэмээх нэр хочийг зүүх болсон түүхтэй. Энэ нь Коростовецийн Монголын удирдагч нарын дунд дипломат аргаар яс хаясантай шууд холбоотой. Нийслэл хүрээн дэх Оросын бүрэн эрхт сайд Коростовец нь өөрийн Гадаад яаманд бичсэн цахилгаан утсандаа “Халхчууд ба ер нь Гадаад Монгол тусгаарлаж байгаа хэрэг явдалтай Хятадын Засгийн газар эвлэрэхээс өөр аргагүй бөгөөд харин ард иргэд нь нууцаар халх руу тэмүүлж Их Хүрээний анхны дохиогоор Хятадаас салж одоход бэлэн байгаа Өвөр Монголыг гартаа барьж байх явдалд л хятад хүчээ тавьж байвал болох юм. Монгол нь зөвхөн үндэсний аж байдал, ёс заншил, соёлын талаар нэгдэх боломжгүй болохыг нэг бус удаа сануулж, улс төрийн талаар нэгдэхэд сэтгэл ханах хэрэгтэй гэж би монголчуудад зөвлөсөн” хэмээжээ. Тэрээр Монголын ашигт малтмалыг нээн ашиглах, хилээр гаалийн татваргүй нэвтрэх зэрэг Оросын худалдааны эрх ашгийг л хамгаалсан гэрээг Монголын Засгийн газарт тулган дан ганц Оросын эрх ашгийг хамгаалсан худалдааы гэрээг тулган байгуулсан хүн. 1912 оны Орос-Монголын гэрээ байгуулагдсанаар нийт монгол үндэстний язгуур эрх ашигт хор нөлөө үзүүлсэн билээ. Өвөр Монгол, Монгол Улс, Урианхайн хязгаарыг нэгдэхийг Коростовец хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч байгаагүй. Эцэст нь хэлэхэд И.Я.Коростовец бол Оросын Цагаан хааны бодлогыг хэрэгжүүлэгч, томоохон [[дипломат тагнуул]] байснаас [[Монгол Улс]]ын эрх ашгийг өчүүхэн төдий ч бодож байсан хүн биш юм. 1913 онд И.Коростовец эхнэр Любатайгаа байсан атлаа [[Бээжин]] дэх [[Франц]]ын шуудангийн албаны даргын охин [[Ангелино Пири]]тэй завхайрсан хэрэг нь илэрч [[дипломат шуугиан]] дэгдээсэн тул албан тушаалаасаа халагдаж байсан. 1913 оны 10 дугаар сард Персид Элчин зөвлөхөөр 1915 он хүртэл томилогдон ажилсан байна. 1915 оны 6 дугаар сараас 1917 оны 6 дугаар сар хүртэл Оросын Гадаад яамны Зөвлөлийн гишүүн байжээ. ==Үр дагавар== Энэ 1912 оны гэрээгээр 1913 онд Бээжинд [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] Монголын асуудлаар гэрээ байгуулан Монголын улс төрийн эрхийг [[Хятад]]ад худалдаж, түүнийг Монголчууд эсэргүүцсэн тул 1915 оны [[Хиагтын гэрээ]] буюу гурван улсын гэрээгээр Монголыг оролцуулан “[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс#Түүх|Автономит Монгол]]” хэмээх улсын статусыг хүчээр тулган хүлээлгэсэн түүхтэй. И.Коростовец нь [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа [[Финланд]] руу дүрвэсэн ба Германы [[Берлин]] болон Францын [[Парис]] хотуудад цагаачилж амьдарсан. 1933 оны 1-р сарын 1-нд Парис хотноо нас барсан. ==Бүтээлүүд== * ''Коростовец И. Я.'' Девять месяцев в Монголии. Дневник русского уполномоченного в Урге. Декабрь 1912 г. — май 1913 г. — Россияне в Азии, № 2, 1995, с.85-211. * ''Коростовец И. Я.'' Девять месяцев в Монголии. Дневник русского уполномоченного в Урге. Декабрь 1912 г. — май 1913 г. — Россияне в Азии, № 3, 1996, с.225-292. * ''Коростовец И. Я.'' От Чингис хана до Советской республики. — Улан-Батор: Адмон, 2004. * ''Коростовец И. Я.'' Девять месяцев в Монголии. Дневник русского уполномоченного в Монголии. Август 1912 — май 1913 г. Улаанбаатар: Адмон, 2009. * Китайцы и их цивилизация. — Санкт-Петербург, 1896. * Россия на Дальнем Востоке. Воспоминания. — М. 1907. * Мирные переговоры в Портсмуте в 1905 году: Дневник И. Я. Коростовца, секретаря графа С. Ю. Витте во время Портсмутской конф. Июль — сент. 1905 г. — Былое, 1918, № 1, с. 177—220; № 2, с. 110—146; № 3 (на обл.: кн. 3, № 9), с. 58 — 85; кн. 6 (№ 12), с. 154—182. * Pre-War Diplomacy: The Russo-Japanese Problem. London. British Periodicals Limited. 1920. * [http://www.archive.org/details/rossiianadalnemv008800 Россия на Дальнем Востоке.] Товарищество «Восточное просвещение». Пекин. 1922. * ''Коростовец И. Я.'' Страница из истории русской дипломатии: Русско-японские переговоры в Портсмуте в 1905 г.: Дневник И. Я. Коростовец, секретаря графа Витте. — Пекин: Типо-литография [[Русская духовная миссия в Пекине|Российской Духовной Миссии]], 1923. — II, XII, 138 с. — То же, второе издание. — XXII+138 с.: 5 л. ил., 2 л. карт. * Von Cinggis Khan zur Sowjetrepublik. Eine kurze Geschichte der Mongolei unter besonderer Beruumlcksichtigung der neusten Zeit. By Iwan Jakolewitsch Korostovetz, in collaboration with Dr. Erich Hauer. Walter de Gruyter, Berlin and Leipzig. 1926. ==Уран зохиол== * [[Абрикосов, Дмитрий Иванович|Абрикосов Д. И.]] Судьба русского дипломата. — М.: Русский путь, 2008. — 534 с. [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1862 онд төрсөн]] [[Ангилал:1933 онд өнгөрсөн]] 7d5tpvo5d3q612v9f033u5ml2h6m7h0 869895 869887 2026-09-17T04:26:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 869895 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Иван Яковлевич Коростовец | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Ivan_Korostovec.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = И.Я.Коростовец | жинхэнэ_нэр = Иван Яковлевич Коростовец | төрсөн_огноо = 1862 оны 8 сарын 25 | төрсөн_газар = [[Оросын Хаант Улс]], [[Полтава муж]] | нас_барсан_огноо = 1933 он | нас_барсан_газар = [[Франц]] улс, [[Парис]] хот | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = Франц улс, Парис хот | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = [[Орос]], [[Хятад]], [[Герман]], [[Франц]] | яс_үндэс = | үндэстэн = | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = дипломат далд үйл ажиллагаа хийж, Оросын эрх ашиг, түрэмгийлэлийг зөвтгөх, Богд Хаант Монгол Улсыг тусгаар тогтнуулахад саад болсон | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль = Эзэн хааны Александрын лицей | ажил_мэргэжил = дипломат, дорнод зүгийн улсуудаар мэргэшсэн мэргэжилтэн | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = монархист | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = христийн шашин | шашны_бүлэг = ортодокс | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} '''Иван Коростовец''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Иван Яковлевич Коростовец,'' 1862 оны 8-р сарын 25-нд [[Оросын Хаант Улс]]ын [[Полтава муж]]ид төрсөн—1933 оны 1-р сарын 1-нд [[Парис]] хотод нас барсан) -Хаант оросын [[Гадаад явдлын яам]], [[Манж Чин гүрэн|Манж чин улс]], [[Иран]], [[Богд Хаант Монгол Улс]]уудад [[дипломат элч]], [[Элчин сайд]]аар ажиллаж байсан. ==Дурсамж== Оросын бүрэн эрхт төлөөлөгч Иван Яковлевич Коростовец Хүрээнд зорчсон тухай өдрийн тэмдэглэлдээ болон “Чингис хаанаас Зөвлөлийн засагт Бүгд Найрамдах улс хүртэл” /"''Eine Kurze Geschichte der Mongolei unter Besonderer Berucksuchtigung der Neuesten Zeit''» (От Чингисхана до Советской республики. Краткая история Монголии с особым обозрением нового времени) хэмээх номондоо Орос Монголын хооронд гэрээ хэрхэн байгуулсан тухай сонирхолтой дурсамж үлдээсэн буй. ==Монгол улсыг үүсгэн байгуулахад үзүүлсэн нөлөө== 1912 оны 9-р сард Оросын Хаант Улсын [[Ерөнхий сайд]] [[Сергей Юльевич Витте|Сергей Виттегийн]] тушаалаар Оросын дипломат төлөөлөгчдийг ахлан [[Нийслэл хүрээ]]нд ирж [[монголчууд]]ыг дарамтлан [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ|Орос-монголын хэлэлцэл]]д 1912 оны 11-р сарын 3-д гарын үсэг зурсан. Гэхдээ энэхүү Гэрээгээр Оросын эзэнт гүрэн Монгол Улс, түүний засгийн газрыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөд зогсохгүй хожим уг Гэрээ Монголын төрийн бүрэн эрхт байдлыг баталгаажуулах эрх зүйн үндэс болсон юм. Хэлэлцээ хийх үед Иван Коростовец нь [[Да лам Цэрэнчимэд]]ийн авчирч өргөн барьсан монголчуудын язгуур эрх ашгийг дээдэлсэн саналыг шалан дээр шидэж, дэвсэлж дипломат ёс зүйн хувьд эрээ цээргүй аашилж байжээ. Ингэхэд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]] “Да лам Цэрэнчимэд бол таны бодож байгаа шиг муу хүн биш ээ. Энэ хүн бол ганцхан дутагдалтай. Тэр нь Монгол Улсаа л тусгаар оршихын төлөө л санаа бодолтой хүн” гэж Коростовецид хэлж байжээ. Мөн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч, нийт Өвөр Монголчуудын төлөөллийн тэргүүн эгнээнд байсан [[Бинт Чин ван Гончигсүрэн]]г гадуурхан “миний хамгийн том дайсан”, “да ламын холбоотон” “өөдгүй муу амьтан” хэмээн нүд үзүүрлэж байсан төдийгүй улмаар түүнийг үдэж өгөх цайллагад тэрээр хор ууж үхсэн нь сэжигтэй байдаг. Ер нь гэрээний дараа Да лам Цэрэнчимэд, Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж]], Бинт ван Гончигсүрэн нарын зүй бус зуурдын үхэлтэй оросын элч Коростовец холбоотой гэсэн таамаглал байдаг. Түүнийг анх ирэхэд Монголын Засгийн газар ихээхэн итгэл найдвар тавьж байсан ч хэлэлцээрийн явцад хүчээр тулгасан гэрээ нь Монголчуудын хувьд ямар ч ашиггүй, зөвхөн Оросуудын эрх ашигт л нийцсэн гэрээ болсон юм. Уг гэрээгээр Монголчууд хэрчигдэн хуваагдах үүд нээгдэж, ах дүү [[Барга]], [[Өвөр Монгол]], [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагна Урианхай]] хилийн гадна үлдэж, эв нэгдэлтэй байсан Монголын Засгийн газрын гишүүд өөр хоорондоо үл итгэлцэж, тусгаар тогтнолын хэрэгт зүтгэснээрээ “хятадын тагнуул”, “өөдгүй новш”, “увайгүй амьтан” хэмээх нэр хочийг зүүх болсон түүхтэй. Энэ нь Коростовецийн Монголын удирдагч нарын дунд дипломат аргаар яс хаясантай шууд холбоотой. Нийслэл хүрээн дэх Оросын бүрэн эрхт сайд Коростовец нь өөрийн Гадаад яаманд бичсэн цахилгаан утсандаа “Халхчууд ба ер нь Гадаад Монгол тусгаарлаж байгаа хэрэг явдалтай Хятадын Засгийн газар эвлэрэхээс өөр аргагүй бөгөөд харин ард иргэд нь нууцаар халх руу тэмүүлж Их Хүрээний анхны дохиогоор Хятадаас салж одоход бэлэн байгаа Өвөр Монголыг гартаа барьж байх явдалд л хятад хүчээ тавьж байвал болох юм. Монгол нь зөвхөн үндэсний аж байдал, ёс заншил, соёлын талаар нэгдэх боломжгүй болохыг нэг бус удаа сануулж, улс төрийн талаар нэгдэхэд сэтгэл ханах хэрэгтэй гэж би монголчуудад зөвлөсөн” хэмээжээ. Тэрээр Монголын ашигт малтмалыг нээн ашиглах, хилээр гаалийн татваргүй нэвтрэх зэрэг Оросын худалдааны эрх ашгийг л хамгаалсан гэрээг Монголын Засгийн газарт тулган дан ганц Оросын эрх ашгийг хамгаалсан худалдааы гэрээг тулган байгуулсан хүн. 1912 оны Орос-Монголын гэрээ байгуулагдсанаар нийт монгол үндэстний язгуур эрх ашигт хор нөлөө үзүүлсэн билээ. Өвөр Монгол, Монгол Улс, Урианхайн хязгаарыг нэгдэхийг Коростовец хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч байгаагүй. Эцэст нь хэлэхэд И.Я.Коростовец бол Оросын Цагаан хааны бодлогыг хэрэгжүүлэгч, томоохон [[дипломат тагнуул]] байснаас [[Монгол Улс]]ын эрх ашгийг өчүүхэн төдий ч бодож байсан хүн биш юм. 1913 онд И.Коростовец эхнэр Любатайгаа байсан атлаа [[Бээжин]] дэх [[Франц]]ын шуудангийн албаны даргын охин [[Ангелино Пири]]тэй завхайрсан хэрэг нь илэрч [[дипломат шуугиан]] дэгдээсэн тул албан тушаалаасаа халагдаж байсан. 1913 оны 10 дугаар сард Персид Элчин зөвлөхөөр 1915 он хүртэл томилогдон ажилсан байна. 1915 оны 6 дугаар сараас 1917 оны 6 дугаар сар хүртэл Эзэнт Орос улсын Гадаад яамны Зөвлөлийн гишүүн байжээ. ==Үр дагавар== Энэ 1912 оны гэрээгээр 1913 онд Бээжинд [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] Монголын асуудлаар гэрээ байгуулан Монголын улс төрийн эрхийг [[Хятад]]ад худалдаж, түүнийг Монголчууд эсэргүүцсэн тул 1915 оны [[Хиагтын гэрээ]] буюу гурван улсын гэрээгээр Монголыг оролцуулан “[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс#Түүх|Автономит Монгол]]” хэмээх улсын статусыг хүчээр тулган хүлээлгэсэн түүхтэй. И.Коростовец нь [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа [[Финланд]] руу дүрвэсэн ба Германы [[Берлин]] болон Францын [[Парис]] хотуудад цагаачилж амьдарсан. 1933 оны 1-р сарын 1-нд Парис хотноо нас барсан. ==Бүтээлүүд== * ''Коростовец И. Я.'' Девять месяцев в Монголии. Дневник русского уполномоченного в Урге. Декабрь 1912 г. — май 1913 г. — Россияне в Азии, № 2, 1995, с.85-211. * ''Коростовец И. Я.'' Девять месяцев в Монголии. Дневник русского уполномоченного в Урге. Декабрь 1912 г. — май 1913 г. — Россияне в Азии, № 3, 1996, с.225-292. * ''Коростовец И. Я.'' От Чингис хана до Советской республики. — Улан-Батор: Адмон, 2004. * ''Коростовец И. Я.'' Девять месяцев в Монголии. Дневник русского уполномоченного в Монголии. Август 1912 — май 1913 г. Улаанбаатар: Адмон, 2009. * Китайцы и их цивилизация. — Санкт-Петербург, 1896. * Россия на Дальнем Востоке. Воспоминания. — М. 1907. * Мирные переговоры в Портсмуте в 1905 году: Дневник И. Я. Коростовца, секретаря графа С. Ю. Витте во время Портсмутской конф. Июль — сент. 1905 г. — Былое, 1918, № 1, с. 177—220; № 2, с. 110—146; № 3 (на обл.: кн. 3, № 9), с. 58 — 85; кн. 6 (№ 12), с. 154—182. * Pre-War Diplomacy: The Russo-Japanese Problem. London. British Periodicals Limited. 1920. * [http://www.archive.org/details/rossiianadalnemv008800 Россия на Дальнем Востоке.] Товарищество «Восточное просвещение». Пекин. 1922. * ''Коростовец И. Я.'' Страница из истории русской дипломатии: Русско-японские переговоры в Портсмуте в 1905 г.: Дневник И. Я. Коростовец, секретаря графа Витте. — Пекин: Типо-литография [[Русская духовная миссия в Пекине|Российской Духовной Миссии]], 1923. — II, XII, 138 с. — То же, второе издание. — XXII+138 с.: 5 л. ил., 2 л. карт. * Von Cinggis Khan zur Sowjetrepublik. Eine kurze Geschichte der Mongolei unter besonderer Beruumlcksichtigung der neusten Zeit. By Iwan Jakolewitsch Korostovetz, in collaboration with Dr. Erich Hauer. Walter de Gruyter, Berlin and Leipzig. 1926. ==Уран зохиол== * [[Абрикосов, Дмитрий Иванович|Абрикосов Д. И.]] Судьба русского дипломата. — М.: Русский путь, 2008. — 534 с. [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ангилал:Монгол дахь Оросын элчин сайд]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1862 онд төрсөн]] [[Ангилал:1933 онд өнгөрсөн]] nfllm25jmsqokvxxlmj4o6jcb4ptylu 0 38026 869931 869623 2026-09-17T09:33:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869931 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-09-17 09:33:13 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] fr8a8oouoo9yym03f5aa9s89oxnuhaa 0 39435 869881 812157 2026-09-16T21:42:56Z Enkhsaihan2005 64429 869881 wikitext text/x-wiki {{short description|Хорватын уулын цаначин (1979 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин | name = Ивица Костелич | gender = m | image = Ivica Kostelic 25102010 CroSki AE09283.jpg | image_size = 250px | caption = Костелич 2010 оны 10 сард | full_name = | birth_date = {{birth date and age|1979|11|23}} | birth_place = [[Загреб]], [[Бүгд Найрамдах Социалист Хорват Улс|Хорват]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|Югослав]] | website = [http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=&lang=en ivica.kostelic.hr] | height = 1.82 m<ref name="about me">{{cite web|url=http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=tko-sam-ja&lang=en|title=About me|work=ivica.kostelic.hr|access-date=2026-09-16}}</ref> | disciplines = [[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]], [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга слалом]], [[Слалом цана|слалом]] | club = Ski club Zagreb<ref name="about me"/> |olympic_teams = 4 – ([[Уулын цана 2002 оны Өвлийн Олимпод|2002]]–[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014]]) |olympic_medals = 4 <!--as of 18 Feb 2014--> | wc_wins = 26<ref name="ski-db">{{cite web | url=http://www.ski-db.com/db/profiles/ivica_kostelic_cro_kstiv.asp | title = Ivica Kostelic | work=ski-db.com | access-date=2026-09-16}}</ref> | wc_podiums = 60<ref name="ski-db"/> | wc_seasons = 20 – ([[1998 оны уулын цанын ДАШТ|1998]]–[[2017 оны уулын цанын ДАШТ|2017]]) | wc_overalls = 1 – ([[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011]]) | wc_titles = 5 – ([[Слалом цана|SL]] [[2002 оны уулын цанын ДАШТ|2002]], [[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011]] онд, [[Уулын цанын хосолмол төрөл|K]] [[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011]], [[2012 оны уулын цанын ДАШТ|2012]] болон [[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013]] онд) | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{МедальУлс|{{CRO}}}} {{Медаль|Тэмцээн|Дэлхийн Цомын шагналын тавцан}} {{МедальТоо | total = yes | Слалом | 15 | 9 | 16 | Аварга | 0 | 1 | 0 | Супер-Жи | 1 | 1 | 1 | Хосолмол | 9 | 4 | 2 | Параллель | 1 | 0 | 1 }} {{МедальТоо|total=yes |[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]|0|4|0 |[[уулын цанын ДАШТ|ДАШТ]]|1|1|1 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2006 оны Өвлийн Олимпод|2006 Турин]]|[[Уулын цана 2006 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010 Ванкувер]]|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010 Ванкувер]]|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн слалом|Слалом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны уулын цанын ДАШТ|2003 Сан-Мориц]]|Слалом}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013 Шладминг]]|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн супер хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011 Гармиш]]|[[2011 оны уулын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Өсвөрийн уулын цанын ДАШТ}} {{Медаль|Хүрэл|1997 Шладминг|Хосолмол}} }} '''Ивица Костелич''' ({{lang-hr|Ivica Kostelić}}, ''[[1979]] оны [[11 сарын 23|арваннэгдүгээр сарын 23-нд]] [[Загреб]] хотод төрсөн'') — [[Хорват]]ын [[цанын харайлт]]ын суперкомбинац, слалом ангилалын алдартай тамирчин юм. Дэлхийн цомын 59 гараанд шагналын тавцанд зогссон бөгөөд үүний 26 нь түүний түрүү байв. Костеличийн ах дүүс олимпын дөрвөн алт, зургаан мөнгөн медаль хүртэж байсан гайхам түүхтэй. Тэрээр [[Сочийн олимп|2014]] оны [[олимпын нээлт]]ийн ажиллагаанд Хорватын [[төрийн далбаа]]г залсан. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == *{{commonscat|Ивица Костелич}} * {{FIS|S=AL|ID=32043}} * [https://web.archive.org/web/20140630215130/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=32043&type=st-WC&Search=Select Ивица Костелич - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/ivica_kostelic_cro_kstiv.asp Ивица Костелич - Ski-db.com] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ko/ivica-kostelic-1.html Ивица Костелич- Sports Reference.com] * [http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=&lang=en ivica.kostelic.hr] - Хувийн цахим хуудас ''{{en icon}}'' {{DEFAULTSORT:Костелич, Ивица}} [[Ангилал:Хорватын уулын цаначин]] [[Ангилал:Хорватын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын уулын цанын дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Уулын цанын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Загребын тамирчин]] [[Ангилал:Хорватчууд]] [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] [[Ангилал:Загреб Их Сургуулийн төгсөгч]] ccl6nqliprnm8ctf7l3wpwv7ww25gc5 0 45623 869922 742224 2026-09-17T08:58:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869922 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Дани Абало |уугуул нэр = Даниэль Абало Паулос |зураг = |хэмжээ = |мэндэлсэн огноо = [[1987]] оны [[9 сарын 29]] |мэндэлсэн газар = [[Испани]], [[Вильягарсиа де Ароса]] |өндөр = 174 |жин = 68 |байрлал = |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Болгар|20px}} [[Лудогорец]] |дугаар = 17 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |&nbsp;|{{Далбаа Испани|20px}} Вильягарсиа|&nbsp; |&nbsp;|{{Далбаа Испани|20px}} Хувентуд Камбадос|&nbsp; |2005|{{Далбаа Испани|20px}} [[Сельта]]|&nbsp; }} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2005—2013|{{Далбаа Испани|20px}} [[Сельта]]|104 (7) |2005—2008|{{зээл}}{{Далбаа Испани|20px}} [[Сельта Б]]|84 (10) |2012|{{зээл}}{{Далбаа Испани|20px}} [[Химнастик (хөлбөмбөгийн баг)|Химнастик]]|17 (0) |2013|{{зээл}}{{Далбаа Португал|20px}} [[Бейра-Мар]]|8 (2) |2013—одоо|{{Далбаа Болгар|20px}} [[Лудогорец]]|34 (7) }} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 9 сарын 12 }} '''Даниэль «Дани» Абало Паулос''' ({{lang-es|Daniel Abalo Paulos}}; [[1987]] оны [[9 сарын 29|есдүгээр сарын 29-нд]] [[Вильягарсиа де Ароса]] [[хот]]од төрсөн) — [[Испани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Болгар]]ын [[Разград]] хотын «[[Лудогорец]]» багт [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == Абало [[2006]] оны [[12 сарын 3|арванхоёрдугаар сарын 3-нд]] «[[Сельта]]» багийн үндсэн бүрэлдэхүүнд анх удаагаа дуудагдан «[[Мальорка (хөлбөмбөгийн баг)|Мальоркагийн]]» эсрэг сэлгээнээс гараалж байлаа.<ref>[http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/cronica/es/desarrollo/715693.html El empate no hace justicia ni a Mallorca ni a Celta (Draw does no justice to both Mallorca and Celta)]; [[Marca (newspaper)|Marca]], 3 December 2006 {{es icon}}</ref> 2009 оны долоодугааар сард 2013 онд гэрээгээ дуусгахаар [[Евро|€]]10 саяар сунгав.<ref>[http://futbol.as.com/futbol/2009/07/23/mas_futbol/1248300045_850215.html El Celta amplía el contrato de Dani Abalo hasta 2013 (Celta extends Dani Abalo's contract until 2013)]; [[Diario AS]], 23 July 2009 {{es icon}}</ref> Абалог [[2013]] оны [[6 сарын 26|зургаадугаар сарын 26-нд]] «[[Лудогорец]]» үнэгүй наймаагаар элсүүлсэнээ зарлав.<ref>{{Cite web|url=http://gong.bg/view_article.php?article_id=355597|title=Абало разтрогна, свободен е да подпише с Лудогорец|trans_title=|publisher=[[Gong.bg]]|language=Bulgarian|date=26 June 2013|accessdate=|archive-date=1 Нэгдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101050415/http://gong.bg/view_article.php?article_id=355597|url-status=dead}}</ref> Эхний ээлжинд хоёр жилээр гэрээлэхээр тохиролцсон<ref>{{Cite web|url=http://www.sportsmole.co.uk/football/celta-vigo/transfer-talk/news/dani-abalo-agrees-bulgaria-switch_90868.html|title=Dani Abalo agrees Bulgaria switch|publisher=Sportsmole|date=27 June 2013|accessdate=}}</ref> ба 17 дугаарын өмсгөлтэй тоглохоор болжээ.<ref>{{Cite web|url=http://www.ludogorets.com/news_en.html?news_group=3&full_news=715|title=Ludogorets presented Dani Abalo|publisher=PFC Ludogorets|date=30 June 2013|accessdate=|archive-date=14 Арван хоёрдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214194433/http://www.ludogorets.com/news_en.html?news_group=3&full_news=715|url-status=dead}}</ref> [[2014]] оны [[9 сарын 16|есдүгээр сарын 16-нд]] [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигийн]] хэсэгт «Лудогорец» «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлтэй]]» тоглоход Абало гоолдсоноор харьцаа тэнцэтгэсэн ч 90-р минутанд гоолдуулсанаар ялагдав ('''1''':2).<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/29209558|title=Liverpool 2–1 Ludo Razgd|publisher=[[BBC Sport]]|date=16 September 2014|accessdate=16 September 2014}}</ref> == Амжилт == ;{{Далбаа Болгар|20px}} [[Лудогорец]] *[[Болгарын хөлбөмбөгийн лиг|Болгарын аварга]]: [[2013/2014 оны Болгарын хөлбөмбөгийн лиг|2013/2014]] *[[Болгарын хөлбөмбөгийн цом|Болгарын цомын]] эзэн: 2013/2014 *[[Болгарын хөлбөмбөгийн супер цом|Болгарын супер цомын]] эзэн: 2014 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == *[http://www.bdfutbol.com/en/j/j476.html Профайл - ''BDFutbol''] *[http://www.futbolme.com/com/index_jugador.asp?id_jugador=1561 Профайл - ''Futbolme''] {{es icon}} *[http://www.yojugueenelcelta.com/2013/07/dani-abalo.html Намтар - «Сельта»] {{es icon}} {{Лудогорец багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Алавес багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сельта багийн тоглогч]] [[Ангилал:Химнастик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бейра-Мар багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лудогорец багийн тоглогч]] [[Ангилал:Болгарын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] osg6c8aqkwif2sts1u9nfl27o7uo7pt 14 45731 869968 520179 2026-09-17T11:37:34Z Chongkian 21163 869968 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commons|Сонин}} [[Ангилал:Харилцаа холбооны хэрэгсэл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] [[Ангилал:Нийтлэл]] a8xdy13gqqnynzd06l3k47k47pjwkxk 0 47204 869928 801520 2026-09-17T09:17:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869928 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Дашдаваагийн Баттөмөр | image = | caption = | birth_year = [[1943]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Дундговь]] аймгийн [[Дэлгэрцогт сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = хөгжмийн зохиолч | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children = }} '''Дашдаваагийн Баттөмөр''' (1943 оны 5-р сарын 15-нд [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Дэлгэрцогт сум|Дэлгэрцогт суманд]] төрсөн) Монгол Улсын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|Урлагийн Гавьяат зүтгэлтэн]] 1993, хөгжмийн зохиолч. 1972 онд ЗХУ-ын /хуучин нэрээр/ Буриад улсын [[Улаан-Үд]] хотын Дорнод Сибирийн Соёлын дээд сургуулийг Ардын найрал дуу, хөгжмийн удирдаачаар төгссөн. 1960-1968 онд УАДБЧ-д хөгжимчин, 1972-1973 онд Сүхбаатар аймгийн Соёлын ордонд удирдаач, 1973-1974 онд ХБДуС-д багш, 1974-1976 онд Ховд аймгийн Хөгжимт Драмын Театрт удирдаач, 1976-1979 онд ХБДуС-д багш, 1979-1982 онд [[Эрдэнэт хот|Эрдэнэт хотын]] Соёлын ордонд удирдаач, 1982-1983 онд Улаанбаатар хотын Багшийн сургууль (Багш нарыг бэлтгэх сургууль) багш, 1983-1990 онд Хөгжим Бүжгийн Дyнд Сургуульд багш, мөн Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн холбоонд мэргэжлийн уран бүтээлчээр ажиллаж иржээ. Тэрээр анхны уран бүтээл болох "Баян хангай" дуугаа хорь хүрээгүй байхдаа туурвижээ. Нийтэд түгсэн, сайхан аялгуутай олон дуу, дан хөгжмийн бүтээл туурвиж, "Манай үеийнхний дуу" /1983/, “Туулын урсгал шөнөдөө сайхан” /1986/, “Дорнын цагаан саран” /1994/ дууны ном хэвлүүлжээ. 1987 оноос зохион байгуулагдсан "Морин хуур" наадамд тэрээр тогтмол оролцож иржээ. “Бодлын цагаан хун“ дуугаараа “Морин хуур-91” хөгжмийн наадмын шагнал хүртжээ. ==Дууны уран бүтээлээс== * [https://www.youtube.com/watch?v=PLyzGn1H8h4 "Алаг дэлхийд төрсөн минь учиртай"] (шүлэг: Б.Явуухулан) * [https://www.youtube.com/watch?v=PstnDlHQVV4 "Баян хангай"] (шүлэг: Ш.Сүрэнжав) * [https://www.youtube.com/watch?v=lbFjrT_LBvs "Би хаана төрөө вэ"] (шүлэг: Б.Явуухулан) * [https://www.youtube.com/watch?v=epA07K5AtQw "Бодлын цагаан хун"] (шүлэг: Д.Амгалан) * "[https://www.youtube.com/watch?v=vc9vEVJ9JFo Дорнын цагаан саран]" (шүлэг: Д.Норов) * “[https://www.youtube.com/watch?v=QYpe-aaV-dY Дуу минь, дуу минь]” (шүлэг: [[Бэгзийн Явуухулан|Б.Явуухулан]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=6sjCHzZ-vj8 "Дуу шиг сайхан бүсгүй" / "Дурлал шиг сайхан бүсгүй"] (шүлэг: С.Эрдэнэчимэг) * [https://www.youtube.com/watch?v=0x7jF4eyog4 “Есөн эрдэнийн орон”] (шүлэг: [[Пунцагийн Бадарч|П.Бадарч]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=97aC8jtI9oA “Манай ангийнхан”] (шүлэг: [[Тоомойн Очирхүү|Т.Очирхүү]]) * "Манай үеийнхний дуу" (шүлэг: [[Тоомойн Очирхүү|Т.Очирхүү]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=3OHbi3smmpM “Мандухай”] (шүлэг: Б.Пүрэвдорж) * [https://www.youtube.com/watch?v=1QZCLUODI-k “Миний алаг нүдэн сайн сууж байв уу”] (шүлэг: М.Цэдэндорж) * [https://www.youtube.com/watch?v=vEMHEYrsqHg “Миний нутгийн бараа”] (шүлэг: Ш.Сүрэнжав) * “Морин хуур” (шүлэг: Ц.Чимэддорж) * [https://www.youtube.com/watch?v=K5-jXl2dwdQ "Намуун үдэш"] (шүлэг: [[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=BsG5dDERdHc "Наран гийнэ"] (шүлэг: Д.Хатанбаатар) * [https://www.youtube.com/watch?v=exQhEegfquo “Нутгийн хөөрхөн бүсгүй”] (шүлэг: Ш.Жамлийхаа) * [https://www.youtube.com/watch?v=ELkpBRiLCQA "Нүд хөмсгийг чинь харъя л даа"] (шүлэг: [[Үржингийн Хүрэлбаатар|Ү.Хүрэлбаатар]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=lihYqPBzSrM "Өөртөө дуулах дуу" / "Өөрөө дуулаарай"] (шүлэг: Д.Болдбаатар / Д.Батбаатар) * [https://www.youtube.com/watch?v=3eyVXv53UTs "Сайн нөхрийн ерөөл"] (шүлэг: [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Д.Пүрэвдорж]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=ViKniWadkfg "Сансрын нисэгчийн ээжийн дуу"] (шүлэг: [[Тоомойн Очирхүү|Т.Очирхүү]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=tkKDedUcMes "Туулын урсгал шөнөдөө сайхан"] (шүлэг: [[Бэгзийн Явуухулан|Б.Явуухулан]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=yIkKyUtyfkE "Уулс халхалсан наран"] (шүлэг: [[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=YEmifbwWewE "Цэцэгт цэнхэр алчуур"] (шүлэг: [[Долгорын Нямаа|Д.Нямаа]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=YlSwlSh71aE “Чамайг тойрон эргэлдэнэ”] (шүлэг: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]]) == Унших == 2015-12-03, sonin.mn, [https://web.archive.org/web/20230717064509/https://sonin.mn/news/enews/53153 Нийтийн дууны "Хаан" Баттөмөртэй хөөрөлдөхүй] 2018-11-13, Орон нутгийн мэдээ | Дундговь, [https://montsame.mn/cn/read/170866 “Миний нутгийн бараа” дууны хагас зуун жилийн ойд зориулсан уралдаан боллоо] 2020-06-05, Зиндаа сонин, [https://news.zindaa.mn/39g1 Дуу бүтээхийн их замд] 2022-06-13, Зууны мэдээ, [https://www.zms.mn/a/89872 Монгол дууны урлагт босго тавьсан хөгжмийн зохиолч] 2023-03-04, Өдрийн сонин, [https://web.archive.org/web/20230716032623/https://dnn.mn/%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D1%83%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%83%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%88%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%BD-%D0%B4%D1%83%D1%83/ АЖ А.Долгор: “Бодлын цагаан хун” намайг таниулсан шүтээн дуу] 2023-04-13, IKHMONGOL.MN, [https://web.archive.org/web/20230717064509/http://www.ikhmongol.mn/show/8726 Газрын холоос цайвалзсан ганган цагаан хот байна аа, Ганцхан насанд заяасан миний нутгийн бараа юу даа...] == Үзэх, сонсох == 2012-01-31, MN25, [http://testsuvdhan.blogspot.com/2012/01/blog-post_31.html "Би чамаас Чи надаас", УГЗ Д.Баттөмөр & н.Лхагвадорж] 2017-11-20, MNВ, [https://www.facebook.com/MYOHP/videos/%D1%85%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D1%8D%D0%B2%D1%82%D1%80%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3/1993872634217714/ “Хоймор”, хөтлөгч: А.Эрдэнэ-Очир, зочин: УГЗ Д.Баттөмөр] 2020-06-28, MNВ, [https://web.archive.org/web/20230717064507/https://www.mnb.mn/i/149781 Дуун увидас: "Би хаана төрөө вэ” дуу] 2022-03-25, Олон улсын радио FM 92.1, [https://www.facebook.com/100064911423225/videos/%D0%BC%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%B6%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87-%D0%B1%D0%B0-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%BB-%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D0%B4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%B4-%D0%B5%D1%80%D1%82%D3%A9%D0%BD%D1%86%D3%A9%D3%A9%D1%80-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B4/987691065203052/ "Мэргэжлийн хөгжмийн зохиолч ба бүтээл", хөтлөгч: Х.Мөнх-Ертөнц, зочин: УГЗ Д.Баттөмөр] 2022-06-12, UBS (архив), [https://www.youtube.com/watch?v=4lsEycJKluw Уянгын гурван холбоо Намуун үдэш] 2023-04-16, MNВ, [https://www.youtube.com/watch?v=n9DdhVL5-co "Дуусашгүй дуу минь" УГЗ Д.Баттөмөр] ==Баримт== Түүний охин УДБЭТ-ийн Концертмейстер, [[Гавьяат Жүжигчин|МУГЖ]] [[Баттөмөрийн Солонго|Б.СОЛОНГО]] юм. {{DEFAULTSORT:Баттөмөр, Дашдаваагийн}} [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Дэлгэрцогтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] aofokrvddkukxbjtqv2ijl255vjaqvo 0 48123 869882 651558 2026-09-16T22:56:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 869882 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Жон Малкович<br>''<small>John Malkovich</small>'' | bild = John Malkovich KVIFF 2.jpg | bildbeschreibung = Жон Малкович 2009 онд | langname = Жон Гэвин Малкович | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1953 он]]ы [[12 сарын 9]] | geburtsort = [[Кристофер]], [[Иллиной]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1984—одоо | beruf = [[жүжигчин]], продюсер | preis = «Эмми» (1986), «Obie» | website = }} '''Жон Гэвин Малкович''' ({{lang-en|John Gavin Malkovich}}; [[1953]] оны [[12 сарын 9|арванхоёрдугаар сарын 9]]; [[Иллиной]], Кристофер) — [[АНУ|Америкийн]] [[театр|тайз]], [[кино|дэлгэцийн]] [[жүжигчин]], [[продюсер]]. «[[Оскарын шагнал|Оскарт]]» хоёр дэвшсэн. == Намтар == Жон Малкович 1953 оны 12-р сарын 9-нд АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн Кристофер хотод төрсөн. Түүний эцэг Даниел Леон Малкович Иллиной мужийн Байгаль хамгааллын газрын захирал бөгөөд байгаль хамгааллын сэтгүүл болох Outdoor Illinois-ийн хэвлэн нийтлэгч байжээ. Түүний эх Жо Анн (төрсөн овог нь Чойссер) өдөр тутмын "Benton Evening News" сонины эзэн байжээ. Тэрээр ах Дэнни, гурван эмэгтэй дүү Аманда, Ребекка, Мелисса нарын хамт өссөн. Түүний эцгийн эцэг, эх нар Хорватаас ирсэн цагаачид байсан бөгөөд тэрээр мөн Англи, Шотланд, Серб, Франц, Герман гаралтай гэдэг. 2025 сонинд өгсөн ярилцлагадаа Малкович ДНХ-ийн шинжилгээгээр 43% нь Румын гаралтай гэж мэдэгджээ. Малкович Логан бага сургууль, Вебстер бага сургууль, Бентон Консолидейтед ахлах сургуульд сурч байжээ. Тэрээр залуу насандаа хөгжим судалсан. Дараа нь тэрээр Зүүн Иллиной Их Сургуульд биологийн чиглэлээр суралцаж, экологич болохоор төлөвлөж байсан ч удалгүй Иллиной Их Сургуульд шилжиж, театрын чиглэлээр суралцжээ. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{commonscat|John Malkovich|Жон Малкович}} * {{imdb name|id=0000518|name=Джон Малкович}} {{1975—2000 оны «Эмми» шагналтан (эрэгтэй туслах дүр — мини-сериал, кино)}} {{DEFAULTSORT:Малкович, Жон Гэвин}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын найруулагч]] [[Ангилал:Мольер шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] 3zpz9w1kuwur84s2t44wn935u0ilfak 0 51163 869906 861135 2026-09-17T07:51:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869906 wikitext text/x-wiki '''Гаадангийн Алтанхуяг''' (1948 оны 3-р сарын 15-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монгол улсын Төрийн шагналт,Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, морин хуурч, мэргэжлийн хөгжмийн зохиолч. == Намтар == Тэрээр эцэг эхийн төрсөн нутаг Дундговь аймагт хүүхэд насаа өнгөрүүлсэн. Эцэг Гаадан нь [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум]]<nowiki/>ын уугуул, тээврийн жолооч, эх нь Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын уугуул, цэцэрлэгийн багш, сурган хүмүүжүүлэгч хүн байсан. Дуу хуурт ойр өссөн, цэцэрлэгт байхаасаа гармонь хөгжим тоглож сурсан. Ээж нь дууг сайхан аялдаг хүн байсан бол эцэг Гаадан нь "Зууны манлай эрэгтэй уртын дууч" [[Жигзавын Дорждагва|Жигзавын Дорждагватай]] нутгийн хүний хувьд нөхөрлөж, дуулсан дууг нь дагаж дуулдаг хүн байв. БНМАУ-ын алдарт гавъяат хөгжимчин, лимбэч [[Лувсандоржийн Цэрэндорж|Лувсандоржийн Цэрэндоржоор]] ахлуулсан комисс тухайн цаг үед хөдөө орон нутгаар явж, үндэсний боловсон хүчнийг бэлтгэх зорилгоор хийсэн сонгон шалгаруулалтад тэнцэж улмаар [[Монгол Улсын Консерватори|ХБДуС-д]] ирж суралцсан. 1962-1966 онд Хөгжим Бүжгийн Дунд сургуульд алдарт хуурч [[Гомбодоржийн Жамъян|Гомбодоржийн Жамъянгийн]] ангид суралцан морин хуурч мэргэжлийг эзэмшсэн. 1969-1977 онд [[Болгар улс|Болгар улсын нийслэл]] [[Софи]] хотын Хөгжмийн их сургуульд (хэлний бэлтгэл нэг жил, хөгжмийн их сургуулийн бэлтгэл хоёр жил, үндсэн анги таван жил, нийт найман жил) суралцаж хөгжмийн зохиолч (багш Димитр Тыпков) мэргэжил эзэмшин 1978 онд төгссөн. 1966 онд МХөЗХ-ны гишүүнээр элссэн. 1966-1968 онд [[Монгол Улсын Консерватори|Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуульд]] багш, 1968-1969 онд Багшийн сургууль (Багш нарыг бэлтгэх сургууль)-д багш, 1978 оноос ХБДуС-д багш, 1982 оноос Монгол Телевизэд хөгжмийн редактор, 2004-2007 онд Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Эвлэлийн Хорооны тэргүүнээр ажиллаж байсан. 1963 онд, арван дөрөв тавхан настай, ХБДуС-ийн дунд сургуулийн дунд ангийн сурагч байхдаа хайрт ээжийнхээ гэгээн дурсгалд зориулан дуун суварга босгохоор Дорнын их яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан|Бэгзийн Явуухулангийн]] [https://www.youtube.com/watch?v=Zw8YcsOytx8 "Эхийн тухай дуу"] шүлгэнд ая хийсэн нь түүний уран бүтээлийн эхлэл болсон. Энэ дуугаа тэрээр ХБДуС-ийн дуулаачийн ангийн Н.Гэрэлт-Одоор дуулуулж, [[Монголын радиогийн түүх|Монголын Радиод]] бичлэгт хамт орж өөрөө хоолой салган дуулж бичүүлж анх нийтийн хүртээл болгожээ. Байгаль эхээс заяагдсан төрөлхийн авъяас нь хөгжмийн боловсролоор тэтгэгдсэн түүний "Эхийн тухай дуу"-ны араас "Монгол бүсгүйн үзэсгэлэн", "Борхын голын ус" ("Баяртай угтъя, чамайгаа"), "Сэрүүн саранд" ("Сэрүүн саран"), "Нэгдэлч түмнээ дуулъя" ("Нэгдэлчин түмнээ дуулъя"), "Дуунд дуртай болов оо би", "Шинэ жилдээ" ("Шинэ жил"), "Ээждээ дуулах дуу" ("Ээждээ өргөх дуу"), "Халхын сайхан хүүхнүүд", "Өрхийн тэргүүн гэгдэх юмсан", "Алсаас дуулсан дуу" зэрэг дуу нь гарч хит болон монголын хөгжмийн урлаг, түүний дотор манай орчин цагийн цахилгаан хөгжимтэй эстрад урлагийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсан төдийгүй зуун дамжин өдгөө ч дуулагдсаар байгаа билээ. Тэрээр анх Сочийн фестивальд 1968 онд дууны уран бүтээлээрээ амжилттай оролцсон. 1968 оны намар, есдүгээр сарын сүүл аравдугаар сарын эхээр, ЗХУ-ын Сочи хотноо зохион байгуулагдсан Олон улсын залуучуудын дууны II их наадамд түүний [https://www.youtube.com/watch?v=phdKAUsdGRo "Сэрүүн саран"] (шүлэг [[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]) дууг дуулсан УАДБЧ-ын дуучин [[Насангийн Гэрэлт-Од|Н.Гэрэлт-Од]] тус наадмын шагналт III байр эзэлж, мөн түүний [https://www.youtube.com/watch?v=D7zEHNdEWR4 "Их наадмын Сочи"] (шүлэг [[Жамцын Бадраа|Ж.Бадраа]]) дууг дуулсан УИС ([[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]])-ийн орос хэлний ангийн оюутан [[Түнжээгийн Рэнцэнханд]] наадмын тусгай байрын шагнал хүртсэн. Жич: 1968 оны Олон улсын залуучуудын дууны II их наадамд уран бүтээлчдээ авч очсон Ж.Бадраа "Сайн байна уу, Сочи? Сайхнаа чи Сочи" гэсэн шүлэг бичиж Г.Алтанхуягийн, анх яруу найрагч [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадоржийн]] [https://www.youtube.com/watch?v=dNv3AOF-sHo "Шинэ жил"] шүлэгт хийсэн аяар дуулуулж наадамд сойсон нь тийнхүү амжилт үзүүлсэн байдаг. Энэ дуу нь ЗХУ-ын Москва хотын дуу бичлэгийн "Мелодия" фирмийн пянзанд [https://www.youtube.com/watch?v=vl7GG5rs7Kw "Сочи - Столица Песни"] нэрээр бичигдэж 1969 оны 1-р сард хэвлэгдэн гарсан. 1969 оны 7-р сарын 10-нд Мэдээлэл Радио Телевизийн Улсын Хорооны Цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн [[Монгол Улсын Филармони|Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулгын]] 30 минутын хөтөлбөр орон даяар цацагдаж манай эстрадын түүхэнд анх цахилгаан хөгжмийг ард олондоо толилуулахад Г.Алтанхуягийн хөгжим "Эхийн тухай дуу", [https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8 "Нэгдэлчин түмнээ дуулъя"] дуунуудыг тус чуулгын анхны эмэгтэй дуучин [[Лувсангийн Оюунчимэг]] дуулсан. Жич: Түүний "Нэгдэлчин түмнээ дуулъя" дууг Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга ''бит'' бүрэлдхүүнээр хөгжимдөж, дуучин [[Лувсангийн Оюунчимэг|Л.Оюунчимэг]] гитардаж дуулсан нь дүрс бичлэгт хадгалагдан үлдсэн байдаг байна. Г.Алтанхуягийг Болгарын Софи хотноо хөгжмийн дээд сургуульд суралцаж хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшихээс өмнө түүний дууны уран бүтээл 1963-1964 оноос ард түмэнд хэдийнээ танигдаж, 1968 онд олон улсын тэмцээнд байр эзэлж, 1969 онд гадаад оронд пянзанд бичигдэж, манай джаз, эстрад, бит чиглэлийн хамтлаг чуулга, дуучдын урын санд орж зуун дамжин дуулагдаж иржээ. Хөгжмийн сургууль төгсөж ирээд тэрээр жүжиг, киноны хөгжим бичихийн зэрэгцээ "Унаган хайр", "Амьдралын анхны хонх", "Янзага", "Шөнийн эргүүл", "Манай гаригийн залуус", "Цэцэгчний хүслэн", "Уянга дууны алтан намар", "Алиалагчийн дуу", "Монгол цирк", "Зүрх минь уйлах юм", "Мөнгө", "Өлзиймаа" зэрэг олон сайхан дуу бүтээсэн ''дууны нэрт мастер'' юм. Хөгжмийн зохиолч АЖ, УГЗ хөгжмийн зохиолч [[Дашийн Мяасүрэн]] түүний уран бүтээлийн тухай "онцлог тал нь болбол хүнд их амархан хүрдэг" гэсэн бол ХБ, ТШ, АЖ хөгжмийн зохиолч [[Дагвын Лувсаншарав]] "Үеийн дотроос ... нэлээн дээгүүр орох уран бүтээлчийн нэг гэж үнэлдэг" хэмээжээ. Тэрээр хөгжмийн бүхий л төрлөөр уран бүтээлээ туурвисан манай нэртэй хөгжмийн зохиолчдын нэг юм. == Уран бүтээл == === Дуу === * [https://www.youtube.com/watch?v=Zw8YcsOytx8 "Эхийн тухай дуу"] 1963 он (шүлэг Б.Явуухулан) * [https://www.youtube.com/watch?v=5LNKpfcHvFA "Монгол бүсгүйн үзэсгэлэн"] (шүлэг Ц.Нямцэрэн) * [https://www.youtube.com/watch?v=c-aXr0vsvpk "Баяртай угтъя, чамайгаа"] (шүлэг Р.Минжирмаа ) * [https://www.youtube.com/watch?v=IAA03xQQtfI "Сэрүүн саран"] / [https://www.youtube.com/watch?v=pr9iEKwrHjA "Сэрүүн саранд"] (шүлэг Ж.Бадраа) * [https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8 "Нэгдэлчин түмнээ дуулъя"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=-VQdiJ_8Tbk "Дуунд дуртай болов оо би"] (шүлэг О.Сэрээнэн, жич: О.Сэрээнэн нь тухайн үед ХБДуС-ийн биеийн тамирын багшаар ажиллаж байв. Сонинд хэвлэгдсэн түүний шүлгэнд сургуулийнх нь сурагч Г.Алтанхуяг ая хийснээр энэ гайхамшигтай сайхан уран бүтээл төржээ.) *"[https://www.youtube.com/watch?v=nPqU1ZT9w34 Шинэ жил"] / [https://www.youtube.com/watch?v=dNv3AOF-sHo "Шинэ жилдээ"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=D7zEHNdEWR4 "Их наадмын Сочи" / "Сайн байна уу, Сочи?"] (шүлэг Ж.Бадраа) *[https://www.youtube.com/watch?v=U1SlGJtv5bg "Халхын сайхан хүүхнүүд"] (шүлэг Ж.Нямцэрэн) *[https://www.youtube.com/watch?v=ZC7S6LPXMZ8 "Ээждээ өргөх дуу" / "Ээждээ дуулах дуу"] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *"Өрхийн тэргүүн гэгдэх юмсан" (шүлэг О.Баасан) *[https://www.youtube.com/watch?v=2HrQ6YsrREI "Алсаас дуулсан дуу"] (шүлэг Б.Түвшинжаргал) *"Огторгуй сонсоорой!" (шүлэг Д.Пүрэвдорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=T_TduCUg3wE "Унаган хайр"] (шүлэг Л.Дагвадорж), (Ирээдүй хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх "Монгол тулгатны 100" дуунд орсон) *[https://www.youtube.com/watch?v=54yIyG89xfE "Амьдралын анхны хонх"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=0FxwDjxnuzQ "Янзага"] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *[https://www.youtube.com/watch?v=jvtKzdJKcOY "Шөнийн эргүүл"] (шүлэг Ш.Сүрэнжав) * [https://www.youtube.com/watch?v=YBI91oXCSA0 "Манай гаригийн залуус"] 1983 он (шүлэг Г.Баярхүү) *"Алиалагчийн дуу" (шүлэг Х.Ёолк) *"Монгол цирк" (шүлэг Х.Ёолк) *[https://www.youtube.com/watch?v=BqT0_g9AGz0 "Цэцэгчний хүслэн"] (шүлэг П.Бадарч) *[https://www.youtube.com/watch?v=0w5Y4rdGkSU "Уянга дууны алтан намар"] (шүлэг П.Бадарч) *"Энхийн харуул" (шүлэг П.Бадарч) *[https://www.youtube.com/watch?v=p9S7T0KFn-Q "Зүрх минь уйлах юм"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=w9XRcrzGQm8 "Хайрын шувуухай"] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *[https://www.youtube.com/watch?v=g9Hi_bD4QJg&list=RDg9Hi_bD4QJg&start_radio=1&rv=g9Hi_bD4QJg&t=83&t=84 "Мөнгө"] (шүлэг З.Түмэнжаргал) *"Багшдаа өргөх дуу" (шүлэг Г.Даваацэрэн) *"Нэхмэлчний дуу" (шүлэг З.Дорж) *"Чин хүслийн дуу" (шүлэг Л.Нямаа) *[https://www.youtube.com/watch?v=bEUoRi4IiFs "Өлзиймаа"] (шүлэг Л.Дагвадорж) *[https://www.youtube.com/watch?v=M2iELQDPLFQ "Өвөр зөөхийн өвөлжөө"] (шүлэг Н.Ганхуяг) *"Элэг бүтэн айлын дуу" (шүлэг М.Буянтогтох) *[https://www.youtube.com/watch?v=KLN2RziIKl4 "Ижий орлосон нутаг"] (шүлэг Л.Одончимэд) === Хүүхдийн дуу === * [https://www.youtube.com/watch?v=KEcRJdHseNw МҮОНРТ-ийн "Боролдойн цаг" нэвтрүүлгийн дуу хөгжим] *"Бөмбөгөөр тоглох гоё доо" (шүлэг Г.Даваацэрэн) *[[google:манай+цэцэрлэгт+тоо+заасан+дуу&oq=манай+цэцэрлэгт+тоо+заасан+дуу&aqs=chrome..69i57.9245j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:97ba6374,vid:2V4f1Dcldbk|"Манай цэцэрлэгт тоо заасан"]] (шүлэг Д.Отгонсүрэн) *"Эх дэлхий бидний гэр" * "Таван тивийн найзууд" *"Бор шувуу нисээд ирлээ" *"Хурга" === Жүжиг === * "Унаган хайр" (Д.Дожоодорж), 1982 он * "Нарны өнгө" (Д.Дожоодорж), 1987 он * "Буратиногийн адал явдал буюу Алтантүлхүүр" (А.Толстой), 1983 он * "Мартагдсан аялгуу" (Д.Батбаяр), 1983 он * "Буэнос-Айресээс хийсэн сурвалжлага" (Г.Боровик), 1984 он * "Будамшуу" (Ч.Ойдов), 1985 он * "Гурван найз, гурван дайсан" (Ж.Дашдондог), 1985 он * "Гарваа" (Э.Оюун), 1985, 2005 онууд * "Сувдан сондор" (Д.Мягмар), 1986 он * "Нэр төр" (Д.Гармаа), 1986 он *"Буцах хаяг" (С.Жаргалсайхан), 1987 он *"Үгүйлэгдсэн хайр" (Б.Лхагвасүрэн), 1988 он *"Галуу эргэж ирлээ" (Б.Лхагвасүрэн), 1989 он *"Галзуу хүний яриа" (Ш.Гүрбазар), 1990 он *"Далан худалч" (Ч.Ойдов), 2001 он === Кино === * "Эхлэл" (Ж.Лхагва, Э.Галсан), 1980 он *"Хуучин сүмийн нууц" (Ж.Сэлэнгэсүрэн), 1982 он *"Санаж яваарай" (Ч.Энхээ, Д.Энхээ), 1984 он *[[Үлгэр дууссан хойно|"Үлгэр дууссан хойно"]] (Н.Уранчимэг), 1987 он *"Эргүүлэг" (Б.Балжинням), 1989 он *"Найрын ширээний ууц" (С.Жаргалсайхан), 1992 он *"Соёо" (Д.Энхболд, Т.Чимэд), 1992 он *"Бой" (Ц.Балдорж), 1993 он *"Өв" (Д.Хатанбаатар), 1993 он *"Талийгаач" (И.Цэрэнжамц, Д.Эльбрус), 1993 он *"Тогоруу өдөөрөө уйлдаг" (Д.Маам), 1993 *"Хадагтай ембүү" (Дан.Нямаа, Д.Төрбат), 1993 *"Чамд итгэж явсан" (Н.Бямбацогт), 1993 он *"Чоно" (Д.Хатанбаатар), 1993 он *"Нүцгэн уулсын бэлд" (Д.Хатанбаатар), 1994 он *"Тамд эдэлсэн жаргал" (Д.Цолмон), 1994 *"Наран ургахыг хүлээхгүй" (Н.Ганхуяг), 1997 он *"Газар шороо" (Д.Маам), 1998 он зэрэг уран сайхны киноны хөгжим *"Манай жаргалант ирээдүй", 1982 он *"Хөтөлийн залуус", 1985 он зэрэг баримтат киноны хөгжим === Дуурь === * "Өүлэн эх" С.Оюуны цомнол === Хөгжмийн бүтээл === * "1921 он" симфони найраглал, 1982 он * Утсан хөгжмийн найралд зориулсан вариаци, 1976 он * Ардын хөгжмийн найралд зориулсан сюит, 1986 он * "Өмнийн цэнхэр говь" зураглал * "Хийл найрал хөгжмийн концерт" (4 ангит), 1978 он *"Төгөлдөр хуур, найрал хөгжимд зориулсан хүүхдийн концерт", 1979 он *"Эрдүү хийл, симфони найрал хөгжмийн концертино", 1980 он *"Төгөлдөр хуур, найрал хөгжмийн концерт" (1 ангит), 1986 он *"Хос шударга, симфони найрал хөгжмийн концерт" (3 ангит), 1987 он *"Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл" (I), 1978 *"Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл" (II), 1985 *"Хийл, төгөлдөр хуурт зориулсан рондо", 1977 он *"Төгөлдөр хуурт зориулсан хувилбар аяз", 1979 он *"Хийлийн чуулгад зориулсан бүтээл", 1980 он *"Монгол цэрэг" оратори *"Их хаадын өлгий" циркийн бүрэн хэмжээний хөтөлбөрт чуулбар, 1990 он *"Хөх тэнгэрийн цирк" циркийн хөтөлбөр, 1998 он *"Мөрөөдөхөд мөнгө төлөхгүй" циркийн хошин хөтөлбөрт тоглолтын хөгжим *Морин хуурт зориулсан "Монгол аялгуу" I, II, III == Нэвтрүүлэг == 2003 он, [https://www.youtube.com/watch?v=aEFT025BKqQ "Эргэн дурсахуй", хөгжмийн зохиолч Г.Алтанхуяг] 2015 он, Гаадангийн Алтанхуяг [https://www.youtube.com/watch?v=iZoFs2d2XxQ "Дуусашгүй дуу минь..."] ТВ хөрөг нэвтрүүлэг 2022 он, МҮОНР, [https://web.archive.org/web/20230101151826/https://www.mnb.mn/i/234786 Хөгжмийн эгшигт хайрцаг: Хөгжмийн зохиолч Г.Алтанхуягийн уран бүтээлийн тухай] 2023 он, МҮОНТ, [https://www.youtube.com/watch?v=uTOFehsPRa8 Теле уулзалт: Хөгжмийн зохиолч, Урлагийн Гавъяат Зүтгэлтэн Г.Алтанхуяг] {{DEFAULTSORT:Алтанхуяг, Гаадангийн}} [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] ho2b8h11sutsipcnopdcle9kla1y5c6 0 52388 869975 839015 2026-09-17T11:41:50Z Chongkian 21163 869975 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөшөө дурсгал | name = Дамдины Сүхбаатарын хөшөө | native_name = {{MongolUnicode|ᠳᠠᠮᠳᠢᠨ ᠤ᠋<br/>ᠰᠦᢈᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᢈᠥᠰᠢᠶ᠎ᠡ}} | image = Statue of Damdin Sükhbaatar.jpg | caption = | location = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | designer = [[Сономын Чоймбол|С. Чоймбол]] | type = [[Морьт хөшөө]] | material = [[Хүрэл]] | length = {{Convert|4.1|m|ft}} | width = {{Convert|1.85|m|ft}} | height = {{Convert|410|m|ft}} | begin = | complete = 1946 он (өмнөх хувилбар)<br />2011 онд одоогийн хувилбар | dedicated = | open = | restore = | dismantled = | dedicated_to = [[Дамдины Сүхбаатар]] | map_image = | map_caption = | map_width = | coordinates = {{coord|47.918834|106.917553}} | website = }} '''[[Дамдины Сүхбаатар]]ын хөшөөг'''&nbsp;[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын Төв хороо, Сайд нарын зөвлөлийн 1946 оны 13/3 дугаар тогтоолоор төв талбайд байгуулахаар шийдвэрлэсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.ikon.mn/n/sl6|title=ЦУВРАЛ: Д.Сүхбаатарын морьтой хөшөө|accessdate=2016-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160728143023/http://www.ikon.mn/n/sl6|archivedate=2016-07-28|url-status=bot: unknown}}</ref> 1946 онд төр засгийн нэрт зүтгэлтэн маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]], [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], [[Сүхбаатарын Янжмаа|С.Янжмаа]], [[Базарын Ширэндэв|Б.Ширэндэв]], Д.Дамба нарын зэрэг нам төрийн удирдлагууд болон олон түмэн ард иргэд [[Ардын хувьсгал]]ын 25 жилийнхээ ойгоор өөрсдийн хүч хөдөлмөрөөр Сүхбаатарын талбайг засан тохижуулж [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]] жанжны морьт хөшөөг байрлуулж байжээ. Хөшөөг барималч [[Сономын Чоймбол|С.Чоймбол]] бүтээсэн байна Монгол хүний бүтээсэн орчин үеийн анхны хөшөө гэдгээрээ онцлог бөгөөд Нийслэлийн Засаг даргын 2008 оны 357 дугаар захирамжаар хөшөөг [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүрг]]ийн хамгаалалтад авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.ikon.mn/n/sl6|title=ЦУВРАЛ: Д.Сүхбаатарын морьтой хөшөө|accessdate=2016-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160728143023/http://www.ikon.mn/n/sl6|archivedate=2016-07-28|url-status=bot: unknown}}</ref> 2011 онд хөшөөг анхны эх байдлаар бүхэлд нь шинэчилж, Д. Сүхбаатарын морьтой хөшөөг хүрэлджээ. Хөшөөний урт 4.1 метр, өргөн 1.85 метр, өндөр 10.62 метр, морьтой хөшөөний өндөр 4 метр.<ref>{{cite web|url=http://www.ikon.mn/n/sl6|title=ЦУВРАЛ: Д. Сүхбаатарын морьтой хөшөө|accessdate=2016-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160728143023/http://www.ikon.mn/n/sl6|archivedate=2016-07-28|url-status=bot: unknown}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:1946 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын талбай]] [[Ангилал:Морьт хөшөө]] [[Ангилал:Хүний хөшөө]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] [[Ангилал:Цэргийн хөшөө]] nklhc0bqt2ss8ea91a5idnlh6i45izb 0 53152 869909 814532 2026-09-17T08:03:42Z Batbold6789 107077 Элон Маск болон Твиттерийн талаарх шинэ мэдээлэл. 869909 wikitext text/x-wiki [[зураг:Elon_Musk_2015.jpg|thumb|Элон Маск]] '''Элон Рив Маск''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Elon Reeve Musk'', 1971 оны 6-р сарын 28-нд [[Өмнөд Африк|Өмнөд Африкийн]] [[Преториа]] хотод төрсөн) -Өмнөд Африкаас гаралтай [[АНУ]], [[Канад]]ын иргэн бизнесмэн, хөрөнгө оруулагч, инженер, зохион бүтээгч [[тэрбумтан]] юм. Тэрээр SpaceX-ын CEO болон CTO, мөн [[Тесла (Tesla)|Тесла]] Моторсын CEO болон бүтээгдэхүүн загварчлалын захирал юм. SpaceX, PayPal, Tesla Motors болон Zip2 компанийг үүсгэн байгуулагч, хөрөнгө оруулагч юм. Мөн Элон Hyperloop хэмээх өндөр хурдны тээврийн систем болох дараагийн үеийн загварыг боловсруулсан онцгой нэгэн билээ. Тэрээр 2021 оны 1-р сард 185 тэрбум $ хөрөнгөтэй болж [[Жефф Безос|Жэфф Безос]]<nowiki/>ыг урд гарч дэлхийн хамгийн баян хүнээр тодроод байна. Тэрээр 2022 оноос өмнө шүүмжилж байсан 45 дахь Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампыг]] идэвхтэй дэмжиж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Элон Маск Америкийн урьдаа барьдаг компаниудыг тэргүүлж байна: цахилгаан машин үйлдвэрлэгч Tesla, нийгмийн сүлжээ X (хуучин Twitter), сансрын компани SpaceX. Wall Street Journal түүний хөрөнгийг 419.4 тэрбум доллар гэж үнэлжээ. Эдон Маск мөн [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] үүсгэн байгуулсан АНУ-ын Засгийн газрын үр ашгийг дээшлүүлэх агентлагийг удирдаж байна. == Амьдралын эхэн үе болон боловсрол == Элон Маск 1971 онд Өмнөд Африкийн Преториа хотод Канадын иргэн загвар өмсөгч [[Мэй Маск]] болон Өмнөд Африкт төрсөн Британи гаралтай Эррол Маск нарын ууган хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр багаасаа л [[компьютер програмчлал]]<nowiki/>ыг сонирхдог байсан ба 12 настай байхдаа л Blastar хэмээх [[видео тоглоом]]<nowiki/>ыг бүтээж 500$-аар зардаг байжээ. 1980 онд эцэг эх хоёр нь салсны дараа Маск ихэнхдээ эцэг Эрролын хамт Өмнөд Африкт амьдарч байсан байна. Элон Маск “Waterkloof House” хэмээх сургуульд бэлтгэл ангиа, “Pretoria” хэмээх хөвгүүдийн ахлах сургууль төгсөөд 1988 онд 17 настайдаа эхийгээ дагаж Канад руу нүүж очоод иргэншил авчээ. Түүнд Өмнөд Африкаас Канад руу, Канадаас АНУ руу цагаачлах нь хялбар байсан тул тэрээр Өмнөд Африкийн цэрэг татлагаас өмнө явж амжсан байна. 1992 онд Элон Канадын Кингстонд дахь Хатан хааны их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Queen's University at Kingston'') 2 жил суралцаж, дараа нь [[Пеннсилванийн их сургууль|Пенсильванийн их сургууль]] руу шилжиж физикээр бакалаврын зэрэгтэйгээр төгссөн юм. Улмаар Вартоны их сургуульд эдийн засгийн бакалаврын зэрэгтэй болохын тулд нэг жил үргэлжлүүлэн сурч, дараа нь Калифорни руу нүүн [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургууль]]<nowiki/>д хэрэглээний физикээр докторын зэрэг хамгаалах санаатай орсон байна. Тухайн бүс нутагт [[Интернэт|интернет]], [[сэргээгдэх эрчим хүч]] нэлээд хүчтэй дэлгэрч, яригдаж байсан тул бизнес эрхлэх хүсэл эрмэлзэлдээ хөтлөгдөн хоёр хоногийн дараа сургуулиа орхижээ. Харин сүүлд 2002 онд тэрээр албан ёсоор [[Америкийн иргэн|АНУ-ын иргэн]] болсон юм. == Амжилтын түүх == ===Анхны гараа: Zip2=== 1995 онд Элон Маск өөрийн дүү Кимбэлтэй хамтран Zip2 хэмээх [[Програм хангамж|програм хангамжийн]] компанийг анх нээж байв. Тус компани нь сонин хэвлэлийн салбарт зориулж Интернет “шар хуудас”-ыг зохион бүтээж, зах зээлд гаргасан юм. 1999 онд Compaq компани Zip2-ийг нийт 307 сая доллараар худалдаж авсан нь тухайн үедээ хамгийн том үнийн дүнтэй хэлцлээр тодорч байв. Элон Маск 7% болох нийт 22 сая долларыг хэлцлээс олсноор доткомын саятнуудын эгнээнд нэгдсэн юм. === X.com болон PayPal === Zip2-ыг зарсны дараахан 1999 оны 3 дугаар сард Маск онлайн санхүүгийн үйлчилгээ болон и-мэйлд суурилсан төлбөр тооцооны компани болох "X.com"-г үүсгэн байгуулжээ. Нэг жилийн [[X.com]] PayPal гэх үйлчилгээг гаргаад байсан өрсөлдөгч Confinity гэх стартап компанитай хүчээ нэгтгэн [[PayPal]] нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулах болов. X.com болон Confinity нар хоёулаа и-мэйл дээр суурилсан төлбөр тооцооны систем буюу онлайн банк хөгжүүлж байсан юм. Элон Маск X.com-оос илүү PayPal үйлчилгээг илүүд үзжээ. X.com-г Paypal-ын дэд домэйн болгов. X.com болон PayPal-г нэг брэндийн нэрэнд оруулсны дараа Маск албан ёсоор X.com брендийг үгүй болгосон байна. Үүнийг дагаад удирдах зөвлөлийн гишүүн, PayPal-г үндэслэгч Питер Тьелийг түр зуурын гүйцэтгэх захирлаар томилжээ. PayPal-ын эхэн үеийн өсөлт нь Mаскийн эхлүүлсэн кампанит ажлаас ихээхэн хамааралтай байв. 2002 оны 10 сард [[eBay]] компани PayPal-ыг 1.5 тэрбум доллараар худалдаж авсан бөгөөд үүний 250 сая доллар нь Маскад оногдсон юм. === Мөрөөдлийн гараа: SpaceX === 2002 оны 6-р сард Элон Маск өөрийн гурав дахь компани Сансрын Хайгуулын Технологи буюу [[SpaceX]] компанийг байгуулсан юм. Тэрээр Калифорни мужийн Хавтхорнед байрлах уг компанийн CEO болон CTO үүргийг давхар гүйцэтгэж байлаа. SpaceX пуужингийн технологийг сайжруулан хөгжүүлэхэд төвлөрөн сансрын хөлөг зохион бүтээн, үйлдвэрлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Компанийн хөөргөсөн эхний хоёр пуужин Falcon1 болон Falcon9 бөгөөд анхны сансрын хөлөг нь Dragon нэртэй байсан юм. SpaceX-г сансарын пуужин, хөлөг үйлдвэрлэдэг анхны хувийн компани гэж хэлж болно. 2008 оны 12-р сарын 23-нд SpaceX компани [[NASA]]–тай ОУСС уруу ачаа хүргэх Falcon 9 пуужингийн 12 нислэгийн гэрээ хийв. 2011 онд Олон Улсын Сансрын Төв Space Shuttle сансрын хөлөг онгоцыг акталж, оронд нь Dragon хөлөг онгоцыг ашиглахаар болов. Тухайн үед SpaceX нийт 1.6 тэрбум долларын гэрээг хийсэн аж. Falcon9 болон Dragon нь ачаа тээшийг тээвэрлэхэд зориулагдсан бол харин сансрын нисгэгч, судлаачдыг Оросын Союз хөлөг онгоцоор тээвэрлэдэг байсан юм. Элон Маск ''”Сансар судлал нь хүний амьдралын хөгжил дэвшлийн томоохон алхам”'' гэж үздэг нэгэн бөгөөд түүний энэ үзэлд Исаак Асимовийн “Сан” цуврал ихээхэн нөлөөлсөн байна. === Автомашины салбар дахь шинэ эрин үе: Тесла Моторс === [[Тесла (Tesla)|Тесла]] Моторс компанийг анх Мартин Эберхард, Марк Тарпeннинг нар үүсгэн байгуулсан юм. Элон Маск 2004 онд тус компанид А шатны хөрөнгө оруулалт хийж компанитай холбогдсон байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын үеэр Элон Маск компанийн CEO болон бүтээгдэхүүн загварчлалын дарга болж, компанийн бүх удирдлагыг гартаа авсан бөгөөд одоог хүртэл энэхүү үүргийг гүйцэтгэж байна. Тесла Моторс нь анх Roadster (хоёр хаалгатай, дээвэр нь онгорхой уралдааны загварын машин) хэмээх цахилгаан спорт машин үйлдвэрлэж байлаа. Харин 2012 оны 6 сард хоёр дахь машин болох седан загварын 4 хаалга бүхий Model S загвараа гаргасан билээ. ===Дэлхийн дулаарлын эсрэг: SolarCity=== Элон Маск SolarCity-ийн санааг гаргаж, түүний үеэл ах Лейндрен болон Петер Райв хоёр үүсгэн байгуулж байв. Мэдээж хэрэг Маск тус компанийн хөрөнгө оруулагч болон удирдах зөвлөлийн гишүүн юм. SolarCity бол Америкийн Нэгдсэн Улсад нарны хавтан борлуулалт, суурилуулалтаараа хамгийн томд тооцогдох компани юм. SolarCity болон Теслаг үүсгэн байгуулах болсон үндсэн шалтгаанаа тэрээр дэлхийн дулааралтай тэмцэх явдал хэмээн тайлбарладаг юм. Түүний энэ бүх амжилтууд бүгд мөрөөдлөөс нь эхтэй. Мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн Африкаас гараагаа эхэлсэн хүү цахим төлбөр тооцоог хялбарчилж, сансар судлалыг хөгжүүлж, цахилгаан машин бүтээж бидний амьдралыг улам л хялбар болгосоор байна. Тэр бол 21-р зуунд төрөн гарсан шилдэг энтрепренерүүдийн нэг яах аргагүй мөн билээ. === Твиттер === 2022 оны 4 дүгээр сарын 25-нд “Twitter”-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөл Элон Маскийн тус компанийг 44 тэрбум ам.доллараар худалдан авах саналыг хүлээн авсан. 2022 оны 10 дугаар сарын 27-нд Маск “Twitter”-ийг албан ёсоор худалдан авч, тус компанийн бодит хяналтыг гартаа оруулсан байна. Худалдан авалт дууссаны дараа компанийн удирдлагын бүтцэд томоохон өөрчлөлт хийжээ. 2023 онд “Twitter” нэрийг үе шаттайгаар “X” болгон өөрчилж, компанийн үйл ажиллагааг “Everything App” буюу “супер аппликэйшн” хөгжүүлэх чиглэлд шинэчлэн зохион байгуулж эхэлсэн бөгөөд Маскийн эзэмшлийн xAI компанийн хөгжүүлсэн хиймэл оюун ухааны туслах “Grok”-ийг нэвтрүүлсэн. 2025 оны 3 дугаар сард Маск өөрийн хиймэл оюун ухааны компани болох xAI нь X-ийг бүх хувьцааны хэлцлээр худалдан авсан тухай зарласан. 2026 оны байдлаар X нь Маскийн хиймэл оюун ухаан болон дижитал бизнесийн экосистемийн чухал хэсэг болсон байна.{{DEFAULTSORT:Маск, Элон}} [[Ангилал:Автомашин үйлдвэрлэлийн бизнесмен]] [[Ангилал:Автомашины пионер]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Компьютерын системийн хөгжүүлэгч]] [[Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен]] [[Ангилал:Тесла]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Өмнөд Африкчууд]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Канадын хүн]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] 1zciob0t5qyfv5no36scxlp2jxzprmo 869930 869909 2026-09-17T09:25:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 869930 wikitext text/x-wiki [[зураг:Elon_Musk_2015.jpg|thumb|Элон Маск]] '''Элон Рив Маск''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Elon Reeve Musk'', 1971 оны 6-р сарын 28-нд [[Өмнөд Африк|Өмнөд Африкийн]] [[Преториа]] хотод төрсөн) -Өмнөд Африкаас гаралтай [[АНУ]], [[Канад]]ын иргэн бизнесмэн, хөрөнгө оруулагч, инженер, зохион бүтээгч [[тэрбумтан]] юм. Тэрээр SpaceX-ын CEO болон CTO, мөн [[Tesla|Тесла]] Моторсын CEO болон бүтээгдэхүүн загварчлалын захирал юм. SpaceX, PayPal, Tesla Motors болон Zip2 компанийг үүсгэн байгуулагч, хөрөнгө оруулагч юм. Мөн Элон Hyperloop хэмээх өндөр хурдны тээврийн систем болох дараагийн үеийн загварыг боловсруулсан онцгой нэгэн билээ. Тэрээр 2021 оны 1-р сард 185 тэрбум $ хөрөнгөтэй болж [[Жефф Безос|Жэфф Безос]]<nowiki/>ыг урд гарч дэлхийн хамгийн баян хүнээр тодроод байна. Тэрээр 2022 оноос өмнө шүүмжилж байсан 45 дахь Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп|Доналд Трампыг]] идэвхтэй дэмжиж эхэлсэн. 2025 оны байдлаар Элон Маск Америкийн урьдаа барьдаг компаниудыг тэргүүлж байна: цахилгаан машин үйлдвэрлэгч Tesla, нийгмийн сүлжээ X (хуучин Twitter), сансрын компани [[SpaceX]]. Wall Street Journal түүний хөрөнгийг 419.4 тэрбум доллар гэж үнэлжээ. Элон Маск мөн [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] үүсгэн байгуулсан АНУ-ын Засгийн газрын үр ашгийг дээшлүүлэх агентлагийг удирдаж байна. == Амьдралын эхэн үе болон боловсрол == Элон Маск 1971 онд Өмнөд Африкийн Преториа хотод Канадын иргэн загвар өмсөгч [[Мэй Маск]] болон Өмнөд Африкт төрсөн Британи гаралтай Эррол Маск нарын ууган хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр багаасаа л [[компьютер програмчлал]]<nowiki/>ыг сонирхдог байсан ба 12 настай байхдаа л Blastar хэмээх [[видео тоглоом]]<nowiki/>ыг бүтээж 500$-аар зардаг байжээ. 1980 онд эцэг эх хоёр нь салсны дараа Маск ихэнхдээ эцэг Эрролын хамт Өмнөд Африкт амьдарч байсан байна. Элон Маск “Waterkloof House” хэмээх сургуульд бэлтгэл ангиа, “Pretoria” хэмээх хөвгүүдийн ахлах сургууль төгсөөд 1988 онд 17 настайдаа эхийгээ дагаж Канад руу нүүж очоод иргэншил авчээ. Түүнд Өмнөд Африкаас Канад руу, Канадаас АНУ руу цагаачлах нь хялбар байсан тул тэрээр Өмнөд Африкийн цэрэг татлагаас өмнө явж амжсан байна. 1992 онд Элон Канадын Кингстонд дахь Хатан хааны их сургуульд ([[Англи хэл|англи]]. ''Queen's University at Kingston'') 2 жил суралцаж, дараа нь [[Пеннсильванийн Их Сургууль|Пеннсильванийн их сургууль]] руу шилжиж физикээр бакалаврын зэрэгтэйгээр төгссөн юм. Улмаар Вартоны их сургуульд эдийн засгийн бакалаврын зэрэгтэй болохын тулд нэг жил үргэлжлүүлэн сурч, дараа нь Калифорни руу нүүн [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургууль]]<nowiki/>д хэрэглээний физикээр докторын зэрэг хамгаалах санаатай орсон байна. Тухайн бүс нутагт [[Интернэт|интернет]], [[сэргээгдэх эрчим хүч]] нэлээд хүчтэй дэлгэрч, яригдаж байсан тул бизнес эрхлэх хүсэл эрмэлзэлдээ хөтлөгдөн хоёр хоногийн дараа сургуулиа орхижээ. Харин сүүлд 2002 онд тэрээр албан ёсоор [[Америкийн иргэн|АНУ-ын иргэн]] болсон юм. == Амжилтын түүх == ===Анхны гараа: Zip2=== 1995 онд Элон Маск өөрийн дүү Кимбэлтэй хамтран Zip2 хэмээх [[Програм хангамж|програм хангамжийн]] компанийг анх нээж байв. Тус компани нь сонин хэвлэлийн салбарт зориулж Интернет “шар хуудас”-ыг зохион бүтээж, зах зээлд гаргасан юм. 1999 онд Compaq компани Zip2-ийг нийт 307 сая доллараар худалдаж авсан нь тухайн үедээ хамгийн том үнийн дүнтэй хэлцлээр тодорч байв. Элон Маск 7% болох нийт 22 сая долларыг хэлцлээс олсноор доткомын саятнуудын эгнээнд нэгдсэн юм. === X.com болон PayPal === Zip2-ыг зарсны дараахан 1999 оны 3 дугаар сард Маск онлайн санхүүгийн үйлчилгээ болон и-мэйлд суурилсан төлбөр тооцооны компани болох "X.com"-г үүсгэн байгуулжээ. Нэг жилийн [[X.com]] PayPal гэх үйлчилгээг гаргаад байсан өрсөлдөгч Confinity гэх стартап компанитай хүчээ нэгтгэн [[PayPal]] нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулах болов. X.com болон Confinity нар хоёулаа и-мэйл дээр суурилсан төлбөр тооцооны систем буюу онлайн банк хөгжүүлж байсан юм. Элон Маск X.com-оос илүү PayPal үйлчилгээг илүүд үзжээ. X.com-г Paypal-ын дэд домэйн болгов. X.com болон PayPal-г нэг брэндийн нэрэнд оруулсны дараа Маск албан ёсоор X.com брендийг үгүй болгосон байна. Үүнийг дагаад удирдах зөвлөлийн гишүүн, PayPal-г үндэслэгч Питер Тьелийг түр зуурын гүйцэтгэх захирлаар томилжээ. PayPal-ын эхэн үеийн өсөлт нь Mаскийн эхлүүлсэн кампанит ажлаас ихээхэн хамааралтай байв. 2002 оны 10 сард [[eBay]] компани PayPal-ыг 1.5 тэрбум доллараар худалдаж авсан бөгөөд үүний 250 сая доллар нь Маскад оногдсон юм. === Мөрөөдлийн гараа: SpaceX === 2002 оны 6-р сард Элон Маск өөрийн гурав дахь компани Сансрын Хайгуулын Технологи буюу [[SpaceX]] компанийг байгуулсан юм. Тэрээр [[Калифорни]] мужийн Хавтхорнед байрлах уг компанийн CEO болон CTO үүргийг давхар гүйцэтгэж байлаа. SpaceX пуужингийн технологийг сайжруулан хөгжүүлэхэд төвлөрөн сансрын хөлөг зохион бүтээн, үйлдвэрлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Компанийн хөөргөсөн эхний хоёр пуужин Falcon1 болон Falcon9 бөгөөд анхны сансрын хөлөг нь Dragon нэртэй байсан юм. SpaceX-г сансарын пуужин, хөлөг үйлдвэрлэдэг анхны хувийн компани гэж хэлж болно. 2008 оны 12-р сарын 23-нд SpaceX компани [[NASA]]–тай ОУСС уруу ачаа хүргэх Falcon 9 пуужингийн 12 нислэгийн гэрээ хийв. 2011 онд Олон Улсын Сансрын Төв Space Shuttle сансрын хөлөг онгоцыг акталж, оронд нь Dragon хөлөг онгоцыг ашиглахаар болов. Тухайн үед SpaceX нийт 1.6 тэрбум долларын гэрээг хийсэн аж. Falcon9 болон Dragon нь ачаа тээшийг тээвэрлэхэд зориулагдсан бол харин сансрын нисгэгч, судлаачдыг Оросын Союз хөлөг онгоцоор тээвэрлэдэг байсан юм. Элон Маск ''”Сансар судлал нь хүний амьдралын хөгжил дэвшлийн томоохон алхам”'' гэж үздэг нэгэн бөгөөд түүний энэ үзэлд Исаак Асимовийн “Сан” цуврал ихээхэн нөлөөлсөн байна. === Автомашины салбар дахь шинэ эрин үе: Тесла Моторс === [[Тесла (Tesla)|Тесла]] Моторс компанийг анх Мартин Эберхард, Марк Тарпeннинг нар үүсгэн байгуулсан юм. Элон Маск 2004 онд тус компанид А шатны хөрөнгө оруулалт хийж компанитай холбогдсон байна. 2008 оны санхүүгийн хямралын үеэр Элон Маск компанийн CEO болон бүтээгдэхүүн загварчлалын дарга болж, компанийн бүх удирдлагыг гартаа авсан бөгөөд одоог хүртэл энэхүү үүргийг гүйцэтгэж байна. Тесла Моторс нь анх Roadster (хоёр хаалгатай, дээвэр нь онгорхой уралдааны загварын машин) хэмээх цахилгаан спорт машин үйлдвэрлэж байлаа. Харин 2012 оны 6 сард хоёр дахь машин болох седан загварын 4 хаалга бүхий Model S загвараа гаргасан билээ. ===Дэлхийн дулаарлын эсрэг: SolarCity=== Элон Маск SolarCity-ийн санааг гаргаж, түүний үеэл ах Лейндрен болон Петер Райв хоёр үүсгэн байгуулж байв. Мэдээж хэрэг Маск тус компанийн хөрөнгө оруулагч болон удирдах зөвлөлийн гишүүн юм. SolarCity бол Америкийн Нэгдсэн Улсад нарны хавтан борлуулалт, суурилуулалтаараа хамгийн томд тооцогдох компани юм. SolarCity болон Теслаг үүсгэн байгуулах болсон үндсэн шалтгаанаа тэрээр дэлхийн дулааралтай тэмцэх явдал хэмээн тайлбарладаг юм. Түүний энэ бүх амжилтууд бүгд мөрөөдлөөс нь эхтэй. Мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн Африкаас гараагаа эхэлсэн хүү цахим төлбөр тооцоог хялбарчилж, сансар судлалыг хөгжүүлж, цахилгаан машин бүтээж бидний амьдралыг улам л хялбар болгосоор байна. Тэр бол 21-р зуунд төрөн гарсан шилдэг энтрепренерүүдийн нэг яах аргагүй мөн билээ. === [[Твиттер]] === 2022 оны 4-р сарын 25-нд “[[Твиттер|Twitter]]”-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөл Элон Маскийн тус компанийг 44 тэрбум ам.доллараар худалдан авах саналыг хүлээн авсан. 2022 оны 10-р сарын 27-нд Маск “Twitter”-ийг албан ёсоор худалдан авч, тус компанийн бодит хяналтыг гартаа оруулсан байна. Худалдан авалт дууссаны дараа компанийн удирдлагын бүтцэд томоохон өөрчлөлт хийжээ. 2023 онд “Twitter” нэрийг үе шаттайгаар “X” болгон өөрчилж, компанийн үйл ажиллагааг “Everything App” буюу “супер аппликэйшн” хөгжүүлэх чиглэлд шинэчлэн зохион байгуулж эхэлсэн бөгөөд Маскийн эзэмшлийн xAI компанийн хөгжүүлсэн хиймэл оюун ухааны туслах “Grok”-ийг нэвтрүүлсэн. 2025 оны 3 дугаар сард Маск өөрийн [[Хиймэл оюун|хиймэл оюун ухааны]] компани болох xAI нь X-ийг бүх хувьцааны хэлцлээр худалдан авсан тухай зарласан. 2026 оны байдлаар X нь Маскийн хиймэл оюун ухаан болон дижитал бизнесийн экосистемийн чухал хэсэг болсон байна. 2022 онд Орос улс Украинд халдсаны дараа Элон Маск Украин болон дайны эсрэг байгаа Оросуудыг дэмжиж байв. Халдлагын дараахан Маск Украинд [[Starlink]] хиймэл дагуулын интернетийн системд нэвтрэх боломжийг олгож, Starlink терминал, батерей, адаптер, нарны хавтан, генераторын хоёр ачааг тус улсад илгээжээ.{{DEFAULTSORT:Маск, Элон}} [[Ангилал:Автомашин үйлдвэрлэлийн бизнесмен]] [[Ангилал:Автомашины пионер]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:20-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Компьютерын системийн хөгжүүлэгч]] [[Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен]] [[Ангилал:Тесла]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Өмнөд Африкчууд]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Канадын хүн]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] 135mup3wntaovelzgjdi3xs72b26k8s 0 54664 869891 865066 2026-09-17T03:22:04Z ~2026-50087-60 107527 f 869891 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477162765 | ImageFile1 = SodiumHydroxide.jpg | ImageFile1_Ref = {{Chemboximage|correct|??}} | ImageName1 = Sample of sodium hydroxide as pellets in a watchglass | ImageFile = Sodium-hydroxide-crystal-3D-vdW.png | ImageFile_Ref = {{Chemboximage|correct|??}} | ImageName = Unit cell, spacefill model of sodium hydroxide | PIN = Sodium hydroxide<ref name="PubChem">{{cite web | url=http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=14798&loc=ec_rcs | title=Sodium Hydroxide – Compound Summary | accessdate=June 12, 2012}}</ref> | SystematicName = Sodium oxidanide<ref>{{Webarchiv|url=http://en.chembase.cn/substance-371462.html |wayback=20180127205844 |text="1310-73-2{{!}}Sodium hydroxide solution{{!}}Sigma Aldrich{{!}}sodium oxidanide" |archiv-bot=2026-05-09 05:42:37 InternetArchiveBot }}. ''chembase.cn''.</ref> | OtherNames = Caustic soda<br/> Lye<ref name="msd"/><ref name="msd2"/><br/> Ascarite<br/> White caustic<br/> Sodium hydrate<ref name="PubChem"/> |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo = 1310-73-2 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 14798 | ChemSpiderID = 14114 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = 55X04QC32I | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 215-185-5 | UNNumber = 1823 | KEGG = D01169 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | MeSHName = Sodium+Hydroxide | ChEBI = 32145 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | RTECS = WB4900000 | Gmelin = 68430 | SMILES = O[Na] | StdInChI = 1S/Na.H2O/h;1H2/q+1;/p-1 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChI = 1/Na.H2O/h;1H2/q+1;/p-1 | StdInChIKey = HEMHJVSKTPXQMS-UHFFFAOYSA-M | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChIKey = HEMHJVSKTPXQMS-REWHXWOFAM }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = {{Chem|NaOH}} | MolarMass = 39.9971 g mol⁻¹ | Appearance = Цагаан, лав хэлбэрийн, тунгалаг бус талст | Odor = үнэргүй | Density = 2.13 g/cm³ | MeltingPtC = 318 | BoilingPtC = 1388 | Solubility = 418 g/L (0&nbsp;°C) <br> 1110 g/L (20&nbsp;°C) <br> 3370 g/L (100&nbsp;°C) | Solvent1 = метанол | Solubility1 = 238 g/L | Solvent2 = этанол | Solubility2 = <<139 g/L | SolubleOther = [[глицерин]]д уусдаг <br> [[аммиак]]д бага <br> [[эфир]]т уусдаггүй | VaporPressure = <2.4 kPa (at 20&nbsp;°C) | pKb = 0.2<ref>{{Webarchiv|url=http://chemwiki.ucdavis.edu/Physical_Chemistry/Acids_and_Bases/Monoprotic_Versus_Polyprotic_Acids_And_Bases |wayback=20091003111927 |text=Polyprotic Acids & Bases |archiv-bot=2024-08-24 09:20:36 InternetArchiveBot }}. UC Davis ChemWiki</ref> | RefractIndex = 1.3576 }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −427&nbsp;kJ·mol⁻¹<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A23}}</ref> | DeltaGf = -380.7 kJ/mol | Entropy = 64&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹<ref name=b1/> | HeatCapacity = 59.66 J/mol K }} |Section5={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.certified-lye.com/MSDS-Lye.pdf External MSDS] | GHSPictograms = {{GHS corrosion}} | EUClass = {{Hazchem C}} | RPhrases = {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S26}}, {{S37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | NFPA-S = ALK | LD50 = 40 mg/kg (хулгана, ходоодоор)<ref>Michael Chambers. [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/1310-73-2 "ChemIDplus – 1310-73-2 – HEMHJVSKTPXQMS-UHFFFAOYSA-M – Sodium hydroxide [NF<nowiki>]</nowiki> – Similar structures search, synonyms, formulas, resource links, and other chemical information."]. ''nih.gov''.</ref> | PEL = TWA 2 mg/m³<ref name=PGCH>{{PGCH|0565}}</ref> | IDLH = 10 mg/m³<ref name=PGCH/> | REL = C 2 mg/m³<ref name=PGCH/> | LDLo = 500 mg/kg (туулай, амаар)<ref>{{IDLH|1310732|Sodium hydroxide}}</ref> }} |Section7={{Chembox Related | OtherAnions = [[Натрийн гидросульфид]] | OtherCations = [[Цезийн гидроксид]]<br /> [[Литийн гидроксид]]<br /> [[Калийн гидроксид]]<br /> [[Рубидийн гидроксид]] }} }} '''Натрийн гидроксид''' ('''NaOH''') нь '''натрийн шүлт''', '''идэмхий натр''' эсвэл '''каустик сод''' гэж мөн нэрлэгддэг,<ref name="msd">{{cite web|title=Material Safety Datasheet|url=http://www.certified-lye.com/MSDS-Lye.pdf|work=certified-lye.com|access-date=2015-11-17|archive-date=2008-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228005947/http://www.certified-lye.com/MSDS-Lye.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="msd2">{{cite web|title=Material Safety Datasheet 2|url=http://www.hillbrothers.com/msds/pdf/sodium-hydroxide-10-50-liq.pdf|work=hillbrothers.com|access-date=2015-11-17|archive-date=2012-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803005424/http://www.hillbrothers.com/msds/pdf/sodium-hydroxide-10-50-liq.pdf|url-status=dead}}</ref> [[органик бус нэгдэл]]. Цагаан өнгөтэй, хурай, маш каустик (идэмхий) металл [[Суурь (хими)|суурь]]тай [[шүлт]]. Үрэл, ялтас, зоос хэлбэртэйгээр эсвэл янз бүрийн [[концентраци]]тай [[уусмал]] байдалтайгаар худалдаалагддаг.<ref>[http://www.sigmaaldrich.com/analytical-chromatography/analytical-products.html?TablePage=103242111 "Sodium hydroxide solution"]. ''Sigma-Aldrich''.</ref> Устай, ойролцоогоор 50 жин.%-тай [[ханасан уусмал]]ыг үүсгэдэг.<ref>Pubchem. [http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=14798&loc=ec_rcs#x27 "SODIUM HYDROXIDE | HNaO – PubChem"]. ''nih.gov''.</ref> hh Натрийн гидроксид нь [[ус]], [[этанол]], [[метанол]] зэрэгт уусдаг. Энэ төрлийн шүлтүүд нь [[гигроскоп]] бөгөөд агаарын чийг ба [[Нүүрсхүчлийн давхар исэл|нүүрсхүчлийн давхар ислийг]] шингээдэг. Натрийн гидроксид нь маш өргөн хүрээний хэрэглээтэй, [[цаас]], [[шүлжмэл]], [[ундны ус]], саван, угаагч бодис, г.м. олон бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд химийн хүчтэй суурийн үүрэг гүйцэтгэдэг. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Гидроксид]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Натрийн нэгдэл]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]] gnox2qw1ex6i4udhq4fydtvokttrmh8 0 58001 869934 831938 2026-09-17T09:44:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 869934 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс криптон}} '''Криптон''' нь атомын дугаар 36 болон "Kr"- элементийн тэмдэг бүхий химийн элемент юм. Үелэх системийн 8-р үндсэн бүлэг буюу өргөтгөсөн үелэх системийн 18-р бүлэгт байрлах учир инерт хийд тооцогдоно. Химийн олон шинж чанарууд болох хайлах болон буцлах цэг эсвэл нягтаараа [[аргон]] болон [[ксенон]]ы хооронд байрладаг. Энгийн криптон бодис нь өнгө, амт, үнэргүй хүнд, идэвхгүй, моноатомын хий юм. == Түүх == Түүх ба хэрэглээ: Криптоныг 1898 оны 5-р сарын 30-нд Шотландын химич Сэр Уильям Рамсей, Английн химич Моррис М.Траверс нар шингэрүүлсэн агаар судалж байхдаа нээжээ. Шингэн агаарын илүү дэгдэмхий бүрэлдэхүүн хэсэг буцалсаны дараа бага хэмжээний шингэн криптон үлджээ. Дэлхийн агаар мандал нь ойролцоогоор 0.0001% криптон юм. Агаараас криптон авах өндөр өртөг нь түүний практик хэрэглээг хязгаарласан. Криптоныг өндөр хурдны гэрэл зурагт ашигладаг зарим төрлийн гэрэл зургийн гэрэлд ашигладаг. Зарим флюресцент гэрлийн чийдэнг криптон ба аргон хийн холимогоор дүүргэдэг. Мөн криптон хий нь бусад хийтэй нийлж, ногоон шар өнгийн гэрлээр гэрэлтдэг гэрэлтдэг тэмдэг үүсгэдэг. 1960 онд тоолуурын уртыг криптоны изотоп болох криптон-86-ийн улбар-улаан спектрийн шугамаар тодорхойлсон. Нэгэнт бүрэн идэвхгүй гэж бодож байсан криптон нь хэд хэдэн нэгдлүүдийг үүсгэдэг. Криптон дифторид (KrF2) нь үйлдвэрлэхэд хамгийн хялбар криптоны нэгдэл бөгөөд үүнийг граммаар үйлдвэрлэдэг. Сонирхож буй хүмүүст зориулж криптон хий болон криптоны плазмын зургийг энэ сайтын Асуулт, Хариулт хэсгээс олж болно. Тооцоолсон царцдасын элбэг дэлбэг байдал: 1 кг тутамд 1 × 10-4 миллиграмм Тооцоолсон далайн элбэг дэлбэг байдал: литр тутамд 2.1 × 10-4 миллиграмм Тогтвортой изотопын тоо: 5 (Изотопын бүх өгөгдлийг харах) Ионжуулалтын эрчим хүч: 14.000 эВ Исэлдэлтийн төлөв: 0 Электрон бүрхүүлийн тохиргоо: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 3d10 4s2 4p6 == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Krypton|Криптон}} * [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Kr.html EnvironmentalChemistry.com – Криптон] == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Криптон| ]] [[Ангилал:ATC-V09]] [[Ангилал:4-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Инерт хий]] [[Ангилал:Химийн элемент]] 4t7z11qqk0w27xtmf2agsseqjd0zqf7 0 66085 869893 869614 2026-09-17T03:32:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869893 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-17 03:32:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-14 00:13:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-11 04:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-08 00:04:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-05 03:36:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-02 02:32:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-30 02:10:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-27 00:13:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907050453/http://www.omegahat.net/|url-status=dead}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] l0iarxrvk3hgzd8jag5qewngdlsuufd 0 73295 869863 869860 2026-09-16T13:38:06Z Fenglin1020 80310 869863 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]]<br /> [[товшуур хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Пийпаа]], [[товшуур]], [[шамисэн]] }} [[Файл:Sanxian.gif|thumb|Шанз хөгжим]] '''Шанз''' буюу '''шударга''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд [[Хүрээ дуу|хүрээ дуунд]] голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван чавхдастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Хөг == Орчин үеийн шанз нь хөглөгөөний хувьд ардын хөг хэмээх бага наймцын си-бемоль-до-соль хөг, сонгодог хөг буюу соль-ре-соль хөг байдаг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary|Шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] f24tl8hz3hiw56ag8q08k8lbiydop1k 869864 869863 2026-09-16T13:43:41Z Fenglin1020 80310 869864 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн зэмсэг | Sprachen = [[Буриад аялга|буриад аялга:]]&nbsp;''шаанза'', [[Тува хэл|тува:]]&nbsp;''чанзы'' | Bild = [[File:Joueur de shanz.jpg|Joueur_de_shanz|250px]] | Bildtext = Шанз хөгжмөөр тоглож буй нь | Klassifikation = [[Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] | Tonumfang = | Klangbeispiel = | Verwandte Instrumente = [[Шамисэн]], [[Пийпаа]], [[Товшуур]] }} [[Файл:Sanxian.gif|thumb|Шанз хөгжим]] '''Шанз''' буюу '''шударга''' хөгжим нь эртнээс нааш өв уламжлан ирсэн [[Монгол үндэстэн|монголчуудын]] үндэсний хөгжмийн зэмсгүүдийн нэг юм. Түүнийг товшиж буюу шудрах<ref name="Mon-com" /> хөдөлгөөнөөр тоглодог учраас ''шударга хөгжим'' хэмээн нэрлэсэн аж. Мөн өөр нэг хувилбар нь шанагыг ''шударга'' хэмээн монголчууд нэрлэдэг байсан ба ерөнхий хэлбэр нь шанагатай төстэй эгц шулуун иштэй учраас түүнтэй зүйрлэн нэрлэсэн ч байж болох талтай.<ref name="Mon-com">{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/22511 |wayback=20180212024055 |text=mongolcom.mn |archiv-bot=2023-10-06 21:44:20 InternetArchiveBot }} Х.Цэвэлгончиг: ''Шудрага хөгжим буюу шанзны түүхээс'', нийтлэгдсэн 2015-04-23, хандсан 2018-02-12</ref> Шанз хөгжим нь ихэвчлэн монгол ардын [[богино дуу]] хийгээд [[Хүрээ дуу|хүрээ дуунд]] голдуу хэрэглэгддэг бөлгөө. ==Хийц== Шанз хөгжим нь урт хүзүүтэй, гурван чавхдастай, могойн арьсан бүрээс бүхий бөөрөнхий цартай байдаг. Царыг нь ямааны арьс, ботгоны татаасаар ширлэдэг байжээ. == Хөг == Орчин үеийн шанз нь хөглөгөөний хувьд ардын хөг хэмээх бага наймцын си-бемоль-до-соль хөг, сонгодог хөг буюу соль-ре-соль хөг байдаг. == Цахим холбоос == {{Wiktionary|шанз}} {{Commonscat|Chanza|Шудрага хөгжим}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Товшуур]] [[Ангилал:Товшуур хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг]] [[Ангилал:Татах хөгжмийн зэмсэг]] i1hj25e6vrp9gpyw7ayd10zc7rjkudz 14 73665 869870 867686 2026-09-16T14:35:28Z Chongkian 21163 869870 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын шинжлэх ухаан|шинжлэх ухааны академи]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны академийн сэдэв]] otgorjepdfbwjdstd45nezdpdg84f9h 0 75579 869980 833644 2026-09-17T11:57:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869980 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс уул | name = Их Даян уул | photo = | photo_caption = | elevation_m = 2500 | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | parent_peak = | map = Монгол | map_caption = Монгол дахь барйшил | map_size = 300 | label_position = east | listing = | location = [[Отгон сум]], [[Завхан аймаг|Завхан]] | country = [[Монгол]] | range = [[Хангайн нуруу]] | coordinates = {{Coord|47|22|25|N|97|11|03|E|type:mountain_scale:100000|display=inline,title}} | coordinates_ref = | topo = | type = | age = | volcanic_arc/belt = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = }} '''Их Даян уул''' нь [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум]]ын нутаг, [[Улиастай|Улиастай хот]]оос зүүн урагш [[Отгонтэнгэр|Отгонтэнгэр хайрханы]] баруун талд байх Бадархундагыг өнгөрөөд орших '''''[[Даян хайрхан]]''''' нэртэй хоёр уулын урд талынх нь өндөр уул юм. Даянгийн 2 талд хөх, цагаан гэсэн 2 нуур байх ба энэ ууланд Отгонтэнгэрийн бүсийн ховор ургамал болох [[вансэмбэрүү]], [[хонин арц]], [[алтан гагнуур]], [[жамъянмядаг]], [[удвал]], [[сарнай]], [[юмдүүжин]] зэрэг эмийн бусад ховор ургамалтай<ref>{{Webarchiv|url=http://mongolcom.mn/read/14009 |wayback=20180414002612 |text=mongolcom.mn: |archiv-bot=2024-03-09 11:35:06 InternetArchiveBot }} ''Завхан аймгийн 9 гайхамшиг'', хандсан 2018-04-13</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.mnb.mn/p/92906 |wayback=20160806155128 |text=mnb.mn: ''Даян хайрхны “Савдаг”'' |archiv-bot=2026-09-17 11:57:07 InternetArchiveBot }}, Пэрэнлэйн Алтанцэцэг, нийтлэгдсэн 2016-7-2О, хандсан 2018-04-13</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Азийн уул]] [[Ангилал:Монголын уул]] [[Ангилал:Хоёр мянгат]] [[Ангилал:Хангайн нуруу]] [[Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} ifqns0o9gwbm59lltkle1ieur24a8fk 0 89466 869872 861967 2026-09-16T17:54:33Z ~2026-50168-59 107515 /* */ they mus written the birth is his place 869872 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1997|5|31}} | birth_place = [[Цэцэрлэг (хот)|Хотонт сум]], [[Архангай аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = 180 cm | weight = 128 kg | spouse = | children = | дуурьсгасан = [[Хотонт сум]], [[Архангай аймаг]] | wrestling_title = [[Аймгийн арслан]] | title1 = Аймгийн арслан | title_year1 = 2022 | title2 = Аймгийн заан | title_year2 = 2019 | шөвгөрсөн = | updated = 2022-7-24 }} '''Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын харьяат, [[Үндэсний бөх]]ийн улсын харцага цолтой бөх. Мөн жүдогоор хичээллэдэг. == Амжилт == === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Ө.Батзулаар дөрөв, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан У.Батцоожоор тав, аймгийн хурц арслан Э.Мөнхбаатараар зургаа давж "Монгол улсын харцага" цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2019 |Дархан-Уул аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин Э.Төгөлдөрт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2022 |Багахангай дүүргийн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Очирхүүгээр 7 даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} ==Гэр бүл== Аав У.Эрдэнэхүү нь мөн цэргийн начин цолтой бөх юм. {{DEFAULTSORT:Мөнхжаргал, Эрдэнэхүүгийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Хотонтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] 6vmglqev1sht4dnu72k9rdh8r85wfdj 0 91837 869877 862228 2026-09-16T19:26:52Z ~2026-50146-48 107518 /* Хэвлүүлсэн ном, бүтээлүүд */ 869877 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Халтарын Болор-Эрдэнэ | зураг = Bolor-Erdene Khaltar author 2019.jpg | хэмжээ = 200px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1975|8|15|df=y}} | төрсөн газар = Улаанбаатар | нас барсан газар = | мэргэжил = Зохиолч, сэтгүүлч | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Дээд | төрөл = Үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, кино зохиол, шүлэг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = https://www.facebook.com/kh.bolorerdene }} '''Халтарын Болор-Эрдэнэ''' (1975 оны онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монголын зохиолч, сэтгүүлч. Утга зохиолын ажилтан-сэтгүүлч мэргэжилтэй. [["Ардын эрх"]], [["Өнөөдөр"]], [["Үг"]], [["Зууны мэдээ"]] сонинуудад мэргэжлээрээ ажиллаж байсан. Одоо чөлөөт уран бүтээлч. Түүний бичсэн олон дуу, туужууд, кино, роман бүтээлүүд нь уншигчидад хэдийнээ танил болж нийтэд тархжээ. Х.Болор-Эрдэнийн өгүүллэгийн түүвэр “Би бид хоёр” ном, “Хишигт” дурсамжит туужаараа хоёр ч жил дараалан утга зохиолын оны шилдэг бүтээл “Алтан-Өд” наадмын тэргүүн шагналыг хүртжээ. 2019 онд Х.Болор-Эрдэнийн туужийн ном "Хишигт" нь "Khishigt Mongol" нэртэйгээр мөн "Гүйж яваа эмэгтэй" роман нь "La môme qui court" нэрээр [[франц]] хэлнээ орчуулагдан [[европ]]ын болон дэлхийн франц хэлтэн уншигчдад түгээгдсэн байна. <ref>news.mn - {{Webarchiv|url=https://news.mn/r/618287/ |wayback=20191018063919 |text=Х.Болор-Эрдэнэ: Магадгүй, би адгуу хүн |archiv-bot=2026-07-17 00:19:31 InternetArchiveBot }}</ref> <ref>Amazon.fr - [https://www.amazon.fr/Khishigt-Mongol-TRC-3-COLONNES-Erdene-ebook/dp/B07YMYVPJR/ref=sr_1_1?__mk_fr_FR=ÅMÅŽÕÑ&keywords=bolor-erdene&qid=1571381426&sr=8-1 Khishigt Mongol]</ref> <ref>bookstore.mn: {{Webarchiv|url=https://www.bookstore.mn/index.php/authormore?id=308 |wayback=20190627170312 |text=Х.Болор-Эрдэнэ |archiv-bot=2023-09-30 14:16:43 InternetArchiveBot }}</ref> <ref>facebook.com - [https://www.facebook.com/kh.bolorerdene Kh.Bolor-Erdene]</ref> ==Уран бүтээлийн ярилцлага== * Зохиолч Х.Болор-Эрдэнэ өөрийн нөхөр зохиолч Б.Эрдэнэсолонгын хамтаар [[Герман]]ы [[Штутгарт]] хотод уншигчидтайгаа хийсэн уулзалт 2016 онд. [https://www.youtube.com/watch?v=3_zJN1dEgZU үзэх] * [[Номын ертөнц]] тв нэвтрүүлгээр зохиолч Х.Болор-Эрдэнэтэй хийсэн ярилцлага 2013 онд: [https://www.youtube.com/watch?v=X4X4g8WW4tQ үзэх] * YouTube суваг https://youtube.com/@bolorerdene?si=RyfjQXiiMKXHEg6k ==Хэвлүүлсэн ном, бүтээлүүд== * '''Сэтгэлгээний бүтээлүүд''': #Нүцгэн шөнө /2002/ өгүүллэгийн түүвэр #Зүрхэнд үйлдвэрлэв /2004/ өгүүллэгийн түүвэр #Диваажингийн хоригдлууд /2007/ өгүүллэгийн түүвэр #Би бид хоёр /2009/, /2013/ өгүүллэгийн түүвэр #Болор өгүүллэгүүд /2020/ дээрх 4 номын эмхэтгэл * '''Хүүхдийн номын санд''': #Монгол ардын шилмэл үлгэрүүд 1-10 /2008/ #Сэцэн хатны үлгэр /2011/ үлгэр #Хоёр Тэмүүжин /2011/ үлгэр #Улаан хүн /2011/ өгүүллэг #Эхийн тухай үлгэр * '''Туужууд''': #Би чамд хайртай-2 /2009/ тууж #Муу залуу/2010/ тууж #Хорин жилийн дараа /2010/ тууж #Хишигт /2011/, /2012/, /2013/, /2018/дурсамжит тууж #“Болор туужууд” /2013/ эмхэтгэл * '''Роман''': #[[Гүйж яваа эмэгтэй]] 2019 он 2. "Үлгэр дуустал хайрлана" 2022 он * '''Уран сайхны кино''': #Би чамд хайртай-2 УСК /2009/ #Ми-15 УСК /2010/ #Нарны өнгө УСК /2012/ #Хамтран амьдрагч УСК /2014/ #"Comment va la vie?" УСК /2023/ (Швейцар) * '''Захидал''': #Охины минь дурлах залууд илгээх захидал #Хүүгийн минь дурлах бүсгүйд илгээх захидал * '''Дууны бүтээлүүд''': ==Видео таталбар== * [https://www.youtube.com/watch?v=ERZwAQjlU7M Охины минь дурлах залууд илгээх захидал] ==Шагнал== *Монголын Сэтгүүлчдийн Эвлэлийн “Ган-Үзэгтэн”. *Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан. *[[Монголын Зохиолчдын Эвлэл]]ийн “Сэр-Одын нэрэмжит” шагналт. *Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт. *Шилдэг бүтээлийн “Алтан-Өд” наадмын 2009, 2011 оны тэргүүн шагналт, *2011 оны “Нийгмийн зүтгэлтэн-шилдэг эмэгтэй”. *Соёлын тэргүүний ажилтан 2013. ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] jlgkdhv5vc8f32zb0hrhcqxj2h0w5hi 0 97658 869890 863228 2026-09-17T03:01:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869890 wikitext text/x-wiki '''Comedy Lab''' бол Монголын стэнд-ап комеди урлагийн клубийн нэр юм. Сонирхуулахад, Их Британи улсын телевизийн хошин шогийн цуврал нэвтрүүлэгтэй адил нэртэй. == Үүсгэн байгуулагчид == [[Монгол улс|Монгол]]<nowiki/>ын анхны комедиануудын төлөөлөл Хану, Тулгаа, Ганга, Хар Төөгөө, Амараа, Амаржин, Мөнхжин нарын 7 залуу хамтран Comedy Lab клубийг [[2019 оны бүх цэргийн наадам|2019 оны]] [[3 сарын 2]]-нд байгуулжээ. === Гишүүдийн нэрс === * Хар Төгөө буюу Б.Төгөлдөр * Амараа буюу Д.Амартүвшин * Хану * Д.Ганга * Н.Амаржин *Тулгаа *Мөнхжин Үүсгэн байгуулагдсанаасаа хойш [[стэнд-ап комеди]] тоглолтыг өөрсдийн клубийн байрандаа тогтмол зохион байгуулж одоогийн байдлаар 200 гаруй жижиг тоглолт, 7 томоохон шоу тоглолтыг үзэгчиддээ хүргэжээ. Үүнээс гадна томоохон телевизүүдтэй хамтран баярын бичлэг буюу видео контентуудыг үзэгчдэдээ өргөн барьсан. == Аялан тоглолт == [[Англи]], [[Швед]], [[Өмнөд Солонгос|Солонгос]], [[Япон]], [[Хятад улс|Хятад]] зэрэг хилийн чанд дахь улсууд мөн орон нутгуудад олон тооны аялан тоглолтуудыг амжилттай зохион байгуулсан.   Монгол улсад хурдацтай хөгжиж буй [[стэнд-ап комеди]] урлагт олон чадварлаг, авьяаслаг комедиануудыг төрүүлэх зорилгоор Мягмар гараг бүрт Virgin Mic нээлттэй үйл ажиллагааг уламжлал болгон зохион байгуулдаг. Үүний үр дүнд өөрийн ур чадвараа дээшлүүлж, тууштай байж чадсан учраас залуу комедианууд Даби, Мөнхүүш нар үндсэн бүрэлдэхүүнд багтаж одоо 9 гишүүнтэй болсон байна. == Эшлэл == Б.Төгөлдөр: "Стэнд ап комеди хүнийг донтуулдаг" гэжээ. == Дүгнэлт == Үзэгчдийн сэтгэлд хоногшсон, инээд, баяслыг бэлэглэсэн, шинэлэг олон уран бүтээлүүдийг гаргахын зэрэгцээ Монгол улсад хошин шогийн нэгэн төрөл болох стэнд-ап комеди урлагийг хөгжүүлж, чадварлаг уран бүтээлчдийг төрүүлэхийг эрхэм зорилгоо болгон ажиллаж байна. == Гадаад холбоос == [https://web.archive.org/web/20191214070012/http://www.mnb.mn/i/189330 Б.Төгөлдөр: Стэнд ап комеди хүнийг “донтуулдаг"] [[Ангилал:Монголын клуб]] iw7yjoi1xhqr553k9yezyuuldndaquz 10 97955 869878 613902 2026-09-16T20:14:18Z Enkhsaihan2005 64429 869878 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _alias-map = module:module2 | _exclude = role, gender, disciplines, wc_debut, olympic_teams, olympic_medals, olympic_golds, paralympic_teams, paralympic_medals, paralympic_golds, worlds_teams, worlds_medals, worlds_golds, wc_seasons, wc_wins, wc_podiums, wc_overalls, wc_titles | template_name = infobox alpine ski racer | career_header = Замнал | header_color = #84A7F8 | sport = {{If empty |{{{role|}}}|[[Уулын цана]]}}{{#switch:{{lc:{{{gender|}}}}} |male|m=&nbsp;{{abbr|&#9794;|эрэгтэй|class=gender}} |эмэгтэй|f=&nbsp;{{abbr|&#9792;|female|class=gender}} |#default=<!--error tracking?--> }} | module2 = {{Инфобокс | child = yes | autoheaders = yes | headerstyle = background-color: #84A7F8; color: inherit; | label1 = Цанын төрөл | data1 = {{{disciplines|}}} | class1 = category | label2 = {{Longitem|World Cup debut}} | data2 = {{{wc_debut|}}} | header3 = Олимп | label4 = Баг | data4 = {{{olympic_teams|}}} | label5 = Медаль | data5 = {{{olympic_medals|}}} {{#if:{{{olympic_golds|}}}|({{{olympic_golds|}}} алт)}} | header6 = Паралимп | label7 = Баг | data7 = {{{paralympic_teams|}}} | label8 = Медаль | data8 = {{{paralympic_medals|}}} {{#if:{{{paralympic_golds|}}}|({{{paralympic_golds|}}} алт)}} | header9 = World Championships | label10 = Баг | data10 = {{{worlds_teams|}}} | label11 = Медаль | data11 = {{{worlds_medals|}}} {{#if:{{{worlds_golds|}}}|({{{worlds_golds|}}} алт)}} | header12 = Дэлхийн Цом | label13 = Улирал | data13 = {{{wc_seasons|}}} | label14 = Ялалт | data14 = {{{wc_wins|}}} | label15 = Тавцан | data15 = {{{wc_podiums|}}} | label16 = {{Longitem|Ерөнхий аварга}} | data16 = {{{wc_overalls|}}} | label17 = {{Longitem|Төрлийн аварга}} | data17 = {{{wc_titles|}}} }} }}<!-- Tracking categories -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox alpine ski racer]] | cat = {{Main other|Category:Pages using infobox alpine ski racer with conflicting parameters}} | module; module3 }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> f23nejyfb5g175n779amhao5x7lv2z5 14 100995 869954 623574 2026-09-17T11:32:11Z Chongkian 21163 869954 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Олон үндэстний соёл]] [[Ангилал:Соёл]] fjfrr25o2zgth3m24eqm5gth3tgrru4 14 103454 869969 643372 2026-09-17T11:37:53Z Chongkian 21163 869969 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commonscat|Magazines}} [[Ангилал:Нийтлэл|!]] [[Ангилал:Хэвлэл]] [[Ангилал:Харилцаа холбооны хэрэгсэл]] p4fonmsijgd9hf3t8ofkw0rm3hduisi 0 105065 869900 749766 2026-09-17T05:52:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869900 wikitext text/x-wiki '''Байгаль орчны сэтгүүл зүй''' гэдэг нь (Хүрээлэн буй орчны сэтгүүлч) хүн, байгаль орчны харилцан уялдаа хамааралтай холбоо бүхий үйл явдал, чиг хандлага, нөхцөл байдал, хүний үйлдлийн талаарх мэдээллийг цуглуулах, нягтлан шалгах, олон түмний мэдээллийн хэрэгслээр сэтгүүл зүйн мэргэжлийн зарчимд тулгуурлан түгээн дэлгэрүүлэх үйл явц юм. Хүрээлэн буй орчны сэтгүүл зүй- Environmental journalism, Environmental reporting, Ногоон сэтгүүл зүй-Green journalism зэргээр нэршдэг ба Экологийн сэтгүүл зүй –Ecology journalism гэж нэрлэх нь бий. == Түүх == Кристофор Колумбын аяллын тэмдэглэлээс эхтэй гэж үздэг. [[19-р зуун|XIX зуун]]<nowiki/>ы сүүлч яруу найрагч, зохиолч Ральф Уолдо Эмерсон, зохиолч, гүн ухаантан Генри Дэвид Торо нартай холбоотой.   == Сэтгүүлч == '''Байгаль орчны сэтгүүлч''' гэж хүрээлэн буй орчны түүхэн үйл явцын тухай мэдлэгтэй, шинжлэх ухааны хэл хэллэг, үндсэн асуудлыг ойлгож мэддэг байхаас гадна байгаль орчны байгууллагын үйл ажиллагааг үнэлэн дүгнэх чадвартай, байгаль орчны талаарх бодлого шийдвэрийн тухай ерөнхий ойлголттой, тэрхүү цогц мэдээллээ нарийн түвэгтэйгээс үл хамааран хялбар ойлгогдохоор олон нийтэд түгээж, дамжуулдаг чадварыг эзэмшсэн байвал зохино. == Орчин үед == Өнөө үед ихэнх хэвлэл мэдээллийн байгууллага байгаль орчинг чухал сэдэв гэж үзэн, боломжтой үед энэ талаар мэдээлэхэд хүч бололцоогоо зарцуулахад бэлэн байдаг. Байгаль орчны сэдвээр бичих нь нарийн төвөгтэй ажил байсаар байх болно. Байгаль орчны асуудал нь эдийн засаг, улс төр, социологи, нийтийн эрүүл мэндтэй холбоотой. Ийм асуудал хил хязгаар дамнан гардаг. Хөгжиж буй орнуудад өсөх хөгжих хэрэгцээ их байхын хэрээр экологийн хор хохирол учруулах нь илүү байдаг тул энэ асуудал их хурцадсан байдаг. Цаг хугацаанд нь, үнэн зөв мэдээлэх хэрэгцээ бүр их болсон. == Сэдэв чиглэл == * Ой мод * [[Цөлжилт]] * [[Хог хаягдал]] * [[Хөдөө аж ахуй]] * [[Хорт хавдар]] * [[Ус]] * [[Усны инженерчлэл]] == Мөн үзэх == [[Экологи]] [[Байгаль]] [[Байгаль орчны голлох асуудлуудын жагсаалт]] == Ном товхимол == == Гадаад холбоос == [https://web.archive.org/web/20190321074937/https://www.mne.mn/ Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам] [https://web.archive.org/web/20200824174941/https://mn.usembassy.gov/mn/embassy-highlights-importance-environmental-journalism-mongolia-mn/ Элчин сайдын яам Монгол дахь байгаль орчны сэтгүүлзүйн ач холбогдлыг онцоллоо] [https://web.archive.org/web/20201113004441/http://www.journalism.mn/a/62936 Байгаль орчны сэтгүүл зүй “аудит”-ын үүрэг гүйцэтгэх цаг ирнэ] [https://unuudur.mn/-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D1%8D%D1%82%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%B7%D2%AF%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D1%8D%D0%B3-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%BB-2014-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%BD%D1%83%D1%83%D0%B4-%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ “Байгаль орчны сэтгүүлзүйн шилдэг бүтээл 2014” уралдааны шагналтнууд тодорлоо] [[Ангилал:Сэтгүүл зүй]] [[Ангилал:Байгаль орчин]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ cvj4llc97zr7ki4n02gi4v4eil61vm7 14 111388 869971 655577 2026-09-17T11:38:28Z Chongkian 21163 869971 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн түүх]] [[Ангилал:Хэвлэл|түүх]] jv1y0xhk6z0qll855vqrl5f37wr9j8x 0 111568 869944 763738 2026-09-17T11:19:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869944 wikitext text/x-wiki '''Зундуйн Зундарь''' (1952 оны 5-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрж, 1998 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) - Монголын поп, рок урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан уран бүтээлч, хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, СТА, Пентатоник-96 цомын эзэн. Түүний эцэг Садын Зундуй нь орос ардын хөгжим мандолин, балалайка хөгжмөөр тоглож, Монгол циркийг үндэслэгч Ж.Раднаабазартай Орос улсад суралцаж байхдаа хөгжим тоглож циркийн үзүүлбэр үзүүлдэг байсан, эх Махвалын Дариймаа нь шанз хөгжмийг маш чадварлаг тоглодог нэгэн байжээ. С.Зундуй, М.Дариймаа нар 7 хүүхдийнхээ отгон хүүд өөрсдийн нэрийг оруулан нэр хайрласан нь Зундарь болсон байна. Гэвч 1962 онд эцэг С.Зундуй хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэнд гэргий Дариймаа өөрийн долоо, мөн үрчлэн авсан гээд нийт есөн хүүхдийг өсгөж хүмүүжүүлэн хүний зэрэгт хүргэсэн гэдэг. Удам дамжсан урлагийн авьяастай түүний төрсөн ах Зундуйн Эрдэмбилэг нь Монголын анхны мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын нэг бол ах [[Зундуйн Хангал|З.Хангал]] нь гитар, бөмбөр, төгөлдөр хуурыг гаргууд тоглодог, 1964 оноос Барилгачдын Соёлын Ордон, 1965 оноос хуучин Пионерын Ордонд байгуулагдсан гитарын дугуйлангуудад багшилж, 1966 оноос ХБДуС-д концертмейстрээр ажиллаж, хожим Хөгжмийн Их Сургуульд явж суралцан Уралын Консерваторыг хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр төгссөн Төрийн шагналт (1990 он) хөгжмийн зохиолч билээ. Төрөлхийн хөгжмийн сайн сонсголтой З.Зундарь ХБДуС-ийн хийлийн ангид элсэн, улмаар хуучир хөгжмийн ангиар сольж суралцсан боловч 1960-аад оноос Монгол оронд өргөн дэлгэрсэн гитар хөгжимд илүүтэй татагдан дурлаж нийслэлийн 6 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, хөгжмийн зохиолч, найруулагчийн мэргэжлийг эчнээ эзэмшжээ. Тэрбээр хийл, хуучир, гитараас гадна төгөлдөр хуур, бөмбөр зэрэг хөгжмийн зэмсгүүдийг чадварлаг эзэмшсэн. Зундарь 1969 оны сүүл 1970 оны эхээр Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн дэргэд байгуулагдсан Монголын хоёр дахь иж бүрэн цахилгаан хөгжмийн "Сансар" хамтлагт 17 настай хөгжимчнөөр ажилд орж гоцлол гитар тоглон "Хөдөлмөр" нийгэмлэгийн зааланд зохиогдох нийтийн бүжигт хөгжим тоглож бүжиг явуулж, дуучин [[Хурлатын Төмөр|Х.Төмөр]] зэрэг тухайн үед нэрд гарсан дуучдын дуулсан хит дууг дан аяар нь хөгжимдөж, "Тэрэлж", "Сэлбэ", "Сөгнөгөр", "Сонгино” зэрэг төвлөрсөн томоохон амралт сувиллын газруудад 2-3 хоногоор томилогдон очиж амрагч, сувилуулагчдад урлагаар үйлчлэхээс ажил хөдөлмөрийнхөө гараагаа эхлүүлжээ. Тэрбээр "Сансар" хамтлагт 1971 он гартал бөмбөрчин н.Наранбаатар, даралтат хөгжимчин н.Батмөнх, хэмнэлт ба гоцлол гитарчин н.Ганболд, аргил гитарчин С.Баатар нартай хамт гоцлол ба хэмнэлт гитар тоглож байлаа. "Сансар" хамтлагийн урын санд З.Зундарийн төрсөн ах З.Хангалын [[Аяны шувууд|"Аяны шувууд]]", "Сарнай цэцэг", "Нарт тэнгэрийн дор" зэрэг дууны уран бүтээл, тус хамтлагийн аргил гитарчин С.Баатарын төрсөн ах [[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүхийн]] зохиосон "[[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|Цэнхэр залаа]]", "[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|Сансрын хөлөг]]", "[[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|Долоон бурхан]]", найруулсан З.Хангалын ая "[[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|Өглөөний наран]]", Ж.Дорждагвын ая "[[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|Соёл-Эрдэнэ]]", анх тоглосон Т.Уртнасангийн "Улаан сарнай" зэрэг гитарын гоцлолууд тоглож байжээ. Соёлын яамны дэд сайд [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч.Лодойдамбын]] 1969 оны 12 сард (шинэ жилийн арга хэмжээний дараа) байгуулахаар санаачилсан, 1970 оны 6 сард хөгжим хэрэгсэлтэй болсон, 1971 оны сүүлээр нээлтийн тоглолтоо хийсэн “Соёл Эрдэнэ” хамтлаг УАБДЧ-ын харьяанаас Улсын филармонид шилжин очсон. Энэ үед бүрэлдэхүүнд нь өөрчлөлт орж хэмнэлт гитарчин Д.Цэрэнбатаа сургуульд явах болсон тул З.Зундарь тус чуулгад хөгжимчнөөр орж ажиллав. З.Зундарь тус чуулгын гоцлол гитарчин [[Дэмчигдоржийн Галсанбат|Д.Галсанбат]] нар бага наснаас Улаанбаатарын 12-р микрорайонд нөхөрлөсөн дотны анд нөхөд байв. Зундарь 1972 онд Улсын Филармонийн [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулгад]] хөгжимчнөөр орж [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэнгийн]] шүлэг "Сайхан жавхаа" дуугаараа уран бүтээлийнхээ гарааг эхлүүлсэн бол ах З.Хангал нь 1965 онд Д.Дашдондогийн шүлэг "Аяны шувуу" дуугаараа уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлжээ. МN25 телевизээс санаачлан Монголын ХХ зууны эстрадын шилдэг 25 дуу шалгаруулахад ах дүү хоёрын "[[Аяны шувууд]]" (З.Хангалын ая), "[[Сэтгэлийн жигүүр]]" (З.Зундарийн ая) дуунууд "зуузай холбон" тэргүүлсэн билээ. З.Зундарийг орж ирснээр Монголын эстрадын "Зууны манлай", "Алдрын Од"-ын анхны эзэн "Соёл-Эрдэнэ" хамтлагийн уран бүтээл поп-рок тал руугаа хөгжиж эхэлсэн гэж үздэг. Түүний дууны уран бүтээл "Соёл-Эрдэнэ" чуулга болон түүний байгуулсан "Мөнгөн хүрхрээ" хамтлагаас гадна "Аясын салхи", "Одод"/"Харш" зэрэг эстрад хамтлагуудын урын санд орж зуун дамжин дуулагдаж ирсэн. 1978 онд бүтсэн "Учралын уянга" телекино концерт түүний энэ сайхан дууны уран бүтээлээр нэрлэгдэж, энэ дуугаар эхэлдэг бөгөөд мөн эстрадын нэрт дуучин Баарайн Баяр энэхүү телекино концертод З.Зундарийн бас нэг уран бүтээл болох "Сэтгэлийн жигүүр" дууг дуулсан. "Учралын уянга" хэмээх энэхүү монголын анхны эстрад чиглэлийн клипний зохиогч нь түүний арван жилийн ангийн анд (6-р сургуулийг 1969 оны төгсөгч), ЗСБНХУ-ын Ленинград хотын Н.К.Крупскаягийн нэрэмжит Соёлын Дээд Сургуулийн театр-киноны ангийг 1978 онд төгссөн, кино найруулагч, "Инээмсэглэл" хамтлагийн гишүүн [[Бадраагийн Бадар-Ууган|Бадрууганы]] аав СГЗ ардын урлаг судлагч, яруу найрагч [[Жамцын Бадраа]] гуай билээ. Уг киноны зөвлөхөөр МҮЭТЗ-ийн дэргэд 1970 онд цахилгаан хөгжмийн "Сансар" хамтлаг байгуулагдах үед тус байгууллагын дээд удирдлагын хүсэлтийн дагуу өөрийн биеэр хүрэлцэн ирж заавар зөвлөгөө өгч явсан БНМАУ-ын СнЗ-ийн дэргэдэх Мэдээлэл Радио Телевизийн Улсын Хорооны Хөгжмийн редакцийн хариуцлагатай редактор, МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулгыг (одоогийн Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулга) үндэслэн байгуулагч УГЗ хөгжмийн зохиолч [[Төмөрийн Чимэддорж]] ажиллажээ. З.Зундарь 1978 онд бүтсэн "Учралын уянга" телекиноконцертод орох "Соёл-Эрдэнэ" чуулгынхаа уран бүтээлийн дуу бичлэгийг тус хамтлагийн ахлагч, уран сайхны удирдагчийн хувьд хариуцан гүйцэтгэсэн ч зураг авалтын үеэр эмнэлэгт эмчилгээ хийлгүүлж таарсан тул (тэрбээр тус хамтлагт ороод удаагүй шарлаж хүнд өвдсөн тул 1973 оны зун Герман улсад зохион байгуулагдсан Дэлхийн Залуучууд Оюутны 10-р их наадамд оролцож чадаагүй) тус хамтлагийн үүсгэн байгуулагчид болох ЗСБНХУ-ын Ленинград хотын Хөгжмийн Их сургуулийн оюутан Ж.Батсайхан, МҮЭСТО-ны хөгжимчин Б.Наранбаатар нар дуудагдан ирж уг телекиноконцертын дүрс бичлэгт оролцжээ. З.Зундарь "Соёл-Эрдэнэ" хамтлагт хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, уран сайхны удирдагч, хамтлагийн ахлагчаар 1978 оны 8-р сарын 11-нд НААҮ-ний Соёлын ордонд орж, улмаар өөрийн "Мөнгөн хүрхрээ" хамтлагаа байгуулах хүртлээ ажилласан байдаг байна. Монголын поп, рок урлагт өөрийн авьяас билэг, хүч хөдөлмөр, нэгэн насныхаа амьдралаа зориулсан авьяаслаг уран бүтээлч З.Зундарь 1996 оны 6 сард "Сэтгэлийн жигүүр" бие даасан уран бүтээлийн тайлан тоглолтоо хийж үзэгч сонсогч олондоо толилуулсан юм. Монголын хөгжмийн урлаг, эстрад урлагт оруулсан хувь нэмрийг үнэлж СТА цол, монголын поп рок урлагт үнэтэй хувь нэмэр оруулсныг үнэлж Пентатоник-96 цом түүнд олгосон билээ. == Уран бүтээл == *"Амин насны урсгал" (шүлэг Д.Төрмөнх) [https://www.youtube.com/watch?v=UZFm9mscKk0] *"Ар цармын цэцгүүд" / "Чамдаа" (шүлэг Б.Дагданбазар) [https://www.youtube.com/watch?v=h58HW6OBns4] *"Бүжин" (шүлэг Л.Хуушаан) *"Зөвхөн чи мэднэ" (шүлэг Д.Цогт) [https://www.youtube.com/watch?v=ip1d52P6UWA] *"Зүрхний айзам" / "Хайрыг минь хайрла" (шүлэг Ж.Ёндонсамбуу), [https://www.youtube.com/watch?v=HakKlhSs8rs], (дууг дуулсан Ж.Батсайхан, дуучин Б.Баяр), (Энэ д*уны аяны хэсгээс MN25 телевизийн цаг агаарын мэдээгээр явдаг) *"Зүүдний шувуу" (шүлэг [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]]) [https://www.youtube.com/watch?v=vjk9orjkMkU] *"Нартай хорвоо" (шүлэг М.Дариймаа) *"Сайхан жавхаа" (шүлэг [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]) *"Сайхнаа" (шүлэг З.Зундарь) [https://www.youtube.com/watch?v=F1IYyJrHhH4] *"Сэтгэлийн жигүүр" (шүлэг Д.Мангалжав), [https://www.youtube.com/watch?v=Bd1pOy2LHx8], (анх дуулсан басс гитарчин Ж.Батсайхан, мөн дуучин Баарайн Баяр, "Бүх одод") *"Уучлаарай хайрт минь" (шүлэг Б.Төмөрхүү) *"Учралын уянга" (шүлэг Ж.Ёндонсамбуу) [https://www.youtube.com/watch?v=KpavsZeM3Ek] *"Хөдөөгийн сайхан талд зорино" (шүлэг Ц.Бүдханд) [https://www.youtube.com/watch?v=C3Iy2A7NHF4] *"Эхийн сэтгэл" (шүлэг Б.Төмөрхүү) == Хамтлаг == # "Сансар" хамтлаг # "Соёл-Эрдэнэ" чуулга # "Мөнгөн хүрхрээ" хамтлаг == Сонсох == *МҮОНР, 2019-09-07, Монголын Радиогийн "ХҮН ГАРАГ" нэвтрүүлэг, "Гуньж үзээгүй рокийн гутарч үзээгүй Зундарь" хөрөг [https://web.archive.org/web/20220227074412/https://www.mnb.mn/i/184210] *SoundCloud, 2019-09-06, Гуньж үзээгүй рокийн гутарч үзээгүй Зундарь [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gunzh-zeegy-rokiyn-gutarch-zeegy-zundar] == Унших == *"Тал зоос" (баримтат тууж), 2002 он, зохиогч: М.Дариймаа *"МОНГОЛ РОК-Н САЛХИЧ ШУВУУН", 2021 он, зохиогч: Б.Төмөрхүү {{DEFAULTSORT:Зундар, Зундуйн}} [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] [[Ангилал:1998 онд өнгөрсөн]] da5sby9bhgrys7a1ulek7ki8iarv9va 14 112260 869970 658725 2026-09-17T11:38:15Z Chongkian 21163 869970 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:АНУ-ын хөгжим]] [[Ангилал:Сэтгүүлийн сэдэв]] lwf443ufky6rnf4z1gc5jai6gg2rhnr 0 114432 869943 827426 2026-09-17T11:02:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869943 wikitext text/x-wiki '''Жуманжи''' бол 1995 онд АНУ-д бүтээгдсэн уран зөгнөлт, адал явдалт, хошин кино юм. == Түүхэн тойм == 1995 онд [[Жо Жонстон]]<nowiki/>ы найруулсан [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]<nowiki/>ийн уран зөгнөлт, адал явдалт [[кино]] юм. Энэхүү киног [[Крис Ван Оллсбург]]<nowiki/>ийн 1981 оны хүүхдийн номын анхны англи хэл дээрх хувилбараас сэдэвлэж хийжээ. Киноны зохиолыг [[Крис Ван Оллсбург|Ван Оллсбург]], Грег Тэйлор, Жонатан Хенслей, Жим Стрейн нар бичжээ. Киноны гол дүрүүдэд [[Робин Уильямс]], [[Кирстен Данст]], [[Дэвид Алан Гриер]], [[Бонни Хант]], [[Жонатан Хайд]], хос дүрд [[Биби Нойвирт]] нар тогложээ. == Ерөнхий агуулга == Кино бүхэлдээ нэгэн хөлөгт тоглоомыг тоглох үеийн адал явдал байх болно. Тоглогчид шооны буулт, буултын дагууд нүүдэл хийх бүрдээ ширэнгэн ойн аюулыг мэдрүүлдэг ер бусын хөлөгт тоглоомыг харуулдаг. [[1969 он|1969]] онд балчир хүү байхдаа Алан Парриш өөрийн найз Сара Уиттлтэй тоглоом тоглож эхлээд тоглоом дотор гацаж хоригддог. Гагцхүү хорин зургаан жилийн дараа ах дүү Жуди, Питер Шеперд нар тоглоомыг олоод тоглож эхлэхдээ өөрсдөө ч мэдэлгүй нас бие гүйцсэн Алан Парришийг суллаж гаргаж ирдэг. Анх тоглоомыг эхлүүлсэн найз Сараг хайж олоод дөрвүүлээ тоглоомоос болж үүссэн бүхий л аюул сүйрлийг арилгахын тулд үргэлжлүүлэн тоглож, тоглоомыг дуусгахаар шийддэг. [[1995 он|1995]] оны [[12 сарын 15]]-нд киноны нээлт амжилттай болж, ойролцоогоор 65 сая долларын төсөвтэйгээр дэлхий даяар 263 сая доллар олжээ. Энэ кино нь 1995 оны хамгийн их ашиг олсон 10 дахь кино байв. Жуманжи нь 1996-1999 онд гарч байсан хүүхэлдэйн киноны цувралыг бий болгосон юм. Энэ киноны шууд үргэлжлэл болох Жуманжи: * Ширэнгэд тавтай морил (2017), * Жуманжи: Дараагийн үе (2019) кино гарсан юм. == Цахим холбоос == * [https://www.24tsag.mn/a/177937 ЖУМАНЖИ КИНОНЫ ШИНЭ АНГИ ХЯТАДЫН ЗАХ ЗЭЭЛИЙГ ТЭРГҮҮЛЖЭЭ] * [https://web.archive.org/web/20240625115601/https://www.mnb.mn/i/179277 “Жуманжи” киноны дараагийн анги арванхоёрдугаар сард үзэгчдэд хүрнэ] * [https://web.archive.org/web/20231210053029/http://www.hiub.mn/content/read/13088.htm Жуманжи киноны дараагийн анги нээлтээ хийнэ] * [https://web.archive.org/web/20240625115603/https://www.report.mn/8297/item “ЖУМАНЖИ“ Ширэнгэд тавтай морил кино ЖАГСААЛТЫГ тэргүүлж эхэллээ] [[Ангилал:АНУ-ын кино]] [[Ангилал:Адал явдалт кино]] [[Ангилал:Инээдмийн кино]] [[Ангилал:Уран зөгнөлт кино]] [[Ангилал:Цуврал кино]] [[Ангилал:1995 оны кино]] 87ff8wfh5rprmd8k7xtgfd9fpmibl9b 14 115092 869978 806282 2026-09-17T11:46:40Z Chongkian 21163 869978 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Талбайн сэдэв]] [[Ангилал:Монголын барилга байгууламжийн сэдэв|Талбай]] [[Ангилал:Монголын хот төлөвлөлт|Талбай]] [[Ангилал:Монголын ландшафтын архитектур|Талбай]] nhj07gtw0v88s5rqaxm01n6rv0guw5p 0 116508 869933 759556 2026-09-17T09:40:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869933 wikitext text/x-wiki '''"Долоон бурхан" гитарын гоцлол'''ыг Монголын анхны поп-рок гитарчин ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Самбуугийн Баатарсүх]] 1969 онд зохиожээ. Энэ нь түүний гитар хөгжимд зориулсан бүтээлүүдийн нэг төдийгүй Монголын цахилгаан хөгжмийн дан хөгжмийн анхны бүтээлүүдийн нэг юм. Тэрээр энэхүү гоцлолоо [[Долоон Бурхан|"Долоон бурхан" одны]] тухай нэгэн домгийг санаж, Долоон бурхан одыг харж суухдаа хийсэн гэдэг. ''Гоцлолд нэр өгсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас:'' Энэ гоцлолоо “Долоон бурхан” гэж нэрлэсэн байсныг [[Жамцын Бадраа]] багш маань сонсоод “Бурхан гэдэг үгнээсээ болж асуудалд орно, хүү минь” гээд “Оддын дуулал” болгож нэрий нь өөрчилж өгсөн. ''Гоцлолын нэрний тухай бусад:'' Гоцлол Монголын Радиод “Оддын дуулал” нэрээр анх бичигджээ. 1990-ээд оны дундуур Монголын Радиод "Долоон бурхан" нэрээр орсон. 1998 онд "Цэнхэр залаа" хуурцагт “Долоон бурхан” нэрээр орсон. 2016 онд "Цэнхэр залаа" цомогт "Долоон бурхан" нэрээр оржээ. 2019 онд түүний эхлүүлсэн гоцлол гитарын цомогт “Долоон бурхан” нэрээрээ орсон. ''Гоцлол төрсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас:'' Энэ бол 1969 оны хаврын сүүл зуны эхээр Дөрвөн буудалд байдаг айлд гитараа авч очоод хавийн гудамжны хүүхдүүд шавуулчихсан гитар тоглож өгөөд шөнө дөл болтол дуу хөгжим болж суухдаа хийсэн гоцлол. Тэнгэрт од түгсэн байхыг хараад бага байхдаа “Долоон бурхан одыг дамжаад урт цагаан сахалтай нэг жижигхэн өвгөн гүйж явдаг юм” гэсэн домог сонссоноосоо хойш Долоон бурхан одыг харах болгондоо “Тэр өвгөн одоо гүйж яваа болов уу үгүй болов уу” гэж бодон домгийн өвгөнийг одноос эрж хайж хардаг байснаа санан Долоон бурхан одыг хараад тоолж байтал энэ ая ороод ирсэн. Энэ ая Долоон бурхан одыг тойруулж бүтэн нэг тоолоод дахиад тоолж эхлэх гэтэл ороод ирсэн ая. ''Гоцлолыг тоглосон хамтлаг чуулга, гоцлол гитарчид:'' # Мэдээлэл Радио Телевизийн цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн [[Монгол Улсын Филармони|Төрийн Соёрхолт “Баянмонгол” чуулга]], 1969-1974 онд гоцлол гитарчин, зохиогч С.Баатарсүх, 1974 оноос гоцлол гитарчин [[Бадамдоржийн Ганбат]] болон тус чуулгын үе үеийн гоцлол гитарчид # Монголын Үйлдвэрчний Төв Зөвлөлийн дэргэдэх цахилгаан хөгжмийн “Сансар” хамтлаг, 1970-1971 онд, гоцлол гитарчин [[Зундуйн Зундарь]]   # Соёлын Яамны харъяа, Улсын Ардын Дуу Бүжгийн чуулгын дэргэдэх цахилгаан хөгжмийн [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|“Соёл-Эрдэнэ” чуулга]], 1971-1992 онд, гоцлол гитарчин [[Дэмчигдоржийн Галсанбат]] # Монголын цахилгаан хөгжмийн бусад хамтлаг, гоцлол гитарчид ''Зохиогч гоцлолыг тоглосноор сонсох:'' # МҮОНР, 2020-10-17, Монголын радиогийн "Хүн гараг" нэвтрүүлэг, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Баатарсүхийн тухай "Гитар минь уянгалан дуул" хөрөг [https://web.archive.org/web/20220302145835/https://www.mnb.mn/i/219797] [0:21 – 2:21] # SOUNDCLOUD, MNB, Mongolian National Radio, 2020-10-16, Гитар минь уянгалан дуул [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/gitar-min-uyangalan-duul/s-XxNqRqWc5vh] [0:21 – 2:21] # MN25, Урт цагааны гудамж, 2018 оны 10 сар, Гитарчид - С.Баатарсүх, И.Болоож, Нямдорж [https://www.youtube.com/watch?v=oMfpZt1Lsfk] [12:31-13:29] ''Cover гоцлол сонсох:'' # 2017-10-01, 70,80-аад оны Улсын Цирк, ХЦДБЧ-н ХИЛЧИН хамтлагийн Соло гитарчин Р.УРТНАСАН №1 [https://www.youtube.com/watch?v=8-ZjB2Dez2k] [0:00-2:38] # 2019-02-03, Батцэнгэл - Гитарын аяз (Battsengel - Guitar melody), [https://www.youtube.com/watch?v=Nhh-d9w421M] [0:00-2:36] [[Ангилал:1969 оны хөгжим]] [[Ангилал:Монголын хөгжим]] ryagmxeqagb7d3lgbxmd3x391bxahvn 14 116750 869974 676285 2026-09-17T11:41:34Z Chongkian 21163 869974 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Хүмүүсийн хөшөө]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний хөшөө]] 8y7meoy61ttoogcx1hkeppezmsaxzf2 0 117841 869936 774443 2026-09-17T09:55:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 869936 wikitext text/x-wiki [[Монгол Улс|Монголд]] анх 1861 онд [[Өргөө]]-д [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] [[Консул|Консулын]] газар байгуулагдаж байв. == Түүх == Өргөө дахь Оросуудын сууршил анх 1786 онд эхэлсэн боловч 1860 он хүртэл цөөн орос хүмүүс байсан ажээ. 1860 онд Оросын хаант улс-Чин улсын "[[Бээжингийн гэрээ]]" байгуулагдсанаар Оросын худалдаачид Монголд худалдаа хийх нөхцөл бүрдэж, Өргөө хотод Оросын консулын газар нээх шаардлага урган гарчээ. 1861 онд анхны Консулын газрыг нээж Их хүрээний зүүн талд, Маахуур толгойн энгэрт байрлах болжээ. Хотод анх консул, нарийн бичгийн дарга, хэлмэрч, эмч, офицерын удирдлаган дор 20 казакаас бүрдсэн хэсэг иржээ. Өргөөнд 1861-1863 онуудад Оросын анхны консул нь ''[[Константин Боборыкин]]'' (1829-1904) томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд тэрээр Монголд харьцангуй богино хугацаанд ажилласан бөгөөд түүний эзгүйд консулын (консулын газрын зохицуулагч) үүргийг анх нарийн бичгийн дарга, орчуулагчын албыг хашиж байсан ''[[Яков Шишмарёв|Яков Парфентьевич Шишмарев]]'' (1833-1915) гүйцэтгэж байжээ. 1864 онд Я.Шишмарев консулын үүрэг гүйцэтгэгч, 1865 онд консул, 1882-1904 онд Өргөө дахь Ерөнхий консулаар томилогдон ажилласан байна. 1907-1911 онд Консулын газрын зохицуулагчийн албыг хашиж байжээ. Е.В.Падерин гэж Консулын газрын нарийн бичгийн даргаар 1865-1880 онд ажиллаж байсан. (Пясецкий Павел Яковлевич "Путешествие по Китаю в 1874-1875 гг" - гэдэг 1882 онд хэвлэгдсэн номонд дурдсан байдаг) 1904-1906 онд Консул, 1911-1913 онд Ерөнхий консулаар [[Владимир Люба|''Владимир Люб''а]] ажиллаж байгаад Хятад руу 1918 онд зугтан цагаачилж 1928 онд Харбинд нас баржээ. Энэ 1911-1912 онд консул [[Георгий Попов]], Эльтеков болон консулын газрын орчуулагч буриад Церемпилов нар мөн хамт ажиллаж байжээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлахад [[Бээжин|Бээжинд]] сууж асан Оросын консул [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] (1862-1933) Хүрээнд ирж монголчуудтай гэрээ хийсэн байна. 1912-1913 он орчим В.В.Бурдаковский гэж Өргөө дахь Холбооны дарга байсныг норвегийн аялагч, гэрэл зураг сонирхогч [[Оскар Мамен]], Альфред Рустад нар гэрэл зургийг нь авч баримтжуулж үлдээсэн байна. 1913-1915 онд ''[[Александр Миллер|Александр Яковлевич Миллер]]'' (1864-1940) Консулын газар дипломат агент, байсан. 1915-1916 онд Ерөнхий Консул байсан. 1916 оноос 1919 он хүртэл ''[[Аркадий Александрович Орлов]]'' (1868-1928) гэж хүн Ерөнхий Консулаар ажиллаж байсан. 1917 оноос Ховд дахь Консулаар давхар ажиллаж байжээ. А.Орлов Зөвлөлт засгийг хүлээн зөвшөөрдөггүй хүн байсан бөгөөд 1919 он хүртэл Монголд амьдарч байгаад Хятад руу гарч цагаачилсан байна. Энэ үед Консулын газрынхан гол төлөв оросын худалдааны асуудал эрхэлж байсан. 1913 оны байдлаар нийслэл Өргөөд 1500 орчим оросууд амьдарч байжээ. 1922 оны зун Зөвлөлт Оросын анхны Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр [[Николай Любарский]] (1887-1938) Хүрээнд ирж суусан. Зөвлөлт засгаас Хүрээнд суух төлөөлөгчөөр 1923 онд [[Алексей Васильев]] (1880-1941) гэгч томилогдон ирсэн. Тэрээр урьд нь Монголд цахилгаан мэдээний газар ажиллаж байгаад хөөгдсөн юм. === [[Улиастай]] === Улиастайд 1906 онд Оросын Консулын газар байгуулагдсан. 1881 онд Оросын Хятадтай байгуулсан "Петербургийн гэрээ"-гээр Орос улс Улиастай, Ховдод нэмж Консулын газар нээх эрхийг олж авчээ. 1905 оны тавдугаар сард Оросын ГХЯ Улиастай хотод шинэ Консулын газар байгуулах шийдвэр гаргаж Консулын үүрэг гүйцэтгэгч 1906 оны 6 дугаар сарын 26-нд алба хааж эхэлжээ. 1909 оны 3 дугаар сарын 28-нд Чин улсын ГХЯ-аас Оросын Консулын газар байгуулахыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрчээ. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа А.А.Вальтер гэж ЗХУ-ын консул ажиллаж байсан. === [[Ховд (хот)|Ховд]] === Ховдод 1911 онд Консулын газар байгуулагдсан. Орос, Хятадын 1881 оны "Петербургийн гэрээ"-ний дагуу Ховдод мөн 1911 онд нээж 1913 онд албан ёсны зөвшөөрөл хятадын талаас авсан байна. 1913-1916 онд Ерөнхий консулаар Владимир Фёдорович Люба ажиллаж байсан. ЗХУ-ын үед Консулын газар ажиллаж байгаад дайны дараа 1946 онд хаагдсан. 1920-иод оны сүүлчээр А.П.Хионин, 1941 онд Консулаар Тимофеев В.А. ажиллаж байжээ. === [[Шар сүм]] === Шар сүм буюу өнөөгийн Шинжаан уйгарт 1911 онд байгуулагдсан. === [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Алтанбулаг]] === Алтанбулаг дахь Оросын Консулын газар Я.П.Шишмарёв, И.Я.Коростовец нарын санаачилгаар 1915 онд байгуулагдаж 1931 онд хаагдсан байна. [[Соркин Наум Семёнович]] 1926-1930 онуудад, 1930-1931 онд [[Широков Владимир Николаевич]] Консулаар ажиллаж байжээ. === [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] === Чойбалсан хотод 1970-1992 онд ЗХУ-ын Ерөнхий Консулын газар ажиллаж байв. === [[Эрдэнэт]] === Эрдэнэт хотод 1975 онд ЗХУ-ын Консулын газар нээгдэж, сүүлд 1981 оны 12 дугаар сараас Ерөнхий Консулын газар болж өргөжин байгуулагдан ажиллаж байгаад 2017 онд үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. ЕКГ нээгдээд анх 1976-1977 онд Луковников Иван Ефимович, 1977-1982 онд Садыков Леонид Салиджанович нар ЗХУ-ын Ерөнхий Консулаар ажиллаж байжээ. * 1982-1987 онд Кабалоев Билар Емазаевич * 1987-1992 онд Петров Валерий Константинович * 1992-1997 онд Ревин Валерий Николаевич (ОХУ) * 1997-2000 онд Федулов Александр Валентинович * 2000-2003 онд Чигвинцев Юрий Константинович * 2003-2006 онд Басанов Владимир Манцынович * 2006-2010 онд Мигалкин Александр Васильевич * 2010-2014 онд Федулов Александр Валентинович * 2014-2017 онд Ракшаев Рыгзын Ракшаевич нар Ерөнхий консулаар ажиллаж байсан. === [[Багануур]] === Багануурт 1984-1992 онд ЗХУ, ОХУ-ын Ерөнхий Консулын газар үйл ажиллагаа явуулж байжээ. === [[Дархан (хот)|Дархан]] === БНМАУ-ын Дархан хотод 1970 оны 8-р сард ЗХУ-ын Консулын газар нээгдээд сүүлд Ерөнхий Консулын газар бол өргөжөөд 1992 оноос ОХУ-ын Ерөнхий Консулын газар болж өнөөг хүртэл ажиллаж байна. * 1970-1974 онд Иван Фёдорович Давыдычев, * 1974-1978 онд Михаил Фролов, * 1978-1982 онд Григорий Бондарев, * 1988-1991 онд Виталий Николаевич Брага, * 1993-1998 онд Владимир Манцынович Басанов, * 1998-2001 онд Борислав Борисович Мещанинов, * 2001-2003 онд Алим Андреевич Кроливец, * 2003-2007 онд Александр Валентинович Федулов, * 2011-2014 онд Иван Сергеевич Мостыка, * 2014-2019 онд Александр Цеденишиевич Доржиев, * 2019-2026 онд [[Зайнутдинов Руслан Амирович]] * 2026 оны 2-р сараас [[Артём Оганов|Артём Валерьевич Оганов]] Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. == Цаашид үзэх == * [[Монгол-Оросын харилцаа]] [[Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа|Консулын_газрууд]] ovaiv3nuby6hj0styxiuidugqlcmasb 0 118333 869903 862099 2026-09-17T06:24:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869903 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн |нэр=Баттулгын Ганхуяг |төрсөн_огноо=1975 оны 8-р сарын 19 |төрсөн_газар=[[Монгол Улс]] |боловсрол=Эрх зүйн магистр, Улс төр судлалын доктор |төгссөн_сургууль=Салфордын ИС, [[Монгол Улсын Их Сургууль]] |ажил_мэргэжил=Гүйцэтгэх захирал [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]] |вэбсайт=https://ett.mn/mn }} Борчууд овогт '''Баттулгын Ганхуяг''' (1975 онд [[Эрдэнэт]] хотод төрсөн) -Монголын хамгийн том хувьцаат компани “[[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]]”-н (ЭТТ ХК) Гүйцэтгэх захирал байсан. == Бага, залуу нас == Б.Ганхуяг 1975 онд төрсөн ба [[Эрдэнэт]] хотын уугуул иргэн юм. Эцэг Баттулга<ref>{{cite news|title=Боксын улсын аварга шалгаруулах тэмцээн|url=https://montsame.mn/en/read/209463|agency=Montsame agency|publisher=Б.Оюун-Эрдэнэ|date=2019-12-10}}</ref> нь спортын олон улсын хэмжээний мастер болно. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Хууль зүйн сургуульд сурахын хажуугаар МҮХАҮТ-д мэргэжилтнээр ажиллаж эхэлсэн. Сургуулиа төгссөнийхөө дараа Монголын Оюутны Холбооны ерөнхийлөгчөөр үргэлжлүүлж ажиллаж оюутны нийтийн тээврийн шар карт<ref>{{cite news|title=Оюутны нийтийн тээврийн шар карт|url=https://www.mnb.mn/i/4393|agency=MNB|publisher=А.Бүдрагчаа|date=2013-08-14|access-date=2021-12-21|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208082754/https://www.mnb.mn/i/4393|url-status=dead}}</ref>, сургуулийн дотуур байрны асуудлыг хөндөж шийдвэрлүүлж байжээ. МОХ нь 2002 онд төрийн өмчийн их дээд сургуулиудын төлбөр зүй бусаар нэмэгдсэн хэмээн эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулсан. Б.Ганхуяг 2007 онд магистрын зэргээ хамгаалсныхаа дараа МОХ-оос гарч “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн анхны ажилчдын нэг болсон. == Үзэл бодол == Б.Ганхуяг нь [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]]-ийн анхны ажилчдын нэг байсан ба Гүйцэтгэх захирлын албыг хашиж байсан. Тэрээр "ЭТТ" ХК Монгол улсын эдийн засгийн тулгуур хөдөлгүүрүүдийн нэг тул ЭТТ ХК-ийг хувьцаагаар дамжуулж нийт иргэдийн өмч болгох ажлыг эрчимжүүлж <ref>{{cite news|title=1072 ширхэг хувьцаа|url=https://news.mn/r/593571/|agency=news.mn|publisher=Г.Дарь|date=2012-4-12|access-date=2021-12-21|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208085040/https://news.mn/r/593571/|url-status=dead}}</ref>, компаниа цаашид нийгмийн хариуцлагатайгаар цэвэр бизнес зарчмаар нь хөгжүүлэхээр олон улсад '''IPO''' гаргах ажлыг эхлүүлсэн тухай мэдэгдэж байсан. Монгол залуучуудын хөгжил, соёл, боловсролыг сайжруулах, аливаа хүчирхийллийн эсрэг эрчүүдийн дуу хоолойг нэгтгэх зорилготойгоор “Эрдэнэтийн хүү сан” хэмээх сургалт, хөгжлийн сан байгуулсан. Тэрээр [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын гишүүн боловч аливаа бизнесийн байгууллага улс төржилтөөс ангид байх ёстой гэдэг зарчим дээр тулгуурлаж ажиллана гэдгээ илэрхийлж байсан. == Боловсрол == * 1994-1995 он Цэргийн алба * 1997-2001 он Хууль зүйн сургууль: Эрх зүйч, бакалавр * 2005-2007 он МУБИС: Улс төр судлалын магистр * 2015-2019 он МУБИС: Улс төр судлалын доктор (PhD) * 2018-2020 он Салфордын ИС: Хууль зүйн магистр (Master of Laws) == Ажлын туршлага == * 1999 – 2000 он [[Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим|Монголын үндэсний худалдаа, аж үйлдвэрийн танхим]] (МҮХАҮТ), мэргэжилтэн * 2001 – 2007 он [[Монголын Оюутны Холбоо|Монголын оюутны холбоо]] (МОХ), дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгч * 2005 – 2007 он “City phone” ХХК, Гүйцэтгэх захирал * 2005 – 2007 он Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, орон тооны бус зөвлөх * 2007 – 2012 он “Эрдэнэс Монгол” ХХК, захиргааны хэлтсийн дарга, дэд захирал * 2008 – 2012 он Засгийн газрын “Тавантолгой”, төслийн ажлын хэсгийн нарийн бичгийн дарга. * 2008 – 2010 он [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]], ордын олборлолт хариуцсан төслийн захирал. * 2011 – 2012 он [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]], ТУЗ-ийн гишүүн. * 2014 – 2017 он Улсын Их Хурлын гишүүн болон Монгол Улсын шадар сайдын зөвлөх. * 2016 – 2018 он [[Эрдэнэс Тавантолгой ХК]], Тэргүүн дэд захирал. * 2018 оны тавдугаар сараас хойш “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн Гүйцэтгэх захирал бөгөөд ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байсан. * 2022 оны 10-р сараас "ЭТТ"-ний гүцэтгэх захиралын ажлаа өгсөн. * 2022 оны 12-р сарын 7-8-нд шилжих шөнө Авлигатай тэмцэх газар /АТГ/-аас "Эрдэнэс-Тавантолгой" компанийн гүйцэтгэх захирал асан Б.Ганхуягийг саатуулжээ. Түүнтэй холбоотой хэргийн шүүх хурал 2023 оны 9-р сарын 28, 10-р сарын 30, 11-р сарын 13, 12-р сарын 13-нд зарлагдсан шүүх хурлууд тодорхой шалтгаанаас 4 удаа хойшилсоор 2023 оны 12-р сарын 27-нд товлогдоод байгаа юм. == Бүтээл == * "Гэрээний эрх зүй" ном == Гэр бүл == Эхнэр, дөрвөн хүүхдийн хамт амьдардаг. == Цахим холбоос == * [https://www.youtube.com/watch?v=eRFlkvqP0qA 100 асуулт 100 хариулт] on [[YouTube]] * [https://www.facebook.com/gankhuyagmng Баттулгын Ганхуяг] on [[Facebook]] * [https://twitter.com/gankhuyag_mng?fbclid=IwAR1hQTFiruZBkJn7-OAUqkClSPbKOj2fQTSanIcVjXlnwXMrWN26xY-11vs Баттулга Ганхуяг] on Twitter * [https://www.instagram.com/gankhuyag_b/?fbclid=IwAR0b6BM9xDyTKDO1OmW6Ng9TXvZ26oZ-_MJSFuM4XsplUa9U5vW3ChMvcL4 Баттулгын Ганхуяг] on Instagram == Эх сурвалж == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ганхуяг, Баттулгын}} [[Ангилал:Эрдэнэтийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Эрдэнэс Тавантолгой ХК]] [[Ангилал:21-р зууны бизнесмен]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]] e12ys0vbvn49h68t04xh5fqtvmna9vi 0 120059 869899 759552 2026-09-17T05:47:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869899 wikitext text/x-wiki '''"Аялгуу" хийлийн гоцлол''' хөгжмийг Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Самбуугийн Баатарсүх]] 1983 онд бичжээ. Тэрээр "Энэ хөгжим маань миний гурван бүтээлд дуугардаг" хэмээдэг. Түүний энэхүү хөгжим орсон бүтээлүүд амжилт үзүүлсэн байдгийн зэрэгцээ 1993 онд тэрээр [[Алтан ураг (симфони)|"Алтан ураг" III симфони]] болон энэхүү хийлийн гоцлол хөгжмөөрөө [[Герман]] улсын [[Бонн]] хотноо зохиогдсон Олон Улсын Сонгодог Хөгжмийн наадамд шалгаран оролцжээ. Зохиогч энэхүү хөгжмөө анх "Сонгодог аялгуу" хэмээн нэрлэж байсан хэмээдэг. == ''<small>Аялгуу төрсөн тухай зохиогчийн дурсамжаас</small>'' == 1983 оны хавар МХөЗХ-ны нарийн бичгийн дарга [[Гончигийн Бирваа|Г.Бирваа]] багш [[Чехословак|Чехийн]] Радиогийн Хөгжмийн редактор Игорь Дебак гэдэг хүнийг дагуулаад [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтайд]] хүрээд ирсэн. Тэгэхэд би "Алтай" чуулгын уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байлаа. Игорь Дебак явахдаа, намар Чехэд болох Олон Улсын Сонгодог хөгжмийн наадамд намайг ирж оролцоорой гэсэн. Би тэр үед хөгжмийн сургууль төгсөөд удаа үгүй байсан болохоор наадамд, диплом хамгаалсан 1-р симфони, оюутан байхдаа хийсэн "Бамбарууш" гэж төгөлдөр хуурын бүтээлээ таван хошуу малынхаа төлөөр нэмж баяжуулж бичээд цикл бүтээл болгож оролцсон. Энэ хөгжим, [[Чехословак]] улсын [[Братислав]] хотноо зохиогдсон олон улсын сонгодог хөгжмийн наадамд намайг оролцдог тэр жил, 1983 онд гарсан хөгжим байгаа юм. Энэ хөгжим “Алтай” чуулгын төгөлдөр хуур дээр анх эгшиглэсэн. Бирваа багш, Игорь Дебак хоёрыг гаргаж өгөөд би Чехийн хөгжмийн наадамд бэлдэж эхэлсэн. Таван хошуу малын төлийн сэдэвтэй хөгжим бичих гэж байлаа. Унага, ботгоны сэдэв надад бэлэн байсан. Намайг хүүхэд байхад манайх Яармагийн дэнжид зуслан гарна. Хүүхдүүд бид Туул гол дээр л өнжинө. Нэг удаа голын эрэг дээр нэг гүү унагалахад нь гүйж очоод нөгөө унагыг ойччих ч юм болов уу гэж түшиж зогсож байснаа санаж, “Унага” нэртэй хөгжмөө бичсэн. [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д тоглодог байхдаа нэг удаа зүүн гурван аймагт тоглолтоор явж байхад бид нэг нутгийн айлд буухад тэр айлд төрөөд удаагүй нэг цагаан ботго байсныг санаж “Ботго”-оо бичсэн. Ишигний тухай хөгжим хурдан бүтсэн. Харин хурга, тугалын талаар бодож үзэх хэрэгтэй болж түр завсарласан. Тэр үеэр л энэ хөгжим ороод ирсэн санагддаг. Энэ хөгжим маань тэгж, 1983 оны зун Говь-Алтай аймгийн АДБ-ийн “Алтай” чуулгын (хуучин) байранд төгөлдөр хуур дээр анх эгшиглэсэн. Тэгсэн энэ хөгжмийн маань хэмнэл (ритм) хорь хүрээгүй байхдаа зохиосон миний анхны аялгуу [[Нүдэн нуур (дуу)|“Нүдэн нуур” дууныхтай]] ижил наймны зургаа, бас тэгээд минорын аялгуу байж таарсан. Би заримдаа боддог л доо, "Нүдэн нуур", [[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|"Цэцгэн зүйрлэл"]] гээд анхны дуунуудын маань аялгуу наймны зургаа ритм хэмнэлтэй, сонгодог маягийн ая, аялгуунууд орж ирээд байсныг. Магадгүй анх 1955-1956 оны үед долоо найм орчим настай байхдаа өвөөгийн найз, гитар тоглодог, сайхан зантай орос ахаар гитар анх заалгахад тэр ах надад "Очи чёрные", "Частушки" гэдэг хоёр дууг эхлээд долоон утастай гитар дээр, дараа нь зургаан утастай (долоон утастай гитарынхаа хамгийн дээд бүдүүн утсыг авахуулаад зургаан утастай болгуулсан) гитар дээр зааж өгч, тоглуулж сургасан. Надад бол "Частушки" нь таалагдаад амархан сурсан, нөгөө "Очи чёрные"-д нэг их дурлаагүй. "Очи чёрные" нь романс байсан юм билээ. Хүүхэд юугаа мэдэх билээ, энэ дуу энэ орос ахын дуртай дуу нь юм байх даа л гэж бодож байсан. Гитараа бэлэглэсэн орос ах тоглож сур гэсэн болохоор нь л тухайн үедээ чармайж байгаад тоглож сурсан. "Очи чёрные"-г татаж, "Частушки"-г цохиж тоглож сурсан. Долоо, зургаа утастай гитарууд ондоо хөгтэй, барих аккорд нь өөр. Зургаан утастай гитар дээр барьж дуугаргаж сонсож үзсэн анхны аккорд маань Ля минор. Сүүлд, арван жилийн ахлах ангид байхдаа [[Монгол Улсын Филармони|Симфони оркестрын]] влаторн хөгжимчин Нацагдорж багшаас гитарыг сонгодог хэлбэрээр тоглох талаар сургалт авсан. Орос ахаар багадаа гитар заалгах үед миний ойр хавь гитартай монгол хүн байгаагүй. 35-ын гитараас өмнө манайд зургаан утастай гитар хоршоо дэлгүүрт худалдаанд анх гарсан байдаг юм билээ. Монголчууд авахгүй, оросууд л авдаг байсан гэдэг. Монголчууд бол гитар гэдэг тэр шинэ хөгжмийн зэмсгийн хөгийг мэдэхгүй, яаж хэрэглэхээ мэддэггүй байсан үе шиг байгаа юм. Миний хувьд орос ахын заасан хоёр дууг оруулахаас цаашгүй. Монгол дуу гитар дээр оруулж мэдэх хүнгүй болохоор тэр нөгөө хоёр дуугаа л тоглоно, манайхан өхөөрдөхөөс цаашгүй, нэг их сонирхохгүй. Эмээ шанз тоглоно, ээж мандолин тоглоно, ах нь баянхуур, гармонь хөгжим оролдоно, дүү нь бас мандолин тоглоно. Би сүүлдээ гитар дээр дуугаа соло оруулж тоглох болсон. Гитарын хөг гарвал хөглөөд, монгол дуу заагаад өгөх хүн байдаггүй байлаа. Хожим Нацагдорж багшаас сургалт авах үед бол монгол, орос, англи дуу хөгжмийн арвин урын сантай болсон байлаа. Сонгодог маягаар дууг гитар дээр татаж тоглож оруулахаар дуугаралт нь баяжиж их гоё сонсогддог. Жич: Тэрээр 70 насандаа "[https://www.youtube.com/watch?v=N0G7R1jYoY4 Нүдэн нуур" дуугаа] ийнхүү тоглож өөрөө дуулжээ. Анхны дуунуудын маань аялгуу наймны зургаа ритм хэмнэлтэй, сонгодог маягийн ая, аялгуу орж ирээд байсан нь багад орос ахын зааж өгсөн "Очи чёрные" романс, бас Нацагдорж багшийн маань сургалтын нөлөө байсан юм болов уу гэж бодогддог. == ''<small>Аялгуу эгшиглэсэн түүний гурван бүтээл</small>'' == С.Баатарсүхийн энэ хөгжим 1984 онд "Говь-Алтайн магтаал" дуу бүжгийн цоморлигт бүжгийн хөгжмөөр, 1989 онд Монголын Радиогийн Алтан санд "Аялгуу" нэртэй хийлийн гоцлолоор, 1997 онд нэрт найруулагч Б.Баатарын "Хүннү" теледуурьт ари болж оржээ. 1.    ''“Говь-Алтайн магтаал" дуу бүжгийн цоморлиг:'' 1984 онд, Улс тунхагласны 60 жилийн ойн жил, С.Баатарсүхийн уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байсан АДБ-ын "Алтай" чуулга АДБЧ-дын урлагийн үзлэгт (хоёр жил тутам уламжлал болон зохиогддог байсан тэмцээнд) энэхүү дуу бүжгийн цоморлигоор улсад түрүүлсэн гарамгай амжилт үзүүлсэн. 2.    ''МҮОНР-ийн "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгийн толгой хөгжим:'' “Аялгуу” төгөлдөр хууртай хийлийн гоцлол - Монгол улсад Радио өргөн нэвтрүүлэг эхлүүлсний 55 жилийн ойн жил, 1989 онд, Радиогийн урын санг баяжуулах хөгжмийн төрлийн уралдаанд түрүүлсэн бүтээл. 1989 онд эхлүүлж 1990 оны 1-р сард анхны тоглолтоо сонсогчдод толилуулсан, хөгжим судлаач МУСГЗ Ч.Буянхишиг, сэтгүүлч [[Аюушийн Авирмэд|А.Авирмэд]] нарын хөтөлдөг байсан, ''шинэ уран бүтээл сонсгож, сонсогчдын хүсэлтээр оны шилдэг дуу шалгаруулдаг'' Монголын Радиогийн "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгийн толгой хөгжим болон эгшиглэж эхэлсэн. Жич: Сонсогч олон МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр явдаг С.Баатарсүхийн хөгжим [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|“Цэнхэр залаа” ятгын гоцлолыг]] “цаг агаар", "цаг агаарын ая” гэдэг шиг "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгээр эгшиглэдэг байсан түүний "Аялгуу" хийлийн гоцлолыг "Цагаан лавай", "Цагаан лавайн ая" гэдэг. 1993 оны намар [[Герман]] улсын [[Бонн]] хотноо зохиогдсон Олон Улсын Сонгодог хөгжмийн наадамд (симпозиумд) тэрбээр [[Алтан ураг (симфони)|“Алтан ураг" III симфони]], энэхүү "Аялгуу" хэмээх хийлийн гоцлол бүтээлүүдээрээ шалгаран оролцсон. Германы Хөгжмийн Зөвлөлийн хүндэт тэргүүн, доктор профессор [[:de:Richard_Jakoby|Richard Jakoby]] МХөЗХ-ны урилгаар, 1993 оны хавар Монголд хүрэлцэн ирэхдээ шалгаруулалтыг өөрийн биеэр хийсэн гэж хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх дурссан байдаг. 3.    ''"Хүннү" - Монголын анхны теледуурь:'' [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|МҮОНТ]]-ийн 30 жилийн ойн жил, 1997 онд нэрт найруулагч Баярцагааны Баатар, [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдоржийн]] шагналт яруу найрагч Дашзэвэгийн Банзрагчийн цомнол, С.Баатарсүхийн хөгжим "Хүннү" теле дууриараа тухайн жилийн шилдэг бүтээлийн эзэнд олгодог “Гоо марал” шагнал хүртсэн. == ''<small>Сонсох</small>'' == 1.С.Баатарсүхийн "Аялгуу" хийлийн гоцлол: * МҮОНР, 1989 он, С.Баатарсүхийн хөгжим "Аялгуу", Улсын филармонийн цөөхүүл хөгжимчид хөгжимдөнө, (хийлийн чуулга гоцолж төгөлдөр хуур хөгжмөөр [[Тувааны Цолмон|Т.Цолмон]] хөгжимдсөн), 3'33" * МҮОНР, 1998 он, "Цэнхэр залаа" тоглолт, 2-р хэсэг, [02:59-05:11], С.Баатарсүхийн "Аялгуу" хийлийн гоцлолоос эгшиглэнэ. 2.МҮОНР-ийн "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгийн толгой хөгжим: * 2019-09-01, МҮОНР, [https://www.mnb.mn/i/183666 Монголын радиогийн 85 жилийн ойд зориулсан “Цагаан лавайн эгшиг” хөгжмийн нэвтрүүлэг (тусгай дугаар)]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [0:00-1:10] * 2019-09-01, SOUNDCLOUD, (Монголын радиогийн 85 жилийн ойд зориулсан) [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/tsagaan-lavayn-egshig-khgzhmiyn-nevtrleg-20190901 “Цагаан лавайн эгшиг” хөгжмийн нэвтрүүлэг] [0:00-1:10] * 2022-09-27, 21:10, [https://web.archive.org/web/20221205004758/https://www.mnb.mn/i/273701 MNB, "МҮОНРТ-ийн 88, 55 жилийн ойд"] концертын 200 минутын хөтөлбөр, [58:39-58:53], (Хөгжмийн тоймч, Монголын Радиогийн "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгийн хөтлөгч СГЗ Ч.Буянхишиг оролцов) * 2022-09-30, YouTube, MNB, [https://www.youtube.com/watch?v=ebPlP1y1jaQ "МҮОНРТ-ийн -88, 55 жилийн ойд" концерт] [57:02-58:15], (Хөгжмийн тоймч, Монголын Радиогийн "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгийн хөтлөгч СГЗ Ч.Буянхишиг оролцов) 3."Хүннү" теледуурийн Хайтуны ари: * Facebook, Баатар найруулагч сан - "Хүннү" теледуурь [27:10-30:45] == ''<small>Үзэх</small>'' == 2022-05-22, МҮОНТ, [https://www.youtube.com/watch?v=bjA0BwhJAtA "Зүрхэнд мөнхөрсөн аялгуу"] [40:23-41:00] [[Ангилал:1983 оны хөгжим]] [[Ангилал:Монголын хөгжим]] o7nxl8529n5e9jhxupxbqnb83hcwuil 0 124097 869935 808103 2026-09-17T09:52:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869935 wikitext text/x-wiki [[Зураг:1912_China_map_from_National_Geographic.jpg|thumb|1912 он. Дотор газрыг улаанаар тэмдэглэсэн газрын зураг]] [[Зураг:Ming_foreign_relations_1580.jpg|thumb|[[Хятад үндэстэн|Хятад үндэстний]] ноёлсон сүүлчийн хаант улс [[Мин улс]]ын газрын зураг. 1580 он]] '''Дотор газар''' бол газар нутгийн түүхэн нэр бөгөөд [[Хятад улс|Хятад орон]]д олон үндэстэн оршин байсаар ирсэн бөгөөд үүнээс яг [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] төрөлх нутгийг нь бусад үндэстний төрөлх нутгаас ялгаж тэмдэглэж ирсэн хэрэг юм. Энэ нь тэдгээр үндэстний [[хэл]] [[соёл]], засаг захиргааны хуваарийн ялгамжтай байдлаар илэрхийлэгддэг байснаас хамаарчээ. Цаг хугацааны хувьд энэхүү ойлголт нь өөр өөр байсан ба жишээлбэл эртний [[Хань улс]]ын оршин тогтносон нутаг буюу [[Шар мөрөн|Шар мөрний сав газар]], Төв Хятадын тэгш өндөрлөгийг хэлэх нь байдаг бол манж [[Чин улс]]ын үед [[Чин улс#Засаг төр|Арван найман мужийг]] үүнд хамааруулдаг. Дотор газрын хамрах хүрээ нь явцуу утгаараа '''Хятад'''-тай ижил. == Түүх == Олон салангид улс байсны эцэст НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] нь анх "хятад үндэстний нэгдсэн улс" болон тогтсон. Энэ нь хятад үндэстний мандсан өлгий нутаг буюу Дотор газар байв. Түүхийн явцад хятад үндэстэн эргэн тойрны үндэстэнтэй олон хүрээнд харилцаж, ижилсэл явагджээ. Тухайлбал хятад үндэстний [[Хань улс]] (НТӨ 202-НТ 220), [[Тан улс]] (618–907) нь гадагш байлдан дагуулал хийж харьяа нутгаа тэлж байсан бол, [[монгол үндэстэн|монгол]] үндэстний [[Юань улс]] (1270-1368), [[манж үндэстэн|манж үндэстэн]] үндэстний [[Чин улс]] (1636-1911) зэрэг нь эсрэгээрээ Дотор газрыг эзлэн дагуулж харьяандаа оруулж байв. [[Мин улс]] (1368-1644)-ын үед 13 мужийг оруулаад бүгд 15 нутгийг төвөөд захирах нутаг гээд төв засгийн газраас шууд хамаардаг байжээ. Чин улсын үед энэхүү нутаг нь эхлээд 18 муж, дараа нь 22 болгож өргөтгөж байв. Эдгээр шууд харьяа нутагт нь эхлээд [[Манжуур]], [[Монгол нутаг|Монгол]], [[Шинжаан]], [[Тайвань]], [[Төвөд]] багтдаггүй байв. Манж улсын төгсгөлд Манжуурыг Фэнтянь (одоогийн Ляонин), [[Гирин]], [[Хармөрөн]] гурван муж болгож хуваасан бөгөөд [[Хөхнуур]], Төвөд, Өвөр Монгол, Ар Монголыг мөн шууд харъяа муж болгохоор хэлэлцсэн боловч хэрэгжилгүйгээр 1912 онд төр эргэсэн. {|class=wikitable !colspan=4|Хятадын Арван найман муж |- !Нэр!!Нэр!!Нэр!!rowspan=7|[[Файл:Территория Внутреннего Китая.png|135px]] |- |[[Аньхүй]]||[[Хүнань]]||[[Гуйжоу]] |- |[[Жөжян]]||[[Ганьсү]]|||[[Шаньси]] |- |Жили||[[Жянсү]]||[[Шаньдун]] |- |[[Фужянь]]||[[Жянши]]||[[Шэньси]] |- |[[Хөнань]]||[[Гуандун]]||[[Сычуань]] |- |[[Хөбэй]]||Гуанши||[[Юньнань]] |- !colspan=4|Чин улсын сүүл үед нэмэгдсэн муж |- |Фэнтянь |[[Хармөрөн]] |[[Гирин]] |[[Шинжаан]] |} Хэдий зарим хувьсгалчид 18 од бүхий далбаа ашиглаж улс байгуулахыг зорьж байсан бол [[Дундад Иргэн Улс]] хуучин Чин улсын газар нутгийг хамтаар нь байлгах "5 үндэстэн нэг улсад" гэсэн зарчим гаргаж [[хятад үндэстэн|хятад]], [[манж үндэстэн|манж]], [[монгол үндэстэн|монгол]], [[Ислам|муслим]] ([[уйгур үндэстэн|уйгур]], [[хотон үндэстэн|хуй]] гэх мэт), [[төвөд үндэстэн|төвөд]] үндэстнүүд нэг улсад байна гээд таван хөндлөн өнгөт далбааг залжээ. 1949 онд байгуулагдсан өнөөгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] энэ санааг үргэлжлүүлэн шар өнгө бүхий таван ширхэг «таван өнгийн туг»-т бүхий далбаа ашигладаг.<ref>{{Cite web |url=https://lgbtcentre.mn/2018/03/30/%D0%BB%D0%B3%D0%B1%D1%82%D0%B8-%D1%8D%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D3%A9%D0%B4%D3%A9%D0%BB%D0%B3%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF-8/ |title=ЛГБТИК+ ЭРХИЙН ХӨДӨЛГӨӨНИЙ ДЭЛХИЙН ТҮҮХ: БАХАРХЛЫН ТУГ |access-date=2022-10-14 |archive-date=2022-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014110659/https://lgbtcentre.mn/2018/03/30/%D0%BB%D0%B3%D0%B1%D1%82%D0%B8-%D1%8D%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%85%D3%A9%D0%B4%D3%A9%D0%BB%D0%B3%D3%A9%D3%A9%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%82%D2%AF%D2%AF-8/ |url-status=dead }}</ref> Аль аль үндэстэн нь дотроо байгаа тул үзэл санаа хэвээр бөгөөд харин газар нутгийн тал дээр бол өөрчлөлт орж [[Монгол улс]]ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн, [[Тува орон]] Орос улсын бүрэлдэхүүнд орсон бол [[Тайвань]] бодитоор тусгаар тогтносон гэхдээ маргаантай байдалтай байна. [[Зураг:Ethnolinguistic_map_of_China_1983.jpg|thumb|Хятад улсын хэл угсааны газрын зураг. 1983 оны байдлаар. Хятад үндэстний голлон байгааг бор өнгөөр тэмдэглэжээ]] [[Төвөд]] болон [[Ар Монгол]] нь тусгаар тогтнолоо зарлаж тусдаа оршсоны дараа [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]] Өвөр Монголыг мужууд болгон хуваасан ба өдгөө БНХАУ-ын харъяанд [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] болсон. Төвөдийг сүүлд БНХАУ эзлэн авч [[Төвөдийн өөртөө засах орон]] болгосон. Өнөөгийн БНХАУ-д Чин улсын үеийнхтэй харьцуулвал мужуудад өөрчлөлт орсон. Тухайлбал [[Бээжин]], [[Тяньжинь]] хотууд Хөбэй мужаас тусдаа гарсан. [[Чунчин]] хот Сычуань мужаас тусдаа гарсан, Ганьсү мужаас [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] тусдаа гарсан, Гуандунгаас [[Хайнань]] тусдаа гарчээ. Гуанши муж одоо [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон]] болсон. [[Чин улс|Чин]] улсын сүүл үед нэмэгдсэн Шинжаан муж одоо [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон]] болсон. Манжуурын гурван муж хил нь жаахан хөдөлсөн боловч үндсэндээ хэвээрээ Фэнтянь мужийн нэр [[Ляонин]] болж өөрчлөгдсөн. == Хэл угсаа == Дотор газарт үндсэндээ [[хятад хэл]]ээр хэлэлцэх [[хятад үндэстэн]] амьдардаг нэг соёл голлосон нутаг юм. Хэдий хятад үндэстэн голлодог гэх боловч баруун өмнө зүгийн Юньнань, Гуанши, Гуйжоу зэрэг мужуудад [[жуан үндэстэн|жуан]], [[Хмонг ястан|мяо]], [[буи ястан|буи]] зэрэг зэргэлдээх улсын хүмүүстэй ойр буу [[тай]], [[вьет]] төрлийн хэлтнүүд мөн оршин байдаг. Нөгөөтэйгүүр Дотор газраас гадна буюу [[Манжуур]]<nowiki/>ын өнөөгийн гурван мужид бараг бүхэлдээ, [[Өвөр Монгол]]<nowiki/>ын өөртөө засах орны дийлэнх газарт, Шинжаан - Уйгурын өөртөө засах орны ихэнх хэсэгт [[хятад]] үндэстэн суурьшаад олонх хувийг эзэлдэг болжээ. Энэ шилжин суурьшилт аль Чин улсын сүүл үеэс эхэлсэн. Хятад үндэстэн болон хятад хэлтэн хоёрт бас ялгаа байна. Тухайлбал [[Манжууд|манж]], хотон үндэстнүүд нь хэдийнээ зөвхөн [[хятад хэл]]<nowiki/>ээр хэлэлцдэг нэг л янз хэлтэй хүмүүс болжээ. Хятад хэл бас өөрөө нэг л янз хэл биш бөгөөд өмнөд нутгийн хүн, хойд нутгийн хүнтэй ойлголцохгүй буюу хэлний бүлэг мэт өргөн их хэл аялгуутай гэж хэлж болно.<ref>[https://mn.kuzminykh.org/1313-90-interesting-facts-about-china.html Хятадын тухай сонирхолтой 90 баримт]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Түүхэн газар нутаг]] [[Ангилал:Хятадын газар зүй]] fhiv9oiuhv1ahw00a76dapulvrrgake 0 124508 869929 862136 2026-09-17T09:24:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869929 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Дашхүүгийн Баярсайхан|image=|caption=Монгол улсын спортын сэтгүүлч|birth_date=1971-04-29|birth_place=[[Улаанбаатар хот]]|death_place=|occupation=[[Сэтгүүлч]]|parents=Бямбажавын Дашхүү (Эцэг), Лувсандоржийн Цэрэнбадам (Эх)|children=Анужин (Охин), Түвшин (Хүү)|television=[[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]]|nationality=[[Монгол]]|spouse=Цэвэгжавын Цэрэнжав (2008 оноос)|URL=https://www.facebook.com/profile.php?id=100035053967632}} '''Дашхүүгийн Баярсайхан''' (1971 оны 4 сарын 29-нд төрсөн) нь хөлбөмбөгийн спортын мастер, сэтгүүл зүйн магистр, спортын [[сэтгүүлч]], [[Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн|Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] юм<ref>{{Cite web |url=http://time.mn/q8x.html |title=Archive copy |access-date=2022-11-12 |archive-date=2022-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112063625/http://time.mn/q8x.html |url-status=dead }}</ref>. Монголын [[Спортын сэтгүүл зүй|спортын сэтгүүл зүйн]] салбарт 2001 оноос хойш ажиллаж буй.<ref>https://news.mn/r/2435281/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Намтар == === Бага нас === 1971 оны 4 сарын 29 өдөр [[Улаанбаатар]] хотын 1-р төрөх эмнэлэгт айлын 4 дэх хүү болон төрсөн. Эцэг Б.Дашхүү нь Арьс ширний үйлдвэрийн нэгдлийн Том ширний үйлдвэрт будгийн оператор, эх Л.Цэрэнбадам нь Савхин эдлэлийн үйлдвэрт эсгүүрчнээр ажиллаж байв. Баярсайхан 1979 онд Ажилчны районы ерөнхий боловсролын 75-р сургуульд элсэн ороод 1989 онд төгсөж, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн. === Залуу нас === 1989 онд [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын армид]] татагдаж [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Зэвсэгт хүчний]] 126-р нэгтгэл, [[Зүүнбаян]] гарнизоны артиллерын 133-р ангид [[Тагнуул|тагнуулч]]-байлдагчаар алба хаасан. Алба хааж байх хугацаандаа Ардын армийн "Алдар" спорт нийгэмлэгт хөл бөмбөгийн төрөлд тамирчин-цэрэг байв. 1991 онд хугацаат [[Цэрэг|цэргийн]] албанаас бэлтгэл түрүүч цолтой чөлөөлөгдсөн. 1991 оноос 1999 он хүртэл хөлбөмбөгийн "Сор" клуб, "Бизнесийн чөтгөрүүд" баг, "Дэлгэр" баг, "[[Эрчим (хөлбөмбөгийн баг)|Эрчим]]" клубт тус тус зүүн жигүүрийн хамгаалагчаар тоглож байлаа. Мөн 1991 оноос 1999 он хүртэл Үслэг эдлэлийн "Сор" компанид эсгүүрчнээр ажиллаж байсан.<ref>{{Cite web |url=https://www.mnb.mn/i/229095 |title=Archive copy |access-date=2022-11-12 |archive-date=2022-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112063631/https://www.mnb.mn/i/229095 |url-status=dead }}</ref> === Боловсрол === * 1979-1989 Ерөнхий боловсролын 75-р сургууль, Бүрэн дунд боловсрол * 1999-2002 Радио телевизийн дээд сургууль, [[Спортын сэтгүүл зүй|Спортын сэтгүүл зүйн]] бакалавр * 2011-2013 [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын боловсролын их сургууль]], [[Спортын сэтгүүл зүй|Спортын сэтгүүл зүйн]] магистр === Карьер === * 1991-1998 Үслэг эдлэлийн "Сор" компани, Эсгүүрчин * 2001-2004 [[Монгол Телевиз]], Спортын "Чандмань" студи, [[Редактор]] * 2004-2008 [[Монгол Телевиз]], Спортын "Чандмань" студи, Ерөнхий редактор * 2008-2013 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], Спорт эрүүл мэндийн нэгдсэн редакц, Ерөнхий редактор * 2013-2016 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], Залуучууд спортын редакц, [[Редактор]] * 2016-2018 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], Монголын мэдээ телевиз, [[Редактор]] * 2018-2022 [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]], MNB Спорт суваг, Ахлах редактор == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Баярсайхан, Дашхүүгийн}} [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] pqn006k0ke8ju80qozve8104ocu5vmf 0 125684 869945 727147 2026-09-17T11:23:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869945 wikitext text/x-wiki Шүлэг: Ж.Жаргалсайхан Хөгжим: С.Баатарсүх ЗҮРХНЭЭ СҮМБЭРЛЭХ НУТАГ Хүйн голоо хөвөөлсөн зон олноо саналаа Хүслийн алсад хөтөлсөн харгуй замаар ирлээ Сэтгэлд минь уяатай Суварга толгой уул минь Бодлын учиг хөвөрдсөн Баянголоо харлаа. Дт: Миний зүрхнээ сүмбэрлэх Мандал хайрхан уул минь Алтан нутгийн шүтээндээ залбирч явъя даа. Хүүхэд насны инээдээ сумын төвөөс оллоо Хайрын намуун шивнээгээ Сөгнөрөгөөсөө сонслоо Балчир насны дурсамж минь Баянбууралд сэргэлээ Үдлэгийн талбайг сэртэл уярч дуулж хонолоо. Дт: Бодлын үзүүрт уяатай Батсүмбэр нутаг минь Алтан нутгийн шүтээндээ залбирч явъя даа. Өвгөдийнхөө алтан жамыг өвлөн сахиж ирлээ Ноён уул хайрхандаа сүслэн залбирч явна аа. Дт: Миний зүрхнээ сүмбэрлэх Мандал хайрхан уул минь Алтан нутгийн шүтээндээ залбирч явъя даа. == Дууны тухай == 2014 оны долдугаар сард тохиох 90 жилийнхээ ойг [[Батсүмбэр сум|Батсүмбэрчүүд]] шинэ дуутай угтжээ. МУГЖ Д.Бямбажав дууг анх дуулж сонсогч олны хүртээл болгосон байна. Дууны шүлгийг сэтгүүлч СТА Ж.Жаргалсайхан бичиж, ''хөгжмийг монголын анхны поп-рок гоцлол гитарчин'' МУУГЗ [[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүх]] туурвижээ. Жич: Батсүмбэр сум нь Төв аймгийн [[Баянчандмань сум|Баянчандмань]], [[Борнуур сум|Борнуур]], [[Эрдэнэ сум|Эрдэнэ]], Сэлэнгийн [[Мандал сум|Мандал]] гэдэг дөрвөн сум, Нийслэлийн [[Сонгинохайрхан]], [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Баянзүрх]] гэсэн гурван дүүргээр хүрээлэгдэнэ. Тус сум ''Мандал'', Цогт-Өндөр, ''Баянгол'', ''Үдлэг'' гэх дөрвөн багтай. == Сонсох == YouTube, 2014-05-02, [https://www.youtube.com/watch?v=mtN3-C_-M8I Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг /дуучин Д.Бямбажав/] == Унших == MNB, 2014-05-06, [https://web.archive.org/web/20230327091447/https://www.mnb.mn/i/23124 Батсүмбэр сумын шинэ сүлд дуу] [[Ангилал:2014 оны дуу]] [[Ангилал: Монголын дуу]] 76hle2a9tvgk0afw8l8os0wga3n7kx4 0 126563 869950 778875 2026-09-17T11:30:51Z Chongkian 21163 869950 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Туркийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль''' 2023 оны тавдугаар сард хоёр үе шаттайгаар явагдсан. 2023 оны бүх нийтийн сонгуулийн хүрээнд мөн өдөр болсон УИХ буюу парламентын сонгуультай хамт тавдугаар сарын 14-нд эхний шат явагдсан. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёр дахь шатны санал хураалт тавдугаар сарын 28-нд болсон. Үүний үр дүнд [[Режеп Тайип Эрдоан|Режеп Тайип Эрдоган]] ялалт байгуулж, дараагийн таван жилийн хугацаанд тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Турк дотор 60.9 сая, хилийн чанадад 3.2 сая хүн нийт 64 сая хүн санал өгөх эрхтэй байсан гэсэн тооцоо байсан. Эхний шатанд одоогийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоган (49.52 хувийн санал авсан) олонхын санал (шаардлагатай 50%) авч чадаагүй тул 5-р сарын 28-нд түүнийг болон [[Кемал Кылычдароглу]] (44.88 хувийн санал) нарын хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт явуулав. Энэ Түркийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь хоёр үе шаттайгаар явагдсан Ерөнхийлөгчийн анхны сонгууль болсон гэдгээрээ онцлогтой. [[Файл:Recep Tayyip Erdogan election infobox 2023.jpg|thumb|Сонгогдсон Ерөнхийлөгч Р.Эрдоган]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн сонгууль]] [[Ангилал:Турк дахь үйл явдал]] [[Ангилал:Туркийн улс төр]] [[Ангилал:2023 он]] mnkltzr3am4awt9cblb8hnif3tdm8mk 14 131720 869949 758739 2026-09-17T11:30:20Z Chongkian 21163 869949 wikitext text/x-wiki {{Спорт оноор}} {{commonscat}} gfjrp9cs9l7bzqsfexuzia9nwnbhoca 14 132135 869947 761576 2026-09-17T11:29:50Z Chongkian 21163 869947 wikitext text/x-wiki {{Ангилал бүтээл}} {{commonscat}} 5rqjja1gnfnd5jo169elcvmnnjkbpsb 0 132731 869915 823819 2026-09-17T08:17:46Z Chongkian 21163 869915 wikitext text/x-wiki Жил бүр зохиогддог номын баяр 34 дэх удаагаа Д.Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. “Илүү их уншъя” уриатай энэ удаагийн удаагийн номын баярын үеэр уншигчдад ном сонирхох, зохиолчидтой ярилцах боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тус бүрдээ сонирхолтой хөтөлбөр бүхий “Номын нээлт”, “Ногоон зүлэг” нэртэй хоёр тайзтай байх аж. Тодруулбал, хэвлэн нийтлэгчид олон улсын номын зах зээлд номоо гаргасан туршлагаа хуваалцахын зэрэгцээ номын тухай подкастууд, шинэ номын нээлтүүд, шинэ хэвлэлийн газруудтай танилцах ярилцлагуудыг сонирхох боломжтой. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:20230916 071312 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145325 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145403 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145422 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145533 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145554 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145612 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145621 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145646 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145859 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145939 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150035 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150057 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150103 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150215 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150222 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150232 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150247 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150301 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150213 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150303 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150241 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150315 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150322 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150331 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150343 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150353 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150356 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150411 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150425 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150442 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150443 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150528AA Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150541 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150557 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150606 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150615 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150623 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150721 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150647 Book fair 2023 in Mongolia.jpg </gallery></center> Уламжлалт номын баяраар “Өсвөр насныханд санал болгох 50 номын жагсаалт”-ыг танилцуулахын зэрэгцээ, сурагчдыг “Автобустай аялал”-аар номын баярт хүргэх юм. Мөн гадаадын зохиолчид номын нээлтээ хийж, уншигчдадтай уулзалт хийв. Тухайлбал Буриадын зохиолч Ширеторов Чингис Пурбоевич, Халимагийн түүхч Басан Захаров, БНХАУ-ын зохиолч Хань Зин Хүй, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны зохиолч Сономцэрэн, Италийн утга зохиолын Грицане Кавур шагналт, Хятадын мета-зөгнөлт буюу постмодернист зохиолын аварга гэгддэг Үй Хуа нар шинэ номын нээлтээ хийж, уншигчидтай уулзан, тусгай лекцүүдээ уншлаа. Номын баярыг дунджаар 240 мянган хүн үзэж хэрэгцээт хуалдаг аваотаа хийдэг. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:20230917 163515 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153449 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230917 163518 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 155414 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 155342 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 154743 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153651 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153436 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153421 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153133 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153123 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153105 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153034 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153016 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153003 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153014 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152944 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152923 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152853 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152836 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152119 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152811 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152108 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152644 Book fair 2023 in Mongolia.jpg </gallery></center> {{commonscat}} [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] f1xn3qulcim46w7rs3s95fajebg7luk 869951 869915 2026-09-17T11:31:08Z Chongkian 21163 869951 wikitext text/x-wiki Жил бүр зохиогддог номын баяр 34 дэх удаагаа Д.Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. “Илүү их уншъя” уриатай энэ удаагийн удаагийн номын баярын үеэр уншигчдад ном сонирхох, зохиолчидтой ярилцах боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тус бүрдээ сонирхолтой хөтөлбөр бүхий “Номын нээлт”, “Ногоон зүлэг” нэртэй хоёр тайзтай байх аж. Тодруулбал, хэвлэн нийтлэгчид олон улсын номын зах зээлд номоо гаргасан туршлагаа хуваалцахын зэрэгцээ номын тухай подкастууд, шинэ номын нээлтүүд, шинэ хэвлэлийн газруудтай танилцах ярилцлагуудыг сонирхох боломжтой. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:20230916 071312 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145325 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145403 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145422 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145533 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145554 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145612 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145621 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145646 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145859 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145939 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150035 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150057 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150103 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150215 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150222 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150232 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150247 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150301 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150213 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150303 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150241 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150315 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150322 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150331 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150343 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150353 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150356 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150411 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150425 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150442 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150443 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150528AA Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150541 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150557 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150606 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150615 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150623 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150721 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150647 Book fair 2023 in Mongolia.jpg </gallery></center> Уламжлалт номын баяраар “Өсвөр насныханд санал болгох 50 номын жагсаалт”-ыг танилцуулахын зэрэгцээ, сурагчдыг “Автобустай аялал”-аар номын баярт хүргэх юм. Мөн гадаадын зохиолчид номын нээлтээ хийж, уншигчдадтай уулзалт хийв. Тухайлбал Буриадын зохиолч Ширеторов Чингис Пурбоевич, Халимагийн түүхч Басан Захаров, БНХАУ-ын зохиолч Хань Зин Хүй, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны зохиолч Сономцэрэн, Италийн утга зохиолын Грицане Кавур шагналт, Хятадын мета-зөгнөлт буюу постмодернист зохиолын аварга гэгддэг Үй Хуа нар шинэ номын нээлтээ хийж, уншигчидтай уулзан, тусгай лекцүүдээ уншлаа. Номын баярыг дунджаар 240 мянган хүн үзэж хэрэгцээт хуалдаг аваотаа хийдэг. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:20230917 163515 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153449 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230917 163518 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 155414 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 155342 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 154743 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153651 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153436 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153421 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153133 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153123 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153105 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153034 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153016 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153003 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153014 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152944 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152923 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152853 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152836 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152119 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152811 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152108 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152644 Book fair 2023 in Mongolia.jpg </gallery></center> {{commonscat}} [[Ангилал:2023 он]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] n09jupv4n474ml6zp3u9ns6f6libadm 869955 869951 2026-09-17T11:33:11Z Chongkian 21163 869955 wikitext text/x-wiki Жил бүр зохиогддог номын баяр 34 дэх удаагаа Д.Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. “Илүү их уншъя” уриатай энэ удаагийн удаагийн номын баярын үеэр уншигчдад ном сонирхох, зохиолчидтой ярилцах боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тус бүрдээ сонирхолтой хөтөлбөр бүхий “Номын нээлт”, “Ногоон зүлэг” нэртэй хоёр тайзтай байх аж. Тодруулбал, хэвлэн нийтлэгчид олон улсын номын зах зээлд номоо гаргасан туршлагаа хуваалцахын зэрэгцээ номын тухай подкастууд, шинэ номын нээлтүүд, шинэ хэвлэлийн газруудтай танилцах ярилцлагуудыг сонирхох боломжтой. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:20230916 071312 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145325 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145403 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145422 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145533 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145554 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145612 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145621 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145646 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145859 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 145939 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150035 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150057 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150103 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150215 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150222 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150232 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150247 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150301 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150213 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150303 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150241 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150315 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150322 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150331 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150343 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150353 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150356 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150411 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150425 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150442 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150443 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150528AA Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150541 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150557 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150606 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150615 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150623 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150721 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 150647 Book fair 2023 in Mongolia.jpg </gallery></center> Уламжлалт номын баяраар “Өсвөр насныханд санал болгох 50 номын жагсаалт”-ыг танилцуулахын зэрэгцээ, сурагчдыг “Автобустай аялал”-аар номын баярт хүргэх юм. Мөн гадаадын зохиолчид номын нээлтээ хийж, уншигчдадтай уулзалт хийв. Тухайлбал Буриадын зохиолч Ширеторов Чингис Пурбоевич, Халимагийн түүхч Басан Захаров, БНХАУ-ын зохиолч Хань Зин Хүй, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны зохиолч Сономцэрэн, Италийн утга зохиолын Грицане Кавур шагналт, Хятадын мета-зөгнөлт буюу постмодернист зохиолын аварга гэгддэг Үй Хуа нар шинэ номын нээлтээ хийж, уншигчидтай уулзан, тусгай лекцүүдээ уншлаа. Номын баярыг дунджаар 240 мянган хүн үзэж хэрэгцээт хуалдаг аваотаа хийдэг. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:20230917 163515 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153449 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230917 163518 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 155414 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 155342 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 154743 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153651 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153436 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153421 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153133 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153123 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153105 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153034 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153016 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153003 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 153014 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152944 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152923 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152853 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152836 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152119 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152811 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152108 Book fair 2023 in Mongolia.jpg Зураг:20230916 152644 Book fair 2023 in Mongolia.jpg </gallery></center> {{commonscat}} [[Ангилал:2023 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] s9gs9pvdrlpcnoi4wnkn7ko62qcb8i5 869959 869955 2026-09-17T11:34:37Z Chongkian 21163 869959 wikitext text/x-wiki Жил бүр зохиогддог номын баяр 34 дэх удаагаа Д.Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. “Илүү их уншъя” уриатай энэ удаагийн удаагийн номын баярын үеэр уншигчдад ном сонирхох, зохиолчидтой ярилцах боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тус бүрдээ сонирхолтой хөтөлбөр бүхий “Номын нээлт”, “Ногоон зүлэг” нэртэй хоёр тайзтай байх аж. Тодруулбал, хэвлэн нийтлэгчид олон улсын номын зах зээлд номоо гаргасан туршлагаа хуваалцахын зэрэгцээ номын тухай подкастууд, шинэ номын нээлтүүд, шинэ хэвлэлийн газруудтай танилцах ярилцлагуудыг сонирхох боломжтой. Уламжлалт номын баяраар “Өсвөр насныханд санал болгох 50 номын жагсаалт”-ыг танилцуулахын зэрэгцээ, сурагчдыг “Автобустай аялал”-аар номын баярт хүргэх юм. Мөн гадаадын зохиолчид номын нээлтээ хийж, уншигчдадтай уулзалт хийв. Тухайлбал Буриадын зохиолч Ширеторов Чингис Пурбоевич, Халимагийн түүхч Басан Захаров, БНХАУ-ын зохиолч Хань Зин Хүй, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны зохиолч Сономцэрэн, Италийн утга зохиолын Грицане Кавур шагналт, Хятадын мета-зөгнөлт буюу постмодернист зохиолын аварга гэгддэг Үй Хуа нар шинэ номын нээлтээ хийж, уншигчидтай уулзан, тусгай лекцүүдээ уншлаа. Номын баярыг дунджаар 240 мянган хүн үзэж хэрэгцээт хуалдаг аваотаа хийдэг. {{commonscat}} [[Ангилал:2023 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] eoikcju8m4qkv1q0d36jvd4n4jof1r4 869962 869959 2026-09-17T11:35:10Z Chongkian 21163 869962 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Жил бүр зохиогддог номын баяр 34 дэх удаагаа Д.Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. “Илүү их уншъя” уриатай энэ удаагийн удаагийн номын баярын үеэр уншигчдад ном сонирхох, зохиолчидтой ярилцах боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тус бүрдээ сонирхолтой хөтөлбөр бүхий “Номын нээлт”, “Ногоон зүлэг” нэртэй хоёр тайзтай байх аж. Тодруулбал, хэвлэн нийтлэгчид олон улсын номын зах зээлд номоо гаргасан туршлагаа хуваалцахын зэрэгцээ номын тухай подкастууд, шинэ номын нээлтүүд, шинэ хэвлэлийн газруудтай танилцах ярилцлагуудыг сонирхох боломжтой. Уламжлалт номын баяраар “Өсвөр насныханд санал болгох 50 номын жагсаалт”-ыг танилцуулахын зэрэгцээ, сурагчдыг “Автобустай аялал”-аар номын баярт хүргэх юм. Мөн гадаадын зохиолчид номын нээлтээ хийж, уншигчдадтай уулзалт хийв. Тухайлбал Буриадын зохиолч Ширеторов Чингис Пурбоевич, Халимагийн түүхч Басан Захаров, БНХАУ-ын зохиолч Хань Зин Хүй, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны зохиолч Сономцэрэн, Италийн утга зохиолын Грицане Кавур шагналт, Хятадын мета-зөгнөлт буюу постмодернист зохиолын аварга гэгддэг Үй Хуа нар шинэ номын нээлтээ хийж, уншигчидтай уулзан, тусгай лекцүүдээ уншлаа. Номын баярыг дунджаар 240 мянган хүн үзэж хэрэгцээт хуалдаг аваотаа хийдэг. {{commonscat}} [[Ангилал:2023 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] kf88l0f3hewcxfxzqq1xsm2kqyycofv 869963 869962 2026-09-17T11:36:13Z Chongkian 21163 869963 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:20230916 145403 Book fair 2023 in Mongolia.jpg|thumb|Номын баяр 2023]] Жил бүр зохиогддог номын баяр 34 дэх удаагаа Д.Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. “Илүү их уншъя” уриатай энэ удаагийн удаагийн номын баярын үеэр уншигчдад ном сонирхох, зохиолчидтой ярилцах боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тус бүрдээ сонирхолтой хөтөлбөр бүхий “Номын нээлт”, “Ногоон зүлэг” нэртэй хоёр тайзтай байх аж. Тодруулбал, хэвлэн нийтлэгчид олон улсын номын зах зээлд номоо гаргасан туршлагаа хуваалцахын зэрэгцээ номын тухай подкастууд, шинэ номын нээлтүүд, шинэ хэвлэлийн газруудтай танилцах ярилцлагуудыг сонирхох боломжтой. Уламжлалт номын баяраар “Өсвөр насныханд санал болгох 50 номын жагсаалт”-ыг танилцуулахын зэрэгцээ, сурагчдыг “Автобустай аялал”-аар номын баярт хүргэх юм. Мөн гадаадын зохиолчид номын нээлтээ хийж, уншигчдадтай уулзалт хийв. Тухайлбал Буриадын зохиолч Ширеторов Чингис Пурбоевич, Халимагийн түүхч Басан Захаров, БНХАУ-ын зохиолч Хань Зин Хүй, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны зохиолч Сономцэрэн, Италийн утга зохиолын Грицане Кавур шагналт, Хятадын мета-зөгнөлт буюу постмодернист зохиолын аварга гэгддэг Үй Хуа нар шинэ номын нээлтээ хийж, уншигчидтай уулзан, тусгай лекцүүдээ уншлаа. Номын баярыг дунджаар 240 мянган хүн үзэж хэрэгцээт хуалдаг аваотаа хийдэг. {{commonscat}} [[Ангилал:2023 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] 0cmjmk1yde3p5f7h6jkbxpwvk62639u 869973 869963 2026-09-17T11:39:39Z Chongkian 21163 869973 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:20230916 145403 Book fair 2023 in Mongolia.jpg|thumb|Номын баяр 2023]] Жил бүр зохиогддог номын баяр 34 дэх удаагаа Д.Сүхбаатарын талбайд амжилттай зохион байгуулагдлаа. “Илүү их уншъя” уриатай энэ удаагийн удаагийн номын баярын үеэр уншигчдад ном сонирхох, зохиолчидтой ярилцах боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор тус бүрдээ сонирхолтой хөтөлбөр бүхий “Номын нээлт”, “Ногоон зүлэг” нэртэй хоёр тайзтай байх аж. Тодруулбал, хэвлэн нийтлэгчид олон улсын номын зах зээлд номоо гаргасан туршлагаа хуваалцахын зэрэгцээ номын тухай подкастууд, шинэ номын нээлтүүд, шинэ хэвлэлийн газруудтай танилцах ярилцлагуудыг сонирхох боломжтой. Уламжлалт номын баяраар “Өсвөр насныханд санал болгох 50 номын жагсаалт”-ыг танилцуулахын зэрэгцээ, сурагчдыг “Автобустай аялал”-аар номын баярт хүргэх юм. Мөн гадаадын зохиолчид номын нээлтээ хийж, уншигчдадтай уулзалт хийв. Тухайлбал Буриадын зохиолч Ширеторов Чингис Пурбоевич, Халимагийн түүхч Басан Захаров, БНХАУ-ын зохиолч Хань Зин Хүй, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны зохиолч Сономцэрэн, Италийн утга зохиолын Грицане Кавур шагналт, Хятадын мета-зөгнөлт буюу постмодернист зохиолын аварга гэгддэг Үй Хуа нар шинэ номын нээлтээ хийж, уншигчидтай уулзан, тусгай лекцүүдээ уншлаа. Номын баярыг дунджаар 240 мянган хүн үзэж хэрэгцээт хуалдаг аваотаа хийдэг. {{commonscat}} [[Ангилал:2023 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Сүхбаатарын талбай]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] jw6fk3prlklsj2uvwvyc2ikk72u4vk2 14 132732 869912 766181 2026-09-17T08:08:31Z Chongkian 21163 869912 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Ном|Баяр]] q74ty8dpt5l95ju7ryqzesypxqlumak 869913 869912 2026-09-17T08:09:36Z Chongkian 21163 869913 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Номын үзэсгэлэн худалдаа]] 8z630anuacp7ntdcxuvaw8fs0hwytb2 0 133548 869907 793498 2026-09-17T08:00:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 869907 wikitext text/x-wiki Оросын дипломат алба нь [[1549 он|1549 онд]] «Посольский приказ» хэмээх Оросын анхны гадаад хэргийн асуудал эрхэлсэн газар үүсгэн байгуулагдсанаас хойш өнөөг хүртэл Оросын Гадаад хэргийн байгууллагуудыг тэргүүлж байсан хүмүүсийн жагсаалт. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |Бүрэн эрх ! rowspan="2" |Тухайн үеийн Төрийн тэргүүн |- !эхлсэн !дууссан |- | colspan="5" | <big>'''Элчийн тушаалын газар (Посольский приказ)'''</big> |- |[[Иван Висковатов]] (Висковатый) |1549.01.02 |1562.08.02 / 1570.07.25 |[[IV Иван]] |- |Андрей Васильев |1562.09 |1570.07.25 |IV Иван |- |Андрей Щелкалов ''Ойрын Думын бага албатан'' |1570.11 |1594.06.17 |IV Иван, Фёдор I Иоаннович, Борис Годунов |- |Роман Олферьев-Безнин |1572 |1582 |IV Иван |- |Василий Щелкалов |1594 |1601 |Фёдор I Иоаннович, Борис Годунов |- |Афанасий Власьев |1601 |1605 |[[Борис Годунов]], Фёдор II Годунов |- |Афанасий Власьев ''1605 оны 7-р сараас — Тэргүүн нарийн бичгийн дарга'' |1605 |1606 |I Лжедмитрий |- |Иван Грамотин |1605 |1606 |I Лжедмитрий |- |Петр Третьяков ''II Лжедмитрийгийн гадаад бодлогын удирдагч'' |1608 |1610 |[[Василий Шуйский]] |- |Василий Телепнев ''Шуйскийгийн гадаад бодлогын удирдагч'' |1610 |1611 |Василий Шуйский, II Лжедмитрий |- |Иван Грамотин |1611 |1612 |II Лжедмитрий |- |Фёдор Андросов ''Элчийн тушаалын даргын үүрэг гүйцэтгэгч'' |1612 |1613 |II Лжедмитрий |- |Петр Третьяков ''Романовуудын дэргэдэх Элчийн тушаал-ыг удирдаж байсан анхны хүн.'' |1613 |1618 |Михаил Фёдорович |- |Иван Грамотин |1618 |1626 |Михаил Фёдорович |- |Ефим Телепнев |1626 |1630 |Михаил Фёдорович |- |Федор Лихачев |1630 |1631 |Михаил Фёдорович |- |Иван Грязев |1632 |1634 |Михаил Фёдорович |- |Иван Грамотин |1634 |1635 |Михаил Фёдорович |- |Федор Лихачев |1635 |1643 |Михаил Фёдорович |- |Григорий Львов |1643 |1646 |Михаил Фёдорович, Алексей Михайлович |- |Назарий Чистой |1647 |1648 |Алексей Михайлович |- |Михаил Волошенинов |1648 |1653 |Алексей Михайлович |- |Алмаз (Ерофей) Иванов |1653 |1667 |Алексей Михайлович |- |Ларион Лопухин |1653 |1665 |Алексей Михайлович |- |Афанасий Ордин-Нащокин |1667 |1671 |Алексей Михайлович |- |Артамон Матвеев ''Элчийн хэргийг эрхлэгч'' |1671 |1676 |Алексей Михайлович, Фёдор Алексеевич |- |Ларион Иванов ''Элчийн тушаалын газрын даргын үүрэг гүйцэтгэгч'' |1676 |1680 |Фёдор Алексеевич |- |Василий Волынский ''Элчийн тушаалын газрын тамга баригч'' |1680 |1681 |Фёдор Алексеевич |- |Ларион Иванов ''Элчийн тушаалын даргын үүрэг гүйцэтгэгч'' |1681 |1682 |Фёдор Алексеевич, [[Софья Алексеевна]], [[I Пётр]] , V Иван |- |[[Василий Голицын]] ''1685 оноос Улсын их Элчийн хэргийг баригч'' |1682 |1689 |[[Софья Алексеевна]], I Пётр, [[V Иван]] |- |Емельян Украинцев ''1689 онд үүрэг гүйцэтгэгч ,1697 оноос Элчийн тушаалын газрын дарга'' |1689 |1699 |I Пётр, V Иван |- |[[Лев Нарышкин]] ''Хааныг эзгүйд гадаад хэргийг явуулдаг байсан.'' |1697 — 1699 |1702 — 1705 |I Пётр |- |[[Фёдор Головин]] |1700 |1706 |I Пётр |- |Пётр Шафиров |1706 |1708 |I Пётр |- |[[Гаврила Головкин]] |1708 |1717 |I Пётр, [[I Екатерина]], [[II Пётр]], Анна Иоанновна |- | colspan="5" |<big>'''Гадаад хэргийн Коллеги'''</big> |- |Гаврила Головкин |1717 |1734 |I Пётр, I Екатерина, II Пётр, Анна Иоанновна |- |Генрих Остерман |1734 |1740 |Анна Иоанновна |- |Алексей Черкасский |1740 |1742 |[[VI Иван]] |- |Алексей Бестужев-Рюмин |1742 |1758 |Елизавета Петровна |- |[[Михаил Воронцов]] |1758 |1763 |Елизавета Петровна, [[III Пётр]] |- |[[Никита Панин]] |1763 |1781 |[[II Екатерина]] |- |Иван Остерман |1781 |1797 |II Екатерина |- |Александр Безбородко |1797 |1799 |[[I Павел]] |- |Фёдор Ростопчин |1799 |1801 |I Павел |- |[[Никита Панин]] |1801 |1801 |[[I Александр]] |- |Виктор Кочубей |1801 |1802 |I Александр |- | colspan="5" |<big>'''Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн Яам'''</big> |- |[[Александр Воронцов]] |1802 |1804 |I Александр |- |[[Адам Чарторыски]] |1804 |1806 |I Александр |- |Андрей Будберг |1806 |1807 |I Александр |- |Николай Румянцев |1808 |1814 |I Александр |- |Иван Вейдемейер |1814 |1816 |I Александр |- |Иоанн Каподистрия |1816 |1822 |I Александр |- |Карл Нессельроде |1822 |1856 |I Александр, [[I Николай]] |- | [[Александр Горчаков]] |1856.04.27 |1882.04.09 |[[II Александр]] |- |Николай Гирс |1882.04.09 |1895.01.26 |[[III Александр]] |- |Алексей Лобанов-Ростовский |1895.03.18 |1896.08.30 |[[II Николай]] |- |Николай Шишикин |1896.09.01 |1897.01.13 |II Николай |- |Михаил Муравьёв |1897.01.13 |1900.06.08 |II Николай |- |Владимир Ламсдорф |1901.01.06 |1906.05.11 |II Николай |- |[[Александр Извольский]] |1906.05.11 |1910.09.27 |II Николай |- |[[Сергей Сазонов]] |1910.11.08 |1916.07.07 |II Николай |- |Борис Штюрмер |1916.07.07 |1916.11.10 |II Николай |- |Николай Покровский |1916.11.30 |1917.03.04 |II Николай |- |Павел Милюков |1917.03.04 |1917.05.01 |Түр Засгийн газар (дарга [[Георгий Львов]]) |- |Михаил Терещенко |1917.05.05 |1917.10.29 |Түр Засгийн газар (дарга нар- Георгий Львов, [[Александр Керенский]]) |- |Иван Сукин |1918.12 сар |1919.12.03 |Оросын Засгийн газар, (тэргүүн Виктор Пепеляев) |- |Сергей Третьяков |1918.12.03 |1920.01.04 |Оросын Засгийн газар, (тэргүүн Виктор Пепеляев) |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Социалист Холбоот Бүгд Найрамдах Улсын Гадаад хэргийн Ардын комиссариат'''</big> |- |[[Лев Троцкий]] |1917.11.08 |1918.03.13 |[[Владимир Ленин]] |- |[[Георгий Чичерин]] |1918.04.09 |1923.07.06 |Владимир Ленин |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Социалист Холбоот Бүгд Найрамдах Улсын Гадаад хэргийн Ардын комиссариат'''</big> |- |[[Георгий Чичерин]] |1923.07.06 |1930.07.21 |Владимир Ленин, Иосиф Сталин |- |[[Максим Литвинов]] |1930.07.21 |1939.05.03 |[[Иосиф Сталин]] |- |[[Вячеслав Молотов]] |1939.05.03 |1946.03.15 |Иосиф Сталин |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Холбоот Улсын Гадаад хэргийн Яам'''</big> |- |[[Вячеслав Молотов]] |1946.03.19 |1949.03.04 |Иосиф Сталин |- |Андрей Вышинский |1949.03.04 |1953.03.05 |Иосиф Сталин |- |[[Вячеслав Молотов]] |1953.03.05 |1956.06.01 |[[Никита Хрущёв]] |- |[[Дмитрий Шепилов]] |1956.06.01 |1957.02.15 |Никита Хрущёв |- |[[Андрей Громыко]] |1957.02.15 |1985.07.02 |Никита Хрущёв, [[Леонид Брежнев]], [[Юрий Андропов]], [[Константин Черненко]], Михаил Горбачев |- |[[Эдуард Шеварднадзе]] |1985.07.02 |1990.12.20 |[[Михаил Горбачёв]] |- |[[Александр Бессмертных]] |1991.01.15 |1991.08.28 |Михаил Горбачёв |- |[[Борис Панкин]] |1991.08.28 |1991.11.19 |Михаил Горбачёв |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Холбоот Улсын Гадаадтай харилцах Яам'''</big> |- |[[Эдуард Шеварднадзе]] |1991.11.19 |1991.12.26 |Михаил Горбачёв |- | colspan="5" |<big>'''Оросын Холбооны Улсын Гадаад хэргийн Яам'''</big> |- |[[Андрей Козырев]] |1990.10.11 |1996.01.05 |[[Борис Ельцин]] |- |[[Евгений Примаков]] |1996.01.10 |1998.09.11 |Борис Ельцин |- |[[Игорь Иванов]] |1998.09.30 |2004.03.08 |Борис Ельцин, [[Владимир Путин]] |- |[[Сергей Лавров]] |2004.03.09 | -- |Владимир Путин, [[Дмитрий Медведев]], Владимир Путин |} Энэхүү түүхэн хугацаанд хамгийн удаан Сайдын албыг Карл Нессельроде — 39 жил, [[Андрей Громыко]] — 28 жил, [[Александр Горчаков]] — 26 жил, [[Сергей Лавров]] — 20 жил, [[Никита Панин]] — 17,5 жил хашсан байна. qilfnrj077sjlu44zw2h7ts2r6fr1vm 869908 869907 2026-09-17T08:03:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 869908 wikitext text/x-wiki Оросын дипломат алба нь [[1549 он|1549 онд]] «Посольский приказ» хэмээх Оросын анхны гадаад хэргийн асуудал эрхэлсэн газар үүсгэн байгуулагдсанаас хойш өнөөг хүртэл Оросын Гадаад хэргийн байгууллагуудыг тэргүүлж байсан хүмүүсийн жагсаалт. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |Бүрэн эрх ! rowspan="2" |Тухайн үеийн Төрийн тэргүүн |- !эхлсэн !дууссан |- | colspan="5" | <big>'''Элчийн тушаалын газар (Посольский приказ)'''</big> |- |[[Иван Висковатов]] (Висковатый) |1549.01.02 |1562.08.02 / 1570.07.25 |[[IV Иван]] |- |Андрей Васильев |1562.09 |1570.07.25 |IV Иван |- |Андрей Щелкалов ''Ойрын Думын бага албатан'' |1570.11 |1594.06.17 |IV Иван, Фёдор I Иоаннович, Борис Годунов |- |Роман Олферьев-Безнин |1572 |1582 |IV Иван |- |Василий Щелкалов |1594 |1601 |Фёдор I Иоаннович, Борис Годунов |- |Афанасий Власьев |1601 |1605 |[[Борис Годунов]], Фёдор II Годунов |- |Афанасий Власьев ''1605 оны 7-р сараас — Тэргүүн нарийн бичгийн дарга'' |1605 |1606 |I Лжедмитрий |- |Иван Грамотин |1605 |1606 |I Лжедмитрий |- |Петр Третьяков ''II Лжедмитрийгийн гадаад бодлогын удирдагч'' |1608 |1610 |[[Василий Шуйский]] |- |Василий Телепнев ''Шуйскийгийн гадаад бодлогын удирдагч'' |1610 |1611 |Василий Шуйский, II Лжедмитрий |- |Иван Грамотин |1611 |1612 |II Лжедмитрий |- |Фёдор Андросов ''Элчийн тушаалын даргын үүрэг гүйцэтгэгч'' |1612 |1613 |II Лжедмитрий |- |Петр Третьяков ''Романовуудын дэргэдэх Элчийн тушаал-ыг удирдаж байсан анхны хүн.'' |1613 |1618 |Михаил Фёдорович |- |Иван Грамотин |1618 |1626 |Михаил Фёдорович |- |Ефим Телепнев |1626 |1630 |Михаил Фёдорович |- |Федор Лихачев |1630 |1631 |Михаил Фёдорович |- |Иван Грязев |1632 |1634 |Михаил Фёдорович |- |Иван Грамотин |1634 |1635 |Михаил Фёдорович |- |Федор Лихачев |1635 |1643 |Михаил Фёдорович |- |Григорий Львов |1643 |1646 |Михаил Фёдорович, Алексей Михайлович |- |Назарий Чистой |1647 |1648 |Алексей Михайлович |- |Михаил Волошенинов |1648 |1653 |Алексей Михайлович |- |Алмаз (Ерофей) Иванов |1653 |1667 |Алексей Михайлович |- |Ларион Лопухин |1653 |1665 |Алексей Михайлович |- |Афанасий Ордин-Нащокин |1667 |1671 |Алексей Михайлович |- |Артамон Матвеев ''Элчийн хэргийг эрхлэгч'' |1671 |1676 |Алексей Михайлович, Фёдор Алексеевич |- |Ларион Иванов ''Элчийн тушаалын газрын даргын үүрэг гүйцэтгэгч'' |1676 |1680 |Фёдор Алексеевич |- |Василий Волынский ''Элчийн тушаалын газрын тамга баригч'' |1680 |1681 |Фёдор Алексеевич |- |Ларион Иванов ''Элчийн тушаалын даргын үүрэг гүйцэтгэгч'' |1681 |1682 |Фёдор Алексеевич, [[Софья Алексеевна]], [[I Пётр]] , V Иван |- |[[Василий Голицын]] ''1685 оноос Улсын их Элчийн хэргийг баригч'' |1682 |1689 |[[Софья Алексеевна]], I Пётр, [[V Иван]] |- |Емельян Украинцев ''1689 онд үүрэг гүйцэтгэгч ,1697 оноос Элчийн тушаалын газрын дарга'' |1689 |1699 |I Пётр, V Иван |- |[[Лев Нарышкин]] ''Хааныг эзгүйд гадаад хэргийг явуулдаг байсан.'' |1697 — 1699 |1702 — 1705 |I Пётр |- |[[Фёдор Головин]] |1700 |1706 |I Пётр |- |Пётр Шафиров |1706 |1708 |I Пётр |- |[[Гаврила Головкин]] |1708 |1717 |I Пётр, [[I Екатерина]], [[II Пётр]], Анна Иоанновна |- | colspan="5" |<big>'''Гадаад хэргийн Коллеги'''</big> |- |Гаврила Головкин |1717 |1734 |I Пётр, I Екатерина, II Пётр, Анна Иоанновна |- |Генрих Остерман |1734 |1740 |Анна Иоанновна |- |Алексей Черкасский |1740 |1742 |[[VI Иван]] |- |Алексей Бестужев-Рюмин |1742 |1758 |Елизавета Петровна |- |[[Михаил Воронцов]] |1758 |1763 |Елизавета Петровна, [[III Пётр]] |- |[[Никита Панин]] |1763 |1781 |[[II Екатерина]] |- |Иван Остерман |1781 |1797 |II Екатерина |- |Александр Безбородко |1797 |1799 |[[I Павел]] |- |Фёдор Ростопчин |1799 |1801 |I Павел |- |[[Никита Панин]] |1801 |1801 |[[I Александр]] |- |Виктор Кочубей |1801 |1802 |I Александр |- | colspan="5" |<big>'''Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн Яам'''</big> |- |[[Александр Воронцов]] |1802 |1804 |I Александр |- |[[Адам Чарторыски]] |1804 |1806 |I Александр |- |Андрей Будберг |1806 |1807 |I Александр |- |Николай Румянцев |1808 |1814 |I Александр |- |Иван Вейдемейер |1814 |1816 |I Александр |- |Иоанн Каподистрия |1816 |1822 |I Александр |- |Карл Нессельроде |1822 |1856 |I Александр, [[I Николай]] |- | [[Александр Горчаков]] |1856.04.27 |1882.04.09 |[[II Александр]] |- |Николай Гирс |1882.04.09 |1895.01.26 |[[III Александр]] |- |Алексей Лобанов-Ростовский |1895.03.18 |1896.08.30 |[[II Николай]] |- |Николай Шишикин |1896.09.01 |1897.01.13 |II Николай |- |Михаил Муравьёв |1897.01.13 |1900.06.08 |II Николай |- |Владимир Ламсдорф |1901.01.06 |1906.05.11 |II Николай |- |[[Александр Извольский]] |1906.05.11 |1910.09.27 |II Николай |- |[[Сергей Сазонов]] |1910.11.08 |1916.07.07 |II Николай |- |Борис Штюрмер |1916.07.07 |1916.11.10 |II Николай |- |Николай Покровский |1916.11.30 |1917.03.04 |II Николай |- |Павел Милюков |1917.03.04 |1917.05.01 |Түр Засгийн газар (дарга [[Георгий Львов]]) |- |Михаил Терещенко |1917.05.05 |1917.10.29 |Түр Засгийн газар (дарга нар- Георгий Львов, [[Александр Керенский]]) |- |Иван Сукин |1918.12 сар |1919.12.03 |Оросын Засгийн газар, (тэргүүн Виктор Пепеляев) |- |Сергей Третьяков |1918.12.03 |1920.01.04 |Оросын Засгийн газар, (тэргүүн Виктор Пепеляев) |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Социалист Холбоот Бүгд Найрамдах Улсын Гадаад хэргийн Ардын комиссариат'''</big> |- |[[Лев Троцкий]] |1917.11.08 |1918.03.13 |[[Владимир Ленин]] |- |[[Георгий Чичерин]] |1918.04.09 |1923.07.06 |Владимир Ленин |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Социалист Холбоот Бүгд Найрамдах Улсын Гадаад хэргийн Ардын комиссариат'''</big> |- |[[Георгий Чичерин]] |1923.07.06 |1930.07.21 |Владимир Ленин, Иосиф Сталин |- |[[Максим Литвинов]] |1930.07.21 |1939.05.03 |[[Иосиф Сталин]] |- |[[Вячеслав Молотов]] |1939.05.03 |1946.03.15 |Иосиф Сталин |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Холбоот Улсын Гадаад хэргийн Яам'''</big> |- |[[Вячеслав Молотов]] |1946.03.19 |1949.03.04 |Иосиф Сталин |- |Андрей Вышинский |1949.03.04 |1953.03.05 |Иосиф Сталин |- |[[Вячеслав Молотов]] |1953.03.05 |1956.06.01 |[[Никита Хрущёв]] |- |[[Дмитрий Шепилов]] |1956.06.01 |1957.02.15 |Никита Хрущёв |- |[[Андрей Громыко]] |1957.02.15 |1985.07.02 |Никита Хрущёв, [[Леонид Брежнев]], [[Юрий Андропов]], [[Константин Черненко]], Михаил Горбачев |- |[[Эдуард Шеварднадзе]] |1985.07.02 |1990.12.20 |[[Михаил Горбачёв]] |- |[[Александр Бессмертных]] |1991.01.15 |1991.08.28 |Михаил Горбачёв |- |[[Борис Панкин]] (үүрэг гүйцэтгэгч) |1991.08.28 |1991.11.19 |Михаил Горбачёв |- | colspan="5" |<big>'''Зөвлөлт Холбоот Улсын Гадаадтай харилцах Яам'''</big> |- |[[Эдуард Шеварднадзе]] |1991.11.19 |1991.12.26 |Михаил Горбачёв |- | colspan="5" |<big>'''Оросын Холбооны Улсын Гадаад хэргийн Яам'''</big> |- |[[Андрей Козырев]] |1990.10.11 |1996.01.05 |[[Борис Ельцин]] |- |[[Евгений Примаков]] |1996.01.10 |1998.09.11 |Борис Ельцин |- |[[Игорь Иванов]] |1998.09.30 |2004.03.08 |Борис Ельцин, [[Владимир Путин]] |- |[[Сергей Лавров]] |2004.03.09 | -- |Владимир Путин, [[Дмитрий Медведев]], Владимир Путин |} Энэхүү түүхэн хугацаанд хамгийн удаан Сайдын албыг Карл Нессельроде — 39 жил, [[Андрей Громыко]] — 28 жил, [[Александр Горчаков]] — 26 жил, [[Сергей Лавров]] — 20 жил, [[Никита Панин]] — 17,5 жил хашсан байна. dzp7t2is2wx6p7kda9n89drwqtwwrag 0 133712 869910 780082 2026-09-17T08:06:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869910 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин|зураг=Davaazul.jpg|бүтэн_нэр=Гантөмөрийн Даваазул|төрсөн_нэр=|үндэстэн=Монгол|ястан=халх|иргэн=Монгол|төрсөн_өдөр=1990-04-23|төрсөн_газар=Улаанбаатар|эхнэр=Ж.Болорчимэг|хүүхэд=Мандуул|театр=Этик|сургууль=КУДС|төгссөн_нь=2012|хоч_нэр=зулаа|цахим_хуудас=https://www.facebook.com/davaazul.gantomor}} '''Гантөмөрийн Даваазул''' нь 1990 онд Монгол улсын Улаанбаатар хотод төрж, дунд сургуулиа төгсөөд /КУДС/ Кино урлагын дээд сургуульд найруулагч, жүжигчин мэргэжлээр суралцан төгссөн. 2018 онд Этик продакшныг байгуулсан. == Уран бүтээлүүд == # Хүний цаана # Цуурхал # Хэлгүй жим # Үнэн хайр # Хуулиас гадуур # Мардай # Хар ажил # Наймаа == Эх сурвалж == *https://web.archive.org/web/20240227094831/https://kinosan.mn/person/show/id/4134 *https://web.archive.org/web/20240227094836/https://www.mnb.mn/i/214033 *https://web.archive.org/web/20240227094830/https://ergelt.mn/news_full/119/single/18409 *https://www.polit.mn/a/92754 *https://www.facebook.com/eticproduction {{DEFAULTSORT:Даваазул, Гантөмөрийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] e5r451uzgfi88le2rvlcx8ksud21cww 0 133775 869932 771797 2026-09-17T09:40:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 869932 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starlink SpaceX 1584 satellites 72 Planes 22each.png|thumb|Дэлхийгээс 550 км зайны өндөрт 1584 хиймэл дагуул бүхий бүрхүүл ]] '''Starlink''' буюу '''Старлинк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Starlink, star — «од» ба link — «холбоос»'' гэсэн утгатай'')'' Дэлхийн аль өнцөгт ашиглах боломжтой өндөр хурдны интернет холболтыг хангах зорилгоор сансарын [[SpaceX]] компаний байрлуулсан дэлхийг бүрхсэн хиймэл дагуулуудын [[интернэт]] систем юм. SpaceX-ийн хиймэл дагуулын судалгаа, хөгжүүлэлт, үйлдвэрлэлийн хэлтэс нь [[Вашингтон (муж улс)|Вашингтон мужийн]] [[Редмонд]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Redmond'') хотод байрладаг. Төслийг боловсруулах ажил 2015 онд эхэлсэн бөгөөд 2018 оны 2-р сард "TINTIN"-ийн туршилтын хоёр хиймэл дагуул хөөргөсний дараа 2019 оны 5-р сард Starlink хиймэл дагуулын 60 ширхэг анхны багцыг хөөргөсөн. 2017 он гэхэд SpaceX компани 2020-иод оны дунд үе гэхэд нийт 12,000 орчим хиймэл дагуулыг дэлхийн тойрог замд хөөргөх тухай мэдэгдсэн. [[Файл:Starlink Mission (47926144123).jpg|thumb]] 2020 онд SpaceX компани нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад|Канадад]] арилжааны интернет үйлчилгээг үзүүлж эхэлсэн. 2022 оны 1-р сарын байдлаар Starlink бета тестер хэрэглэгчдийн тоо 25 улсад 145 мянгад хүрсэн байв. 2022 оны 5-р сарын байдлаар хэрэглэгчдийн тоо 400 мянга болж өссөн; 2022 оны 12-р сарын байдлаар хэрэглэгчдийн тоо 1 сая гаруйд хүрсэн; 2023 оны 9-р сарын байдлаар - 2 сая хэрэглэгчтэй болсон гэж мэдэгдээд байна. 2022 оноос хойш Starlink-ийг [[Украины Зэвсэгт Хүчин|Украины Зэвсэгт хүчин]] анги нэгтгэл хоорондын харилцаа холбоо, Оросын Украинд халдан довтлох үеэр Оросын цэргийн байрлал, танк, техник хэрэгслийг устгах зэвсэг, нисгэгчгүй онгоц, дрон, их бууг чиглүүлэхэд ашиглаж байна. 2023 оны 7-р сард [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газар]] "SpaceX" компанид тус улсад интернэт ашиглах хоёр лиценз олгосон. [[Файл:Starlink Router (51228513015).jpg|thumb|Starlink -ийн рутер]]2022 оны 9-р сард компанийн албан ёсны вэбсайт дээр Starlink сүлжээнд ямар улсууд холбогдож болох, аль нь дараа нь боломжтой болох, аль нь холбогдохгүй болохыг харуулсан газрын зураг https://starlink.com/map нийтлэгдсэн. 629d1nwoynkjede35d0j5v01m5q0u1h 0 134955 869884 862345 2026-09-16T23:36:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869884 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын цэргийн анги}} {{Инфобокс цэргийн нэгтгэл | unit_name = 084-р тусгай үүргийн батальон | image = Зэвсэгт хүчний 084-р анги.jpg | image_size = | caption = | dates = {{Start date and years ago|df=yes|1965}} | country = {{flag|Монгол}} | branch = {{army|Монгол}} | type = [[Тусгай хүчин]] | role = | garrison = [[Улаанбаатар]] | current_commander = Хурандаа Батдэлгэрийн Хаш-Эрдэнэ }} Зэвсэгт хучний 084-р анги Батлан хамгаалахын сайд асан дэслэгч генерал [[Шагалын Жадамбаа|Шагалын Жадамбаагийн]] нэрэмжит '''Шүхрийн тусгай хороо''' нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний]] нэгдүгээр зэрэглэлийн тусгай анги юм. Энэ нь далд ажиллагаа, терроризмын эсрэг, хамгаалалт, барьцаалагдсан хүмүүсийг аврах,дайсний шугамийн ард алсын нэвтрэлт, уламжлалт бус ажиллагаа , агаарын довтолгооны ажиллагаанд мэргэшсэн анги юм. Энэхүү анги нь өндөр үнэ цэнэтэй байг барих, устгах, эрэн хайх, аврах ажиллагаа, босогчдын эсрэг тэмцэх, терроризмын эсрэг тэмцэх, дайсны шугамын ард тусгай ажиллагаа явуулах, тусгай тагнуулийн үйл ажиллагаа явуулдаг. Мөн үнэ цэнэтэй зочид, байгууламжийн аюулгүй байдлыг хангадаг. <ref>{{Cite web |title=ШҮХЭРЧИН ДАЙЧДЫН МААНЬ ТЭНГЭР НЬ ЦЭЛМЭГ, ГАЗАР НЬ ЗӨӨЛХӨН БАЙГ |url=http://www.trends.mn/n/4262 |website=TRENDS.MN}}</ref> <ref>{{Cite web |date=31 January 2017 |title=Монгольский спецназ: кто это? &#124; Тихоокеанская Россия |url=http://to-ros.info/?p=45694}}</ref> [[Улаанбаатар]] хотод үүрэг гүйцэтгэж буй [[:en:Chief_of_General_Staff_(Mongolia)|Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын даргад]] шууд тайлагнадаг. <ref>{{Cite web |last=Dambievwrote |first=2017-01-29 18:03:00 Dambiev Dambiev 2017-01-29 18:03:00 |title=084-й отдельный батальон специального назначения вооруженных сил Монголии |url=https://dambiev.livejournal.com/687586.html |website=dambiev.livejournal.com |access-date=2024-06-04 |archive-date=2018-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218145036/http://dambiev.livejournal.com/687586.html |url-status=dead }}</ref> == Түүх == 1965 онд "Армийн тагнуулын компани" нэртэйгээр байгуулагдсан. Гурван удаа "Онцлох анги", арван долоон удаа "Тэргүүний анги" цолний шалгуурийг хангаж, цолийг хүртсэн байна. Батальон нь 2003 онд холбоотон орнууд Ирак руу довтлоход оролцож, Польшийн цэргийн хүчний хяналтад байсан байна. Одоогоор тус ангийн дайчид Афганистаны [[Кундуз]] муж дахь [[Бундесвер|Бундесверийн]] [[:en:Camp_Marmal|“Мармал” лагерийг]] хамгаалж байна. Тус ангийн 1000 гаруй бие бүрэлдэхүүн [[Ирак]], [[Сьерра Леон]], [[Афганистан]], [[Косово]], [[Чад]], [[Судан]], [[Өмнөд Судан|Өмнөд Суданд]] олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэсэн байна . <ref>{{Cite web |date=2016-05-10 |title=Зэвсэгт хүчний 084 дүгээр ангийг Цэргийн гавьяаны одонгоор шагналаа &#124; News.MN |url=https://news.mn/r/733509/ |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604070304/https://news.mn/r/733509/ |url-status=dead }}</ref> 2016 оны тавдугаар сарынdad 10-ны өдөр Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга П.Цагаан, Батлан хамгаалахын сайд Цэрэндашийн Цолмон нар тус ангийг Цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан юм. <ref>{{Cite web |title=Зэвсэгт хүчний 084 дүгээр ангийг Цэргийн гавьяаны одонгоор шагналаа |url=http://www.olloo.mn/n/28652.html |website=www.olloo.mn |access-date=2024-06-04 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122000014/http://www.olloo.mn/n/28652.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Зэвсэгт хүчний 084-р ангийг Цэргийн гавьяаны одонгоор шагнав |url=https://montsame.mn/mn/read/22861 |website=MONTSAME News Agency}}</ref> <ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Төгөлдөр |date=May 10, 2016 |title=Зэвсэгт хүчний 084 дүгээр ангийг Цэргийн гавьяаны одонгоор шагналаа |url=http://ikon.mn/n/qg0 |website=ikon.mn}}</ref> == Сургалт == Тус ангийн олон гишүүдийг АНУ-ын арми (ялангуяа [[:en:1st_Special_Forces_Group_(United_States)|1-р тусгай хүчний бүлэг]] ) бэлтгэсэн түүхтэй . <ref>{{Cite web |date=January 24, 1999 |title=Asia Pacific Defense Forum |url=https://books.google.com/books?id=LNO5AAAAIAAJ&q=084 |publisher=Commander of the U.S. Pacific Command |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2017-10-02 |title=Ambassador Jennifer Zimdahl Galt's Remarks at Balance Magic Closing Ceremony |url=https://mn.usembassy.gov/ambassador-jennifer-zimdahl-galts-remarks-balance-magic-closing-ceremony/ |access-date=2020-12-31 |website=U.S. Embassy in Mongolia |language=en-US |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811072021/https://mn.usembassy.gov/ambassador-jennifer-zimdahl-galts-remarks-balance-magic-closing-ceremony/ |url-status=dead }}</ref> Мөн Энэтхэгийн Пунжабын дэглэмтэй хамтарсан сургуулилтад оролцсон. <ref>{{Cite book |last=Experts |first=Disha |url=https://books.google.com/books?id=qJCBDwAAQBAJ&dq=084+military+unit+mongolia&pg=PA120 |title=THE MEGA YEARBOOK 2019 - Current Affairs & General Knowledge for Competitive Exams - 4th Edition |publisher=Disha Publications |isbn=9789388373487 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite web |title=India commences joint military exercise 'Nomadic Elephant' with Mongolia {{!}} Headlines |url=https://www.devdiscourse.com/article/headlines/176604-india-commences-joint-military-exercise-nomadic-elephant-with-mongolia |access-date=2020-12-31 |website=Devdiscourse |language=en}}</ref> 2018 оны 8 сард [[Налайх]] хотод болсон шүхрийн спортын улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож 2-р байр эзэлсэн. <ref>{{Cite web |title=National parachuting champions selected |url=https://montsame.mn/en/read/136283 |website=MONTSAME News Agency}}</ref> Өмнө нь 2016 онд [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатрийн талбайд]] болсон "Монгол цэргийн жавхаа"-ний тэргүүн байрын шагналыг хүртэж байсан байна. <ref>{{Cite web |title=084 ДҮГЭЭР АНГИ ТҮРҮҮЛЛЭЭ |url=http://www.control.mn/i/2686 |website=www.control.mn |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604070306/http://www.control.mn/i/2686 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |date=6 June 2016 |title=084 дүгээр ангийн захирагчийг байраар шагналаа |url=http://www.shuud.mn/a/469014 |website=www.shuud.mn}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ш.Жадамбаа генералын нэрэмжит Зэвсэгт хүчний 084-р анги одтой байлаа |url=https://news.zindaa.mn/1twz |website=news.zindaa.mn}}</ref> == Олон нийтийн үйл ажиллагаа == 2020 оны Москвагийн Ялалтын баярын жагсаалын үеэр тус ангийн захирагч, хурандаа Хашэрдэнийн Батдэлгэр [[Улаан талбай|Улаан талбайд]] Монголын нэгдсэн хүчнийг тэргүүлэн оролцов. <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=ТЭД УЛААН ТАЛБАЙД ... |url=https://gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1189 |website=gsmaf.gov.mn}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ASU.mn - Ялалтын парадад алхсан алба хаагчид эх орондоо ирлээ |url=http://asu.mn/content/4104 |website=asu.mn |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604070305/http://asu.mn/content/4104 |url-status=dead }}</ref> Тус ангийн гишүүд үүний дараа жил [[Буриад|Буриадад]] болсон Ялалтын баярын парадад мөн оролцжээ. <ref>{{Cite web |date=13 May 2021 |title=Д.БАТЗОРИГ: УЛААН-ҮД ХОТЫН ТАЛБАЙД МОНГОЛ ЦЭРГҮҮДИЙН ЖАГСААЛЫГ ХАРАХ ГЭЖ ДҮҮРЭН ХҮН ЦУГЛАСАН |url=https://gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1815 |access-date=2021-05-26 |website=gsmaf.gov.mn |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Б.Амарбаясгалан |date=2021-05-12 |title=Д.Батзориг: Улаан-Үд хотын талбайд Монгол цэргүүдийн жагсаалыг харах гэж дүүрэн хүн цугласан |url=https://ubn.mn/p/13759 |access-date=2021-05-26 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Монгол цэргүүд тавдугаар сарын 9-нд Улаан-Үдийн парадад алхана |url=http://erennews.mn/article/46236 |access-date=2021-05-26 |website=erennews.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Reflist}} <nowiki> [[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]]</nowiki> {{DEFAULTSORT:084-р тусгай үүргийн батальон}} llq7tl0aidet84b0o1cun1atxsyziu6 0 135318 869889 821952 2026-09-17T02:44:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869889 wikitext text/x-wiki Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын '''39 дүгээр сургууль''' нь 1969 онд байгуулагдсан. == Түүхэн тойм == Нийслэлийн 39 дүгээр сургууль нь найман жилийн дунд сургуулиар байгуулагдсан. 1992 онд анхны арван жилийн төгсөлтөө хийсэн. == Сургуулийн зорилго == ''Бид эрүүл, зөв дадал хэвшилтэй, өөрийгөө илэрхийлэх чадвартай, бүтээлчээр суралцдаг болно''. Сургуулийн захиралаар О.Бөхчулуун ажиллаж байна. === Сургуулийн барилга === * [[1969 он|1969]] онд ашиглалтад орсноос хойш томоохон урсгал засвар хийгдээгүй. * [[2009 он|2009]] онд сургуулийн барилгын цонхуудыг сольж хоёр давхар шилтэй орчин цагийн вакум болгож өөрчилж сайжруулсан. * [[2018 он|2018]] онд сургуулийн барилга стандартад нийцсэн хаягтай болсон. * [[2023 он|2023]] онд сургуулийн барилгын цонхуудыг сольж гурван давхар шилтэй орчин үеийн вакум цонхтой болгож, дөрвөн талын гарцын хаалгыг стандартын шаардлага хангасан төмөр хаалгаар шинэчилсэн байна. Сургуулийн барилгын дулаан алдагдлыг аудит хийлгэж "Улаанбаатар Цэвэр Агаар" төслийн хүрээнд сайжруулж засварласан байна. * [[2024]] оноос сургуулийн хөлбөмбөгийн талбайд байрладаг Чингэлтэй дүүргийн биеийн тамир спортын хорооны байрыг биеийн тамирын хичээлд ашиглах боломж байна. == Үйл явдал == [[2023 он|2023]] оны [[11 сарын 20]]-нд Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн “Цахим орчин дахь хүүхдийн эрх” сэдэвт сургалтыг өнөөдөр зохион байгууллаа<ref>{{Cite web |title=Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 39 дүгээр сургуульд сургалт зохион байгууллаа |url=https://nli.gov.mn/%d0%bd%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%bb%d1%8d%d0%bb%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d0%b1%d0%be%d0%bb%d0%be%d0%b2%d1%81%d1%80%d0%be%d0%bb%d1%8b%d0%bd-39-%d0%b4%d2%af%d0%b3%d1%8d/ |access-date=2024-06-29 |website=nli.gov.mn |language=mn}}</ref>. [[2025 он|2025]] оны 6 сард Чингэлтэй дүүргийн элсэлтийн ерөнхий шалгалтыг 39-р сургууль дээр зохион байгуулна<ref>{{Cite web |last=Боловсролын яам |first=Боловсролын үнэлгээний төв |date=2025-06-17 17:13:46 |title=Элсэлтийн шалгалт зохион байгуулах байршлууд |url=https://www.mnb.mn/i/330559 |website=www.mnb.mn |access-date=2025-06-17 |archive-date=2025-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719145250/https://www.mnb.mn/i/330559 |url-status=dead }}</ref>. == Эндээс төрсөн алдартнууд == * [[Татар хамтлаг|Татар]] хамтлагийн гишүүн [[Дамдинбазарын Батзаяа]] * [[Татар хамтлаг|Татар]] хамтлагийн гишүүн [[Дугарын Мөнхчулуун]] * [[Татар хамтлаг|Татар]] хамтлагийн гишүүн [[Жаргалсайханы Чулуунбат|Чулуунбат Жаргалсайхан]] == Цахим холбоос == * [https://www.facebook.com/people/%D0%9D%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%95%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-39-%D0%B4%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D1%80-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C/100063456613073/ Нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын 39 дүгээр сургууль] * [https://web.archive.org/web/20240629112720/https://ubcap.mn/?id=200129 Чингэлтэй дүүргийн 39-р сургуулийн захирал О.Бөхчулуун: Сурагчид болон багш ажилчид ая тухтай орчинд байх боломж бүрдлээ.] * [https://www.youtube.com/watch?v=xjBOlbzA55g Найзуудаа санана naizuudaa sanana] * [https://www.youtube.com/watch?v=6PXkbfjEcxs 39-р дунд сургуулийн 1993 оны төгсөлтийн 8в ангийн хамт олондоо хүрэлцэн ирсэнд баярллаа.] * [https://www.youtube.com/watch?v=u46xYWXIPr0 Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 39-р сургууль спорт заалгүй учраас 54 дэх жилдээ урлаг зааланд...] * [https://www.youtube.com/watch?v=wzczTSo0R3w&pp=ygUWMzkt0YAg0YHRg9GA0LPRg9GD0LvRjA%3D%3D Нийслэлийн ЕБ-ын 39 сургууль Дөл 2018] * [https://www.youtube.com/watch?v=wII4Um4w1C4 "Үндэсний Олимп" ЧД 39-р сургууль] * [https://www.youtube.com/watch?v=eBpDorTVgRU 30.ЕБС-ийн 39-р сургуулийн 140 сурагчидтай хийсэн уулзалтын Official Teaser бичлэг] * [https://www.youtube.com/watch?v=mUIjSrjTXsg оюунлаг сурагч хөтөлбөр 39-р сургууль] * [https://www.youtube.com/watch?v=SJL6qAdmxyQ 39 дүгээр сургуулийн багш ажилчдын урлагийн тоглолт 2013 он] * [https://www.youtube.com/watch?v=qBjq6p4yt70 39 дүгээр сургуулийн эзэмшлийн газар болон нийтийн эзэмшлийн талбайг "хулгайлжээ"] * [https://www.youtube.com/watch?v=w3rh3lzpA1Q 8d 2-р Хэсэг 10 jiliinhen 39-r surguuliin 1984-1994 8д анги] * [https://www.youtube.com/watch?v=cB_hiqs8Oi0 Анд нөхдийн дуу] * [https://www.youtube.com/watch?v=Diy1-pmaLoQ Дурсгалын зураг татуулав.] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Сургууль]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ 55a9bgwgxh0ccbex2z1l83seg9ysyov 0 135338 869937 862144 2026-09-17T09:55:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869937 wikitext text/x-wiki '''Драмын дөрөв''' нь Монголын драмын жүжигчид нийлж байгуулсан уран бүтээлийн, дууны хамтлаг юм. [[2005 он|2005]] онд [[Ганболдын Эрдэнэбилэг|Г.Эрдэнэбилэг]], [[Сугарын Болд-Эрдэнэ|С.Болд-Эрдэнэ]], [[Гочоодоржийн Амгаланбаатар|Г.Амгаланбаатар]], Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид "[[Драмын дөрөв]]" хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. * [[2011 он|2011]] онд Австрийн нэрт зохиолч Стефан Цвейгийн “[[Танихгүй эмэгтэйн захидал]]” зохиолоос сэдэвлэн "[[Үл таних эмэгтэй]]" [[кино]] хийжээ. * [[2015 он|2015]] онд 10 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн бол 2025 20 жилийн ой нь болох юм. == Цомог == * “Хайрын дурсамж” цомог * “Бүсгүй чамд” цомог * “Хайрын дурсамж-2” цомог == Цахим холбоос == * [http://www.hiub.mn/content/read/2723.htm Драмын дөрөв цомгийнхоо баярын дараа хилийн дээс алхана]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.zms.mn/a/89348 Г.Эрдэнэбилэг: Тохироо бүрдвэл “Драмын дөрөв” хамтдаа уран бүтээл хийх үе ирэх байх] * [https://news.mn/r/545517/ Драмын дөрөв кино хийжээ]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.unuudur.mn/a/14825 Драмын дөрвийн шинэ уран бүтээл “Танихгүй эмэгтэйн захидал”] * [https://web.archive.org/web/20240701072551/https://www.mnb.mn/i/43581 "Драмын дөрөв" 10 насны ойгоо тэмдэглэнэ] * [https://www.tac.mn/article/133788 “Драмын 4”-ын Амгаа манай дуранд] * [https://www.youtube.com/watch?v=HDzIpFq1vv4 Драмын 4 - Санаандгүй Учрал (Without Music)] * [https://www.youtube.com/watch?v=vS9oVsv2Ffw Драмын 4- Чингис хаан / Үгтэй / Lyrics] [[Ангилал:Монголын хамтлаг]] d5znkoevsr1o07esmxr6uq4r0rb7m1v 0 136922 869927 862134 2026-09-17T09:13:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869927 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Dashbaldangiin Purevsuren|native_name=Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн|birth_date=1929|birth_place=[[Булган аймаг]], Булган сум, [[Монгол Улс]]|death_date=1929 оны 1-р сарын 3|occupation=Дуурийн дуучин|spouse=[[Норовын Баатар]]|awards=[[Монгол Улсын Ардын Жүжигчин]] (2024), [[Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин]] (1961), [[Алтан Гадас одон]] (1956)}} '''Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн''' (1929-2025.I.03) нь [[Монгол|Монгол Улсын]] дуурийн дуучин, '''Монгол Улсын Ардын Жүжигчин''' цолтай ахмад уран бүтээлч байсан юм. Монгол Улсын Засгийн Газраас түүний эх орныхоо дуурь, дууны урлагт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн 1961 онд '''Гавьяат Жүжигчин''' цолоор шагнажээ. ==Бага нас, Ажлын эхэн үе== Пүрэвсүрэн 1929 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-ын]] Богдхан аймгийн Булган-Уулын хошуу буюу одоогийн [[Bulgan soum|Булган аймгийн]] [[Булган аймаг|Булган сумын]] нутагт төржээ. Түүний аав нь Дашбалдан хэмээх нутгийн малчин, анчин гөрөөчин хүн байжээ. 1942 оны 3-р сарын 16-нд 13 настайдаа [[Border Military Ensemble of the Ministry of Internal Affairs|Дотоод хэргийн яамны Хилийн цэргийн чуулгад]] дуучнаар анх ажилд оржээ. <ref>https://www.montsame.mn/mn/read/193675</ref> Тэрээр 1945 онд хоёрдугаар зэргийн дуучин болж, 1947 онд '''дунд тушаалын цэргийн офицер''' цол хүртжээ. == Сонгодог Дуурь == Дашбалдангийн Пүрэвсүрэн нь 1948 онд “Бөмбөгөр Ногоон” хэмээн нэрийддэг Улсын хөгжимт драмын театрт ажиллах болж, хожим [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|Монгол Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрт]] болоход нь үргэлжлүүлэн ажилласан ахмад уран бүтээлч юм. <ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/763695/ |title=Archive copy |access-date=2024-10-08 |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008162323/https://news.mn/r/763695/ |url-status=dead }}</ref> Тэрээр 1985 оны сүүлчээр гавьяаныхаа тэтгэвэрт гарах хүртлээ [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|Монгол Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театрт]] дуурийн дуучнаар ажиллаж, Монголын дуурийн урлаг үүсч хөгжихөд чухал хувь нэмэр оруулсан. Мөн 1956 онд гарсан [[Манай аялгуу]] нэртэй Монголын уран сайхны кинонд Д.Пүрэвсүрэн дуулж дүрээ мөнхөлжээ. 1961 онд Дашбалдангийн Пүрэвсүрэнгийн эх орныхоо сонгодог урлаг, дууны урлагийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг үнэлэн '''Монгол Улсын гавьяат жүжигчин''' цолоор шагнаж байжээ. <ref>https://www.polit.mn/a/67301</ref> Д.Пүрэвсүрэн Хойд Солонгос, Орос, Герман, Хятадад тоглолт хийж, суралцаж байв. Пүрэвсүрэнгийн дуулалт, дүр бүтээлт, тэр дундаа түүний бүтээсэн "Ханбүргэд” дуурийн Норовлхам, Монголын алдарт [[Учиртай гурван толгой]] дуурийн Нансалмаа болон Хоролмаагийн дүрийг мэргэжлийн урлаг судлаачид өндрөөр үнэлдэг. <ref>https://www.polit.mn/a/67301</ref><ref>https://www.zindaa.mn/2sad </ref> МУГЖ Дашбалдангийн Пүрэвсүрэнгийн 90 насны ойд зориулан [[Монгол|УДБЭТ]] -аас 2019 оны 6 дугаар сарын 23-ны өдөр [[Улаанбаатар]] хотноо хүндэтгэлийн тоглолт зохион байгуулсан. <ref>https://www.montsame.mn/mn/read/193675</ref> Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Д. Пүрэвсүрэнд 2024 оны 7 дугаар сарын 8-ны өдөр '''Монгол Улсын Ардын жүжигчин''' цол олгов. <ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/2737557/ |title=Archive copy |access-date=2024-10-08 |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008164831/https://news.mn/r/2737557/ |url-status=dead }}</ref> == Хувийн амьдрал == Пүрэвсүрэн нь Монголын урдаа барьдаг мэргэжлийн балетчин Гавьяат жүжигчин [[Норовын Баатар]]тай гэрлэжээ. Н. Баатар 2024 оны есдүгээр сарын 25-нд таалал төгсөв. <ref>http://ulaanbaatar.todmagnai.mn/n/i3</ref> МУАЖ, МУГЖ Д.Пүрэвсүрэн нь 2025 оны 1 дүгээр сарын 3-ны өдөр таалал төгсжээ.<ref>https://www.zogii.mn/post/7600712</ref> == Зарим Гол Шагнал == * [[Монгол Улсын ардын жүжигчин]] (2024) * Хүндэт хилчин (1983) * Онц хилчин (1980) * [[Монгол Улсын гавьяат жүжигчин]] (1961) * [[Алтан гадас одон]] (1956) == Гол Уран Бүтээлийн Жагсаалт == {| class="wikitable" |+ Д. Пүрэвсүрэнгийн дуулсан дууриуд, ардын болон гадаад дуунуудын жагсаалт ! № !! Ангилал !! Дууны нэр |- | 1 || Дуурийн дүрүүд || Нансалмаа (Учиртай гурван толгой дуурь) |- | 2 || Дуурийн дүрүүд || Хоролмаа (Учиртай гурван толгой дуурь) |- | 3 || Дуурийн дүрүүд || Халуун (Жаргалт зам дуурь) |- | 4 || Дуурийн дүрүүд || Ордонмого хатан (Шарай голын гурван хаан) |- | 5 || Дуурийн дүрүүд || Дуламсүрэн (Тэмцэл дуурь) |- | 6 || Дуурийн дүрүүд || Унага (Хөхөө намжил дуурь) |- | 7 || Дуурийн дүрүүд || Ялмаа (Ялмаа) |- | 8 || Дуурийн дүрүүд || Норовлхам (Канцлер дуурь) |- | 9 || Дуурийн дүрүүд || Нэгэн эмэгтэй (Нэгэн эмэгтэй) |- | 10 || Дуурийн дүрүүд || Ольга (Лусын дагина дуурь) |- | 11 || Дуурийн дүрүүд || Лена (Октябрь дуурь) |- | 12 || Дуурийн дүрүүд || XXI зуун - Зуун жилийн эхэнд (Драм) |- | 13 || Дуурийн дүрүүд || Половец бүсгүйчүүд (Игров бат хан дуурь) |- | 14 || Дуурийн дүрүүд || Берта (Сэвэрлийн үсчин дуурь) |- | 15 || Дуурийн дүрүүд || Смеральда (Смеральда дуурь) |- | 16 || Монгол ардын дуунууд || Хөх торгон дээл |- | 17 || Монгол ардын дуунууд || Хөх торгон цамц |- | 18 || Монгол ардын дуунууд || Сэр сэр салхи |- | 19 || Монгол ардын дуунууд || Санжид буруу гөлөм |- | 20 || Монгол ардын дуунууд || Солонго |- | 21 || Монгол ардын дуунууд || Ботго |- | 22 || Монгол ардын дуунууд || Гарын арван хуруу |- | 23 || Монгол ардын дуунууд || Борооны үүл |- | 24 || Монгол ардын дуунууд || Эрүү цагаан болжмор |- | 25 || Монгол ардын дуунууд || Аргагүй амраг |- | 26 || Монгол ардын дуунууд || Сэтгэлийн уул |- | 27 || Монгол ардын дуунууд || Тахиан зандан уул |- | 28 || Монгол ардын дуунууд || Эхийн ач |- | 29 || Монгол ардын дуунууд || Самартай мод |- | 30 || Монгол ардын дуунууд || Янгир зоотой шарга |- | 31 || Монгол ардын дуунууд || Кондойн гол |- | 32 || Монгол ардын дуунууд || Хандмаа |- | 33 || Монгол ардын дуунууд || Ганди мод |- | 34 || Монгол ардын дуунууд || Өөрийн нутаг |- | 35 || Монгол ардын дуунууд || Нуур амат шаазгай |- | 36 || Монгол ардын дуунууд || Улзын гол |- | 37 || Монгол ардын дуунууд || Цоохор морь |- | 38 || Гадаад дуунууд || Говот |- | 39 || Гадаад дуунууд || Юуны төлөө би амьдрах вэ? (Что мне жить и тужить) |- | 40 || Гадаад дуунууд || Волга мөрөн (Волга реченька) |- | 41 || Гадаад дуунууд || Хоёр хайтан (Две ласточки) |- | 42 || Гадаад дуунууд || Замд (Дорожная) |- | 43 || Гадаад дуунууд || Ромын корсар (Римский корсар) |- | 44 || Гадаад дуунууд || Цасан охин (Ария снегурочки) |- | 45 || Гадаад дуунууд || Мусоргскийн худалдааны талбай (Мусоргский сорчинская ярмарка) |- | 46 || Гадаад дуунууд || Цыган аялгуу (Цыгане страсть) |- | 47 || Солонгос дуунууд || Но дыль чан бион |- | 48 || Солонгос дуунууд || Ариран |- | 49 || Солонгос дуунууд || Паль чан гио |- | 50 || Солонгос дуунууд || Яксан тон дээ |} == Эшлэл == {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== * [https://web.archive.org/web/20241008164112/https://www.mnb.mn/i/214961 Сонгодог хөгжмийн сан: МУГЖ Д.Пүрэвсүрэн] [[Ангилал:Булганыхан]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:1929 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] gn5lwfiaft7gigepm2cxz4kjqcnr66e 0 139423 869896 814674 2026-09-17T05:07:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 869896 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg|thumb|Оросын Гадаад хэргийн яамны сүлд]] '''Оросын Гадаад хэргийн яам''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Министерство иностранных дел Российской Федерации'') -ОХУ-ын гадаад бодлого, олон улсын харилцаа, олон улсын хамтын ажиллагаа, хөгжлийн чиглэлээр төрийн бодлого, эрх зүйн зохицуулалтыг боловсруулах, хэрэгжүүлэх чиг үүргийг гүйцэтгэдэг холбооны гүйцэтгэх төв байгууллага юм. Тус яам нь Үндсэн хууль эсвэл ОХУ-ын хууль тогтоомжийн дагуу ОХУ-ын Ерөнхийлөгчид шууд захирагддаг. Гадаад хэргийн сайдаар ахлуулдаг. 2004 оноос хойш энэ албан тушаалыг [[Сергей Лавров]] хашиж байна. ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам (1946-1992 онд Зөвлөлт Оросын Гадаад хэргийн яам) нь 1944 оны 2-р сарын 1-нд Гадаад хэргийн Ардын комиссариат нэртэй байгуулагдан ажиллаж байсан. Оросын нийслэл [[Москва]] хотод 145 гадаадын Элчин сайдын яам, [[Санкт-Петербург|Санк-Петербург]] болон бусад хотуудад нийт 189 Ерөнхий консулын газрууд болон консулын газрууд үйл ажиллагаа явуулдаг байна. [[Файл:Moscow July 2011-38a.jpg|thumb|380x380px|Москва хотод байрлах Оросын Гадаад хэргийн яамны Төв байр]] == Түүх == '''Элчин төлөөлөгчийн асуудал эрхэлсэн газар''' 1549 оны 1-р сарын 22-нд Иван Михайлович Висковатов Элчин төлөөлөгчийн асуудал эрхэлсэн газрын ([[Орос хэл|орос.]] ''Посольский приказ'') даргаар томилогдсон байна. 1562–1563 онд И.Висковатов Копенхагенд айлчтлж хэлэлцээ хийсэн. Энэ бол Гадаад хэргийн удирдагчийн гадаадад хийсэн анхны айлчлал байв. 1570 оны 8-р сарын 4-нд Иван Висковатовыг эх орноосоо урвасан хэрэгт сэжиглэн, [[IV Иван|Догшин]] [[IV Иван|Иван]] хаан цаазаар авчээ. 1673 онд Гадаадын анхны байнгын төлөөлөгч Польшийн П.Свидерски Москвад байнга суух болсон. 1673 онд Орос улсын гадаад дахь анхны байнгын дипломат төлөөлөгч хурандаа Василий Тяпкин Варшав хотод суужээ. Оросын гадаадад суусан анхны байнгын дипломат төлөөлөгч хурандаа Василий Тяпкин Варшавт суужээ. 1697 оны 3-р сарын 20. "Их элчин төлөөлөгчид"-ийг Европын хэд хэдэн улстай хэлэлцээ хийхээр Европ руу илгээв. Түүний бодит тэргүүн нь Петр Михайловын нэрээр аялж явсан хаан [[I Пётр]] байв. Энэ нь Оросын төрийн тэргүүний гадаадад хийсэн анхны айлчлал байсан. 1700 оны 3-р сарын 6-нд [[Фёдор Головин|Фёдор Алексеевич Головиныг]] Элчин төлөөлөгчийн асуудал эрхэлсэн газрын даргаар “Элчин сайдын яамны тэргүүн” цолтой томилов. === Гадаад хэргийн зөвлөл === 1706 онд [[Гавриил Головкин]] (1660-1634) тэргүүтэй Гадаад хэргийн Зөвлөл байгуулагдсан. 1719 онд Польш, Голланд, Швед, Дани, Австри, Турк (сүүлийн 5 нь 1701 оноос хойш оршин тогтнож байсан) дахь байнгын төлөөлөгчийн газруудаас гадна Англи, Франц, Прусс, Мекленбург, Гамбург, Венец, Курланд, Бухар зэрэг улсуудад төлөөлөгчийн газрууд байгуулагдсан байна. 1758 онд Гүн [[Михаил Воронцов]] Канцлераар томилогдсон байна. === Оросын эзэнт улсын Гадаад хэргийн яам === 1802 оны 9-р сарын 20-нд Оросын эзэнт улсын Гадаад хэргийн яам байгуулагдаж анхны сайд нь Гүн [[Александр Воронцов]] болжээ. 1832 онд Аажмаар үүрэг хариуцлагаа Гадаад хэргийн яаманд шилжүүлсэн Гадаад хэргийн зөвлөлийг татан буулгасан. 1856 оны 4-р сарын 27-нд Сайдаар хунтайж [[Александр Горчаков]] томилогдсон байна. 1910 оны 9-р сарын 14-нд сайд [[Сергей Сазонов]]. Тэрээр Антантатай Константинополь болон Хар тэнгисийн хоолойг Оросын мэдэлд шилжүүлэх нууц гэрээ байгуулсан (1915). 1916 оны 7-р сарын 7-нд Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Борис Штурмер]] сайдаар томилогдсон. Дараагийн шинэ сайд томилогдох хүртэл Анатолий Анатольевич Нератов сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байжээ. 1916 оны 11-р сарын 30-нд сайд [[Николай Покровский]]. === Гадаад хэргийн Ардын Комиссариат === 1917 оны 11-р сарын 8-нд Бүх Оросын Ажилчин, Цэргийн депутатуудын Зөвлөлийн II их хурал нь Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийг байгуулж, үүнд Гадаад хэргийн Ардын Комиссариат багтсан; [[Лев Троцкий|Лев Троцкийг]] Ардын комиссараар томилжээ. 12-р сарын 8-нд өмнөх Оросын гадаад дахь төлөөлөгчийн газрын 28 тэргүүнийг ажлаас нь чөлөөлжээ. Хуучин ГХЯ-ны ихэнх ажилчид өөрсдийн хүсэлтээр ажлаасаа гарсан бөгөөд шинэ Гадаад хэргийн Ардын Комиссариатын аппарат 12-р сарын эхээр ердөө 30 хүнтэй байв. 1918 оны 3-р сарын 13-нд Лев Троцкий албан тушаалаа орхиж, [[Георгий Чичерин]] томилогдов. 1930 оны 7-р сарын 22-нд Гадаад хэргийн Ардын комиссараар [[Максим Литвинов]] томилогдсон. 1933 оны 11-р сарын 16-нд АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоосон байна. 1939 оны 5-р сарын 3-нд Гадаад хэргийн ардын комиссариатыг [[Вячеслав Молотов]] тэргүүлэх болжээ. === ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яам === 1946 оны 3-р сарын 15-нд Засгийн газрын шинэчлэл хийж Ардын комиссарын газрыг ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яам болгон өөрчилсөн. 1948 онд Зүүн Европт ЗСБНХУ-аас хараат улс төрийн дэглэмүүд бий болсон. Намын удирдлагад байсан хүмүүсийг социалист орнууд руу Элчин сайдаар илгээдэг болсон байна. 1949 оны 3-р сарын 4-нд прокурор асан [[Андрей Вышинский]] Гадаад хэргийн сайдаар 1953 оны 3-р сар хүртэл томилогдов. 1956 оны 6-р сарын 1-нд Гадаад хэргийн яамны сайдаар "Правда" сонины ерөнхий редактор [[Дмитрий Шепилов]] тэргүүлжээ. 1957 оны 2-р сарын 15-нд ЗХУ-ын гадаад хэргийн сайдаар [[Андрей Громыко]] томилогдсон байна. 1985 оны 7-р сарын 1-нд Гадаад хэргийн сайдаар [[Эдуард Шеварднадзе]] томилодсон байна. 1991 оны 1-р сарын 16-нд сайдаар мэргэжлийн дипломат [[Александр Бессмертных]] ажиллах болжээ. === ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам === 1991 оны 12-р сарын 8-нд ТУХН-ийг байгуулах тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсны дараа Оросын гадаад бодлогын асуудлыг [[Андрей Козырев]] тэргүүтэй Зөвлөлт Оросын Гадаад хэргийн яаманд шилжсэн байна. 1993 оны 12-р сарын 12-нд ОХУ-ын Үндсэн хуулийг баталж, түүний дагуу гадаад бодлогыг Оросын Гадаад хэргийн яам нь харьяалагддаг Ерөнхийлөгч тодорхойлдог болсон. 1996 оны 1-р сарын 10-нд А.В.Козырев огцорч, [[Евгений Примаков]] сайдаар томилогдов. 1998 оны 9-р сарын 11-нд Е.М.Примаков засгийн газрыг тэргүүлэх болж сайдаар [[Игорь Иванов|Игорь Ивановыг]] томилжээ. 2004 оны 9-р сарын 11-нд [[Михаил Касьянов|Михаил Касьяновын]] засгийн газрыг огцорч Гадаад хэргийн сайдаар [[Сергей Лавров|Сергей Лавровыг]] томилсон юм. == Оросын Гадаад хэргийн яамны үйл ажиллагаа == Гадаад харилцааны яамны үйл ажиллагааг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч удирддаг. Гадаад бодлогын ерөнхий стратегийг боловсруулж, холбогдох саналаа Ерөнхийлөгчид өргөн мэдүүлж, гадаад бодлогын чиглэлийг хэрэгжүүлэх нь Гадаад хэргийн яамны үндсэн үүрэг юм. Оросын Гадаад хэргийн яам нь үйл ажиллагаагаа шууд болон ОХУ-ын дипломат төлөөлөгчийн газар, консулын газар, ОХУ-ын олон улсын байгууллагын дэргэдэх төлөөлөгчийн газар, нутаг дэвсгэрийн байгууллага - ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны төлөөлөгчийн газруудаар дамжуулан явуулдаг. ГХЯ-ны тогтолцоонд: төв алба; гадаад төлөөлөгчийн газар; нутаг дэвсгэрийн байгууллагууд; ОХУ-ын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаагаа явуулдаг ОХУ-ын Гадаад хэргийн яаманд харьяалагддаг байгууллагууд. Гадаад хэргийн яам нь үйл ажиллагаандаа Үндсэн хууль, холбооны үндсэн хуулийн хууль, холбооны хууль тогтоомж, Ерөнхийлөгч, Засгийн газрын акт, олон улсын гэрээг удирдлага болгодог байна. Оросын Гадаад хэргийн яамыг Засгийн газрын даргын санал болгосноор Оросын Ерөнхийлөгч томилдог Гадаад харилцааны сайд тэргүүлдэг байна. Сайд нь Гадаад хэргийн яаманд олгосон бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх, үйл ажиллагааны тогтоосон чиглэлээр төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх ажлыг биечлэн шууд хариуцдаг ажээ. Гадаад хэргийн сайдыг Ерөнхийлөгч томилдог орлогч нартай. ГХЯ-ны Ерөнхий захирлыг мөн Ерөнхийлөгч томилдог байна. == Оросын Гадаад хэргийн яамны бүтэц == ОХУ-ын ГХЯ-ны төв аппаратын бүтцэд газрууд багтдаг. Газрууд нь цаашлаад хэлтэс, тасгуудад хуваагддаг байна. ОХУ-ын ГХЯ-ны газруудыг захирлууд, хэлтэсүүдийг нь дарга нар удирддаг юм. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2007 оны 9-р сарын 11-ний өдрийн 1163 тоот зарлигийн дагуу яам нь 39 газарт хуваагддаг. Өмнө нь ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2004 оны 7-р сарын 11-ний өдрийн 865 тоот зарлигаар ГХЯ-нд яамны үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлийн 35 газар, 2005 оны 10-р сарын 19-ний өдрийн 1218 тоот зарлигаар 35 газартай байхыг зөвшөөрсөн байна. Зориулалтын дагуу газрууд нь бүс нутгийн (гадаад улсуудын бүс нутгаар бүлэглэсэн) болон чиг үүргийн (тогтоосон чиг үүргийн дагуу) хуваагддаг. Газар бүрт 30-60 дипломат ажилтан ажилладаг байна. Үүнээс гадна ОХУ-ын ГХЯ-ны дэргэд дөрвөн тусдаа байгууллага байдаг: ОХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломат корпуст үйлчлэх Үйлдвэрлэл, худалдааны ерөнхий газар (ГлавУпДК), ОХУ-ын ГХЯ-ны Дипломат академи (ДА), МГИМО, ОХУ-ын ГХЯ-ны коллеж, Оросын олон улсын шинжлэх ухаан, соёлын хамтын ажиллагааны төв зэрэг юм. Газар, хэлтсийн бүтцээс гадна Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд нар байдаг бөгөөд тус бүр нь олон улсын харилцааны тодорхой нэг асуудлыг (жишээлбэл, Гүрж-Абхазын асуудал) хариуцдаг. Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд нар нь Яамын дэд сайд нарт шууд тайлагнадаг байна. === Бүс нутгийн газрууд === * ТУХН-ийн орнуудын хоёрдугаар газар (Беларусь, Молдав, Украйн), * ТУХН-ийн орнуудын гуравдугаар газар (Казахстан, Киргизстан, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистан), * ТУХН-ийн орнуудын дөрөвдүгээр газар (Азербайжан, Армен, Гүрж), * Европын нэгдүгээр газар (Андорра, Бельги, Ватикан, Итали, Испани, Люксембург, Мальта, Франц), * Европын хоёрдугаар газар (Их Британ, Дани, Ирланд, Исланд, Латви, Литв, Норвеги, Финлянд, Швед, Эстони), * Европын гуравдугаар газар (Австри, Унгар, Лихтенштейн, Польш, Словак, Герман, Чех, Швейцар), * Европын дөрөвдүгээр газар (Албани, Босни-Герцеговина, Грек, Румын, Сербия, Румын, Турк, Хорват, Монтенегро), * Хойд Америкийн газар (АНУ, Канад), * Латин Америкийн газар (Төв ба Өмнөд Америк буюу Латин Америк), * Ойрхи Дорнод ба Хойд Африкийн газар (Алжир, Бахрейн, Египет, Израил, Иордан, Ирак, Йемен, Катар, Кувейт, Ливан, Ливи, Мавритан, Марокко, Арабын Нэгдсэн Эмират, Оман, Судан, Саудын Арабын Нэгдсэн Эмират, Судан, Өмнөд Судан). * Африкийн газар (Сахарын цөлөөс өмнөд хэсгийн Африкийн орнууд) * Ази, Номхон далайн хамтын ажиллагааны газар * Азийн нэгдүгээр газар ('''[[Хятад]]''', [[Умард Солонгос|'''БНАСАУ''']], '''[[Монгол]]''', [[Өмнөд Солонгос|'''БНСУ''']]) * Азийн хоёрдугаар газар (Афганистан, Бангладеш, Энэтхэг, Иран, Мальдив, Балба, Пакистан, Шри Ланка) * Азийн гуравдугаар газар (Австрали, Бруней, Вьетнам, Индонези, Шинэ Зеланд, Малайз, Мьянмар, Тайланд, Филиппин, Япон, Далайн орнууд) === Чиг үүргийн газрууд === * Гадаад бодлого төлөвлөлтийн газар * Олон улсын байгууллагын газар * ТУХН-ийн орнуудын нэгдүгээр хэлтэс (ТУХН-ийн хүрээнд хамтран ажиллах ерөнхий асуудал) * Зэвсэг дэлгэрүүлэхгүй, хяналт тавих газар * Шинэ сорилт, аюул заналын асуудлын газар * Хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа болон хүний ​​эрхийн газар * Мэдээлэл, хэвлэлийн газар, * Бүх Европын хамтын ажиллагааны газар, * Холбооны байгууллагуудтай хамтран ажиллах газар * Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны газар, * Эрх зүйн газар * Хилийн чанд дахь нутаг нэгтнүүдтэй хамтран ажиллах газар * Парламент, Нийгэм, улс төрийн байгууллагтай холбоо барих газар * Хүний нөөцийн газар * Консулын газар * Төрийн ёслолын газар * Аюулгүй байдлын газар * Мэдээлэлээр хангах газар * Түүх, баримт бичгийн алба * Хэрэг эрхлэх (газар) * Валют, санхүүгийн хэлтэс * Гадаад дахь барилгын, үл хөдлөх өмчийн газар * Дипломат шуудан холбооны газар * Тусгай харилцаа холбооны газар ntkcooxrh0pd8grkf7f20hvhdu9hihn 0 141031 869911 823822 2026-09-17T08:07:28Z Chongkian 21163 869911 wikitext text/x-wiki Улаанбаатар хотноо 2025 оны тавдугаар сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас Номын баяр 2025-ыг зохион байгууллаа. Энэ удаагийн номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгууллаа. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 22.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 25.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 30.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 5.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 36a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 33.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 32.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 34.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 35.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 38.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 39.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 40.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 42.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 41.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 1.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 2.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 3.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 4.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 29.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 8.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 9.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 10.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 13.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 14.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 15.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 20.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 18.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 19.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 28.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 21.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 24.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 43.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 44.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 50.jpg </gallery></center> Энэ жил номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгууллаа. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 45.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 53.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 48.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 49.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 51.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 52.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 11.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 12.jpg </gallery></center> Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцов. {{commonscat}} [[Ангилал:Ном]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] ddt2g044eoctuxk9wryieaad2vul4fn 869914 869911 2026-09-17T08:15:53Z Chongkian 21163 869914 wikitext text/x-wiki Улаанбаатар хотноо 2025 оны тавдугаар сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас Номын баяр 2025-ыг зохион байгууллаа. Энэ удаагийн номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгууллаа. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 22.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 25.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 30.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 5.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 36a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 33.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 32.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 34.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 35.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 38.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 39.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 40.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 42.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 41.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 1.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 2.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 3.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 4.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 29.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 8.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 9.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 10.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 13.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 14.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 15.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 20.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 18.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 19.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 28.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 21.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 24.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 43.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 44.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 50.jpg </gallery></center> Энэ жил номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгууллаа. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 45.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 53.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 48.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 49.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 51.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 52.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 11.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 12.jpg </gallery></center> Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцов. {{commonscat}} [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] t6hw4pqoki9hlfywlk6rb1k41mwjbzw 869918 869914 2026-09-17T08:18:18Z Chongkian 21163 869918 wikitext text/x-wiki [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] Улаанбаатар хотноо 2025 оны тавдугаар сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас Номын баяр 2025-ыг зохион байгууллаа. Энэ удаагийн номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгууллаа. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 22.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 25.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 30.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 5.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 36a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 33.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 32.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 34.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 35.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 38.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 39.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 40.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 42.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 41.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 1.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 2.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 3.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 4.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 29.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 8.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 9.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 10.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 13.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 14.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 15.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 20.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 18.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 19.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 28.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 21.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 24.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 43.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 44.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 50.jpg </gallery></center> Энэ жил номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгууллаа. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 45.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 53.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 48.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 49.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 51.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 52.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 11.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 12.jpg </gallery></center> Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцов. {{commonscat}} [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] kcltp3eodvq1x31ah9cgpnigbuyhvlp 869926 869918 2026-09-17T09:13:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 869926 wikitext text/x-wiki [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] '''"Номын баяр 2025"''' Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд 2025 оны 5-р сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээ. Энэ номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулжээ. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 22.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 25.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 30.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 5.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 36a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 33.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 32.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 34.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 35.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 38.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 39.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 40.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 42.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 41.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 1.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 2.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 3.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 4.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 29.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 8.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 9.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 10.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 13.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 14.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 15.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 20.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 18.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 19.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 28.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 21.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 24.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 43.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 44.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 50.jpg </gallery></center> Энэ 2025 оны номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгуулсан ажээ. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 45.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 53.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 48.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 49.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 51.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 52.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 11.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 12.jpg </gallery></center> Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцсон байна. {{commonscat}} [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] 8aytugf3judatzohikrv06t7v9298xf 869956 869926 2026-09-17T11:33:34Z Chongkian 21163 869956 wikitext text/x-wiki [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] '''"Номын баяр 2025"''' Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд 2025 оны 5-р сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээ. Энэ номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулжээ. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. ==Зураг== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 22.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 25.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 30.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 5.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 31.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 36a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 33.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 32.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 34.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 35.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 38.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 39.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 40.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 42.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 41.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 1.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 2.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 3.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 4.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 29.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 6a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 8.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 9.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 10.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 13.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 14.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 15.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 16a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 20.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 18.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 19.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 28.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 21.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 24.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 26.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 43.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 44.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 50.jpg </gallery></center> Энэ 2025 оны номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгуулсан ажээ. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Mongolia Book Fair 2025 45.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 53.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46a.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 48.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 49.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 51.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 52.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 11.jpg Зураг:Mongolia Book Fair 2025 12.jpg </gallery></center> Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцсон байна. {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] sh8t793wb79b1cltz9bsp8ae1gkluv4 869957 869956 2026-09-17T11:34:05Z Chongkian 21163 869957 wikitext text/x-wiki [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] '''"Номын баяр 2025"''' Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд 2025 оны 5-р сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээ. Энэ номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулжээ. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. Энэ 2025 оны номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгуулсан ажээ. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцсон байна. {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] 7npq4gkntpf5aer6z6pyu6t4384tiyj 869958 869957 2026-09-17T11:34:17Z Chongkian 21163 869958 wikitext text/x-wiki [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] '''"Номын баяр 2025"''' Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд 2025 оны 5-р сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээ. Энэ номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулжээ. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. Энэ 2025 оны номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгуулсан ажээ. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцсон байна. {{commonscat}} [[Ангилал:2025 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] fjg2yl1297a03j3f70fxxyopal1farb 869960 869958 2026-09-17T11:34:52Z Chongkian 21163 869960 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] '''"Номын баяр 2025"''' Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд 2025 оны 5-р сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээ. Энэ номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулжээ. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. Энэ 2025 оны номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгуулсан ажээ. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцсон байна. {{commonscat}} [[Ангилал:2025 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] 37zbcuv3eghzw3ync5w7ajzaxcjxyc3 869961 869960 2026-09-17T11:35:00Z Chongkian 21163 869961 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] '''Номын баяр 2025''' Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд 2025 оны 5-р сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээ. Энэ номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулжээ. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. Энэ 2025 оны номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгуулсан ажээ. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцсон байна. {{commonscat}} [[Ангилал:2025 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] ohic3w4woqvcn341dijfaedc2w86f45 869972 869961 2026-09-17T11:39:18Z Chongkian 21163 869972 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Mongolia Book Fair 2025 46.jpg|thumb|Номын баяр 2025]] '''Номын баяр 2025''' Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайд 2025 оны 5-р сарын 16-нд “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээ. Энэ номын баярыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ивээл дор Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулжээ. Гурван өдрийн турш үргэлжилсэн 37 дахь удаагийн номын баяр иргэд, хүүхэд, залууст ном унших соёл, дадал хэвшүүлэх, номтой нөхөрлөх эерэг хандлага бий болгох, зохиолч, туурвигч, идэвхтэн бичигчид, ном, хэвлэлийн салбар, нийтийн уншлагыг дэмжин сурталчлав. Энэ 2025 оны номын баярыг “Илүү их уншъя” уриатай зохион байгуулсан ажээ. Номын баярын үеэр үзэсгэлэн худалдаа, зохиолч, уншигчдын уулзалт, дотоод, гадаадын хэвлэлийн газруудын болон номын маркетинг, борлуулалтын уулзалт, шинэ номын нээлт, “Байгаль экологийн 50 ном”-ын танилцуулга, хүүхдэд зориулсан номын хөтөлбөр боллоо. Жил бүрийн хавар, намар зохион байгуулдаг номын баярт дунджаар 300 мянга гаруй уншигч хүрэлцэн ирж, 200 гаруй хэвлэн нийтлэгч, 300 орчим зохиолч, орчуулагч, редактор, зураач, эх зохиогч, эрдэмтэн судлаач тогтмол оролцдог болсон байна. Түүнчлэн 35 дахь удаагийн номын баяраас хойш “Номын соёлт ертөнц” төрийн бус байгууллагаас гадаадынханд зориулан “Нөхөрлөлийн хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлж эхэлснээр гаднын хэвлэн нийтлэгчидтэй харилцаагаа тэлсэн. Энэ хүрээнд 37 дахь удаагийн номын баярт ОХУ, БНХАУ, БНСУ-аас зохиолч, хэвлэн нийтлэгчид оролцсон байна. {{commonscat}} [[Ангилал:2025 он]] [[Ангилал:Монголын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Сүхбаатарын талбай]] [[Ангилал:Номын баяр]] [[Ангилал:Соёл]] [[Ангилал:Хэвлэл]] mkbcfnsiczombyn5gpbka1f54646xly 14 141657 869948 826519 2026-09-17T11:30:08Z Chongkian 21163 869948 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:2023 он|программ хангамж]] [[Ангилал:Програм хангамж оноор|#2023]] bs6krdsyyds0ygcs3oglp68llj12igm 14 142737 869946 832046 2026-09-17T11:29:40Z Chongkian 21163 869946 wikitext text/x-wiki {{Ангилал байгуулагдсан}} {{commonscat}} nuz66llesvr988t64ibj18oedum8j7h 0 144891 869865 848034 2026-09-16T14:15:03Z Chongkian 21163 869865 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Бльюмон Групп | image = Bluemon Center.jpg | founded = 2000 | founder = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | key_people = Executive Director S.Bat-Yeruul | brands = Tse, The Bull, Shulundu, Sura, Buuzger, Pepper lunch, Dessert39, Nike, Converse, Fila, Vans, The North Face | owner = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | num_employees = 1639 | website = https://www.bluemon.mn/mn | headquarters = Монгол улс, Улаанбаатар хот, Сүхбаатар дүүрэг, 8-р хороо, Бага тойруу, Ж.Самбуугийн гудамж-32, БльюМон төв }} '''Бльюмон Групп''' (англиар Bluemon Group) нь Монгол Улсын Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт байрлах Bluemon Center-д төвтэй, олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг, нийт 1600 гаруй ажилтантай үндэсний хэмжээний компани юм. 2000 онд байгуулагдсан тус групп нь олон улсын худалдаа, жижиглэн худалдааны түгээлт, ресторануудын сүлжээ, үл хөдлөх хөрөнгө болон үл хөдлөхийн хөгжүүлэлт, мөн брэнд франчайзингийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. <ref>{{Cite web |title=BlueMon Group official website |url=https://www.bluemon.mn/mn |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> [https://www.linkedin.com/company/3865168/admin/dashboard/] ==== Группийн "Язгуур Бодлого" буюу Үзэл санаа бэлэгдэл ==== Монгол Улсын 1924 оны Анхдугаар Үндсэн Хуулийн удиртгалд багтсан тунхаг, Жанжин Д.Сүхбаатарын ''“Бидний улс эв саналаа нэгтгэн нийтийн хүчийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөл үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй ба чадахгүй гэдэг явдал огт үгүй болж... цэнгэлийн манлайг олж болохыг дан ганц бидний Сэтгэлийн чин зориг мэднэ!”'' хэмээх сургаалыг группийн язгуур бодлогын суурь болгон авч үзэж, орчин цагийн менежментийн онол, арга зүйтэй хослуулан байгууллагынхаа Үнэт зүйлс, Замнал, Хэтийн зорилгыг тодорхойлдог. [https://www.bluemon.mn/mn/concepts]   == Үүсэл хөгжил == Тус групп 2000 онд Улаанбаатар хотын Хороолол дүүрэгт, Од кино театрын ойролцоо байрлах Tse Pub and Cafe-г нээн анхны үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Энэхүү паб нь Монгол Улсад анх удаа сүлжээ пабын концепцыг нэвтрүүлж, “Бүх бүтээгдэхүүн 500 төгрөг” гэсэн өвөрмөц үнийн бодлогоороо хямд, чөлөөт уур амьсгалтай уулзалтын орчныг бүрдүүлсэн нь шинэлэг санаа байв. Уг концепц ялангуяа залуусын дунд богино хугацаанд өндөр эрэлттэй болж, группийн цаашдын өсөлт, хөгжлийн суурийг тавьсан юм.<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations/tse |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> Жил ирэх тусам Бльюмон Групп үйл ажиллагаагаа тэлж, нийтийн хоол үйлчилгээний салбарт өөрсдийн брэндүүдийг нутагшуулсан бөгөөд олон улсын франчайз сүлжээ ресторан, кафе шопийн эрхийг мөн эзэмшдэг. Худалдааны чиглэлээр дэлхийн алдартай брэндүүдийн Монгол дахь албан ёсны дистрибьюторээр ажилладаг. Түүнчлэн үл хөдлөхийн салбарт Түрэлт ХХК, Bluemon Properties охин компаниудаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус групп нь бизнесийн цар хүрээ, тогтвортой өсөлт, нийгэм-эдийн засагт оруулж буй бодит хувь нэмрээрээ 2025 онд '''[https://ikon.mn/n/3g0z Монгол Улсын ТОП 100]''' аж ахуйн нэгжид багтсан. [https://www.bluemon.mn/mn/posts/bluemon-top-100?utm_source=chatgpt.com] 2025 онд БльюМон Групп нь үйлчилгээний салбарт оруулсан хувь нэмэр, инноваци ба тогтвортой хөгжлийг дэмжсэн бодлогынхоо хүрээнд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимаас (МҮХАҮТ) “Оны үйлчилгээний бизнес эрхлэгч” хэмээх нэр хүндтэй шагналыг хүртсэн юм. [https://www.facebook.com/reel/1584063339610952] [https://www.mongolchamber.mn/a/2419] [https://www.facebook.com/reel/2263550710819050] == Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал == Цэвээн-Очирын Санжжав (1969 онд Монгол Улс, Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын бизнес эрхлэгч, удирдах албан тушаалтан юм. Тэрээр Монгол Улсад олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг Бльюмон Группийн үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирлаар ажиллаж байна. [https://www.linkedin.com/in/sanjjav-chinggis-tseveen-ochir-82aa36379/] === Намтар === Ц.Санжжав 1969 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Тэрээр 1981–1986 онд [https://www.conservatory.edu.mn/ Монгол Улсын Консерватори]д суралцаж, мэргэжлийн бүжигчний боловсрол эзэмшсэн. Улмаар 1994–1998 онд [https://portal.num.edu.mn/en/ Монгол Улсын Их Сургуулийн] Олон улсын харилцааны сургуульд суралцаж, Олон улсын эдийн засгийн харилцаа мэргэжлээр дээд боловсролын зэрэг хамгаалсан. Ц.Санжав 1985–1991 онд Түмэн-Эх ардын дуу, бүжгийн чуулгад мэргэжлийн бүжигчнээр ажиллаж байв. Үүний дараа бизнесийн салбарт шилжин орж, 1996–1998 онд Орон Зай лаунжийг үүсгэн байгуулж, удирдан ажилласан. 1998 онд тэрээр боловсруулах хүнсний үйлдвэрлэлийн компанид дэд захирлаар томилогдсон. 2001 онд Сан Хэ ХХК-ийн харьяа оёдлын үйлдвэрийн захирлаар ажилласан бөгөөд мөн оноос эхлэн C & C ХХК (2001), New Bull ХХК (2007), Шөлөндө ХХК, Түрэлт ХХК (2009), New Buffalo ХХК (2010) зэрэг олон компанийг үүсгэн байгуулж, удирдсан. Үүний дараа тэрээр Бльюмон Группийг үүсгэн байгуулж, өнөөг хүртэл үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ – creativemongolia |url=https://cm.nmma.co/135961/ |access-date=2026-01-19 |language=en-US}}</ref> Ц.Санжжав нь төрөлх Мөст сумынхаа нутгийн иргэдээс бизнес, эдийн засгийн салбарын шилдэг төлөөлөгч хэмээн үнэлэгдэж байсан бөгөөд 2022 онд Монгол Улсын төрийн дээд шагнал болох “Монгол Улсын гавьяат үйлдвэрийн ажилтан” цолоор шагнагдсан юм.<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2022-07-08 |title=“БльюМон” Группийн Ерөнхий захирал Ц.Санжжав “Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан” цол хүртлээ |url=https://ikon.mn/n/2lxc |access-date=2026-01-19 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бизнесийн салбарууд ба үйл ажиллагаа == ==== Олон улсын худалдаа ==== БльюМон Групп нь спорт болон өдөр тутмын хувцас, гутлын ангилалд багтах дараах дэлхийн томоохон брэндүүдийн Монгол Улс дахь албан ёсны дистрибьютер, борлуулагч ба эдгээр брэндийн үйл ажиллагааг Монголын зах зээлд амжилттай өргөжүүлж, Улаанбаатар хот болон бусад бүс нутагт олон салбар дэлгүүрийг хөгжүүлэн ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> * [https://www.facebook.com/BlueMonSports Nike] – албан ёсны дистрибьютер * [https://www.facebook.com/ConverseBlueMon Converse] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/VansMongoliaOfficial Vans] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/filamongolia Fila] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/thenorthfacemn The North Face] – албан ёсны борлуулагч [https://cnbc.mn/news/h11x8?utm_source=chatgpt.com] ==== Нийтийн хоолны брэндүүд ==== Хоол, ундааны үйлчилгээ нь БльюМон Группийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг юм. Тус групп нь Улаанбаатар хотод дотоодын болон олон улсын брэндүүдийн дор 60 гаруй салбар ресторан, хоолны газрыг ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> * [https://www.facebook.com/tsepub Tse Pub] – чөлөөт хэв маягийн паб * [https://www.facebook.com/thebullhotpot The Bull Hot Pot Restaurant] – Монголын анхны халуун тогооны хамгийн том сүлжээ ресторан * [https://www.facebook.com/Shulundu Шөлөндө] – Түргэн хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/SuraBluemon Sura Korean Restaurant] – Солонгос хоолны ресторан * [https://www.facebook.com/JignuurBuuz Buuzger] – Монгол үндэсний хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/dessert39.mongolia Dessert39] – амттан, кофе шопын брэнд [https://cnbc.mn/news/h2e2i1?utm_source=chatgpt.com] * [https://www.facebook.com/PepperLunch.mn Pepper Lunch] – Япон гаралтай fast casual ресторан франчайз [https://www.rli.uk.com/pepper-lunch-to-launch-in-mongolia/?utm_source=chatgpt.com] [https://www.linkedin.com/posts/yuto-tago-0066aa5a_zarigmn-activity-7338703620869132290-y7ef/?utm_source=chatgpt.com] [https://en.traicy.com/posts/2025063024902/?utm_source=chatgpt.com] ==== Үл хөдлөх хөрөнгө, барилга ба хөгжүүлэлт ==== * Худалдаа, оффис болон жижиглэнгийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн удирдлага, хөгжүүлэлт * Орон сууц болон бизнесийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн хөгжүүлэлтийн төслүүд * Түрээсийн үйлчилгээ, үл хөдлөх хөрөнгийн менежмент == Компанийн соёл ба нийгмийн нөлөө == Бльюмон Групп нь дотоод манлайллыг хөгжүүлэх, ажилтнуудын бүтээлч оролцоог дэмжихэд онцгой ач холбогдол өгдөг. Үүний хүрээнд “[https://www.facebook.com/reel/858297276726328 Bluemon Got Talent]” зэрэг дотоод арга хэмжээ, манлайллын сургалт, хөгжлийн хөтөлбөрүүдийг тогтмол зохион байгуулж, инновац, хамтын нийгэмлэгийн соёлыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн компанийн соёлын бодлогыг хэрэгжүүлж байна. Тус групп нь ажилтны сэтгэл ханамж, хөдөлмөрийн үнэлэмжийг эрхэмлэдэг хүчирхэг компанийн соёлоороо танигдсан. 25 жилийн ойн хүрээндээ Бльюмон Групп нийт ажилтнууддаа 3.2 тэрбум төгрөгөөс давсан мөнгөн урамшуулал олгосон нь хүний нөөцөд чиглэсэн бодлого, ажилтны оролцоо, үнэнч байдлыг дэмжих хөрөнгө оруулалтыг тодотгосон үйл явдал болсон юм.[https://ikon.mn/n/3kp8] [https://ikon.mn/n/3kgv?utm_source=chatgpt.com] [https://www.facebook.com/reel/1222621853297857] Мөн 25 жилийн ойн үеэр Bluemon Center-ийн Bluemon Gallery-д “Бидний замнал (Our Journey)” нэртэй үзэсгэлэнг зохион байгуулж, группийн түүх, хөгжлийн замнал, хамт олны бодит түүхийг олон нийтэд таниулсан.[https://www.facebook.com/reel/881370121028274/?s=single_unit] [https://www.facebook.com/reel/25286687144286970] [https://cnbc.mn/news/h21h9] == Эх сурвалж == <references /> k63z642mtz9o8dqx7apjay1jr9hsy8t 869866 869865 2026-09-16T14:15:42Z Chongkian 21163 869866 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Бльюмон Групп | image = Bluemon Center.jpg | founded = 2000 | founder = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | key_people = Executive Director S.Bat-Yeruul | brands = Tse, The Bull, Shulundu, Sura, Buuzger, Pepper lunch, Dessert39, Nike, Converse, Fila, Vans, The North Face | owner = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | num_employees = 1639 | website = https://www.bluemon.mn/mn | headquarters = Монгол улс, Улаанбаатар хот, Сүхбаатар дүүрэг, 8-р хороо, Бага тойруу, Ж.Самбуугийн гудамж-32, БльюМон төв }} '''Бльюмон Групп''' (англиар Bluemon Group) нь Монгол Улсын Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт байрлах Bluemon Center-д төвтэй, олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг, нийт 1600 гаруй ажилтантай үндэсний хэмжээний компани юм. 2000 онд байгуулагдсан тус групп нь олон улсын худалдаа, жижиглэн худалдааны түгээлт, ресторануудын сүлжээ, үл хөдлөх хөрөнгө болон үл хөдлөхийн хөгжүүлэлт, мөн брэнд франчайзингийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. <ref>{{Cite web |title=BlueMon Group official website |url=https://www.bluemon.mn/mn |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> [https://www.linkedin.com/company/3865168/admin/dashboard/] ==== Группийн "Язгуур Бодлого" буюу Үзэл санаа бэлэгдэл ==== Монгол Улсын 1924 оны Анхдугаар Үндсэн Хуулийн удиртгалд багтсан тунхаг, Жанжин Д.Сүхбаатарын ''“Бидний улс эв саналаа нэгтгэн нийтийн хүчийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөл үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй ба чадахгүй гэдэг явдал огт үгүй болж... цэнгэлийн манлайг олж болохыг дан ганц бидний Сэтгэлийн чин зориг мэднэ!”'' хэмээх сургаалыг группийн язгуур бодлогын суурь болгон авч үзэж, орчин цагийн менежментийн онол, арга зүйтэй хослуулан байгууллагынхаа Үнэт зүйлс, Замнал, Хэтийн зорилгыг тодорхойлдог. [https://www.bluemon.mn/mn/concepts]   == Үүсэл хөгжил == Тус групп 2000 онд Улаанбаатар хотын Хороолол дүүрэгт, Од кино театрын ойролцоо байрлах Tse Pub and Cafe-г нээн анхны үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Энэхүү паб нь Монгол Улсад анх удаа сүлжээ пабын концепцыг нэвтрүүлж, “Бүх бүтээгдэхүүн 500 төгрөг” гэсэн өвөрмөц үнийн бодлогоороо хямд, чөлөөт уур амьсгалтай уулзалтын орчныг бүрдүүлсэн нь шинэлэг санаа байв. Уг концепц ялангуяа залуусын дунд богино хугацаанд өндөр эрэлттэй болж, группийн цаашдын өсөлт, хөгжлийн суурийг тавьсан юм.<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations/tse |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> Жил ирэх тусам Бльюмон Групп үйл ажиллагаагаа тэлж, нийтийн хоол үйлчилгээний салбарт өөрсдийн брэндүүдийг нутагшуулсан бөгөөд олон улсын франчайз сүлжээ ресторан, кафе шопийн эрхийг мөн эзэмшдэг. Худалдааны чиглэлээр дэлхийн алдартай брэндүүдийн Монгол дахь албан ёсны дистрибьюторээр ажилладаг. Түүнчлэн үл хөдлөхийн салбарт Түрэлт ХХК, Bluemon Properties охин компаниудаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус групп нь бизнесийн цар хүрээ, тогтвортой өсөлт, нийгэм-эдийн засагт оруулж буй бодит хувь нэмрээрээ 2025 онд '''[https://ikon.mn/n/3g0z Монгол Улсын ТОП 100]''' аж ахуйн нэгжид багтсан. [https://www.bluemon.mn/mn/posts/bluemon-top-100?utm_source=chatgpt.com] 2025 онд БльюМон Групп нь үйлчилгээний салбарт оруулсан хувь нэмэр, инноваци ба тогтвортой хөгжлийг дэмжсэн бодлогынхоо хүрээнд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимаас (МҮХАҮТ) “Оны үйлчилгээний бизнес эрхлэгч” хэмээх нэр хүндтэй шагналыг хүртсэн юм. [https://www.facebook.com/reel/1584063339610952] [https://www.mongolchamber.mn/a/2419] [https://www.facebook.com/reel/2263550710819050] == Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал == Цэвээн-Очирын Санжжав (1969 онд Монгол Улс, Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын бизнес эрхлэгч, удирдах албан тушаалтан юм. Тэрээр Монгол Улсад олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг Бльюмон Группийн үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирлаар ажиллаж байна. [https://www.linkedin.com/in/sanjjav-chinggis-tseveen-ochir-82aa36379/] === Намтар === Ц.Санжжав 1969 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Тэрээр 1981–1986 онд [https://www.conservatory.edu.mn/ Монгол Улсын Консерватори]д суралцаж, мэргэжлийн бүжигчний боловсрол эзэмшсэн. Улмаар 1994–1998 онд [https://portal.num.edu.mn/en/ Монгол Улсын Их Сургуулийн] Олон улсын харилцааны сургуульд суралцаж, Олон улсын эдийн засгийн харилцаа мэргэжлээр дээд боловсролын зэрэг хамгаалсан. Ц.Санжав 1985–1991 онд Түмэн-Эх ардын дуу, бүжгийн чуулгад мэргэжлийн бүжигчнээр ажиллаж байв. Үүний дараа бизнесийн салбарт шилжин орж, 1996–1998 онд Орон Зай лаунжийг үүсгэн байгуулж, удирдан ажилласан. 1998 онд тэрээр боловсруулах хүнсний үйлдвэрлэлийн компанид дэд захирлаар томилогдсон. 2001 онд Сан Хэ ХХК-ийн харьяа оёдлын үйлдвэрийн захирлаар ажилласан бөгөөд мөн оноос эхлэн C & C ХХК (2001), New Bull ХХК (2007), Шөлөндө ХХК, Түрэлт ХХК (2009), New Buffalo ХХК (2010) зэрэг олон компанийг үүсгэн байгуулж, удирдсан. Үүний дараа тэрээр Бльюмон Группийг үүсгэн байгуулж, өнөөг хүртэл үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ – creativemongolia |url=https://cm.nmma.co/135961/ |access-date=2026-01-19 |language=en-US}}</ref> Ц.Санжжав нь төрөлх Мөст сумынхаа нутгийн иргэдээс бизнес, эдийн засгийн салбарын шилдэг төлөөлөгч хэмээн үнэлэгдэж байсан бөгөөд 2022 онд Монгол Улсын төрийн дээд шагнал болох “Монгол Улсын гавьяат үйлдвэрийн ажилтан” цолоор шагнагдсан юм.<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2022-07-08 |title=“БльюМон” Группийн Ерөнхий захирал Ц.Санжжав “Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан” цол хүртлээ |url=https://ikon.mn/n/2lxc |access-date=2026-01-19 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бизнесийн салбарууд ба үйл ажиллагаа == ==== Олон улсын худалдаа ==== БльюМон Групп нь спорт болон өдөр тутмын хувцас, гутлын ангилалд багтах дараах дэлхийн томоохон брэндүүдийн Монгол Улс дахь албан ёсны дистрибьютер, борлуулагч ба эдгээр брэндийн үйл ажиллагааг Монголын зах зээлд амжилттай өргөжүүлж, Улаанбаатар хот болон бусад бүс нутагт олон салбар дэлгүүрийг хөгжүүлэн ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> * [https://www.facebook.com/BlueMonSports Nike] – албан ёсны дистрибьютер * [https://www.facebook.com/ConverseBlueMon Converse] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/VansMongoliaOfficial Vans] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/filamongolia Fila] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/thenorthfacemn The North Face] – албан ёсны борлуулагч [https://cnbc.mn/news/h11x8?utm_source=chatgpt.com] ==== Нийтийн хоолны брэндүүд ==== Хоол, ундааны үйлчилгээ нь БльюМон Группийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг юм. Тус групп нь Улаанбаатар хотод дотоодын болон олон улсын брэндүүдийн дор 60 гаруй салбар ресторан, хоолны газрыг ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> * [https://www.facebook.com/tsepub Tse Pub] – чөлөөт хэв маягийн паб * [https://www.facebook.com/thebullhotpot The Bull Hot Pot Restaurant] – Монголын анхны халуун тогооны хамгийн том сүлжээ ресторан * [https://www.facebook.com/Shulundu Шөлөндө] – Түргэн хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/SuraBluemon Sura Korean Restaurant] – Солонгос хоолны ресторан * [https://www.facebook.com/JignuurBuuz Buuzger] – Монгол үндэсний хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/dessert39.mongolia Dessert39] – амттан, кофе шопын брэнд [https://cnbc.mn/news/h2e2i1?utm_source=chatgpt.com] * [https://www.facebook.com/PepperLunch.mn Pepper Lunch] – Япон гаралтай fast casual ресторан франчайз [https://www.rli.uk.com/pepper-lunch-to-launch-in-mongolia/?utm_source=chatgpt.com] [https://www.linkedin.com/posts/yuto-tago-0066aa5a_zarigmn-activity-7338703620869132290-y7ef/?utm_source=chatgpt.com] [https://en.traicy.com/posts/2025063024902/?utm_source=chatgpt.com] ==== Үл хөдлөх хөрөнгө, барилга ба хөгжүүлэлт ==== * Худалдаа, оффис болон жижиглэнгийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн удирдлага, хөгжүүлэлт * Орон сууц болон бизнесийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн хөгжүүлэлтийн төслүүд * Түрээсийн үйлчилгээ, үл хөдлөх хөрөнгийн менежмент == Компанийн соёл ба нийгмийн нөлөө == Бльюмон Групп нь дотоод манлайллыг хөгжүүлэх, ажилтнуудын бүтээлч оролцоог дэмжихэд онцгой ач холбогдол өгдөг. Үүний хүрээнд “[https://www.facebook.com/reel/858297276726328 Bluemon Got Talent]” зэрэг дотоод арга хэмжээ, манлайллын сургалт, хөгжлийн хөтөлбөрүүдийг тогтмол зохион байгуулж, инновац, хамтын нийгэмлэгийн соёлыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн компанийн соёлын бодлогыг хэрэгжүүлж байна. Тус групп нь ажилтны сэтгэл ханамж, хөдөлмөрийн үнэлэмжийг эрхэмлэдэг хүчирхэг компанийн соёлоороо танигдсан. 25 жилийн ойн хүрээндээ Бльюмон Групп нийт ажилтнууддаа 3.2 тэрбум төгрөгөөс давсан мөнгөн урамшуулал олгосон нь хүний нөөцөд чиглэсэн бодлого, ажилтны оролцоо, үнэнч байдлыг дэмжих хөрөнгө оруулалтыг тодотгосон үйл явдал болсон юм.[https://ikon.mn/n/3kp8] [https://ikon.mn/n/3kgv?utm_source=chatgpt.com] [https://www.facebook.com/reel/1222621853297857] Мөн 25 жилийн ойн үеэр Bluemon Center-ийн Bluemon Gallery-д “Бидний замнал (Our Journey)” нэртэй үзэсгэлэнг зохион байгуулж, группийн түүх, хөгжлийн замнал, хамт олны бодит түүхийг олон нийтэд таниулсан.[https://www.facebook.com/reel/881370121028274/?s=single_unit] [https://www.facebook.com/reel/25286687144286970] [https://cnbc.mn/news/h21h9] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] 5hpzzaa9mv1kjy1pukmointx0sif8ux 869867 869866 2026-09-16T14:19:21Z Chongkian 21163 869867 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Бльюмон Групп | image = Bluemon Center.jpg | founded = 2000 | founder = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | key_people = Executive Director S.Bat-Yeruul | brands = Tse, The Bull, Shulundu, Sura, Buuzger, Pepper lunch, Dessert39, Nike, Converse, Fila, Vans, The North Face | owner = Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ | num_employees = 1639 | website = https://www.bluemon.mn/mn | headquarters = Монгол улс, Улаанбаатар хот, Сүхбаатар дүүрэг, 8-р хороо, Бага тойруу, Ж.Самбуугийн гудамж-32, БльюМон төв }} '''Бльюмон Групп''' (англиар Bluemon Group) нь Монгол Улсын Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүрэгт байрлах Bluemon Center-д төвтэй, олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг, нийт 1600 гаруй ажилтантай үндэсний хэмжээний компани юм. 2000 онд байгуулагдсан тус групп нь олон улсын худалдаа, жижиглэн худалдааны түгээлт, ресторануудын сүлжээ, үл хөдлөх хөрөнгө болон үл хөдлөхийн хөгжүүлэлт, мөн брэнд франчайзингийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. <ref>{{Cite web |title=BlueMon Group official website |url=https://www.bluemon.mn/mn |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> [https://www.linkedin.com/company/3865168/admin/dashboard/] ==== Группийн "Язгуур Бодлого" буюу Үзэл санаа бэлэгдэл ==== Монгол Улсын 1924 оны Анхдугаар Үндсэн Хуулийн удиртгалд багтсан тунхаг, Жанжин Д.Сүхбаатарын ''“Бидний улс эв саналаа нэгтгэн нийтийн хүчийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөл үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй ба чадахгүй гэдэг явдал огт үгүй болж... цэнгэлийн манлайг олж болохыг дан ганц бидний Сэтгэлийн чин зориг мэднэ!”'' хэмээх сургаалыг группийн язгуур бодлогын суурь болгон авч үзэж, орчин цагийн менежментийн онол, арга зүйтэй хослуулан байгууллагынхаа Үнэт зүйлс, Замнал, Хэтийн зорилгыг тодорхойлдог. [https://www.bluemon.mn/mn/concepts]   == Үүсэл хөгжил == Тус групп 2000 онд Улаанбаатар хотын Хороолол дүүрэгт, Од кино театрын ойролцоо байрлах Tse Pub and Cafe-г нээн анхны үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Энэхүү паб нь Монгол Улсад анх удаа сүлжээ пабын концепцыг нэвтрүүлж, “Бүх бүтээгдэхүүн 500 төгрөг” гэсэн өвөрмөц үнийн бодлогоороо хямд, чөлөөт уур амьсгалтай уулзалтын орчныг бүрдүүлсэн нь шинэлэг санаа байв. Уг концепц ялангуяа залуусын дунд богино хугацаанд өндөр эрэлттэй болж, группийн цаашдын өсөлт, хөгжлийн суурийг тавьсан юм.<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations/tse |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> Жил ирэх тусам Бльюмон Групп үйл ажиллагаагаа тэлж, нийтийн хоол үйлчилгээний салбарт өөрсдийн брэндүүдийг нутагшуулсан бөгөөд олон улсын франчайз сүлжээ ресторан, кафе шопийн эрхийг мөн эзэмшдэг. Худалдааны чиглэлээр дэлхийн алдартай брэндүүдийн Монгол дахь албан ёсны дистрибьюторээр ажилладаг. Түүнчлэн үл хөдлөхийн салбарт Түрэлт ХХК, Bluemon Properties охин компаниудаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус групп нь бизнесийн цар хүрээ, тогтвортой өсөлт, нийгэм-эдийн засагт оруулж буй бодит хувь нэмрээрээ 2025 онд '''[https://ikon.mn/n/3g0z Монгол Улсын ТОП 100]''' аж ахуйн нэгжид багтсан. [https://www.bluemon.mn/mn/posts/bluemon-top-100?utm_source=chatgpt.com] 2025 онд БльюМон Групп нь үйлчилгээний салбарт оруулсан хувь нэмэр, инноваци ба тогтвортой хөгжлийг дэмжсэн бодлогынхоо хүрээнд Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимаас (МҮХАҮТ) “Оны үйлчилгээний бизнес эрхлэгч” хэмээх нэр хүндтэй шагналыг хүртсэн юм. [https://www.facebook.com/reel/1584063339610952] [https://www.mongolchamber.mn/a/2419] [https://www.facebook.com/reel/2263550710819050] == Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал == Цэвээн-Очирын Санжжав (1969 онд Монгол Улс, Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын бизнес эрхлэгч, удирдах албан тушаалтан юм. Тэрээр Монгол Улсад олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг Бльюмон Группийн үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирлаар ажиллаж байна. [https://www.linkedin.com/in/sanjjav-chinggis-tseveen-ochir-82aa36379/] === Намтар === Ц.Санжжав 1969 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Тэрээр 1981–1986 онд [https://www.conservatory.edu.mn/ Монгол Улсын Консерватори]д суралцаж, мэргэжлийн бүжигчний боловсрол эзэмшсэн. Улмаар 1994–1998 онд [https://portal.num.edu.mn/en/ Монгол Улсын Их Сургуулийн] Олон улсын харилцааны сургуульд суралцаж, Олон улсын эдийн засгийн харилцаа мэргэжлээр дээд боловсролын зэрэг хамгаалсан. Ц.Санжав 1985–1991 онд Түмэн-Эх ардын дуу, бүжгийн чуулгад мэргэжлийн бүжигчнээр ажиллаж байв. Үүний дараа бизнесийн салбарт шилжин орж, 1996–1998 онд Орон Зай лаунжийг үүсгэн байгуулж, удирдан ажилласан. 1998 онд тэрээр боловсруулах хүнсний үйлдвэрлэлийн компанид дэд захирлаар томилогдсон. 2001 онд Сан Хэ ХХК-ийн харьяа оёдлын үйлдвэрийн захирлаар ажилласан бөгөөд мөн оноос эхлэн C & C ХХК (2001), New Bull ХХК (2007), Шөлөндө ХХК, Түрэлт ХХК (2009), New Buffalo ХХК (2010) зэрэг олон компанийг үүсгэн байгуулж, удирдсан. Үүний дараа тэрээр Бльюмон Группийг үүсгэн байгуулж, өнөөг хүртэл үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |date=2025-11-25 |title=Цэвээн-Очирын САНЖЖАВ – creativemongolia |url=https://cm.nmma.co/135961/ |access-date=2026-01-19 |language=en-US}}</ref> Ц.Санжжав нь төрөлх Мөст сумынхаа нутгийн иргэдээс бизнес, эдийн засгийн салбарын шилдэг төлөөлөгч хэмээн үнэлэгдэж байсан бөгөөд 2022 онд Монгол Улсын төрийн дээд шагнал болох “Монгол Улсын гавьяат үйлдвэрийн ажилтан” цолоор шагнагдсан юм.<ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2022-07-08 |title=“БльюМон” Группийн Ерөнхий захирал Ц.Санжжав “Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан” цол хүртлээ |url=https://ikon.mn/n/2lxc |access-date=2026-01-19 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бизнесийн салбарууд ба үйл ажиллагаа == ==== Олон улсын худалдаа ==== БльюМон Групп нь спорт болон өдөр тутмын хувцас, гутлын ангилалд багтах дараах дэлхийн томоохон брэндүүдийн Монгол Улс дахь албан ёсны дистрибьютер, борлуулагч ба эдгээр брэндийн үйл ажиллагааг Монголын зах зээлд амжилттай өргөжүүлж, Улаанбаатар хот болон бусад бүс нутагт олон салбар дэлгүүрийг хөгжүүлэн ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> * [https://www.facebook.com/BlueMonSports Nike] – албан ёсны дистрибьютер * [https://www.facebook.com/ConverseBlueMon Converse] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/VansMongoliaOfficial Vans] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/filamongolia Fila] – албан ёсны борлуулагч * [https://www.facebook.com/thenorthfacemn The North Face] – албан ёсны борлуулагч [https://cnbc.mn/news/h11x8?utm_source=chatgpt.com] ==== Нийтийн хоолны брэндүүд ==== Хоол, ундааны үйлчилгээ нь БльюМон Группийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг юм. Тус групп нь Улаанбаатар хотод дотоодын болон олон улсын брэндүүдийн дор 60 гаруй салбар ресторан, хоолны газрыг ажиллуулж байна. Үүнд:<ref>{{Cite web |title=BlueMon |url=https://www.bluemon.mn/mn/operations |access-date=2026-01-19 |website=www.bluemon.mn}}</ref> * [https://www.facebook.com/tsepub Tse Pub] – чөлөөт хэв маягийн паб * [https://www.facebook.com/thebullhotpot The Bull Hot Pot Restaurant] – Монголын анхны халуун тогооны хамгийн том сүлжээ ресторан * [https://www.facebook.com/Shulundu Шөлөндө] – Түргэн хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/SuraBluemon Sura Korean Restaurant] – Солонгос хоолны ресторан * [https://www.facebook.com/JignuurBuuz Buuzger] – Монгол үндэсний хоолны сүлжээ * [https://www.facebook.com/dessert39.mongolia Dessert39] – амттан, кофе шопын брэнд [https://cnbc.mn/news/h2e2i1?utm_source=chatgpt.com] * [https://www.facebook.com/PepperLunch.mn Pepper Lunch] – Япон гаралтай fast casual ресторан франчайз [https://www.rli.uk.com/pepper-lunch-to-launch-in-mongolia/?utm_source=chatgpt.com] [https://www.linkedin.com/posts/yuto-tago-0066aa5a_zarigmn-activity-7338703620869132290-y7ef/?utm_source=chatgpt.com] [https://en.traicy.com/posts/2025063024902/?utm_source=chatgpt.com] ==== Үл хөдлөх хөрөнгө, барилга ба хөгжүүлэлт ==== * Худалдаа, оффис болон жижиглэнгийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн удирдлага, хөгжүүлэлт * Орон сууц болон бизнесийн зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийн хөгжүүлэлтийн төслүүд * Түрээсийн үйлчилгээ, үл хөдлөх хөрөнгийн менежмент == Компанийн соёл ба нийгмийн нөлөө == Бльюмон Групп нь дотоод манлайллыг хөгжүүлэх, ажилтнуудын бүтээлч оролцоог дэмжихэд онцгой ач холбогдол өгдөг. Үүний хүрээнд “[https://www.facebook.com/reel/858297276726328 Bluemon Got Talent]” зэрэг дотоод арга хэмжээ, манлайллын сургалт, хөгжлийн хөтөлбөрүүдийг тогтмол зохион байгуулж, инновац, хамтын нийгэмлэгийн соёлыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн компанийн соёлын бодлогыг хэрэгжүүлж байна. Тус групп нь ажилтны сэтгэл ханамж, хөдөлмөрийн үнэлэмжийг эрхэмлэдэг хүчирхэг компанийн соёлоороо танигдсан. 25 жилийн ойн хүрээндээ Бльюмон Групп нийт ажилтнууддаа 3.2 тэрбум төгрөгөөс давсан мөнгөн урамшуулал олгосон нь хүний нөөцөд чиглэсэн бодлого, ажилтны оролцоо, үнэнч байдлыг дэмжих хөрөнгө оруулалтыг тодотгосон үйл явдал болсон юм.[https://ikon.mn/n/3kp8] [https://ikon.mn/n/3kgv?utm_source=chatgpt.com] [https://www.facebook.com/reel/1222621853297857] Мөн 25 жилийн ойн үеэр Bluemon Center-ийн Bluemon Gallery-д “Бидний замнал (Our Journey)” нэртэй үзэсгэлэнг зохион байгуулж, группийн түүх, хөгжлийн замнал, хамт олны бодит түүхийг олон нийтэд таниулсан.[https://www.facebook.com/reel/881370121028274/?s=single_unit] [https://www.facebook.com/reel/25286687144286970] [https://cnbc.mn/news/h21h9] == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] 8zdtiuaf7tlcx26hagnnz86scxols8a 0 145515 869902 851183 2026-09-17T05:58:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869902 wikitext text/x-wiki "Жижиг" хэмээх '''Балдангийн Санжаа''' (1937 оны 4-р сарын 9-нд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Сайхан сум (Булган)|Сайхан сум]]анд төрсөн) нь [[цэргийн заан]] цолтой, Монгол улсын бөх юм. Тэрээр [[1964 оны Зуны Олимп|1964 оны зуны олимпын наадамд]] эрэгтэй чөлөөт бөхийн 63 кг-ийн жинд эх орноо төлөөлж өрсөлдсөн. <ref name="SportsRef">{{Cite Sports-Reference|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ba/baldangiin-sanjaa-1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418074816/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ba/baldangiin-sanjaa-1.html|url-status=dead|archive-date=18 April 2020|title=Baldangiin Sanjaa Olympic Results|accessdate=29 March 2019}}</ref> Зодог тайлаад дасгалжуулагч, мөн үндэсний бөхийн засуулаар ажиллаж ирсэн, "Хүндэт засуул" цолтой. ==Намтар== Балдангийн Санжаа 1937 онд Булган аймгийн Сайхан суманд төрсөн. Тэрээр сургуульд суулгүй, мал маллаж байгаад 1958 онд цэрэгт татагджээ. Цэргээс халагдаад "Алдар" нийгэмлэгт орон тооны бус дасгалжуулагчаар ажиллаж байгаад 1962 онд анх удаа монголчуудаас Болгарт чөлөөт бөхөөр тамирчдыг сургалтад явуулахад хамрагдаж, чөлөөт бөхийн гараагаа эхэлжээ. ==Амжилт== ===Үндэсний бөх=== Санжаа 1959 онд цэргийн заан цол хүртсэн. Улсын наадамд гурван удаа дөрөв давсан: [[1959 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1959]] онд дархан аварга [[Бадамдоригийн Түвдэндорж]], [[1960 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1960]] онд улсын начин [[Гүсэмийн Дамдиндорж]], [[1962 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1962]] онд даян аварга [[Шаравын Батсуурь|Шаравын Батсуурьт]] амлуулан барилдаж унаад, улсын цолд хүрч чадаагүй. ===Чөлөөт бөх=== Санжаа 1964 оны Зуны Олимпод оролцож, 63 кг-ийн жингийн ангилалд эхний тойрогт Японы [[Ватанабэ Осамү]]д цэвэр ялагдаад, дараа нь Филиппиний Антонио Сеносаг цэвэр ялсан ч хасагджээ. Ватанабэ тус тэмцээнд түрүүлж олимпын аварга болсон түүхтэй. Тэрээр мөн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд нэг удаа оролцсон. ==Шагнал== Санжаа 2021 онд Чөлөөт бөхийн холбооны 60 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн зарлигаар "Монгол Улсын Гавьяат Дасгалжуулагч" цол хүртсэн.<ref>{{Cite web |title=Чөлөөт бөхийн төрлөөс ардын багш нэг, гавьяат зургаа төрлөө |url=https://www.mnb.mn/i/252902 |access-date=19 March 2026 |archive-date=15 Наймдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815135821/https://www.mnb.mn/i/252902 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Санжаа, Балдангийн}} [[Ангилал:1937 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Цэргийн заан]] [[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Сайханы (Булган) хүн]] 0c23fde41wm0qc1dy7pjbk2ksqlbymx 0 146138 869942 854491 2026-09-17T10:25:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 869942 wikitext text/x-wiki '''Артём Оганов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Артём Валерьевич Оганов'', 1973 оны 1-р сарын 1-нд [[Москва]] хотод төрсөн) - [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консул. == Намтар == Артём Оганов Улаанбаатар хотын Зөвлөлтийн дунд сургуульд 1990-ээд оны эхээр сурч төгссөн. Тэрээр 1999 онд ОХУ-ын ГХЯ-ны Олон улсын харилцааны дээд сургууль төгсөөд [[Оросын Гадаад хэргийн яам|Оросын Гадаад хэргийн яамны]] төв аппарат болон Монгол болон Казахстан улсад суугаа Оросын ЭСЯ-нд дипломат албан тушаал хашиж байсан. А.Оганов Азийн нэгдүгээр газрын зөвлөх (2011-2014), Монгол Улс дахь Оросын Элчин сайдын яамны зөвлөх (2014-2016), Оросын ГХЯ-ны Консулын газрын зөвлөх (2017-2020), Казахстаны [[Алматы]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулын газрын консул-зөвлөх (2020-2023), Оросын Гадаад яамны Азийн нэгдүгээр газрын Монголын хэлтсийн дарга (2023-2026) зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байсан. 2026 оны 2-р сараас [[Дархан (хот)|Дархан]] хот дахь Оросын Ерөнхий консулаар ажиллаж байна. Тэрээр 2020 оны 6-р сард Оросын 1-р зэргийн "зөвлөх дипломат" цол хүртсэн бөгөөд монгол, англи хэлтэй. Эхнэр 3 хүүхэдтэй. nopn0d5kcz8q1ulhoncbas7j3o7bdn3 0 147989 869924 867019 2026-09-17T09:09:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869924 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' ( Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1926 оны 8-р сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8-р сарын 15 гэж бүртгүүлсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд БНМАУ-ын Холбооны яамны сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэхэд зүтгэсэн байна. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад]] суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 |archive-date=2026-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260818065031/https://www.mnb.mn/v/299211 |url-status=dead }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. {{Citation needed}} Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11-р сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12-р сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Д.Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз]] түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Д.Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов {{Citation needed}} ]] * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * Монгол Улсын Гавьяат холбоочин * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг * Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/>[[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э {{Citation needed}} ]] Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> == Гэр бүл == Гэргий: С. Норолхоо {{Citation needed}} Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа {{Citation needed}} Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн {{Citation needed}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://web.archive.org/web/20260818065031/https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]] [[Ангилал:Инженер]] [[Ангилал:Телевиз]] [[Ангилал:Радио, телевиз]] [[Ангилал:Монгол]] [[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын сэдэв]] 13b649mv6wgq43n9ilz1sqex0l09bsm 3 148383 869876 2026-09-16T18:21:06Z HorseBro the hemionus 100126 /* Засварын талаар */ шинэ хэсэг 869876 wikitext text/x-wiki == Засварын талаар == Сайн байна уу, [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] тухай өгүүлэлд оруулсан засваруудад тань баярлалаа. Гэхдээ зарим нэмсэн мэдээлэлд эх сурвалж дурдаагүй, мөн зарим өгүүлбэрийн найруулга нь төвийг сахисан бус мэт харагдаж байна. Википедиад маргаантай буюу баталгаажуулах боломжтой мэдээллийг найдвартай эх сурвалжаар эшлэх, мөн түүхэн үйл явдлыг аль болох төвийг сахисан байдлаар тайлбарлахыг зөвлөдөг. Тиймээс боломжтой бол нэмсэн мэдээлэлдээ эх сурвалж нэмж, үнэлэлт дүгнэлт агуулсан мэт харагдах хэсгүүдийг арай төвийг сахисан хэлбэрээр засаж өгнө үү. Энэ нь танд зориулсан сануулга төдий бөгөөд засварууд тань сайн санааны үүднээс хийгдсэн гэж үзэж байна. Википедиад шинээр эсвэл IP хаягаар засвар хийж байгаа бол зарим бодлого, заавар танил биш байж болох тул асуух зүйл байвал тусламжийн хуудсууд болон өгүүллийн хэлэлцүүлгийн хуудсыг ашиглаж болно. Баярлалаа, [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 18:21, 16 Есдүгээр сар 2026 (UTC) ryt6kakr6vy4wcy3kaj5enkzapq2jj5 10 148384 869879 2026-09-16T21:22:43Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<noinclude>{|</noinclude> |- | colspan="3" style="padding:0" | {| style="margin:0; width:100%;" {{#if:{{{type|}}}| ! colspan="4" style="color:inherit; background-color:#CCCCCC; text-align:center;" {{!}} {{{type}}} }} |- ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#CCCCCC; text-align:center;" | {{#if:{{{event_label|}}}|{{{event_label}}}|Тэмцээн уралдаан}} ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#FFD700; text-align:center;" | 1..." 869879 wikitext text/x-wiki <noinclude>{|</noinclude> |- | colspan="3" style="padding:0" | {| style="margin:0; width:100%;" {{#if:{{{type|}}}| ! colspan="4" style="color:inherit; background-color:#CCCCCC; text-align:center;" {{!}} {{{type}}} }} |- ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#CCCCCC; text-align:center;" | {{#if:{{{event_label|}}}|{{{event_label}}}|Тэмцээн уралдаан}} ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#FFD700; text-align:center;" | 1{{small|-т}} ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#C0C0C0; text-align:center;" | 2{{small|-т}} ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#CC9966; text-align:center;" | 3{{small|-т}} |- {{#if:{{{1|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{1}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{2|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{3|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{4|}}}}} }} |- {{#if:{{{5|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{5}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{6|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{7|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{8|}}}}} }} |- {{#if:{{{9|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{9}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{10|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{11|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{12|}}}}} }} |- {{#if:{{{13|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{13}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{14|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{15|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{16|}}}}} }} |- {{#if:{{{17|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{17}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{18|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{19|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{20|}}}}} }} |- {{#if:{{{21|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{21}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{22|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{23|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{24|}}}}} }} |- {{#if:{{{25|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{25}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{26|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{27|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{28|}}}}} }} |- {{#if:{{{29|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{29}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{30|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{31|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{32|}}}}} }} |- {{#if:{{{33|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{33}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{34|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{35|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{36|}}}}} }} |- {{#if:{{{37|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{37}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{38|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{39|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{40|}}}}} }} {{#ifeq:{{yesno|{{{total|}}}}}|yes| {{!}}- ! scope="row" style="text-align:left;" {{!}} {{#if:{{{total_label|}}}|{{{total_label|}}}|Total}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; font-weight:bold; text-align:center;" {{!}} {{#expr:{{isnumeric|{{{2|0}}}}}+{{isnumeric|{{{6|0}}}}}+{{isnumeric|{{{10|0}}}}}+{{isnumeric|{{{14|0}}}}}+{{isnumeric|{{{18|0}}}}}+{{isnumeric|{{{22|0}}}}}+{{isnumeric|{{{26|0}}}}}+{{isnumeric|{{{30|0}}}}}+{{isnumeric|{{{34|0}}}}}+{{isnumeric|{{{38|0}}}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; font-weight:bold; text-align:center;" {{!}} {{#expr:{{isnumeric|{{{3|0}}}}}+{{isnumeric|{{{7|0}}}}}+{{isnumeric|{{{11|0}}}}}+{{isnumeric|{{{15|0}}}}}+{{isnumeric|{{{19|0}}}}}+{{isnumeric|{{{23|0}}}}}+{{isnumeric|{{{27|0}}}}}+{{isnumeric|{{{31|0}}}}}+{{isnumeric|{{{35|0}}}}}+{{isnumeric|{{{39|0}}}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; font-weight:bold; text-align:center;" {{!}} {{#expr:{{isnumeric|{{{4|0}}}}}+{{isnumeric|{{{8|0}}}}}+{{isnumeric|{{{12|0}}}}}+{{isnumeric|{{{16|0}}}}}+{{isnumeric|{{{20|0}}}}}+{{isnumeric|{{{24|0}}}}}+{{isnumeric|{{{28|0}}}}}+{{isnumeric|{{{32|0}}}}}+{{isnumeric|{{{36|0}}}}}+{{isnumeric|{{{40|0}}}}}}} }} |}<noinclude> |} {{Documentation}} </noinclude> qku2wn4awoj2yyy7wykc984h23as967 869880 869879 2026-09-16T21:24:54Z Enkhsaihan2005 64429 869880 wikitext text/x-wiki <noinclude>{|</noinclude> |- | colspan="3" style="padding:0" | {| style="margin:0; width:100%;" {{#if:{{{type|}}}| ! colspan="4" style="color:inherit; background-color:#CCCCCC; text-align:center;" {{!}} {{{type}}} }} |- ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#CCCCCC; text-align:center;" | {{#if:{{{event_label|}}}|{{{event_label}}}|Тэмцээн уралдаан}} ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#FFD700; text-align:center;" | 1{{small|-т}} ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#C0C0C0; text-align:center;" | 2{{small|-т}} ! scope="col" style="color:inherit; background-color:#CC9966; text-align:center;" | 3{{small|-т}} |- {{#if:{{{1|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{1}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{2|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{3|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{4|}}}}} }} |- {{#if:{{{5|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{5}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{6|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{7|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{8|}}}}} }} |- {{#if:{{{9|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{9}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{10|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{11|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{12|}}}}} }} |- {{#if:{{{13|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{13}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{14|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{15|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{16|}}}}} }} |- {{#if:{{{17|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{17}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{18|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{19|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{20|}}}}} }} |- {{#if:{{{21|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{21}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{22|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{23|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{24|}}}}} }} |- {{#if:{{{25|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{25}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{26|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{27|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{28|}}}}} }} |- {{#if:{{{29|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{29}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{30|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{31|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{32|}}}}} }} |- {{#if:{{{33|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{33}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{34|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{35|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{36|}}}}} }} |- {{#if:{{{37|}}}| ! scope="row" style="font-weight:normal; text-align:left;" {{!}} {{#if:1|{{{37}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{38|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{39|}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; text-align:center;" {{!}} {{#if:1|{{{40|}}}}} }} {{#ifeq:{{yesno|{{{total|}}}}}|yes| {{!}}- ! scope="row" style="text-align:left;" {{!}} {{#if:{{{total_label|}}}|{{{total_label|}}}|Нийт}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FEEC80; font-weight:bold; text-align:center;" {{!}} {{#expr:{{isnumeric|{{{2|0}}}}}+{{isnumeric|{{{6|0}}}}}+{{isnumeric|{{{10|0}}}}}+{{isnumeric|{{{14|0}}}}}+{{isnumeric|{{{18|0}}}}}+{{isnumeric|{{{22|0}}}}}+{{isnumeric|{{{26|0}}}}}+{{isnumeric|{{{30|0}}}}}+{{isnumeric|{{{34|0}}}}}+{{isnumeric|{{{38|0}}}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#E5E5E5; font-weight:bold; text-align:center;" {{!}} {{#expr:{{isnumeric|{{{3|0}}}}}+{{isnumeric|{{{7|0}}}}}+{{isnumeric|{{{11|0}}}}}+{{isnumeric|{{{15|0}}}}}+{{isnumeric|{{{19|0}}}}}+{{isnumeric|{{{23|0}}}}}+{{isnumeric|{{{27|0}}}}}+{{isnumeric|{{{31|0}}}}}+{{isnumeric|{{{35|0}}}}}+{{isnumeric|{{{39|0}}}}}}} {{!}} style="color:inherit; background-color:#FFCC99; font-weight:bold; text-align:center;" {{!}} {{#expr:{{isnumeric|{{{4|0}}}}}+{{isnumeric|{{{8|0}}}}}+{{isnumeric|{{{12|0}}}}}+{{isnumeric|{{{16|0}}}}}+{{isnumeric|{{{20|0}}}}}+{{isnumeric|{{{24|0}}}}}+{{isnumeric|{{{28|0}}}}}+{{isnumeric|{{{32|0}}}}}+{{isnumeric|{{{36|0}}}}}+{{isnumeric|{{{40|0}}}}}}} }} |}<noinclude> |} {{Documentation}} </noinclude> iury6he86r4db0ka2ig8w9vviplolhb 0 148386 869897 2026-09-17T05:35:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Sergei Dmitrievich Sazonov (cropped).jpg|thumb]] '''Сергей Сазо́нов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Дми́триевич Сазо́нов,'' 1960 оны 8-р сарын 10-нд Эзэнт Оросын Рязань мужид төрсөн — 1927 оны 12-р сарын 11-нд Францын [[Ницца]] хотод нас барсан) — Оросын төрийн зүтгэлтэн, 1910-1916 онд Оросын..." 869897 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergei Dmitrievich Sazonov (cropped).jpg|thumb]] '''Сергей Сазо́нов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Дми́триевич Сазо́нов,'' 1960 оны 8-р сарын 10-нд Эзэнт Оросын Рязань мужид төрсөн — 1927 оны 12-р сарын 11-нд Францын [[Ницца]] хотод нас барсан) — Оросын төрийн зүтгэлтэн, 1910-1916 онд Оросын эзэнт улсын Гадаад хэргийн сайд, Рязань мужид эдлэн эзэмшигч язгууртан. == Намтар == Сергей Сазонов 1860 оны 8-р сарын 10-нд Рязань мужид эцэг эхийнхээ эдлэн газарт төрсөн. Тэрээр Александрын лицейг төгсөөд 1883 онд Гадаад хэргийн яаманд элсэн орсон. 1890 онд тэрээр Лондон дахь Оросын Элчин сайдын яамны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга болжээ. [[Файл:Sazonov Sergey Dmitrievich.jpg|thumb]] 1894 онд Сергей Дмитриевич [[Ватикан]] дахь Оросын төлөөлөгчийн газрын нарийн бичгийн даргаар томилогдож, тухайн үеийн оросын хамгийн чадварлаг дипломатчдын нэг болох [[Александр Извольский|Александр Извольскийн]] удирдлага дор ажиллаж байжээ. С.Сазонов Ватиканд 10 жил ажиллааад 1904 онд [[Лондон]] дахь Элчин сайдын яаманд зөвлөхөөр томилогджээ. Тухайн үеийн Элчин сайд нь Англи хэлний бүх зүйлийг маш их биширдэг гүн [[Александр Бенкендорф]] байв. Лондонгийн орчин С.Сазоновт танил бус байсан бөгөөд тэрээр амархан дасан зохицсон байна. Тэрээр үе үе элчин сайдыг түр орлож, "том улс төрд" шууд оролцох шаардлагатай болдог байжээ. Сергей Сазонов мөн Их Британийн Гадаад хэргийн сайд [[Хэнри Лансдаун|Хэнри Лансдаунтай]] 1904 оны 9-р сарын 7-ны Англи-Төвдийн гэрээний талаар хүнд хэлэлцээр хийх шаардлагатай болсон бөгөөд энэ нь Их Британийн Төвдийн нутаг дэвсгэрийг эзлэхгүй, энэ улсын дотоод хэрэгт оролцохгүй гэсэн амлалтыг зөрчсөн юм. 1910 оны 9-р сарын 4-нөөс тэрээр Оросын эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны аппаратын удирдагч болсон. 1910 оны 11-р сарын 8-наас тэрээр [[Пётр Столыпин|Пётр Столыпины]] дэмжлэгтэйгээр Гадаад хэргийн сайд болсон. 1913 оны 1-р сарын 1-нд түүнийг Төрийн Зөвлөлийн гишүүнээр томилов. 1914 оны 8-р сарын 1-нд тэрээр Германы Элчин сайдаас дайн зарласан тухай [[ноот бичиг]] хүлээн авчээ. 1917 оны 1-р сарын 12-нд тэрээр Их Британид Элчин сайдаар томилогдсон боловч Орос дахь [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] улмаас албан тушаалдаа очиж чадаагүй юм. [[Октябрийн хувьсгал|Оросын Октябрийн хувьсгалын]] дараа тэрээр Цагаантнуудын хөдөлгөөнд идэвхтэй оролцсон. 1918 онд тэрээр Өмнөд Оросын Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч [[Антон Деникин|А.И.Деникиний]] удирдлаган дор байсан Тусгай бага хурлын гишүүн байв. 1919 онд тэрээр [[Александр Колчак|А.Колчак]], А.Деникин нарын Бүх Оросын засгийн газарт Гадаад хэргийн сайдаар ажиллаж байсан бөгөөд Цагаантнуудын хөдөлгөөний удирдагчдын үзэж байгаагаар Парисын энхийн бага хуралд Оросын ашиг сонирхлыг төлөөлөх ёстой байсан Оросын улс төрийн бага хурлын гишүүн байв. Үүний дараа тэрээр цагаачилжээ. 1927 онд тэрээр Оросын эзэнт гүрний дэд сайд, Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалын үеэ дурссан "Дурсамж" номоо хэвлүүлжээ. Тэрээр [[Польш|Польшид]] хэдэн жил амьдарсан бөгөөд Белосток хотын ойролцоох эдлэн газрыг нь Польшийг өрөвдөж байгаад нь талархлын тэмдэг болгон буцааж өгчээ. Тэрээр 1927 оны 12-р сарын 23-24-ний шилжих шөнө [[Ницца]] хотод нас баржээ. ttq12e3o9i42pwgd4i6n5ofz6b0069k 0 148387 869901 2026-09-17T05:56:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Igor Ivanov 2014.jpg|thumb]] '''Игорь Иванов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''И́горь Серге́евич Ивано́в,'' 1945 оны 9-р сарын 23-нд Москва хотод төрсөн) нь Зөвлөлт ба Оросын төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Оросын Гадаад хэргийн сайд (1998 оны 9-р сарын 11 - 2004 оны 3-р сарын 9), ОХУ-ын Аюулгү..." 869901 wikitext text/x-wiki [[Файл:Igor Ivanov 2014.jpg|thumb]] '''Игорь Иванов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''И́горь Серге́евич Ивано́в,'' 1945 оны 9-р сарын 23-нд Москва хотод төрсөн) нь Зөвлөлт ба Оросын төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Оросын Гадаад хэргийн сайд (1998 оны 9-р сарын 11 - 2004 оны 3-р сарын 9), ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга (2004 оны 3-р сарын 9 - 2007 оны 7-р сарын 17). ОХУ-ын баатар (1999). "Эх орондоо гавьяа байгуулсан" одонгийн бүрэн эрхт шагналтан. Оросын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд (1989) цолтой. Тэрээр 2011 оноос хойш Оросын Олон улсын харилцааны Зөвлөлийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Түүхийн ухааны доктор. МГИМО-гийн профессор. Оросын Шинжлэх ухааны академийн сурвалжлагч гишүүн. == Намтар == 1969-1973 онд тэрээр ЗХУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн Дэлхийн эдийн засаг, олон улсын харилцааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, академич Николай Иноземцевын туслахаар ажиллаж байжээ. [[Файл:RIAN archive 569857 Russian Foreign Minister Sergey Lavrov at a reception on Diplomat Day.jpg|thumb|379x379px|И.Иванов, Е.Примаков, С.Лавров нар, 2008 он.]] 1973 онд тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яаманд элссэн. 1973-1978 онд тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Европын 1-р газрын хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, Мадрид дахь Худалдааны төлөөлөгчийн газрын ахлах инженер, Испани дахь ЗХУ-ын Элчин сайдын яамны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1978-1983 онд тэрээр Испани дахь ЗХУ-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх, дараа нь сайд-зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 1983-1984 онд тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Европын газрын 1-р зэрэглэлийн шинжээч. 1984-1986 онд тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны бүлгийн зөвлөх, ЗХУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Эдуард Шеварднадзе|Эдуард Шеварднадзегийн]] туслахаар ажиллаж байжээ. 1986-1987 онд тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нарын газрын орлогч дарга, хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. 1987-1989 онд тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нарын газрын нэгдүгээр орлогч дарга, хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ. 1991-1994 онд тэрээр ЗХУ болон ОХУ-аас [[Испани|Испанид]] суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байжээ. 1995-1998 онд тэрээр Оросын Гадаад хэргийн сайдын нэгдүгээр орлогчоор ажиллаж байжээ. 1998 оны 9-р сарын 11-нд тэрээр [[Оросын Гадаад хэргийн сайд нар|Оросын Холбооны Улсын Гадаад хэргийн сайдаар]] томилогджээ. Тэрээр Югослав дахь НАТО-гийн үйл ажиллагааг эсэргүүцэж, мөн АНУ-ын Ирак руу довтлохыг эсэргүүцэж байв. Тэрээр 2004 оны 3-р сарын 9-нд сайдын албан тушаалаасаа чөлөөлөгдсөн юм. 2004 оноос 2007 оны 7-р сарын 17 хүртэл тэрээр ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын алба хашсан. == Гэр бүл == Эхнэр Екатерина Семёновна Козырева /1972 онд гэрлэсэн/, ГХЯ-ны орлдогч сайд асан Семён Козыревын охин. ec2ld9eieee86ef97mwv11cextwyyly 0 148388 869917 2026-09-17T08:18:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Boris Pankin.jpg|thumb]] '''Борис Па́нкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Бори́с Дми́триевич Па́нкин,'' 1931 оны 2-р сарын20-нд ЗХУ-ын [[Фрунзе]] (өнөөгийн [[Бишкек]]) хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн дипломатч, сэтгүүлч, нийтлэгч бөгөөд уран зохиолын шүүмжлэгч. 1991 оны 8-р сараас 11-р сарын..." 869917 wikitext text/x-wiki [[Файл:Boris Pankin.jpg|thumb]] '''Борис Па́нкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Бори́с Дми́триевич Па́нкин,'' 1931 оны 2-р сарын20-нд ЗХУ-ын [[Фрунзе]] (өнөөгийн [[Бишкек]]) хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн дипломатч, сэтгүүлч, нийтлэгч бөгөөд уран зохиолын шүүмжлэгч. 1991 оны 8-р сараас 11-р сарын хооронд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны сайдын үүрэг гүйцэтгэгч. ЗХУ-аас [[Швед|Шведэд]] (1982-1990), [[Чехословак|Чехословакт]] (1990-1991) Элчин сайд, ЗХУ-аас (хожим нь Орос) [[Их Британи|Их Британид]] (1991-1993) [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] ажиллаж байжээ. == Намтар == Борис Панкин 1931 оны 2-р сарын 20-нд Зөвлөлт Киргизийн Автономит БНУ-ын [[Фрунзе]] хотод төрсөн. Тэрээр 1948-1953 онд М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] сэтгүүлзүйн ангид сурч төгссөн. 1953 оноос хойш тэрээр "Комсомольская правда" сонинд сэтгүүлчээр ажиллаж байсан. Сурвалжлагч, хэлтсийн эрхлэгч, ерөнхий редакторын орлогч (1959-1965), дараа нь ерөнхий редактор (1965-1973). 1958 оноос хойш [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист Намд]] элссэн. 1973-1982 онд тэрээр ЗХУ-ын Бүх Холбоотны Зохиогчийн эрхийн агентлагийн даргаар ажиллаж байсан. ЗХУ-аас [[Швед|Шведэд]] (1982-1990), [[Чехословак|Чехословакт]] (1990-1991) Элчин сайд, ЗХУ-аас (хожим нь Орос) [[Их Британи|Их Британид]] (1991-1993) [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] ажиллаж байжээ. 1993 онд тэтгэвэрт гараад [[Стокхольм]] дахь «Российская газета» сонины улс төрийн тоймч байсан. 7vn9ti0ymf88vsher3q646ya79imp7o 869919 869917 2026-09-17T08:18:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 869919 wikitext text/x-wiki [[Файл:Boris Pankin.jpg|thumb]] '''Борис Па́нкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Бори́с Дми́триевич Па́нкин,'' 1931 оны 2-р сарын 20-нд ЗХУ-ын [[Фрунзе]] (өнөөгийн [[Бишкек]]) хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн дипломатч, сэтгүүлч, нийтлэгч бөгөөд уран зохиолын шүүмжлэгч. 1991 оны 8-р сараас 11-р сарын хооронд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны сайдын үүрэг гүйцэтгэгч. ЗХУ-аас [[Швед|Шведэд]] (1982-1990), [[Чехословак|Чехословакт]] (1990-1991) Элчин сайд, ЗХУ-аас (хожим нь Орос) [[Их Британи|Их Британид]] (1991-1993) [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] ажиллаж байжээ. == Намтар == Борис Панкин 1931 оны 2-р сарын 20-нд Зөвлөлт Киргизийн Автономит БНУ-ын [[Фрунзе]] хотод төрсөн. Тэрээр 1948-1953 онд М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] сэтгүүлзүйн ангид сурч төгссөн. 1953 оноос хойш тэрээр "Комсомольская правда" сонинд сэтгүүлчээр ажиллаж байсан. Сурвалжлагч, хэлтсийн эрхлэгч, ерөнхий редакторын орлогч (1959-1965), дараа нь ерөнхий редактор (1965-1973). 1958 оноос хойш [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист Намд]] элссэн. 1973-1982 онд тэрээр ЗХУ-ын Бүх Холбоотны Зохиогчийн эрхийн агентлагийн даргаар ажиллаж байсан. ЗХУ-аас [[Швед|Шведэд]] (1982-1990), [[Чехословак|Чехословакт]] (1990-1991) Элчин сайд, ЗХУ-аас (хожим нь Орос) [[Их Британи|Их Британид]] (1991-1993) [[Элчин сайд|Элчин сайдаар]] ажиллаж байжээ. 1993 онд тэтгэвэрт гараад [[Стокхольм]] дахь «Российская газета» сонины улс төрийн тоймч байсан. r5bztp8kwt4m6v08khg34bn8zemubiy 0 148389 869923 2026-09-17T09:09:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Mikhail Frunze.jpg|thumb]] '''Михаил Фрунзе''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Васи́льевич Фру́нзе,'' [[Молдов хэл.|молдов.]] ''Mihail Vasilievici Frunze'', намын нууц нэр нь ''Миха́йлов'', ''Три́фоныч'', ''Арсе́ний'', уран зохиолын нууц нэр ''Серге́й Петро́в'', ''А. Шу́йский'', ''М. Ми́рский''; 1885..." 869923 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mikhail Frunze.jpg|thumb]] '''Михаил Фрунзе''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Васи́льевич Фру́нзе,'' [[Молдов хэл.|молдов.]] ''Mihail Vasilievici Frunze'', намын нууц нэр нь ''Миха́йлов'', ''Три́фоныч'', ''Арсе́ний'', уран зохиолын нууц нэр ''Серге́й Петро́в'', ''А. Шу́йский'', ''М. Ми́рский''; 1885 оны 2-р сарын 2-нд Оросын эзэнт улсын Пишкек хотод төрсөн - 1925 оны 10-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — оросын хувьсгалч, зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, Оросын Иргэний дайны үед Улаан Армийн жанжин, цэргийн онолч. == Намтар == Михаил Фрунзе 1885 онд Оросын эзэнт улсын Туркестаны [[Бишкек|Пишкек]] хотод дунд зэргийн хөрөнгөтэй молдав хүний гэрт төрсөн. Залуу байхдаа Верный дахь хөвгүүдийн гимназид (одоогийн [[Алматы]] хот) дугуйланд хувьсгалт үзэл санаануудтай танилцжээ. 1904 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Политехникийн дээд сургуульд элсэж, Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн намд элссэн. 1904 оны 11-р сард түүнийг хувьсгалт санаануудынх нь төлөө анх удаа баривчилжээ. Тэрээр 1905 оны 1-р сарын 9-ний Оросын "Цуст Ням гараг" нэртэй үйл явцад [[Санкт-Петербург]] хотын Ордоны талбайд болсон жагсаалд оролцож, гартаа шархадсан байна. [[Файл:Frunze MV.jpg|thumb|М.Фрунзе, 1919 он.]] 3 удаа хувьсгалт үйл ажиллагааны хэргийн төлөө цөллөгийн байгууллага баривчлагдаж байсны дараа1915 оны 8-р сард тэрээр [[Чита]] руу зугтаж, В.Г.Василенкогийн паспортоор амьдарч, долоо хоног тутмын "Забайкальское обозрение" сонины редакцид ажиллаж байжээ. 1916 онд тэрээр Москва руу ирж, дараа нь 4-р сарын эхээр Михаил Александрович Михайлов гэсэн нэртэй паспорттойгоор Беларусь руу нүүж очсон байна. 1917 оны 3-р сарын 4-нд [[Минск]] хотын иргэний комендантын тушаалаар Михаил Фрунзе (Михайлов гэсэн нууц нэрээр) Минск хотын дэг журмыг хамгаалах Бүх Оросын Земство холбооны цагдаагийн даргаар томилогдож байжээ. Тэрээр Баруун фронтын 3, 10-р армид намын нууц үүрүүдийг байгуулж байсан байна. 1917 оны 8-р сарын сүүлээс тэрээр Шуяагийн Ажилчин, тариачин, цэргүүдийн орлогч нарын зөвлөлийн дарга, дүүргийн земство зөвлөл болон хотын зөвлөлийн дарга, Петроград хотод болсон Бүх Оросын ардчилсан бага хуралд Шуяагийн төлөөлөгчөөр оролцон ажиллаж байв. 1917 оны 10-р сард Москвагийн бослогын үеэр тэрээр тулалдаанд оролцсон. Тэрээр Владимир мужийн Үндсэн хуулийн чуулганы большевик орлогч байв. 1918 оны эхний хагаст тэрээр РКП(б)-ийн Иваново-Вознесенск мужийн хорооны дарга, мужийн гүйцэтгэх хороо, мужийн үндэсний эдийн засгийн зөвлөлийн дарга, Иваново-Вознесенск мужийн цэргийн комиссараар ажиллаж байжээ. 1918 оны 8-р сараас Ярославлийн цэргийн тойргийн цэргийн комиссар байв. Тэрээр Ярославлийн бослогыг дарах ажиллагаанд оролцсон. 1919 оны 2-р сараас М.Фрунзе Оросын Дээд захирагч Адмирал [[Александр Колчак|А.Колчакийн]] эсрэг Зүүн фронтод үйл ажиллагаа явуулж буй хэд хэдэн армийг дараалан удирдаж байв. 3-р сард тэрээр тус фронтын Өмнөд бүлгийн командлагч болжээ. 1919 оны хавар, зуны улиралд Зүүн фронтод хийсэн сөрөг довтолгооны үеэр тэрээр Колчакийн Цагаан гвардийн цэргүүдийн гол хүчний эсрэг цуврал амжилттай довтолгооны ажиллагаа явуулж, үүнийхээ төлөө Улаан тугийн одонгоор шагнуулжээ. 1919 оны 7-р сараас тэрээр Зүүн фронтын цэргүүдийг удирдаж байв. Иргэний дайны үеэр тэрээр сайн дураараа зэвсгээ хаяж, Онцгой Комисст бууж өгсөн Зөвлөлтийн засгийн эрхийг эсэргүүцэгчдэд хувийн аюулгүй байдлыг удаа дараа баталгаажуулж байв. 1919 оны 8-р сарын 15-наас 1920 оны 9-р сарын 10 хүртэл Михаил Фрунзе Туркестаны фронтын цэргийг удирдаж байв. 1919 оны 10-р сараас 1920 оны 7-р сар хүртэл тэрээр Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Туркестаны комисс болон Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн гишүүн байв; Улаан армийн довтолгооноор Бухарын Эмират улсад хувьсгал "зохион байгуулах"-ыг дэмжигч тэрээр 1920 оны 8-р сарын 30-наас 9-р сарын 2 хүртэл [[Бухар]] руу довтлох ажиллагааг удирдсан (Бухарын ажиллагаа). 1920 оны 9-р сард Фрунзег генерал [[Пётр Врангель|П.Врангелийн]] армийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулж буй Өмнөд фронтын командлагчаар томилов. Тэрээр Хойд Тавридад Врангелийн хүчийг ялах, Перекопыг эзлэх, Крымыг эзлэх ажиллагааг удирдсан. 1920 оны 11-р сард Михаил Фрунзе генерал Врангелийн армийн офицер, цэргүүдэд хандан зэвсгээ хураалгаж, Зөвлөлтийн засгийн газрын талд орвол бүрэн өршөөл үзүүлэх амлалт өгсөн боловч энэ саналыг хүлээн аваагүй байна. 1920 оны 12-р сарын 3-нд түүнийг Украин дахь Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн бүрэн эрхт төлөөлөгч, Украин, Крымын зэвсэгт хүчний командлагчаар томилсон. Тэрээр нэгэн зэрэг Украины Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүнээр сонгогдсон. 1922 оны 2-р сараас Украины SSR-ийн Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн орлогч дарга болжээ. Москвагийн тушаалаар тэрээр Махногийн Босогчдын армийг (үүнийхээ төлөө 1924 онд Улаан тугийн хоёр дахь одонгоор шагнагдсан) болон Юрий Тютюнникийн отрядыг ялан дийлэхэд удирдсан. 1921 оны 11-р сард тэрээр Турктэй харилцаа тогтоох зорилгоор Анкара руу Тусгай үүрэгт Элч төлөөлөгчдийг тэргүүлж, [[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал Ататурктай]] хэлэлцээ хийж байжээ. 1924 оноос - ЗХУ-ын Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн дарга, Цэргийн болон Тэнгисийн цэргийн асуудал эрхэлсэн Ардын комиссар, 1924 оны 4-р сараас - нэгэн зэрэг [[Улаан Арми|Улаан армийн]] штабын дарга, Улаан армийн Цэргийн академийн дарга. == Үхэл == Тэрээр ходоодны шархлааны мэс засалд орсны дараа цусны хордлогын улмаас нас баржээ (албан ёсны дүгнэлт). М.Фрунзе нас барсны дараахан Москвад түүнийг Цэргийн болон Тэнгисийн цэргийн хэргийн ардын комиссараар сольсон, амьдралынхаа туршид түүний дайсан байсан [[Лев Троцкий|Лев Троцкийн]] тушаалаар хөнөөсөн гэсэн цуурхал тархсан. Түүний үхлийг энэ мэс заслыг онцгойлон шаардаж байсан [[Иосиф Сталин]] зохион байгуулсан гэсэн яриа мөн байдаг. 628svndauxralo4fg2aido644t47bqt 869925 869923 2026-09-17T09:10:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 869925 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mikhail Frunze.jpg|thumb]] '''Михаил Фрунзе''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Васи́льевич Фру́нзе,'' [[Молдов хэл.|молдов.]] ''Mihail Vasilievici Frunze'', намын нууц нэр нь ''Миха́йлов'', ''Три́фоныч'', ''Арсе́ний'', уран зохиолын нууц нэр ''Серге́й Петро́в'', ''А. Шу́йский'', ''М. Ми́рский''; 1885 оны 2-р сарын 2-нд Оросын эзэнт улсын Пишкек хотод төрсөн - 1925 оны 10-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — оросын хувьсгалч, зөвлөлтийн төрийн зүтгэлтэн, [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайны]] үед [[Улаан Арми|Улаан Армийн]] жанжин, цэргийн онолч. == Намтар == Михаил Фрунзе 1885 онд Оросын эзэнт улсын Туркестаны [[Бишкек|Пишкек]] хотод дунд зэргийн хөрөнгөтэй молдав хүний гэрт төрсөн. Залуу байхдаа Верный дахь хөвгүүдийн гимназид (одоогийн [[Алматы]] хот) дугуйланд хувьсгалт үзэл санаануудтай танилцжээ. 1904 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Политехникийн дээд сургуульд элсэж, Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн намд элссэн. 1904 оны 11-р сард түүнийг хувьсгалт санаануудынх нь төлөө анх удаа баривчилжээ. Тэрээр 1905 оны 1-р сарын 9-ний Оросын "Цуст Ням гараг" нэртэй үйл явцад [[Санкт-Петербург]] хотын Ордоны талбайд болсон жагсаалд оролцож, гартаа шархадсан байна. [[Файл:Frunze MV.jpg|thumb|М.Фрунзе, 1919 он.]] 3 удаа хувьсгалт үйл ажиллагааны хэргийн төлөө цөллөгийн байгууллага баривчлагдаж байсны дараа1915 оны 8-р сард тэрээр [[Чита]] руу зугтаж, В.Г.Василенкогийн паспортоор амьдарч, долоо хоног тутмын "Забайкальское обозрение" сонины редакцид ажиллаж байжээ. 1916 онд тэрээр Москва руу ирж, дараа нь 4-р сарын эхээр Михаил Александрович Михайлов гэсэн нэртэй паспорттойгоор Беларусь руу нүүж очсон байна. 1917 оны 3-р сарын 4-нд [[Минск]] хотын иргэний комендантын тушаалаар Михаил Фрунзе (Михайлов гэсэн нууц нэрээр) Минск хотын дэг журмыг хамгаалах Бүх Оросын Земство холбооны цагдаагийн даргаар томилогдож байжээ. Тэрээр Баруун фронтын 3, 10-р армид намын нууц үүрүүдийг байгуулж байсан байна. 1917 оны 8-р сарын сүүлээс тэрээр Шуяагийн Ажилчин, тариачин, цэргүүдийн орлогч нарын зөвлөлийн дарга, дүүргийн земство зөвлөл болон хотын зөвлөлийн дарга, Петроград хотод болсон Бүх Оросын ардчилсан бага хуралд Шуяагийн төлөөлөгчөөр оролцон ажиллаж байв. 1917 оны 10-р сард Москвагийн бослогын үеэр тэрээр тулалдаанд оролцсон. Тэрээр Владимир мужийн Үндсэн хуулийн чуулганы большевик орлогч байв. 1918 оны эхний хагаст тэрээр РКП(б)-ийн Иваново-Вознесенск мужийн хорооны дарга, мужийн гүйцэтгэх хороо, мужийн үндэсний эдийн засгийн зөвлөлийн дарга, Иваново-Вознесенск мужийн цэргийн комиссараар ажиллаж байжээ. 1918 оны 8-р сараас Ярославлийн цэргийн тойргийн цэргийн комиссар байв. Тэрээр Ярославлийн бослогыг дарах ажиллагаанд оролцсон. 1919 оны 2-р сараас М.Фрунзе Оросын Дээд захирагч Адмирал [[Александр Колчак|А.Колчакийн]] эсрэг Зүүн фронтод үйл ажиллагаа явуулж буй хэд хэдэн армийг дараалан удирдаж байв. 3-р сард тэрээр тус фронтын Өмнөд бүлгийн командлагч болжээ. 1919 оны хавар, зуны улиралд Зүүн фронтод хийсэн сөрөг довтолгооны үеэр тэрээр Колчакийн Цагаан гвардийн цэргүүдийн гол хүчний эсрэг цуврал амжилттай довтолгооны ажиллагаа явуулж, үүнийхээ төлөө Улаан тугийн одонгоор шагнуулжээ. 1919 оны 7-р сараас тэрээр Зүүн фронтын цэргүүдийг удирдаж байв. Иргэний дайны үеэр тэрээр сайн дураараа зэвсгээ хаяж, Онцгой Комисст бууж өгсөн Зөвлөлтийн засгийн эрхийг эсэргүүцэгчдэд хувийн аюулгүй байдлыг удаа дараа баталгаажуулж байв. 1919 оны 8-р сарын 15-наас 1920 оны 9-р сарын 10 хүртэл Михаил Фрунзе Туркестаны фронтын цэргийг удирдаж байв. 1919 оны 10-р сараас 1920 оны 7-р сар хүртэл тэрээр Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хорооны Туркестаны комисс болон Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн гишүүн байв; Улаан армийн довтолгооноор Бухарын Эмират улсад хувьсгал "зохион байгуулах"-ыг дэмжигч тэрээр 1920 оны 8-р сарын 30-наас 9-р сарын 2 хүртэл [[Бухар]] руу довтлох ажиллагааг удирдсан (Бухарын ажиллагаа). 1920 оны 9-р сард Фрунзег генерал [[Пётр Врангель|П.Врангелийн]] армийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулж буй Өмнөд фронтын командлагчаар томилов. Тэрээр Хойд Тавридад Врангелийн хүчийг ялах, Перекопыг эзлэх, Крымыг эзлэх ажиллагааг удирдсан. 1920 оны 11-р сард Михаил Фрунзе генерал Врангелийн армийн офицер, цэргүүдэд хандан зэвсгээ хураалгаж, Зөвлөлтийн засгийн газрын талд орвол бүрэн өршөөл үзүүлэх амлалт өгсөн боловч энэ саналыг хүлээн аваагүй байна. 1920 оны 12-р сарын 3-нд түүнийг Украин дахь Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн бүрэн эрхт төлөөлөгч, Украин, Крымын зэвсэгт хүчний командлагчаар томилсон. Тэрээр нэгэн зэрэг Украины Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүнээр сонгогдсон. 1922 оны 2-р сараас Украины SSR-ийн Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн орлогч дарга болжээ. Москвагийн тушаалаар тэрээр Махногийн Босогчдын армийг (үүнийхээ төлөө 1924 онд Улаан тугийн хоёр дахь одонгоор шагнагдсан) болон Юрий Тютюнникийн отрядыг ялан дийлэхэд удирдсан. 1921 оны 11-р сард тэрээр Турктэй харилцаа тогтоох зорилгоор Анкара руу Тусгай үүрэгт Элч төлөөлөгчдийг тэргүүлж, [[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал Ататурктай]] хэлэлцээ хийж байжээ. 1924 оноос - ЗХУ-ын Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөлийн дарга, Цэргийн болон Тэнгисийн цэргийн асуудал эрхэлсэн Ардын комиссар, 1924 оны 4-р сараас - нэгэн зэрэг [[Улаан Арми|Улаан армийн]] штабын дарга, Улаан армийн Цэргийн академийн дарга. == Үхэл == Тэрээр ходоодны шархлааны мэс засалд орсны дараа цусны хордлогын улмаас нас баржээ (албан ёсны дүгнэлт). М.Фрунзе нас барсны дараахан Москвад түүнийг Цэргийн болон Тэнгисийн цэргийн хэргийн ардын комиссараар сольсон, амьдралынхаа туршид түүний дайсан байсан [[Лев Троцкий|Лев Троцкийн]] тушаалаар хөнөөсөн гэсэн цуурхал тархсан. Түүний үхлийг энэ мэс заслыг онцгойлон шаардаж байсан [[Иосиф Сталин]] зохион байгуулсан гэсэн яриа мөн байдаг. qe9nvxjr6ieudfhrmi6w6h3f98aejjw 0 148390 869941 2026-09-17T10:23:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Владимир Люба''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Владимир Фёдорович Люба,'' 1861 онд төрсөн — 1928 оны 7-р сарын 14-нд Хятадын [[Харбин]] хотод нас барсан) — оросын дипломат, дорно судлаач. Монголын [[Өргөө]], [[Улиастай|Улиастайд]] Консул байсан хүн. == Намтар == 1886 онд Санкт-Петер..." 869941 wikitext text/x-wiki '''Владимир Люба''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Владимир Фёдорович Люба,'' 1861 онд төрсөн — 1928 оны 7-р сарын 14-нд Хятадын [[Харбин]] хотод нас барсан) — оросын дипломат, дорно судлаач. Монголын [[Өргөө]], [[Улиастай|Улиастайд]] Консул байсан хүн. == Намтар == 1886 онд [[Санкт-Петербургийн Их сургууль|Санкт-Петербургийн Их сургуулийн]] дорно хэлнүүдийн ангийг дүүргээд хятад, манж хэлний орчуулагчаар Оросын эзэнт улсын Омск хотод төвтэй "Талын хязгаар" ([[Орос хэл|орос]]. ''Степной край'') нутгийн захирагчийн албанд орчуулагчаар ажилласан байна. 1888 онд Оросын Гадаад хэргийн яаманд ажилд орсон. Эхлээд ажилтан (1890—1894), нарийн бичгийн дарга (1895—1899). 1899 онд Оросын Гадаад хэргийн яамны [[Манжуур]] дахь анхны төлөөлөгч. * 1904—1906 — [[Өргөө]] дахь төлөөлөгчийн газрын консул, * 1907—1909 — [[Харбин]] дахь Оросын Ерөнхий консул, * 1909 —1911 - [[Улиастай]] дахь Ерөнхий Консул. * 1911—1913 — Өргөө дахь төлөөлөгчийн газрын Ерөнхий консул, * 1913—1916 — [[Ховд (хот)|Ховд]] дахь Ерөнхий консул. * 1917—1920 — Кульж буюу Инин ( өнөөгийн [[Шинжаан]]) дахь Оросын консулын газрын эрхлэгч. 1920 оноос тэрээр Хятад руу дүрвэж [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод хятадын төмөр замд]] ажиллаж байжээ. Тэрээр Манжуур дахь оросуудад зориулсан хятад хэлний сургалтыг хөгжүүлэх хэд хэдэн төслийг боловсруулж, Хятад, Монголын түүх, эдийн засгийн талаар бүтээл бичсэн. Түүнийг 1928 онд нас барахад Харбины Гэгээн Николайгийн сүмийн нутаг дэвсгэрт оршуулжээ. a96n7lzzmhw4zrmp74mmxdr4ahb9c4r