Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Монгол улс Азийн наадамд 0 3322 870103 418809 2026-09-18T04:01:51Z ~2026-50196-18 107543 /* Алтан медальтнууд */ 870103 wikitext text/x-wiki Монголын тамирчид нь [[1974]] онд анх удаа оролцсоноосоо хойш [[Азийн наадам]] болгоноос алтан медальтай буцcан. ==Алтан медальтнууд== *[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] [[1974]] эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 90кг *[[Хорлоогийн Баянмөнх]] 1974 эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 100кг *[[Зэвэгийн Ойдов]] [[1978]] эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 68кг *[[Буяндэлгэрийн Болд]] [[1982]] эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 68кг *[[Зэвэгийн Дүвчин]] 1982 эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 82кг *[[Пунцагийн Сүхбат]] - [[1990]] он, эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 82кг *[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]] - [[1994]] он, эрэгтэй чөлөөт бөх 57кг *[[Халиуны Болдбаатар]] - [[1998]] он, эрэгтэй [[жүдо]] *[[Хишигбатын Эрдэнэт-Од]] - 1998 он, эмэгтэй [[жүдо]] 57кг *[[Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар]] - [[2002]] он, эрэгтэй чөлөөт бөх 60кг *[[Дамдинсүрэнгийн Нямхүү]] - [[2006]] он, эрэгтэй [[жүдо]] 81кг *[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] - 2006 он, эрэгтэй [[жүдо]] 66кг *[[Ганзоригийн Мандахнаран]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 60 кг *[[Гэлэгжамцын Наранчимэг]] - 2010 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 72 кг *Мөнхбатын Уранчимэг-2014 он, эмэгтэй жүдо бөх -48кг *Даваадоржийн Төмөрхүлэг-2014 он, эрэгтэй жүдо бөх -66кг *Найдан Түвшинбаяр -2014 он, эрэгтэй жүдо бөх -100кг * ==Мөнгөн медальтнууд== *[[Содномын Гомбо]] - 1974 он, эрэгтэй бокс 60кг *[[Хорлоогийн Баянмөнх]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 100кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо +95кг *[[Лодойн Энхбаяр]] - 1990 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 74кг *[[Болдын Жавхлантөгс]] - 1990 он, эрэгтэй чөлөөт бөх -100кг *[[Адуучийн Баатархүү]] - 1990 он, эрэгтэй чөлөөт бөх -130кг *[[Бандийн Алтангэрэл]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 75кг *[[Түмэндэмбэрэлийн Зүүнбаян]] - 1994 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] - 1994 он, буудлага 10м хийн гар буу *[[Самбуугийн Дашдулам]] - 1998 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 58кг *[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 97кг *[[Цэнд-Аюушийн Очирбат]] - 2002 он, эрэгтэй жүдо 90кг *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] 52кг *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] +78кг *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] үнэмлэхүй жин *[[Зоригтбаатарын Энхзориг]] - 2006 он, бокс 57кг *[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - 2006 он, бокс 60кг *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - 2010 он, эмэгтэй [[жүдо]] 52кг *[[Монгол Улс|Монгол баг]] ([[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Цогбадрахын Мөнхзул]], [[Төмөрчөдөрийн Баярцэцэг]]) - 2010 он, [[буудлага]], 25м спорт гар бууны төрөл *[[Жаргалсайханы Чулуунбат]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 120 кг *[[Эрдэнэсоёлын Ундрам]] - 2010 он, эмэгтэй бокс 69-75 кг *[[Очирбатын Насанбурмаа]] - 2010 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 63 кг ==Хүрэл медальтнууд== *[[Буянгийн Ганбат]] - 1974 он, эрэгтэй бокс 54кг *[[Цэдэндамбын Нацагдорж]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 68кг *[[Дүгэрийн Цэрэндаш]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 82кг *[[Жигжидийн Мөнхбат]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 90кг *[[Должингийн Адъяатөмөр]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх +100кг *[[Равсалын Отгонбаяр]] - 1978 он, эрэгтэй бокс 57кг *[[Хастын Жамган]] - 1978 он, эрэгтэй бокс 63,5кг *[[Д.Эрдэнээ]] - 1978 он, эрэгтэй бокс 75кг *[[С.Хичээнгүй]] - 1982 он, эрэгтэй бокс -91кг *[[Дамдинбазарын Ганзориг]] - 1990 он, эрэгтэй бокс -91кг *[[Нямаагийн Алтанхуяг]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 63,5кг *[[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 57кг *[[Цэен-Ойдовын Цэрэн]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 54кг *[[Артагийн Буянжаргал]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо 71кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Дашгомбын Баттулга]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо 60кг *[[Дашгомбын Баттулга]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо 65кг *[[Халиуны Болдбаатар]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо 71кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо +95кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Самбуугийн Дашдулам]] - 1994 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Цэрэнбаатарын Хосбаяр]] - 1994 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Баттогтохын Бат-Эрдэнэ]] - 1994 он, эрэгтэй чөлөөт бөх -100кг *[[Батмөнхийн Энхбаяр]] - 1998 он, эрэгтэй бокс 71кг *[[Дэнсмаагийн Энхсайхан]] - 1998 он, эрэгтэй бокс 63,5кг *[[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] - 1998 он, эрэгтэй бокс 60кг *[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 130кг *[[Очирын Одгэрэл]] - 1998 он, эрэгтэй жүдо +100кг *[[Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн]] - 1998 он, эрэгтэй жүдо 90кг *[[Эрдэнэбаатарын Ууганбаяр]] - 1998 он, эрэгтэй жүдо 66кг *[[Самбуугийн Дашдулам]] - 1998 он, эмэгтэй жүдо 78кг *[[Цогтбаатарын Буянтогтох]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 63кг *[[Монгол Улс|Монгол баг]]- 1998 он, эмэгтэй буудлага спорт гар буу *[[Эрдэнэ-Очирын Долгормаа]] - 2002 он, эмэгтэй жүдо +78кг *[[Эрдэнэ-Очирын Долгормаа]] - 2002 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Гантөмөрийн Дашдаваа]] - 2002 он, эрэгтэй жүдо 66кг *[[Хишигбатын Эрдэнэт-Од]] - 2002 он, эмэгтэй жүдо 57кг *[[Цогтбазарын Энхжаргал]] - 2002 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Найдангийн Отгонжаргал]] - 2002 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 55кг *[[Очирбатын Мягмарсүрэн]] - 2002 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 63кг *[[Отрядын Гүндэгмаа]] - 2002 он, буудлага 25м спорт гар буу *[[Норжингийн Баярмагнай]] - 2002 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 66кг *[[Өлзийбадрахын Саруул-Од ]] 2002 - он, ушу 56кг *[[Магсаржавын Батжаргал]] 2002 - он, ушу 70кг *[[Дамдинсүрэнгийн Нямхүү]] - 2002 он, эрэгтэй [[жүдо]] 81кг *[[Пүрэвжаргалын Лхамдэгд]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] -78кг *[[Монгол Улс|Монгол баг]] ([[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Цогбадрахын Мөнхзул]], [[Гантөмөрийн Хэрлэнцэцэг]]) - 2006 он, [[буудлага]], 25м спорт гар бууны төрөл *[[Энхбатын Бадар-Ууган]] - 2006 он, [[бокс]] 54кг *[[Цогтбазарын Энхжаргал]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Найдангийн Отгонжаргал]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 55кг *[[Бадрахын Одончимэг]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 63кг *[[Очирбатын Бурмаа]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 72кг *[[Буянжавын Батзориг]] - 2006 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 66кг *[[Цэнд-Аюушийн Наранжаргал]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо 70 кг *[[Түмэн-Одын Баттөгс]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо 63 кг *[[Балжиннямын Бат-Эрдэнэ]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо 48 кг *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] - 2010 он, эрэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Магсаржавын Батжаргал]] 2010 - он, ушу 75 кг *[[Доржваанчигийн Гомбодорж]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 74 кг *[[Пүрвээгийн Өсөхбаатар]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 84 кг *[[Жаргалын Отгонжаргал]] - 2010 он, эрэгтэй [[бокс]] 69 кг == Мөн үзэх == *[[Азийн наадам]] [[Ангилал:Монголын спорт]] [[Ангилал:Азийн наадам]] eg17jwyq05s2euw778clhh396scqsnj 870104 870103 2026-09-18T04:03:13Z ~2026-50196-18 107543 /* Алтан медальтнууд */ 870104 wikitext text/x-wiki Монголын тамирчид нь [[1974]] онд анх удаа оролцсоноосоо хойш [[Азийн наадам]] болгоноос алтан медальтай буцcан. ==Алтан медальтнууд== *[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] [[1974]] эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 90кг *[[Хорлоогийн Баянмөнх]] 1974 эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 100кг *[[Зэвэгийн Ойдов]] [[1978]] эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 68кг *[[Буяндэлгэрийн Болд]] [[1982]] эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 68кг *[[Зэвэгийн Дүвчин]] 1982 эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 82кг *[[Пунцагийн Сүхбат]] - [[1990]] он, эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] 82кг *[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]] - [[1994]] он, эрэгтэй чөлөөт бөх 57кг *[[Халиуны Болдбаатар]] - [[1998]] он, эрэгтэй [[жүдо]] *[[Хишигбатын Эрдэнэт-Од]] - 1998 он, эмэгтэй [[жүдо]] 57кг *[[Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар]] - [[2002]] он, эрэгтэй чөлөөт бөх 60кг *[[Дамдинсүрэнгийн Нямхүү]] - [[2006]] он, эрэгтэй [[жүдо]] 81кг *[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] - 2006 он, эрэгтэй [[жүдо]] 66кг *[[Ганзоригийн Мандахнаран]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 60 кг *[[Гэлэгжамцын Наранчимэг]] - 2010 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 72 кг *Мөнхбатын Уранцэцэг-2014 он, эмэгтэй жүдо бөх -48кг *Даваадоржийн Төмөрхүлэг-2014 он, эрэгтэй жүдо бөх -66кг *Найдан Түвшинбаяр -2014 он, эрэгтэй жүдо бөх -100кг * ==Мөнгөн медальтнууд== *[[Содномын Гомбо]] - 1974 он, эрэгтэй бокс 60кг *[[Хорлоогийн Баянмөнх]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 100кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо +95кг *[[Лодойн Энхбаяр]] - 1990 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 74кг *[[Болдын Жавхлантөгс]] - 1990 он, эрэгтэй чөлөөт бөх -100кг *[[Адуучийн Баатархүү]] - 1990 он, эрэгтэй чөлөөт бөх -130кг *[[Бандийн Алтангэрэл]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 75кг *[[Түмэндэмбэрэлийн Зүүнбаян]] - 1994 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] - 1994 он, буудлага 10м хийн гар буу *[[Самбуугийн Дашдулам]] - 1998 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 58кг *[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 97кг *[[Цэнд-Аюушийн Очирбат]] - 2002 он, эрэгтэй жүдо 90кг *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] 52кг *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] +78кг *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] үнэмлэхүй жин *[[Зоригтбаатарын Энхзориг]] - 2006 он, бокс 57кг *[[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] - 2006 он, бокс 60кг *[[Мөнхбаатарын Бундмаа]] - 2010 он, эмэгтэй [[жүдо]] 52кг *[[Монгол Улс|Монгол баг]] ([[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Цогбадрахын Мөнхзул]], [[Төмөрчөдөрийн Баярцэцэг]]) - 2010 он, [[буудлага]], 25м спорт гар бууны төрөл *[[Жаргалсайханы Чулуунбат]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 120 кг *[[Эрдэнэсоёлын Ундрам]] - 2010 он, эмэгтэй бокс 69-75 кг *[[Очирбатын Насанбурмаа]] - 2010 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 63 кг ==Хүрэл медальтнууд== *[[Буянгийн Ганбат]] - 1974 он, эрэгтэй бокс 54кг *[[Цэдэндамбын Нацагдорж]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 68кг *[[Дүгэрийн Цэрэндаш]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 82кг *[[Жигжидийн Мөнхбат]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх 90кг *[[Должингийн Адъяатөмөр]] - 1974 он, эрэгтэй сонгомол бөх +100кг *[[Равсалын Отгонбаяр]] - 1978 он, эрэгтэй бокс 57кг *[[Хастын Жамган]] - 1978 он, эрэгтэй бокс 63,5кг *[[Д.Эрдэнээ]] - 1978 он, эрэгтэй бокс 75кг *[[С.Хичээнгүй]] - 1982 он, эрэгтэй бокс -91кг *[[Дамдинбазарын Ганзориг]] - 1990 он, эрэгтэй бокс -91кг *[[Нямаагийн Алтанхуяг]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 63,5кг *[[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 57кг *[[Цэен-Ойдовын Цэрэн]] - 1990 он, эрэгтэй бокс 54кг *[[Артагийн Буянжаргал]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо 71кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Дашгомбын Баттулга]] - 1990 он, эрэгтэй жүдо 60кг *[[Дашгомбын Баттулга]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо 65кг *[[Халиуны Болдбаатар]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо 71кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо +95кг *[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] - 1994 он, эрэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Самбуугийн Дашдулам]] - 1994 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Цэрэнбаатарын Хосбаяр]] - 1994 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Баттогтохын Бат-Эрдэнэ]] - 1994 он, эрэгтэй чөлөөт бөх -100кг *[[Батмөнхийн Энхбаяр]] - 1998 он, эрэгтэй бокс 71кг *[[Дэнсмаагийн Энхсайхан]] - 1998 он, эрэгтэй бокс 63,5кг *[[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] - 1998 он, эрэгтэй бокс 60кг *[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 130кг *[[Очирын Одгэрэл]] - 1998 он, эрэгтэй жүдо +100кг *[[Дашзэвэгийн Пүрэвсүрэн]] - 1998 он, эрэгтэй жүдо 90кг *[[Эрдэнэбаатарын Ууганбаяр]] - 1998 он, эрэгтэй жүдо 66кг *[[Самбуугийн Дашдулам]] - 1998 он, эмэгтэй жүдо 78кг *[[Цогтбаатарын Буянтогтох]] - 1998 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 63кг *[[Монгол Улс|Монгол баг]]- 1998 он, эмэгтэй буудлага спорт гар буу *[[Эрдэнэ-Очирын Долгормаа]] - 2002 он, эмэгтэй жүдо +78кг *[[Эрдэнэ-Очирын Долгормаа]] - 2002 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Гантөмөрийн Дашдаваа]] - 2002 он, эрэгтэй жүдо 66кг *[[Хишигбатын Эрдэнэт-Од]] - 2002 он, эмэгтэй жүдо 57кг *[[Цогтбазарын Энхжаргал]] - 2002 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Найдангийн Отгонжаргал]] - 2002 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 55кг *[[Очирбатын Мягмарсүрэн]] - 2002 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 63кг *[[Отрядын Гүндэгмаа]] - 2002 он, буудлага 25м спорт гар буу *[[Норжингийн Баярмагнай]] - 2002 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 66кг *[[Өлзийбадрахын Саруул-Од ]] 2002 - он, ушу 56кг *[[Магсаржавын Батжаргал]] 2002 - он, ушу 70кг *[[Дамдинсүрэнгийн Нямхүү]] - 2002 он, эрэгтэй [[жүдо]] 81кг *[[Пүрэвжаргалын Лхамдэгд]] - 2006 он, эмэгтэй [[жүдо]] -78кг *[[Монгол Улс|Монгол баг]] ([[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Цогбадрахын Мөнхзул]], [[Гантөмөрийн Хэрлэнцэцэг]]) - 2006 он, [[буудлага]], 25м спорт гар бууны төрөл *[[Энхбатын Бадар-Ууган]] - 2006 он, [[бокс]] 54кг *[[Цогтбазарын Энхжаргал]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 48кг *[[Найдангийн Отгонжаргал]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 55кг *[[Бадрахын Одончимэг]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 63кг *[[Очирбатын Бурмаа]] - 2006 он, эмэгтэй чөлөөт бөх 72кг *[[Буянжавын Батзориг]] - 2006 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 66кг *[[Цэнд-Аюушийн Наранжаргал]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо 70 кг *[[Түмэн-Одын Баттөгс]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо 63 кг *[[Балжиннямын Бат-Эрдэнэ]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо 48 кг *[[Доржготовын Цэрэнханд]] - 2010 он, эмэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Хадбаатарын Мөнхбаатар]] - 2010 он, эрэгтэй жүдо үнэмлэхүй жин *[[Магсаржавын Батжаргал]] 2010 - он, ушу 75 кг *[[Доржваанчигийн Гомбодорж]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 74 кг *[[Пүрвээгийн Өсөхбаатар]] - 2010 он, эрэгтэй чөлөөт бөх 84 кг *[[Жаргалын Отгонжаргал]] - 2010 он, эрэгтэй [[бокс]] 69 кг == Мөн үзэх == *[[Азийн наадам]] [[Ангилал:Монголын спорт]] [[Ангилал:Азийн наадам]] imp1dt0oyyhw91b24fhfjy59q6lt2h4 Дэлхий 0 3589 870148 869939 2026-09-18T11:28:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 870148 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20140419043412 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-09-17 10:06:30 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] ptlq0qkl9khqxochesti4hhwywljvhn Нүүрс 0 4349 870083 869661 2026-09-17T23:54:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870083 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] igh46jywcg6ij04jeyhfbi030dm7d2p Монгол Улсын Төрийн сүлд 0 5511 870027 860551 2026-09-17T15:27:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870027 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сүлд |name = Монгол Улсын Төрийн Сүлд |image = State emblem of Mongolia.svg |image_width = 250 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |armiger = [[Монгол]] |year_adopted = 1992 оны 2 сарын 12 |crest = |torse = |shield = |supporters = |compartment = |motto = |orders = |other_elements = |earlier_versions = |use = }} '''[[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Төрийн сүлд]]''' нь [[1992 он]]д үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас хойш хэрэглэгдэж эхэлсэн Монгол Улсын бэлгэ тэмдэг юм. Сүлдний эх загварыг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач, яруу найрагч [[Цэвээндоржийн Ойдов]] зохиожээ.<ref>{{Cite web |url=https://www.mnb.mn/i/75495 |title=Archive copy |access-date=2022-05-01 |archive-date=2022-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501070142/https://www.mnb.mn/i/75495 |url-status=dead }}</ref> == Утга Учир == Төрийн сүлд нь ариун цагаан өнгийн бадам цэцэг суурьтай, төгсгөлгүй үргэлжлэн дэлгэрэх түмэн насан хээгээр хөвөөлсөн, мөнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугираг хөх дэвсгэртэй байна. Сүлдний төв хэсэгт Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, цог хийморийг илтгэсэн алтан соёмбо, эрдэнийн хүлгийг хослуулан дүрсэлсэн байна. Сүлдний хүрээний магнайн хэсэгт эрт, эдүгээ, ирээдүй гурван цагийг бэлгэдсэн хүслийг хангагч чандмань эрдэнэ, доод хэсэгт эх газрыг төлөөлсөн ногоон өнгийн уулан хээ, ашид дэвжихийн өлзий хутаг оршсон хүрдийг тус тус дүрсэлнэ. Хүрдийг хадгаар дээдлэн сүлжсэн байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |title=Archive copy |access-date=2019-04-29 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530064907/https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |url-status=dead }}</ref> == Дүрслэл == Төрийн сүлдийг өнгө ялгах буюу ялгахгүйгээр үйлдэж дүрсэлж болно. Төрийн сүлдийг өнгө ялган дүрслэхэд соёмбо, эрдэнийн хүлэг, түмэн насан хээ, хүрд нь алтан шар, тэнгэр нь хөх, уулан хээ нь тодоос шингэрээж гурваар дагнасан ногоон, бадам цэцэг нь алтан шар өнгийн хүрээтэй цагаан, хадаг нь алтан шар утсаар хүрээлсэн цэнхэр, чандмань эрдэнэ нь ногоон, улаан, хөх өнгийг дөрвөөр дагнаж алтан шар өнгийн зураасаар хүрээлсэн байна. Төрийн сүлдний чандмань эрдэнэ, түмэн насан хээ, бадам цэцэг нь элгэн хүрэн дэвсгэр дээр байрлана.<ref>https://legalinfo.mn/mn/detail/496</ref> == Төрийн сүлдийг байрлуулах == Төрийн сүлдийг дараах зүйлд хэрэглэн байрлуулна # Монгол Улсын Төрийн тамганд # Монгол Улсын хилийн багананд # Улсын Их Хурлын болон Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн санал хураалтын хайрцаг дээр # Улсын Их Хурлын чуулган, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, Үндсэн хуулийн цэцийн хуралдааны болон Төрийн ордны соёмбот танхим, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө, Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Үндсэн хуулийн цэцийн даргын албан тасалгаанд # иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн Хурлын хуралдааны байранд-хуралдааны хугацаанд; # бүх шатны шүүхийн шүүх хуралдааны болон иргэдийн төрөлт, гэрлэлтийг бүртгэх танхимд # бүх шатны Засаг даргын албан тасалгаанд # Улсын дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурорын газар, Монгол Улсын яам, Засгийн газрын агентлаг, иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн Хурлын Тэргүүлэгчид, Монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа Дипломат болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, Консулын газрын хаягт # Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл,Үндсэн хуулийн цэц, Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс, иргэдийн Төлөөлөгчдийн болон Нийтийн хурал, бүх шатны Засаг дарга, шүүх, прокурор, монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, консулын газрын хэвлэмэл хуудаст # галт тэрэгний зүтгүүр, суудлын вагоны хажуу тал == Хуучин төрийн сүлднүүд == {| cellspacing="0" cellpadding="5px" border="0" |+ |- | [[File:Coat of arms of Mongolia (1911–24).svg|center|150px]] | '''Богд хаант Монгол улсын сүлд 1911—1924''' Шашин төрийг хослон баригч Богд хаан Монгол Улсын сүлд ямар байвал зохих тухайд хан, ван, бээс, гүн, засаг, хамба, шанзудба, да лам нарын санал бодлыг сонсож Анхдугаар Богдын зохиосон соёмбын титэм үсгэнд эзэн Чингисийн үеэс шүтэж ирсэн нар, сар, галын дүрсийг зохируулан Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын сүлд бүтээх санал дэвшүүлээд түүнийг хэдэнтээ чуулан сайтар хэлэлцсэн ажээ. Энэ бүхний эцэст Богд хаант Монгол Улсын төрийн хуулиар улсын тамга, туг далбаанд хэрэглэх сүлд тэмдгийг тогтооход соёмбо үсэг нь сүлд болсон бөгөөд энэ тухай “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйн бичиг”-т “Тамгын төвийн үсэг соёмбын Э-бам, зүүн баруун этгээдэд монгол үсэг сийлэх, төрийн далбааны дундад мөн үсгийг хийх тухай” заасан байна. Ийнхүү соёмбо, Э-бам үсэг нь улсын сүлд болсон түүхтэй бөгөөд арга билгийг хослон төр улс, үндэс язгуурын шашнаа ариунаар мандуулах үзэл санааны бэлгэдэл болжээ. Түүнчлэн эл соёмбо, Э-бам үсгийг туг далбаанд болон шүтээн болгон хэрэглэхдээ хүрээ гуу, бадамтай үйлдэх болсон байна.<ref>http://www.parliament.mn/n/efey#gallery-2</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=107 |title=Archive copy |access-date=2019-04-29 |archive-date=2022-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221080922/http://www.touristinfocenter.mn/cate14_more.aspx?ItemID=107 |url-status=dead }}</ref> |- | [[File:State emblem of Mongolian People&#039;s Republic 1924-1940.svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1924-1940''' 1924 онд батлагдсан үндсэн хуулинд улсын сүлдний талаар доорх байдлаар тусгажээ:<br> "Зургаадугаар бүлэг. Улсын тамга ба, сүлд тэмдэг, туг далбаа гурвын тухай<br> Дөчин долдугаар зүйл: Улсын их хурлаас дараалан засгийн газар, олон явдлын яам, албаны газруудын тамгыг цөм дөрвөлжин бөгөөд нүүрийн дунд дор соёмбо хэмээх эрхэм үсэг, түүний хоёр этгээдэд уул газрын нэр сэлтийг үйлдүүлэн гүйцэтгэвээс зохимой.<br> Дөчин наймдугаар зүйл: Улсын сүлд тэмдэгт, дээр дурдсан соёмбо үсэг, түүний доорд этгээдэд бадамлянхуа цэцгийн зураг бүхий сүлдэн тэмдэг хэрэглэн явуулваас<br> Дөчин есдүгээр зүйл: Улсын туг далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд, дунд нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлэвээс зохимой."<ref>http://www.parliament.mn/n/sfmy</ref> |- | [[File:Coat of Arms of the People&#039;s Republic of Mongolia (1940 - 1941).svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1940-1949''' 1940 онд батлагдсан үндсэн хуулинд:<br> "Зуун тавдугаар зүйл: БНМАУ-ын сүлд тэмдэг бол дугуй хэлбэртэй, дунд нь Монгол улсын хангай тал, говь нутаг дээр нарны зүг уурга барин давхиж яваа морьтой ард байх ба дугуйн хөвөөгөөр өвс ногооны дээр хонь, үхэр, тэмээ, ямааны толгойг хоёр талд нь зурж, дугуйн дээд талыг дан алхан хээгээр хүрээлж, дунд нь таван хошуу тэмдэг байна. Өвс ногооны доод уулзварт улаан лент дээр /Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс/ гэсэн бичиг байна." гэж заажээ.<ref>http://www.parliament.mn/n/efey#gallery-4</ref> |- | [[File:Coat of Arms of the People&#039;s Republic of Mongolia (1941 - 1960).svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1949-1960''' 1940 онд батлагдсан үндсэн хуулинд БНМАУ-ын 9-р их хурлын 1949 оны 09-р сарын 12-ны өдрийн тогтоолоор өөрчлөлт, нэмэлт оруулан шинэчлэн найруулж сүлд дээрх улсын нэрийн бичээсийг кирилл үсгээр сольсон байна.<ref>https://www.slideshare.net/batchuluunsamdan/1940-45105347</ref> |- | [[File:State emblem of the People's republic of Mongolia.svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн сүлд 1960-1992''' 1960 онд батлагдсан үндсэн хуулинд:<br> "Ердүгээр зүйл: БНМАУ-ын төрийн сүлд бол төрийн мөн чанар, улс түмний найрамдлын үзлийг илэрхийлэн, тус орны үндэсний болон эдийн засгийн онцлогийг үзүүлсэн байна. БНМАУ-ын төрийн сүлд нь тарианы түрүүгээр хөвөөлсөн дугуй хэлбэртэй, тарианы ишийг хүрд араагаар холбож, эдгээрийг "БНМАУ" гэсэн үсэг бүхий улаан, цэнхэр өнгийн туузаар ороож зангидсан байна. Сүлдийн төвд БНМАУ-ын хангай, говь, тал хосолсон нутгаар мандах коммунизмын наран өөд хурдалж яваа морь унасан хөдөлмөрчин хүн зурсан байна. Сүлдийн магнайд тариан түрүүний хоёр үзүүрийн хооронд дундаа алтан соёмбо үсэг бүхий таван хошуу байна." гэж заажээ.<ref>http://www.parliament.mn/n/efey#gallery-5</ref> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол улсын төрийн далбаа]] * [[Монгол улсын төрийн дуулал]] == Эшлэл == {{reflist}} {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг|сүлд]] [[Ангилал:Төрийн сүлд]] [[Ангилал:Монголын төрийн сүлд|!Төрийн сүлд]] dcpz5c6w752cc21lr7p56i1955thgi0 Оман 0 6386 870085 869662 2026-09-18T00:24:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870085 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b Жангар 0 6493 869992 819234 2026-09-17T12:34:50Z Enhtuya.ao 106206 869992 wikitext text/x-wiki [[File:The Soviet Union 1990 CPA 6207 stamp (550th Anniversary of Jangar (Kalmyk folk epic). Etching by G. A. Echeistov).jpg|thumb|right|250px]] '''Жангар''' ([[Халимаг хэл|Халимаг]]: ''Җаңhр'') бол 15-р зууны үед [[Ойрад]] түмний дунд зохиогдож, нийт [[Монголчууд]]ын дунд, ялангуяа [[Халимаг]], [[Шинжаан]], [[Өвөр Монгол]] болон [[Монгол Улс]]ын баруун аймгуудаар өргөн тархсан ардын аман зохиолын нэг төрөл болох баатарлаг [[тууль]] юм. [[Гэсэр]], [[Монголын нууц товчоо]] зохиолуудын хамт [[Монгол]]чуудын эртний утга зохиолын гурван оргил гэгддэг. == Жангар судлал == 1924 оноос Оросын [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]] тэргүүтэй эрдэмтэд [[Монголын ардын аман зохиол]]ын нэгэн төрөл болох туулиудыг судалж, бичиж тэмдэглэх судалгааны ажлыг эхлүүлсэн бөгөөд Монголчуудын олон овог ястны дунд Жангарын тууль түгээмэл тархахдаа аль нэг бүлэг нь олон хувилбараар тархсаныг олж илрүүлжээ. [[Шинжлэх Ухааны Академи]] Монгол нутгаас олдсон Жангар туулийн олон бүлгийн аман хувилбарыг цуглуулж хоёр удаа эмхтгэн гаргасан бөгөөд 1963 онд эрдэмтэн багш [[Т.Дүгэрсүрэн]] Жангар туулийн 13 бүлгийг [[Халимаг хэл]]нээс орчуулан хүртээл болгосныг 2000 онд түүний үр хүүхдүүд нь 26 бүлэг болгон хэвлүүлсэн байдаг. Жангарын бүлгүүдийг бүрэн олж цуглуулах, сонгомол эх бүтээх эхийг тавьсан хүн бол эрдэмтэн зохиолч [[Цэндийн Дамдинсүрэн]] юм. Монгол судлалын нэрт эрдэмтэн [[Бямбын Ринчен]] өөрийн шавь [[Тангадын Галсан|Т.Галсанд]] Жангар туулийг эмхтгэн Монгол Жангарын сонгомол эхийг бэлтгэх даалгавар өгснийг удам дамжсан туульч өөлд Тангадын хүү биелүүлж, 2006 онд Монгол Жангар хөлгөн их судрын хоёр ботийг Монгол түмэндээ өргөн барьсан. Жангар бол улс төр, шашин, Монголын ахуй амьдрал, түүх зэрэг бүхий л шинжлэх ухааныг өөртөө багтаасан [[Яруу найрагч|яруу найраг]] хэлбэрээр бичигдсэн өв соёлын агуу бүтээл мөн. Ахмад зохиолч, түүхч, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, ардын аман билигзүй судлаач, Жангар, [[Гэсэр]] судлаач Д.Сүрьяагийн олон жил судалж, цомнон эмхэтгэж бүтээсэн 18 бүлэг ном билээ. ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс “Монгол Жангар” хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн байна. Өмнөх үгийг Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч, СГЗ [[Лодонгийн Түдэв]] тодотгон өгүүлсэн. Зохиолч Д.Сүрьяа “Халх монгол хэлээр яригдсан Жангарын туульс болон Халимаг Жангар, Өвөр монголын Жангар сэлтийг шүүн үзвээс, Нэгдүгээрт: Халимаг Жангар бол бүрэн гүйцэд Жангар хараахан биш, харин Жангарын нэгэн хувилбар юм. Хоёрдугаарт: Халх монгол даяар хэлэлцдэг Жангарын олон тасархай туульсыг нэгтгэн үзлээ ч гэсэн нэг нь нөгөөтэйгөө ойролцоо байдаг буюу төгс биш” гэж өөрийн бүтээлийн өмнөх үгэнд Жангар судлалыг тоймлон бичихдээ онцолсон байдаг. Монгол Жангар нь үндсэн 17, удиртгал, төгсгөлтэй нийт 18 бүлэгтэй, Халимаг Жангар нь үндсэн 12, эхлэл бүлэгтэй нийт 13 бүлэгтэй байна. Монгол Жангар ном нь бэлгийн багцаар бэлтгэгдсэн ба хайрцагт номын хавчуурга болон Жангарын баатруудын зурагтай ерөөлийн үг бүхий ил захидал агуулсан буй. == Өвөр Монгол дахь Жангар судлал ба эмхэтгэл == Өвөр Монголын баруун нутаг болох [[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Шилийн гол аймаг|Шилийн гол]], [[Хөлөнбуйр]] болон бусад Ойрад, Торгууд, Өөлд ястны төвлөрөн суурьшсан бүс нутгуудаар Жангар тууль уламжлагдан иржээ. * **Цуглуулалт ба хэвлэлт:** XX зууны 1950-иад оноос эхлэн Өвөр Монголын соёлын байгууллагууд Жангар туулийг орон нутгаас цуглуулах ажлыг эхлүүлсэн. 1980-аад оноос Өвөр Монголын Ардын Хэвлэлийн Хороо болон бусад хэвлэлийн газруудаас Жангар туулийн олон бүлгийг худам монгол бичгээр цуврал болгон хэвлүүлж, ард олны хүртээл болгожээ. * **Эрдэм шинжилгээний судалгаа:** [[Өвөр Монголын Их Сургууль]] болон Өвөр Монголын Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн эрдэмтэд (тухайлбал Ринчиндорж нарын нэрт судалчид) Жангарын эх бичгийг харьцуулан судлах, Жангарчдын аман хувилбарыг тэмдэглэн авах, гарал үүсэл болон уран сайхны онцлогийг тодорхойлоход томоохон хувь нэмэр оруулсан. * **Соёлын өв хамгаалалт:** 2006 онд Жангар тууль нь БНХАУ-ын Үндэсний Биет Бус Соёлын Өвийн анхны жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд Өвөр Монголд Жангарын уламжлалт өвлөн уламжлагчдыг дэмжих, залуу үед өвлүүлэн үлдээх төслүүд хэрэгжиж байна. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20111002070705/http://freekalmykia.org/djangar/ Хальмг кирилл бичгээрх шууд холбогдох эх] * {{ru icon}} [https://web.archive.org/web/20181029193755/http://djangar.bumbinorn.ru/ Орос хэлээрх шууд холбогдох эх] * {{zh icon}} [https://web.archive.org/web/20220209105815/https://www.pmume.com/yingxiong/2009/yingxiong_48.html Хятад хэлээрх шууд холбогдох эх] {{Navbox |name = Slavmyth |title=[[Монгол ардын баатарлаг домог ба тууль]] |listclass = hlist |group1=Туульс ба домог |list1= * [[Гэсэр]] * [[Жангар]] * [[Эрийн сайн Хан Харангуй]] * [[Гурван настай Гунан Улаан баатар]] * [[Халхын хатан Бүүвээ баатрын домог]] * [[Эрийн сайн Эрхий мэргэний домог]] * [[Бум Эрдэнэ]] |group2=Бусад |list2= * [[Хялар хатны домог]] * [[Мандухай цэцэн хатны домог]] |group3=Домгийн баатрууд |list3= * [[Гэсэр]] * [[Жангар]] * [[Цасчихэр]] * [[Халхын хатан Бүүвээ баатрын домог|Бүүвээ]] * [[Хан Харангуй]] * [[Гунан улаан баатар]] * [[Эрхий мэргэн]] |group4=Шидэт баатрууд |list4= * [[Дагина]] * [[Шидтэн]] |group5=Муу талын баатрууд |list5= * [[Атгаалжин хар мангас]] * [[Индарваа хар мангас]] * [[Шулам]] * [[Мангасын хаан]] * [[Чөтгөр]] * [[Ороолон]] |group6=Холбоотой гарчгууд |list6= * [[Монгол ардын домог]] * [[Монгол арлын үлгэр]] * [[Монгол ардын тууль]] }}<noinclude> [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Монголын утга зохиол]] [[Ангилал:15-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Туульс]] 41o75jce9k7b1l3r2b1srx9fe0vb8pz Словак хэл 0 8627 870095 869667 2026-09-18T02:43:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870095 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 Монгол Улсын Засгийн газар 0 9180 870114 869653 2026-09-18T06:14:53Z Egzs 88168 870114 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Эрх бүхий | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} '''Монгол Улсын Засгийн газар''' бол [[Монгол|Монгол Улсын]] төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага юм.<ref name=":2">{{Cite web |date=1993-05-06 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2026-08-28 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Засгийн газрын тэргүүн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон бусад сайд нараас бүрддэг бөгөөд Монгол Улсын хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг [[гүйцэтгэх засаглал]].<ref name=":2" /> Монголын түүхэн дэх хамгийн анхны засгийн газар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Сайн Ноён хан[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Өнөөгийн Монгол Улсын Засгийн газар хамгийн анх [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ Үндсэн Хууль]] 1992 оны 1-р сард батлагдсаны дараа тус оны 7-р сарын 12-нд [[Пунцагийн Жасрай]] тэргүүтэй байгуулагдаж байсан билээ. == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref name=":2" /> # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Төрийн гадаад бодлого]] хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. == Бүтэц == === Яамд === Засгийн газрын бүрэлдэхүүний тухай хууль 2024 оны 7-р сарын 10-нд батлагдсанаас хойш засгийн газрыг нийт 16 яам бүрдүүлж байна.<ref>{{Cite web |date=2024-07-10 |title=ЗАСГИЙН ГАЗРЫН БҮРЭЛДЭХҮҮНИЙ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140985010171 |access-date=2026-09-14 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Үүнээс, ерөнхий чиг үүргийн 4, чиглэлийн 12 яамын бүтэцтэй байна.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Танилц: Одоогийн Засгийн газрын БҮТЭЦ ба БҮРЭЛДЭХҮҮН |url=https://eguur.mn/602658/ |access-date=2026-09-14 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> ==== Ерөнхий чиг үүргийн яам ==== # [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн яам]]; # [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]; # [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]; # [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]; ==== Чиглэлийн яам ==== # Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам; # [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]; # Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам; # [[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын яам]]; # Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам; # [[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн яам]]; # Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам; # Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам; # Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам; # Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам; # Эрчим хүчний яам; # [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]. === Агентлагууд === {{Main|Монгол Улсын Агентлагууд}}2024 оны 7-р сарын 10-наас хойш мөн Засгийн газрын бүтэцэд 8 тохируулагч агентлаг, 32 хэрэгжүүлэгч агентлаг, нийтдээ 40 [[Монгол Улсын Агентлагууд|агентлаг]] багтаж байна.<ref>{{Cite web |title=ТӨРИЙН ЗАХИРГААНЫ БАЙГУУЛЛАГЫН ТОГТОЛЦОО, БҮТЦИЙН ЕРӨНХИЙ БҮДҮҮВЧ|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17141010887611&showType=1|access-date=2026-09-14|website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем|language=}}</ref> 2019 оноос хойш цахим хөгжил, нийгмийн халамж, хөрөнгө оруулалтын бодлоготой холбоотой шинэ агентлагууд байгуулагдсанаар нийт тоо өссөн.<ref name=":12">{{Cite web |last=Ж.Танан|date=2025-03-31|title=Монгол Улсын Засгийн газрын тохируулагч ба хэрэгжүүлэгч агентлаг Чиг үүрэг, эрх зүйн суурь, бүтэц, шинэчлэлийн практик судалгаа|url=https://www.lawyerbirdie.com/post/%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B1%D0%B0-%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87-%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B3|access-date=2026-09-14|website=Хуульч Шувуухай|language=mn}}</ref> ==Бүрэлдэхүүн== {{Main|Ням-Осорын Учралын Засгийн газар}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй Монгол Улсын Засгийн Газрын өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16-нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> дараа 3-р сарын 27-нд ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж огцруулсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Н.Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж,<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> === Тэргүүлэгчид === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр<ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref>||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]||'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]]||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]]||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар === {| class="wikitable" !Яам||Нэр<ref name=":1" />||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''|| align="center" bgcolor="#8d40c0" |ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Д.д ! rowspan="2" |Засгийн газар ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! rowspan="2" |Ерөнхий сайд ! colspan="2" rowspan="2" |Нам эвсэл |- !Бүрдсэн !Тарсан |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990.09.11 |1992.07.21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992.07.21 |1996.07.19 |[[Пунцагийн Жасрай]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996.07.19 |1998.04.23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998.04.23 |1998.12.09 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998.12.09 |1999.07.22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999.07.30 |2000.07.26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000.07.26 |2004.08.20 |[[Намбарын Энхбаяр]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004.08.20 |2006.01.13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006.01.25 |2007.11.22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Үндэсний Шинэ Нам|ҮШН]] / [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]] / [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007.11.22 |2008.08 | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |[[МАХН]] / [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008.08 |2009.10.29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009.10.29 |2012.08.10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012.08.10 |2014.11.05 |[[Норовын Алтанхуяг]] | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014.11.21 |2015.09.09 | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015.09.09 |2016.07.07 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016.07.07 |2017.10.04 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017.10.04 |2020.07.08 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020.07.08 |2021.01.27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021.01.27 |2024.07.10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024.07.10 |2025.06.13 | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025.06.18 |2026.04.04 |[[Гомбожавын Занданшатар]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026.04.04 |одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] | bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Агентлагууд]] == Цахим холбоос == * [https://www.gov.mn/home www.gov.mn - Монгол Улсын Засгийн Газар] * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] (хуучин хаяг) [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == {{Notelist}} <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} sp0h82ixjeig5262b9fm276tpi19941 Филиппин 0 9223 870120 869673 2026-09-18T06:59:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870120 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-09-18 06:59:20 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] sghf74y0iebn156apku7khrvmgyhsqw Торонто 0 9311 870105 869669 2026-09-18T05:07:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870105 wikitext text/x-wiki {{Short description|Канадын Онтарио мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Торонто | native_name = Toronto | settlement_type = [[Онтариогийн хотын жагсаалт|Хот]] ([[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт]]) | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = CC 2022-06-18 193-Pano (cropped) 01.jpg |caption1 = Торонтогийн хотын төв болон [[CN цамхаг]] |image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg |caption2 = [[Онтариогийн парламентын ордон]] |image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg |caption3 = [[Торонто хотын захиргааны байр|Захиргааны байр]] |image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg |caption4 = [[Хамбер Бэй нуман гүүр]] |image5 = Casa Loma (23170005321).jpg |caption5 = [[Каса Лома]] |image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg |caption6 = [[Хааны Онтарио музей]] |image7 = Scarborough bluffs -b.jpg |caption7 = [[Скарборо Блаффс]] }} | image_size = 250px | image_flag = Toronto Flag.svg | flag_size = 125px | flag_link = Торонтогийн далбаа | image_seal = Coat of arms of Toronto.png | seal_type = Сүлд | seal_size = 95px | seal_link = Торонтогийн сүлд | image_blank_emblem = Toronto, City of.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 140px | etymology = [[Могаук хэл]]ний {{lang|iro|tkaronto}} гэдэг үгнээс гаралтай, [[Симко нуур|Синко]], [[Кучичинг нуур]]ын хоорондох сувгийн нэр | nicknames = | motto = Diversity Our Strength<ref>{{cite web |url=https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |website=www.toronto.ca |title=History of City Symbols |publisher=Торонто хот |year=2020 |access-date=2026-04-25 |archive-date=2021-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812134238/https://www.toronto.ca/city-government/awards-tributes/tributes/history-of-city-symbols/ |url-status=live |last1=Хот |first1=Торонто }}</ref><ref>{{cite book |title=The Social Construction of Diversity: Recasting the Master Narrative of Industrial Nations |last1=Харзиг |first1=Кристиан |last2=Жуто |first2=Даниэль |author2-link=Даниэль Жуто |last3=Шмит |first3=Ирина |publisher=Berghahn Books |year=2006 |isbn=978-1-57181-376-3 |page=310 |quote=1998 онд шинээр нэгдсэн Торонто хотын зөвлөлийн анхны үйл ажиллагааны нэг хотын энэхүү мэдрэмжийг тусгаж, дүрслэн харуулахын тулд "Олон талт байдал бидний хүч" уриаг албан ёсны уриа болгон баталсан байв. }}</ref></br>Олон талт байдал бидний хүч | image_map = {{maplink | id = Q172 | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 270 | frame-height = 270 | frame-lat = 43.725518 | frame-long = -79.390531 | zoom = 9 | type = shape | marker = city | stroke-width = 2 | stroke-color = #0096FF | fill = #0096FF | fill-opacity = 0.1 }} | coordinates = {{coord|43|39|09|N|79|22|54|W|region:CA-ON_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Онтарио#Канад#Хойд Америк | pushpin_mapsize = 250px | pushpin_map_caption = Онтарио дахь байршил##Канад дахь байршил##Хойд Америк дахь байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Канад}} | subdivision_type1 = [[Канадын муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Онтарио}} | established_title1 = Байгуулагдсан | established_date1 = {{start date and age|1793|08|27|mf=y}} ([[Йорк, Дээд Канад|Йорк]]) | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] | established_date2 = {{start date and age|1834|03|06|mf=y}} ([[Торонто хотын захиргаа|Торонто Хот]]) | established_title3 = [[Онтариогийн засаг захиргааны хуваарь|Хэсэг болгон нэгтгэсэн]] | established_date3 = {{start date and age|1953|01|20|mf=y}} ([[Их Торонто хот]]) | established_title4 = [[Нэгдэл (улс төр)|Нэгдсэн]] | established_date4 = {{start date and age|1998|01|01|mf=y}} (одоогийн Торонто хот) | parts_type = [[Торонтогийн нэгдэл|Нийгэмлэгүүд]] | parts = {{hlist|[[Зүүн Йорк]]|[[Йорк, Торонто|Йорк]]|[[Скарборо, Онтарио|Скарборо]]|[[Хойд Йорк]]|[[Хуучин Торонто]]|[[Этобикок]]}} | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөлийн тогтолцоотой]] [[Онтариогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэг шатлалт хотын захиргаа|нэг шатлалт хотын захиргаа]] | governing_body = [[Торонто хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Торонто хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Оливиа Чоу]] | unit_pref = Metric | total_type = Хот | area_footnotes = <ref name=CityPop/><ref name=UAPop/><ref name=CMAPop/> | area_magnitude = | area_total_km2 = 631.10 | area_urban_km2 = 1829.05 | area_metro_km2 = 5902.75 | elevation_m = 76.5 | population_as_of = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]] | population_footnotes =<ref>{{cite web |title=Тооллогын танилцуулга, 2021 оны тооллого |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=Toronto&DGUIDlist=2021A00053520005&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |website=www12.statcan.gc.ca |date=2022-02-09 |publisher=Канадын статистикийн алба |access-date=2024-10-26 |archive-date=2022-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220210174708/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&SearchText=Toronto&DGUIDlist=2021A00053520005&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0 |url-status=live}}</ref> | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|4-т]]<br />Канадад [[Канадын хамгийн том хотын захиргаадын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|1-т]] | population_density_km2 = 4,427.8 | population_total = 2,794,356 | population_blank1_title = Бөөгнөрөл | population_blank1 = 6,202,225 | population_blank2_title = Бүс нутаг | population_blank2 = 9,765,188 | pop_est_as_of = 2025<!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--> | population_est = 3,271,830<!--This is permitted per [[WP:CANPOP]]--><ref name="statscanestimates">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|title=Population estimates, July 1, by census division, 2021 boundaries|date=2026-01-14|access-date=2026-04-23|publisher=[[Канадын статистикийн алба]]|archive-date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207151950/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710015201|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Торонточууд | population_note = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = [[Канадын шуудангийн кодын жагсаалт: M|M]] | area_codes = [[Бүс нутгийн код 416, 647 болон 437|416, 647, 437]] | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank_info_sec1 = {{CAD|link=yes}}430.9&nbsp;тэрбум (2020)<ref>{{cite web | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | title=Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) үндсэн үнээр, тооллогын хотын нутаг дэвсгэр (CMA) | date=2023-12-06 | access-date=2024-10-26 | archive-date=2021-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210122184338/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ нэг хүнд ноогдох (Торонто {{Abbr|CMA|Тооллогын хотын нутаг дэвсгэр}}) | blank1_info_sec1 = {{CAD}}62,873 (2019) | timezone = [[Дорнод цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −05:00 | timezone_DST = [[Дорнод цагийн бүс|EDT]] | utc_offset_DST = −04:00 | website = {{Official URL}} }} '''Торонто''' (англи. ''Toronto'' [təˈrɒntoʊ], нутгийнхан. [təˈrɒnoʊ], [ˈtrɒnoʊ], [-nə]) нь [[Канад]]ын хамгийн том хот бөгөөд [[Онтарио]] мужийн нийслэл болно.<ref>{{Cite web |url=http://www.gov.on.ca/ont/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_252/_s.7_0_A/7_0_252/_l/en?docid=004690 |title=History of Ontario's Legislative Buildings|publisher=Government of Ontario |accessdate=2007-07-13}}</ref> Тус хот [[Онтарио нуур]]ын баруун хойд эрэг дээр оршдог. 2.5 сая гаруй оршин суугчтай тус хот нь [[Хойд Америк]]т хүн амаараа тавд орох хот юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm |title=City of Toronto: Toronto Overview |work=City of Toronto |date=2007 |assessdate=2007-07-09 |access-date=2008-10-01 |archive-date=2011-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806044257/http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm |url-status=dead }}</ref> Торонто нь [[Их Торонтогийн бүс]]ийн төвд байрладаг бөгөөд 8.1 сая оршин суугчтай [[Алтан тах]] хэмээх Онтарио мужийн төв өмнөд хэсгийн хүн ам шигүү суурьшсан бүсэд багтдаг.<ref>Total population of the Greater Toronto Area comprises the regional municipalities of [[Regional Municipality of Durham, Ontario|Durham]] (561,258), [[Regional Municipality of Halton, Ontario|Halton]] (439,256), [[Regional Municipality of Peel, Ontario|Peel]] (1,159,405) and [[Regional Municipality of York, Ontario|York]] (892,712). These population figures are taken from {{cite web |date=[[2007-03-13]] |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census divisions, 2006 and 2001 censuses - 100% data |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&PR=35&SR=1&S=3&O=D |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906235914/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=702&PR=35&SR=1&S=3&O=D |archive-date=2007-09-06 |accessdate=2007-03-18 |publisher=[[Statistics Canada]]}}</ref><ref name=Provstat>The fact that these municipalities form the GTA is stated in {{cite web |url = http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/ |title = Ontario Population Projections Update, 2005-2031 Ontario and Its 49 Census Divisions |publisher = [[Ministry of Finance (Ontario)|Ministry of Finance]], Government of Ontario |year = 2006 |month = April |accessdate = 2007-03-18 |quote = The Greater Toronto Area (GTA), comprised of the City of Toronto and the regional municipalities of Durham, Halton, Peel and York,&nbsp;... |archive-date = 2007-06-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070613215519/http://www.fin.gov.on.ca/english/economy/demographics/projections/2007/ |url-status = dead }}</ref><ref name="2006CensGGH">{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/subprov4.cfm#ggh |title=Portrait of the Canadian Population in 2006: Subprovincial population dynamics, Greater Golden Horseshoe |work=[[Statistics Canada]], 2006 Census of Population |date=[[2007-03-13]] |accessdate=2007-03-13 |archive-date=2007-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315195135/http://www12.statcan.ca/english/census06/analysis/popdwell/Subprov4.cfm#ggh |url-status=dead }}</ref> Канадын 2006 оны хүн амын тооллогоор Метрополитан бүсийн хүн ам 5,113,149,<ref name="2006censuspop" /> бөгөөд Их Торонто бүсийн хүн ам 5,555,912.<ref name=Provstat/> [[Канад]]ын эдийн засгийн нийслэлийн хувьд Торонто нь дэлхийн хот гэж тооцогддог<ref>"{{Webarchiv|url=http://mail.architexturez.net/+/In-Enaction/archive/msg00800.shtml |wayback=20130207105717 |text=What makes a global city? |archiv-bot=2023-09-26 19:13:05 InternetArchiveBot }}", (2007)</ref> ба дэлхийн хамгийн том санхүүгийн төвүүдийн нэг юм.<ref>"[http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html]", ''[[Toronto Star]]'' (2004). Retrieved on 2007-07-08.</ref> Торонтогийн эдийн засгийн тэргүүлэх салбаруудаас дурдвал [[санхүү]], бизнесийн үйлчилгээ, [[цахилгаан холбоо]], [[агаар-сансар]], [[тээвэр]], [[мэдээллийн хэрэгсэл]], [[урлаг]], [[кино]], [[телевиз]], [[хэвлэл]], [[компьютерийн програм хангамж]], [[анагаах ухаан]], [[боловсрол]], [[аялал жуулчлал]], [[спорт]]ын салбарууд болно.<ref name="TorontoEconomy">[http://www.toronto.ca/ City of Toronto] (2007) - {{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/tor_overview.htm |wayback=20110806044257 |text=Toronto economic overview |archiv-bot=2026-09-18 05:07:43 InternetArchiveBot }}, {{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/clusteroverview.htm |wayback=20070930031343 |text=Key industry clusters |archiv-bot=2026-09-14 12:01:09 InternetArchiveBot }} and {{Webarchiv|url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/pdf/economy.pdf |wayback=20081228054128 |text=A Diversified Economy |archiv-bot=2026-09-18 05:07:43 InternetArchiveBot }}. Retrieved on [[2007-03-01]].</ref><ref>{{cite web |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |title=Toronto Competes |author=ICF Consulting |year=2000 |month=February |accessdate=2007-03-01 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |title=Toronto Competes |author=ICF Consulting |year=2000 |month=February |accessdate=2007-03-01 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |url-status=dead }}</ref> [[Торонтогийн хөрөнгийн бирж]] нь дэлхийд долоод ордог том бирж бөгөөд Канадын олон корпорациудын нэгэн адил тус хотод төв байртай юм. Торонтогийн хүн ам олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн,<ref name=diverse_city>{{cite book |last = Flew |first = Janine |authorlink = |coauthors = Humphries, Lynn ; Press, Limelight ; McPhee, Margaret |title = The Children's Visual World Atlas |publisher = Fog City Press |date = 2004 |location = [[Sydney, Australia]] |pages = 76 |url = |doi = |id = |isbn = 1 740893 17 4 }}</ref><ref name=facts_of_Toronto>{{cite web |url = http://allabout-toronto.com/ |title = City of Toronto, Ontario |publisher = |date = |accessdate = 2007-07-06 |archive-date = 2007-09-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929162756/http://allabout-toronto.com/ |url-status = dead }}</ref> бөгөөд Канад руу ирэх цагаачдын очдог нэг гол газар юм.<ref name="toronto_diversity" /> Торонто нь тухайн улсдаа төрөөгүй оршин суугчдын эзлэх хувиар дэлхийд хамгийн дээгүүр ордог. Тухайлбал хүн амынх нь 49% нь Канадаас өөр улсад төрсөн ажээ.<ref name=diverse_city/><ref name=facts_of_Toronto/><ref name="toronto_diversity">{{cite web |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |title=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement (electronic version) |author=Citizenship and Immigration Canada |year=2006 |month=September |accessdate=2007-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311043934/http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |archivedate=2007-03-11 |url-status=live }}</ref> Хотын гэмт хэргийн хувь хэмжээ бага, байгаль орчин цэвэр, амьжиргааны түвшин өндөр, олон үндэстэн ястанд найрсаг тул Торонто дэлхийн хамгийн таатай хотуудын нэгэнд тооцогддог.<ref name=best>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2005/WORLD/europe/10/04/eui.survey/index.html |title=Vancouver is 'best city to live' |publisher=[[CNN]] |date=[[2005-10-05]] |accessdate=2007-03-05}}</ref><ref name=quality>{{cite web |url=http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&filePath=/attachments/English/QOL_Survey2006_table.pdf |title=Mercer 2006 Quality of Living Survey |author=Mercer Human Resource Consulting |year=2006 |month= |accessdate=2007-03-05 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625002953/http://www.mercerhr.com/attachment.dyn?idContent=1216315&filePath=%2Fattachments%2FEnglish%2FQOL_Survey2006_table.pdf |url-status=dead }}</ref> Үүний зэрэгцээ Торонто нь 2006 оны байдлаар Канадын амьжиргааны өртөг хамгийн өндөр хот болсон.<ref>{{cite news|first=Eric|last=Beauchesne|title=Toronto pegged as priciest place to live in Canada|publisher=CanWest News Service|date=[[24 June]] [[2006]]|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/story.html?id=245b1dc8-1b43-46cb-bd84-6e78ab8a5afb&k=54140|accessdate=2007-03-05}}</ref> Residents of Toronto are called ''[[List of people from Toronto|Torontonians]]''. ==Газар зүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |metric first=yes |single line= Y |width=auto |location= Торонто ({{coord|43|40|N|79|24|W|type:landmark_region:CA-ON|name=Toronto (The Annex)}}; өндөр: {{cvt|112.5|m}}; 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1840–одоо | Jan maximum humidex = 15.7 | Feb maximum humidex = 12.2 | Mar maximum humidex = 21.7 | Apr maximum humidex = 31.6 | May maximum humidex = 39.8 | Jun maximum humidex = 44.5 | Jul maximum humidex = 43.0 | Aug maximum humidex = 42.6 | Sep maximum humidex = 43.8 | Oct maximum humidex = 31.2 | Nov maximum humidex = 26.1 | Dec maximum humidex = 17.7 | year maximum humidex = 44.5 | Jan record high C = 16.1 | Feb record high C = 19.1 | Mar record high C = 26.7 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 34.4 | Jun record high C = 36.7 | Jul record high C = 40.6 | Aug record high C = 38.9 | Sep record high C = 37.8 | Oct record high C = 30.8 | Nov record high C = 23.9 | Dec record high C = 19.9 | year record high C = 40.6 | Jan high C = −0.3 | Feb high C = 0.6 | Mar high C = 5.1 | Apr high C = 11.7 | May high C = 18.8 | Jun high C = 24.2 | Jul high C = 27.0 | Aug high C = 26.1 | Sep high C = 22.0 | Oct high C = 14.6 | Nov high C = 8.1 | Dec high C = 2.6 | year high C = 13.4 | Jan mean C = −3.5 | Feb mean C = −2.7 | Mar mean C = 1.7 | Apr mean C = 7.8 | May mean C = 14.5 | Jun mean C = 19.8 | Jul mean C = 22.5 | Aug mean C = 21.9 | Sep mean C = 17.9 | Oct mean C = 11.2 | Nov mean C = 5.2 | Dec mean C = -0.1 | year mean C = 9.7 | Jan low C = −6.7 | Feb low C = -6.0 | Mar low C = −1.8 | Apr low C = 3.9 | May low C = 10.0 | Jun low C = 15.3 | Jul low C = 18.1 | Aug low C = 17.7 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 7.7 | Nov low C = 2.3 | Dec low C = −2.7 | year low C = 6.0 | Jan record low C = -32.8 | Feb record low C = -31.7 | Mar record low C = -26.7 | Apr record low C = -15.0 | May record low C = -3.9 | Jun record low C = -2.2 | Jul record low C = 3.9 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -8.9 | Nov record low C = -20.6 | Dec record low C = -30.0 | year record low C = -32.8 | Jan chill = -37 | Feb chill = -34 | Mar chill = -26 | Apr chill = -17 | May chill = -8 | Jun chill = 0 | Jul chill = 0 | Aug chill = 0 | Sep chill = 0 | Oct chill = -8 | Nov chill = -17 | Dec chill = -34 | year chill = -37 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 64.6 | Feb precipitation mm = 53.9 | Mar precipitation mm = 52.8 | Apr precipitation mm = 78.0 | May precipitation mm = 76.4 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 76.5 | Aug precipitation mm = 71.9 | Sep precipitation mm = 69.4 | Oct precipitation mm = 69.1 | Nov precipitation mm = 70.8 | Dec precipitation mm = 57.8 | year precipitation mm = 822.7 | rain colour = green | Jan rain mm = 29.1 | Feb rain mm = 29.7 | Mar rain mm = 33.6 | Apr rain mm = 61.1 | May rain mm = 82.0 | Jun rain mm = 70.9 | Jul rain mm = 63.9 | Aug rain mm = 81.1 | Sep rain mm = 84.7 | Oct rain mm = 64.3 | Nov rain mm = 75.4 | Dec rain mm = 38.2 | year rain mm = 714.0 | snow colour = green | Jan snow cm = 37.2 | Feb snow cm = 27.0 | Mar snow cm = 19.8 | Apr snow cm = 5.0 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.1 | Nov snow cm = 8.3 | Dec snow cm = 24.1 | year snow cm = 121.5 | unit precipitation days = 0.2 мм | Jan precipitation days = 16.3 | Feb precipitation days = 12.8 | Mar precipitation days = 13.0 | Apr precipitation days = 13.1 | May precipitation days = 13.4 | Jun precipitation days = 12.1 | Jul precipitation days = 11.7 | Aug precipitation days = 9.5 | Sep precipitation days = 10.2 | Oct precipitation days = 11.4 | Nov precipitation days = 13.0 | Dec precipitation days = 13.7 | year precipitation days = 150.2 | unit rain days = 0.2 мм | Jan rain days = 5.4 | Feb rain days = 4.8 | Mar rain days = 7.9 | Apr rain days = 11.2 | May rain days = 12.7 | Jun rain days = 11.0 | Jul rain days = 10.4 | Aug rain days = 10.2 | Sep rain days = 11.1 | Oct rain days = 11.7 | Nov rain days = 10.9 | Dec rain days = 7.0 | year rain days = 114.1 | unit snow days = 0.2 см | Jan snow days = 12.0 | Feb snow days = 8.7 | Mar snow days = 6.5 | Apr snow days = 2.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.08 | Nov snow days = 3.1 | Dec snow days = 8.4 | year snow days = 40.9 | Jan sun = 85.9 | Feb sun = 111.3 | Mar sun = 161.0 | Apr sun = 180.0 | May sun = 227.7 | Jun sun = 259.6 | Jul sun = 279.6 | Aug sun = 245.6 | Sep sun = 194.4 | Oct sun = 154.3 | Nov sun = 88.9 | Dec sun = 78.1 | year sun = 2066.3 | Jan percentsun = 29.7 | Feb percentsun = 37.7 | Mar percentsun = 43.6 | Apr percentsun = 44.8 | May percentsun = 50.0 | Jun percentsun = 56.3 | Jul percentsun = 59.8 | Aug percentsun = 56.7 | Sep percentsun = 51.7 | Oct percentsun = 45.1 | Nov percentsun = 30.5 | Dec percentsun = 28.0 | year percentsun = 44.5 |humidity colour = green | time day = 15:00 LST | Jan humidity = 68.0 | Feb humidity = 65.4 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 53.4 | May humidity = 53.1 | Jun humidity = 55.2 | Jul humidity = 54.3 | Aug humidity = 56.7 | Sep humidity = 59.6 | Oct humidity = 65.0 | Nov humidity = 67.1 | Dec humidity = 70.9 | year humidity = 60.6 |source 1 = [[Environment and Climate Change Canada]]<ref name= "annex">{{cite web | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnName_1991&txtStationName_1991=toronto&searchMethod=contains&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=207000000&dispBack=1 | work = 1991 to 2020 Canadian Climate Normals | title = Toronto (City) | publisher = Environment and Climate Change Canada | id = Climate ID: 6158350 | date = 2024-03-27 | access-date= 2026-04-25}}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230925205644/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=5051&dispBack=0 | archive-date = 2023-09-25 | url-status = live | url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?searchType=stnProv&lstProvince=ON&txtCentralLatMin=0&txtCentralLatSec=0&txtCentralLongMin=0&txtCentralLongSec=0&stnID=5051&dispBack=0 | work = 1981 to 2010 Canadian Climate Normals | title = Toronto | publisher = Environment and Climate Change Canada | id = Climate ID: 6158350 | date = 2023-09-18 | access-date = 2026-04-25}}</ref> }} == Эгч дүү хотууд == ;Түнш хотууд * [[Файл:Flag of the United States.svg|25px]] [[Чикаго]], [[АНУ]] * [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] [[Чунчин]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] * [[Файл:Flag of Germany.svg|25px]] [[Франкфурт-ам-Майн|Франкфурт]], [[Герман]] * [[Файл:Flag of Italy.svg|25px]] [[Милан]], [[Итали]] * [[Файл:Flag of Brazil.svg|25px]] [[Сан-Паулу]], [[Бразил]]<ref>{{cite web|url=http://www2.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/ingles/descentralized_cooperation/sister_cities/0001|title=Prefeitura.Sp - Descentralized Cooperation<!-- Bot generated title -->}}</ref> ;Найрамдалт хотууд * [[Файл:Flag of Vietnam.svg|25px]] [[Хо Шин Мин хот]], [[Вьетнам]] * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Киев]], [[Украин]] * [[Файл:Flag of Ecuador.svg|25px]] [[Кито]], [[Эквадор]] * [[Файл:Flag of Japan.svg|25px]] [[Сагамихара]], [[Япон]] * [[Файл:Flag of Poland.svg|25px]] [[Варшав]], [[Польш]] == Ашигласан материал == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.toronto.ca Toronto.ca], The official City of Toronto Web site * [http://Torontopedia.ca Torontopedia] * [http://www.torontotourism.com/ Tourism Toronto], by the Toronto Convention & Visitors Association * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Toronto Wikivoyage Toronto], travel guide at [[Wikivoyage]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Канадын мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Канадын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Канадын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Торонто| ]] [[Ангилал:Онтариогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] bt7zse4mglgahbz0u6igacbuolh48hz Рөүд-Айленд 0 9512 870088 846696 2026-09-18T01:45:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870088 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Рөүд-Айленд |англи нэр =Rhode Island |далбаа =Flag of Rhode Island.svg |нэр =Рөүд-Айленд |сүлд =Seal of Rhode Island (pre 2022).svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =The Ocean State (Далайн муж улс), Little Rhody (Бяцхан Рөүди) |уриа = |албан ёсны хэл =байхгүй (''де-факто'' [[Англи хэл|англи]]) |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA RI.svg |нийслэл =[[Провиденс, Рөүд-Айленд|Провиденс]] |хамгийн том хот =[[Провиденс, Рөүд-Айленд|Провиденс]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =50 |нийт нутаг дэвсгэр =3,144 |өргөн =60 |урт =77 |усны эзлэх хувь =32.4 |өргөрөг =41° 09' N - 42° 01' N |уртраг =71° 07' W - 71° 53' W |хүн ам =1,057,832 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =390.78 |хүн амын байр =43 |өрхийн дундаж орлого =$44,619 |орлогын байр =17 |нягтшил байр =2 |хамгийн өндөр цэг =[[Жеримот Хилл]]<ref name=usgs>{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 7| accessyear =2006| access-date =19 Аравдугаар сар 2008| archive-date =1 Зургадугаар сар 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн өндөр =247 |дундаж өндөр =60 |хамгийн нам цэг =[[Атлантын Далай]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =0 |нэгдсэн өдөр =1790 оны тавдугаар сарын 29 |нэгдсэн дараалал =13 |амбан захирагч =[[Дан Мккее]] (АН) |дэд захирагч =[[Сабина Матос]] (АН) |сенатчид =[[Жек Рийд]] (АН)<br /> [[Шелдон Вайтхауз]] (АН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =RI |уламжлалт товчлол = |ISOкод =US-RI |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.ri.gov |тайлбар =* Нийт нутаг дэвсгэр акраар<br /> ойролцоогоор 776,957 }} [[Image:Masonic_Temple,_Providence_RI.jpg|thumb|right|250px]] '''Рөүд-Айленд''' ({{lang-en|Rhode Island}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Зүүн Хойд хэсгийн [[Шинэ Англи]]йн бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс. Тус муж улс нутаг дэвсгэрээр АНУ-ын хамгийн жижиг муж улс. Рөүд-Айленд баруун талаараа [[Коннектикут]], хойд болон зүүн талаараа [[Массачусеттс]], баруун өмнөд талаараа далайгаар [[Нью-Йорк]] муж улсуудтай тус тус хиллэдэг. Тус муж улсыг Рөүд-Айленд гэж нэрлэх нь түгээмэл боловч, нутаг дэвсгэрийн ихэнхи нь Хойд Америкийн эх газарт оршдог. ''Провиденсийн Плантаци'' нь эх газрыг хэлж байгаа бол, ''Рөүд-Айленд'' гэсэн нэр нь [[Акиднэк арал|Акиднэк арлын]] албан ёсны нэр юм (одоо [[Ньюпорт, Рөүд-Айленд|Ньюпорт]], [[Миддлтаун, Рөүд-Айленд|Миддлтаун]], [[Портсмут, Рөүд-Айленд|Портсмут]] хотуудаас бүрдэнэ).<ref name=water>{{Webarchiv|url=http://www.dlt.ri.gov/lmi/map.htm |wayback=20130117053440 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 17:34:50 InternetArchiveBot }} accessed 27 February 2007</ref> Туйлбартай тусгаар тогтнолын түүхтэй Рөүд-Айленд Америкийн анхны арвангурван колониос хамгийн түрүүнд [[Британи]]йн ноёрхлоос тусгаар тогтносноо тунхагласан бөгөөд [[АНУ]]-ын Үндсэн хуулийг хамгийн сүүлд соёрхон баталсан юм. Рөүд-Айлендийн эх газрын нутаг дэвсгэрийн аравны нэг орчим хувь нь давстай усаар бүрхэгдсэн бөгөөд муж улсын аль ч хэсэг усны захаас автомашинаар гучин минутаас илүү явахааргүй газар оршдог тул "Далайн муж улс" гэсэн хочийг албан ёсоор авсан боловч урьд нь "Бяцхан Рөүди" гэж олон жил хочилдог байжээ.<ref>[http://providenceri.com/NarragansettBay/the_living_bay.html "The Living Bay], Providenceri.com</ref> == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Номзүй == === Анхдагч сурвалж === * Dwight, Timothy. ''Travels Through New England and New York'' (circa 1800) 4 vol. (1969) Online at: [https://web.archive.org/web/20200728110138/http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN244525439 vol 1]; [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D6116 vol 2]; [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D6784 vol 3]; [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D6003 vol 4]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20200728110139/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&idno=ADH0309 McPhetres, S. A. ''A political manual for the campaign of 1868, for use in the New England states, containing the population and latest election returns of every town'' (1868)] * [http://www.sec.state.ri.us/resources_for/library/riinfo/riinfo/knowrhode Rhode Island’s Geography and Climate] === Хоёрдогч сурвалж === * [http://www.dinsdoc.com/adams-1-0a.htm Adams, James Truslow. ''The Founding of New England'' (1921)] * Adams, James Truslow. ''Revolutionary New England, 1691–1776'' (1923) * Adams, James Truslow. ''New England in the Republic, 1776–1850'' (1926) * Andrews, Charles M. ''The Fathers of New England: A Chronicle of the Puritan Commonwealths'' (1919). Short survey by leading scholar. * Axtell, James, ed. ''The American People in Colonial New England'' (1973), new social history * Brewer, Daniel Chauncey. ''Conquest of New England by the Immigrant (1926). * Coleman, Peter J. ''The Transformation of Rhode Island, 1790–1860'' (1963) * Conforti, Joseph A. ''Imagining New England: Explorations of Regional Identity from the Pilgrims to the Mid-Twentieth Century'' (2001) * Dennison, George M. ''The Dorr War: Republicanism on Trial, 1831–1861'' (1976) * Hall, Donald, ed. Encyclopedia of New England (2005) * Karlsen, Carol F. ''The Devil in the Shape of a Woman: Witchcraft in Colonial New England'' (1998) * Lovejoy, David S. ''Rhode Island Politics and the American Revolution, 1760–1776'' (1969)] * McLaughlin, William. ''Rhode Island: A Bicentennial History'' (1976) * [https://web.archive.org/web/20200728110137/https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&idno=AJA1967 Palfrey, John Gorham. ''History of New England'' (5 vol 1859–90)] * Slavery in the North - Slavery in Rhode Island [http://www.slavenorth.com/rhodeisland.htm] * Sletcher, Michael. ''New England''. (2004). * Stephenson, Nathaniel Wright. ''Nelson W. Aldrich, a Leader in American Politics'' (1930). * WPA. ''Guide to Rhode Island'' (1939). * Zimmerman, Joseph F. ''[http://www.questia.com/library/book/the-new-england-town-meeting-democracy-in-action-by-joseph-f-zimmerman.jsp The New England Town Meeting: Democracy in Action].'' (1999) == Цахим холбоос == * [http://www.ri.gov/index.php State of Rhode Island government website] * [https://web.archive.org/web/20080515221317/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Rhode_Island Rhode Island State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by Rhode Island state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=RI Energy & Environmental Data for Rhode Island] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=RI USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Rhode Island] * [https://web.archive.org/web/20101015091121/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/44000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20120810123727/http://www.rilin.state.ri.us/Statutes/ Rhode Island laws] * [http://www.scituateartfestival.org Scituate Art Festival] * [https://web.archive.org/web/20130227124218/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/RI.HTM Rhode Island State Facts] * [http://encyclopedia.jrank.org/RAY_RHU/RHODE_ISLAND.html Detailed Historical Article from the 1911 Encyclopedia Britannica] * [http://www.oldstratforduponavon.com/rhodeisland Some Old Postcard Views of Rhode Island] * [http://imdb.com/LocationTree?Rhode+Island,+USA Directory of filming locations in the state] * [https://web.archive.org/web/20071017225906/http://usmapserver.com/Rhode_Island/ Interactive Rhode Island Map Server] * [http://groups.google.com/group/alt.rhode_island/topics Rhode Island newsgroup] * [http://www.oldstratforduponavon.com/rhodeisland Old Postcards of Rhode Island] * [http://www.mrnussbaum.com/riflash2.htm Old Interactive Rhode Island for kids] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Рөүд-Айленд| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] [[Ангилал:Шинэ Англи]] fehqev1de7th8d5d46pkserjilfzxuz Дөрвөд 0 9820 870116 869106 2026-09-18T06:16:30Z ~2026-50410-85 107545 /* Алдартнууд */ 870116 wikitext text/x-wiki {{about|Монголын ястаны}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}} [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), Азийн наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн тамирчин, ОУХМ Ц.Болорцэцэг (Өмнөговь), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] kas87clus440jawnv09h7rbrd4f6107 870118 870116 2026-09-18T06:32:40Z ~2026-50410-85 107545 /* Алдартнууд */ 870118 wikitext text/x-wiki {{about|Монголын ястаны}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''{{efn|''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.}} — [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий.{{efn|ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.}} [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] 1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ. 2. Батцагааны хөвүүн Тамача, Тамачийн хөвүүн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хөвүүн Уужим буурал, Уужим бууралын хөвүүн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хөвүүн Ихнүдэн, Ихнүдэний хөвүүн Шинсочи, Шинсочийн хөвүүн Харчу. 3. Харчугийн хөвүүн Боржигидай мэргэн бүлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, түүнээс төрсөн хөвүүн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хүлэг морьтой бүлгээ. Торголжин баяны хөвүүн [[Дува сохор]], Добу мэргэн хоёр бүлгээ. 4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нүдтэй гурван нүүдлийн газар харах бүлгээ. 5. Нэгэн өдөр Дува сохор, Добу мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Түнхэлэг горхин уруу нэгэн бүлэг иргэн нүүж айсуй. 6. Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв. 7. Добу мэргэн, тэр нүүдэлд хүрч охиныг үзвэл үнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бөгөөд хүний гэргий болоогүй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ. 8. Энэ охин, хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь түмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар төржээ. Түүний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин төхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгээ. Тэр бүлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ. 9. Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ. Энэхүү хорь түмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа төрсөн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ. 10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй гэдэг нэртэй хоёр хөвүүнийг төрүүлэв. 11. [[Дува сохор]] ах нь дөрвөн хөвүүнтэй бүлгээ. Дува сохрыг үхсэний хойно түүний дөрвөн хөвүүн, Добу мэргэнийг авга гэж үзэхгүй доромжилж салж нүүгээд дөрвэд овогтон болов ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9-р зууны эцэс, 10-р зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8-р зууны эцэс, 9-р зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос Чонос өвөгтэй, [[Хиад]] гарвалтай язгуурын Монгол овог гэдгийг баталдаг. 12-р зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж 13-р зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10-р зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрний хавиар, 12-р зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрвөдийн Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин [[Цэцэйхэн|Цэцэйхэнийг]] Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг хааныг]] нас барсны дараа Их Монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоонд]] дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14-р зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17-р зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу [[дээд монголчууд]] гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш|Далайбаатар тайшаас]] туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд Далайбаатар тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, [[Урал гол|Урал]] мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Хаант Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр галт буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын [[Амарсанаа]] 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн өнөөгийн БНХАУ-ын [[Хармөрөн муж]] (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14-р зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17-р зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), [[Цэндийн Молом]] (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), [[Жүгнээгийн Амарсанаа]] (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал [[Бугын Дэжид]] (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), [[Өлзийн Цагаанбилэг]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. [[Цагаанбилэгийн Цэдэн]] (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Ардын багш, Наранбулаг), [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), [[Самандын Жавхлан|С.Жавхлан]] (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, СГЗ Л.Чулуунбаатар (Өмнөговь), багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), Магсаржав (Давст, Тэс), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил), Ц.Цэрэнболд (Бөхмөрөн), Б.Батболд (Сагил), Ю.Дэлгэрмаа (Наранбулаг), Н.Пүрэвжав (Дөргөн), Г.Нямсүрэн (Түргэн), Б.Ганхуяг (Наранбулаг), С.Нэргүй (Бөхмөрөн), У.Пүрэвсүрэн (Түргэн), Ж.Цээлээсүрэн (Ховд). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил), Х.Цоохүү (Өмнөговь), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь). '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), Л.Энхсаруул (Ховд), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн аварга, MVP Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), Азийн наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт, үндэсний шигшээ багийн тамирчин, дээд лигийн 3 удаагийн аварга, ОУХМ Ц.Болорцэцэг (Өмнөговь, Өлгий), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГ, УРАН БҮТЭЭЛИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), хөгжмийн зохиолч, МУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Магсаржав (Давст, Тэс), алдарт фото зурагчин, Гамма агентлагийн [[Цэвэгмидийн Батзориг|Ц.Батзориг]] (Сагил), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин МУГЖ[[Цэгмидийн Цэрэнболд|Ц.Цэрэнболд]] (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ [[Баярмагнайгийн Дашдондог]] (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий), МУГЖ дуучин У.Баатар (Түргэн), МУУГЗ яруу найрагч У.Пүрэвсүрэн (Түргэн). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал [[Басан Городовиков|Басан Бадьминович Городовиков]]. Алдарт туульч, дуучин [[Охийн Цагаанзам|О.Цагаанзам]]. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] s6rd2qe9ivltpu4hyevcsqny7u5mqb6 Улаанбаатар телевиз 0 14063 870051 856176 2026-09-17T15:49:38Z Chongkian 21163 870051 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар телевиз''' ([[Англи хэл|Англи]]: '''Ulaanbaatar Broadcasting System''' ''Улаанбаатар өргөн цацалтын сүлжээ'', товчлол '''UBS television''' ''Ю-Би-Эс телевиз'') нь [[1992]] оны 9-р сарын 15-нд байгуулагдсан [[арилжааны телевиз]] юм. Ерөнхий захирал нь [[Лхагвадоржийн Балхжав|Л.Балхжав]]. Анх [[Улаанбаатар]] хотын телевиз байсан бол өдгөө нийт гурван сувгаар [[Монгол улс]] даяар өргөн нэвтрүүлэг цацдаг. UBS телевиз бол үндэсний манлайлагч суваг байх зорилготой бөгөөд Нийслэлийн Өмчийн Харьяат Улаанбаатар даяар нэвтрүүлгүүдээ дамжуулж хүргэдэг байсан 1972 онд байгуулагдсан Өлзий Телекиноны үйлдвэр нь тухайн үед олон төрлийн кинонууд баримтат кинонууд анимейшн үзвэр үйлчилгээнүүд зэрэг хальсаар зөвлөлтын үеийн технологиор үйлдвэрлэдэг байгууллага өдгөө 20 жилийн дараа Өлзий пүүс болон өөрчлөгдөж 1992 оны 9-р сарын 15-ны өдөр анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлжээ Анх Улаанбаатар хотын Захиргааны дэргэдэх Өлзий Телевиз нэртэйгээр оройн цаг бүр нэвтрүүлгээ хүргэж эхэлсэн мөн тухайн үед нийслэл хотын тухай нэвтрүүлгүүд болон 1994 онд анхны олон ангит кино дэлгэцнээ гаргасан Эзэнгүй Айл хэмээх телесериал бүтээгдэж хийдэг байсан урьд өмнө байгаагүй олон ангит киноны шинэ ертөнцийг стандартийг нэвтрүүлсэн явдал байв 1998 оны УИХ-ын Хэвлэл мэдэллийн Эрх чөлөөний тухай хууль батлагдаж Нийслэлийн Телевизийг хувийн өмчид шилжүүлэх телевизийн бодлогонд өөрчлөлт оруулах зэрэг заалтууд батлагдаж нэрийг сольж UBS Television (Ulaanbaatar Broadcasting System) болгосон гэтэл 4 жилийн дараа 2002 онд НИТХ-ын харьяанд шилжүүлж Нийслэлийн Олон Нийтийн Статустай болгосон хувийн продакшнуудтай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулагдсан мөн дараа 2004 Онд Менежментийн Гэрээгээр 3 жил ажиллах гэрээ байгуулж 2007 онд хувийн өмчид шилжүүлэгдсэн бөгөөд 700-800 сая төгрөгөөр хувьчлагджээ. Түүнчлэн 1990-ээд оны сүүл 2000-аад оны үед Киноны Хөгжмийн Хүүхдийн Олон улс судлалын маягын хөтөлбөрүүдийг анхлан гаргаж байсан суваг юм. 2009 онд анхдугаар олон улсын хөгжмийн наадам UNIVERSE BEST SONGS 2009-2017 Он нийт 8-н жилийн турш хийгдсэн хүртэлх зохион байгуулагдаж шинэ төрлийн нэвтрүүлгүүдын тоо нэмэгдэж олон улсын алдартай телевизүүдтэй хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулагдаж байжээ жишээ нь; - Солонгосын телевизүүд - ОХУ-ын бүгд найрамдах буриад мужын ВГТРК Бурятия болон Тивиком Эрхүү мужийн АИСТ Телекомпания - БНХАУ-ын ихэнх телевизүүд Өвөр монголын монгол одон телевиз - Японы BTV зэрэг хамтран ажиллаж байжээ UBS телевиз бол үндэсний хэмжээнд хоёр дахь бие даасан суваг бөгөөд монголын телевизийн салбарын цоо шинэ анхдагчдын нэг юм одоогийн байдлаар орон даяар нэвтрүүлгээ хүргэдэг бөгөөд эфирийн цаг нь 6:00-2:00 цаг хүртэлх эфирээ явуулдаг мөн одоогийн дүүргэх хэмжээний программууд болох Өглөөний хөтөлбөр Өглөөний Мэнд Улаанбаатар Кофе юу Цай Юу ярилцлагын хөтөлбөр өдрийн цагаар олон ангитын кинонуудын давталт хүүхэлдэйн кино эсвэл гадаадын чанартай кинонууд өглөөний хөтөлбөрийн давталт гаргадаг оройн цагийн мэдээнүүд болох 18:20 минутад 21 NEWS орон нутгийн мэдээллийн хөтөлбөр 19:30 минутад CITY NEWS мэдээллийн хөтөлбөр өдөр оройн цагаар Оросын шилдэг олон ангит сериалууд хөгжмийн соёл урлагийн үндэсний хэмжээний шоу нэвтрүүлгүүд танин мэдэхүйн хөтөлбөр оройн мэдээний давталт эсвэл ням гараг бүр Сайн уу Сайнаа ток шоу зэрэг програмуудаар эфирээ дүүргэдэг болсон Мөн түүнчлэн тухайн үед 1990-ээд онд үндэсний хэмжээнд цацагдаж нэвтрүүлгээ дамжуулдаг 3-н сувгийн нэг нь МҮОНТ UBS 25-р суваг байсан бөгөөд нийслэл хотын хэмжээнд цацагдаж байсан одоогоор нийт салбар Гурван сувагтай ба Өлзий телевиз нь 2016 оны өвөл буюу 1-р сард туршилтын эфирээ нээн хуучны кинонууд архивын нэвтрүүлгүүдийг туршилтаар гаргаж байсан ба хаврын сард 3-р сар гэхэд албан ёсоор үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв мөн хуучин нь UBS GLOBAL Нийгэм Танин мэдэхүйн Дэлхийн Улсуудын маягын Нийгмийн холбоотой сэдэвтэй байсан бөгөөд 2012 онд нэрээ сольж өөрчилсөн бүр өмнөх нь Анхны нэвтрүүлэг нь 2006 оны Намрын сард цацагдаж байсан ба UBS 2 нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байсан тухайн үед үндсэн сувгийн хөтөлбөрүүд болон Амралт Танин Мэдэхүйн зугаа цэнгэлийн үзвэр үйлчилгээний суваг бүтэцтэй эхлүүлсэн гэвч одоогоор архивын Хөтөлбөрүүд болон Өв соёлын нэвтрүүлгүүд Хөгжмийн шууд нэвтрүүлэг Сугалаат хөтөлбөр уран сайхны олон ангит баримтат кинонуудаар UBS-ийн албан ёсны мэдээний хөтөлбөрөөр эфирээ дүүргэж байна. Аист Глобал Телевиз нь давхар Орос Монголын хамтарсан цор ганц суваг оросын албан ёсны нэвтрүүлгүүд уран сайхны олон ангит кинонууд Мэдээний хөтөлбөр хөгжмийн нэвтрүүлэг зэрэг орон даяар цацдаг 24 цагийн эфиртэй 2023 оны 12-р сарын 1-нд үйл ажиллагаагаа эхлүүлж явуулсан ба Оросын ТИВИКОМ Телекомпаниятай хамтын ажиллагааны гэрээ хийгдсэн хуучин нэршил нь GLOBAL TV гадаад олон улсын гэхээсээ илүү төрөл бүрийн нэвтрүүлэг гаргадаг гадаадын кинонуудыг хүртэлх дуу оруулгатайгаар хүргэж байсан сэдвийн чиглэлтэй суваг хэдий ч ба 2016 оны 1-р сард туршилтын нэвтрүүлгээ эхлүүлж дараа хаврын сард цацагдаж эхэлсэн түүнчлэн удалгүй 1 жилийн дараа 2017 оны өвлийн сард Теле-Худалдааны Бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлэх зарах мэдээлэл оргох чиглэлтэй болгон өөрчилсөн бөгөөд хэсэг хугацаанд 2022 2023 он гэхэд Буцаагаад гадаад дотоодын хөгжим энтертайнмент цацдаг болгож тун удалгүй Өв соёлын хэлбэртэй Монгол Туургатан нэртэйгээр олон удаа сувгийн сэдвийн чиглэлээ өөрчилж сольж байсан Анхны Нэвтрүүлэг нь 2010-аад онд UBS 3 нэртэйгээр 2013 онд UBS MUSIC хөгжмийн хөтөлбөрийн нэртэйгээс илүү Хөгжим Дууны сэдэвтэй сувгийг эхлүүлж байсан.<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org}}</ref> Өөрийн хийсэн кинонууд Эзэнгүй Айл 1994-1997 он хүртэлх анхны олон ангит кино<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org}}</ref> Зүрхэнд гэрэлтэх од Мюзикл сэдэвтэй Уран сайхны кино 2009 онд бүтээгдсэн <ref>{{Cite web |date=Интернэтний хэсгээс авсан Зурагтны видеогоос авсан шинжтэй |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212135238/https://kinosan.mn/ |archive-date=2026-02-12 |access-date=2026-05-09 |website=https://kinosan.mn/ |language=Mn |url-status=bot: unknown }}</ref> Мамма Миа мюзикл сэдэвтэй кино бөгөөд 2010 онд бүтээгдэж гадаадын хувилбарыг зөвшөөрөл авч хийсэн Мартагдашгүй Намар орчин үеийн хэлбэртэй болгож бүтээсэн ба 2011 онд хийгдсэн Содура уран сайхны кино түүнчлэн 2015 онд бүтээгдсэн цаа буга болон цаатан үндэстний тухай гаргадаг Өөдлөх Улирал 2010-аад оны дунд үед хийгдсэн бөгөөд богино хэмжээний намрын улирлын холбоотой үзэгдлүүд гардаг Говийн Домог 2018 онд бүтээгдсэн ба морин хуурын үүсэл Эглэр хааны тухай түүхэн сэдэвчилсэн маягаар гаргадаг Бэрүүд олон ангит кино 20-иод ангитай ба VOO orignal series-тэй хамтран бүтээсэн 2020 онд хийгдсэн Нарны Садан 2023 онд бүтээгдсэн Үндэстний хэрүүл маргаан үйлийн үрийн сэдэвтэй гаргадөг Хайрын Домог 2024 онд бүтээгдсэн ба түүнчлэн түүхэн эсвэл хайрын тухай гаргадаг Дангина 2026 онд бүтээгдсэн ба Монгол болон Буриадын жүжигчид тоглосон ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} == Хэлхээ, холбоос == *[https://web.archive.org/web/20110216134856/http://www.ubs.mn/ Албан ёсны сүлжээ] {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} eb0cr8b2vtaxuhyn2lp3whn3ozi051h Хэзээ? Хаана? Юу? 0 14893 870059 760298 2026-09-17T15:52:40Z Chongkian 21163 870059 wikitext text/x-wiki '''Хэзээ? Хаана? Юу?''' ({{lang-ru|Что? Где? Когда?}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын телевизийн нэвтрүүлэг юм. == Гадны холбоос == * [http://chgk.tvigra.ru/ Албан ёсны сайт] {{Тоглоомын Дэлхийн}} [[Ангилал:Телевизийн тоглоом]] [[Ангилал:Оросын телевизийн нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:1970-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:1980-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:1990-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] {{stub}} ru1ca10687svsput5n5ibvh3y3iz64w Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг 0 15099 870066 831361 2026-09-17T16:17:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870066 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = Монгол | Badge = | Nickname = Хөх чононууд/чонос |Association = [[Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] |Confederation = [[Азийн хөлбөмбөгийн холбоо|АХБХ]] ([[Ази]]) | | Coach = {{flagicon|Япон}} [[Масэ Шүүичи]]<ref>https://www.fifa.com/associations/association/mng/about</ref> | Asst Manager = | Captain = [[Баясгалангийн Гарьдмагнай]] | Most caps = [[Доноровын Лүмбэнгарав]] (31) | Top scorer = {{nowrap|[[Доноровын Лүмбэнгарав]] (7)}}<ref name="rsssf mongolia goals">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/mong-recintlp.html |title=International Goals of Mongolia |author=Földesi, László |publisher=RSSSF |accessdate=2011-01-12 }}</ref> | Home Stadium = [[МХХ Хөлбөмбөгийн төв]] <br> [[Төв Цэнгэлдэх Хүрээлэн]] | FIFA Trigramme = MNG | FIFA Rank = 186 | FIFA max = 160 | FIFA max date = 2011 | FIFA min = 200 | FIFA min date = 2000 | Elo Rank = 212 | Elo max = 205 | Elo max date = 2011, 2013 | Elo min = 213 | Elo min date = 2005, 2011 | pattern_la1 = _Mongolia_2023_HOME | pattern_b1 = _Mongolia_2023_HOME | pattern_ra1 = _Mongolia_2023_HOME | pattern_sh1 = _Mongolia_2023_HOME | pattern_so1 = _Mongolia_2023_HOME | leftarm1 = 0066B3 | body1 = 0066B3 | rightarm1 = 0066B3 | shorts1 = 0066B3 | socks1 = 0066B3 | pattern_la2 = _Mongolia_2023_AWAY | pattern_b2 = _Mongolia_2023_AWAY | pattern_ra2 = _Mongolia_2023_AWAY | pattern_sh2 = _Mongolia_2023_AWAY | pattern_so2 = _Mongolia_2023_AWAY | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | First game = {{Flagicon|Вьетнам}} [[Хойд Вьетнамын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хойд Вьетнам]] 3 - 1 Монгол {{Flagicon|Монгол|1949}}<br />([[Хойд Вьетнам]]; 1960 оны 10 сарын 3)<ref>{{cite web |url=http://www.rsssf.com/tablesm/mong-intres.html |title=Mongolia – List of International Matches |author=Courtney, Barrie |publisher=RSSSF |accessdate=2010-11-19 }}</ref> | Largest win = {{Flagicon|Монгол}} Монгол 9 - 0 [[Хойд Марианы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хойд Мариан]] {{Flagicon|Хойд Марианы арлууд}}<br />([[Гуам]]; 2018 оны 9 сарын 4) | Largest loss = {{Flagicon|Узбекистан}} [[Узбекистаны хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Узбекистан]] 15 - 0 Монгол {{Flagicon|Монгол}}<br />([[Чиангмай]], [[Тайланд]]; 1998 оны 12 сарын 5) | Regional name = Азийн цом | Regional cup apps = | Regional cup first = | Regional cup best = }} '''Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' нь [[Монгол улс]], мөн [[Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо]]нд харьяалагддаг, 1959 онд байгуулагдсан, гэвч 1960-1998 он хүртэл ямар нэгэн тоглолт хийсэнгүй. Монголын цэнгэлдэх хүрээлэн нь «[[МХХ Хөлбөмбөгийн төв]]» ба ерөнхий дасгалжуулагч нь [[Масэ Шүүичи]] хэмээх эрхэм юм. ==Түүх== Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг нь 1959 онд байгуулагдсан. == Тэмцээн == === [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]] === *1930–1998 он — ''анхнаасаа ороогүй'' *2002-2018 он — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' === [[Азийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]] === * [[1956 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1956]]–[[1996 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] — ''анхнаасаа ороогүй'' * [[2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2000 он]] — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' * [[2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2004 он]] — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' * [[2007 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2007 он]] — ''анхнаасаа ороогүй'' * [[2011 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011 он]] — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' * [[2015 оны хөлбөмбөгийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015 он]] — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' === Азийн сорилго цом === * [[2006 оны Чэллэнж кап|2006 он]] — ''оролцохоор нэрлэгдсэн боловч дараа нь өөр багаар солигдсон'' * [[2008 оны Чэллэнж кап|2008 он]] — ''оролцохоор болсон боловч, оролцохгүй гэж өөрсдөө шийдсэн'' * [[2010 оны Чэллэнж кап|2010 он]] — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' * [[2012 оны Чэллэнж кап|2012 он]] — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' * [[2014 оны Чэллэнж кап|2014 он]] — ''урьдчилсан шатыг даваагүй'' === Дорно Азийн АШТ === * [[2003 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2003 он]] - ''орж чадаагүй'' (урьдчилсан шатанд 4-р байр) * [[2005 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2005 он]] - ''орж чадаагүй'' (урьдчилсан шатанд 4-р байр) * [[2008 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2008 он]] - ''орж чадаагүй'' (Урьдчилсан шатанд 5-р байр) * [[2010 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 он]] - ''орж чадаагүй'' (Урьдчилсан шатанд 2-р байр) * [[2015 оны хөлбөмбөгийн Зүүн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2015 он]] - ''орж чадаагүй'' (Урьдчилсан шатанд 3-р байр) == Дасгалжуулагч == {| class="wikitable" ! Овог нэр || Улс || Он, сар || Тоглолт || Хожил || Тэнцээ || Хожигдол || Хувь |- |[[Павел Севастянов]] || {{Flagicon|URS}} || 1958 – 1960 || ? || ? || ? || ?% |- | colspan=8 | 1961–1992, 1994–1997 онд шигшээ баг тарсан |- |[[Лхамсүрэнгийн Доржсүрэн]] || {{Flagicon|MGL}} || 1993, 1998<ref>{{Cite web |url=http://www.inarchive.com/page/2011-10-28/http://www.the-afc.com/ar/asian-coaches-year/29628 |title=Asian Coaches Year : Mongolia - AFC.com |access-date=2015-05-18 |archive-date=2020-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317094032/http://www.inarchive.com/page/2011-10-28/http://www.the-afc.com/ar/asian-coaches-year/29628 |url-status=dead }}</ref> || ? || ? || ? || ? || ?% |- |[[Лувсандоржийн Сандагдорж]] || {{Flagicon|MGL}} ||1999.02 – 2000.01 || ? || ? || ? || ? || ?% |- |[[Ишдоржийн Отгонбаяр]] || {{Flagicon|MGL}} || 2000.01 – 2011.01 || 31 || 7 || 4 || 21 || 17% |- |[[Сандагдоржийн Эрдэнэбат]] || {{Flagicon|MGL}} || 2011.01 – 2014.07 || 4 || 2 || 0 || 2 || 50% |- |[[Вожислав Бразулик]] || {{Flagicon|SRB}} || 2014.07 – 2015.01 || 3 || 1 || 0 || 2 || 33.4% |- |[[Санжмятавын Пүрэвсүх]] || {{Flagicon|MGL}} || 2015.01 – 2016 || align="center" | 5 | align="center" | 1 | align="center" | 1 | align="center" | 3 | align="center" | 20% |- | [[Зоригтын Баттулга]]<ref name="УЛС ТӨР ЧӨЛӨӨТ">{{cite web|last1=Bayarsaikhan|first1=U.|title=УЛС ТӨР ЧӨЛӨӨТ ЦАГ ДЭЛХИЙД СПОРТ БУСАД ШУУД ЭФИР 8-р сар 15 Даваа 22o / 9o 5 м/с Улаанбаатар MNB Сэтгэлийн Үндэс ШУУРХАЙ: Рио 2016 Хүндийн өргөлт /эрэгтэй 105 кг/ шууд 2350 тонн хог цэвэрлэжээ Шарилж,харшил үүсгэгч зэрлэг ургамалыг устгав.. Өнөөдөр болох тэмцээний хуваарь Нийслэлийн удирдлагууд сургууль, цэцэрлэгийн засварын явцтай танилцаж байна.. Хөлбөмбөгийн шигшээ багийн хувь заяаг З.Баттулгад даатгалаа|url=http://www.mnb.mn/i/88286|publisher=mnb.mn|access-date=16 August 2016|language=mn|archive-date=25 Аравдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160707/http://www.mnb.mn/i/88286|url-status=dead}}</ref> | align=center | {{Flagicon|MGL}} | align="center" | 2016 оны 5 сар | align="center" | 3 | align="center" | 1 | align="center" | 1 | align="center" | 1 | align="center" | 33% |- | [[Имаи Тошиаки]]<ref name="Imai">{{cite web|title=IMAI PLEASED WITH MONGOLIA'S FORTUITOUS WIN OVER SRI LANKA|url=http://www.the-afc.com/afc-solidarity-cup-2016/imai-pleased-with-mongolias-fortuitous-win-over-sri-lanka|publisher=The AFC|access-date=7 November 2016}}</ref> | align=center | {{Flagicon|JPN}} | align="center" | 2016 оны 10 сар – 2017 оны 1 сар | align="center" | 3 | align="center" | 1 | align="center" | 0 | align="center" | 2 | align="center" | 33.3% |- | [[Михаэл Вайсс]]<ref name="Mongolia's Best Ever">{{cite web |last1=Grimm |first1=Justin |title=Michael Weiss Departs as Mongolia's Best Ever |url=https://www.mongolianfootball.com/single-post/2020/01/26/Michael-Weiss-Departs-as-Mongolias-Best-Ever |publisher=Mongolian Football Central |access-date=26 January 2020}}</ref> | align=center | {{Flagicon|GER}} | align="center" | 2017 оны 3 сар – 2020 оны 1 сарын 24 | align="center" | 12 | align="center" | 5 | align="center" | 3 | align="center" | 11 | align="center" | 26.3% |- | [[Войслав Бралушич]] (түр) <ref name="Bralušić to Lead Blue Wolves">{{cite web |last1=Grimm |first1=Justin |title=Vojislav Bralušić to Lead Blue Wolves on Interim Basis |url=https://www.mongolianfootball.com/single-post/2020/01/27/Vojislav-Bralu%C5%A1i%C4%87-to-Lead-Blue-Wolves-on-Interim-Basis |publisher=Mongolian Football Central |access-date=29 January 2020}}</ref> | align=center | {{Flagicon|SER}} | align="center" | 2020 оны 1 сарын 27–2020 оны 9 сарын 18 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0.0% |- | [[Растислав Божик]]<ref name="Rastislav Božik">{{cite web |last1=Grimm |first1=Justin |title=MFF Quietly Names Rastislav Božik New MNT Manager |url=https://www.mongolianfootball.com/single-post/2020/09/22/MFF-Quietly-Names-Rastislav-Bo%C5%BEik-New-MNT-Manager |publisher=Mongolian Football Central |access-date=22 September 2020}}</ref> | align=center | {{Flagicon|SVK}} | align="center" | 2020 оны 9 сарын 18–2021 оны 4 сарын 8 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 2 | align="center" | 0.0% |- | '''[[Масэ Шүүичи]]''' | align=center | {{Flagicon|JPN}} | align="center" | 2021 оны 4 сарын 8–<ref name="Massive Loss to Japan">{{cite web |last1=Grimm |first1=Justin |title=MFF Names New MNT Head Coach Following Massive Loss to Japan |url=https://www.mongolianfootball.com/single-post/mff-names-new-mnt-head-coach-following-massive-loss-to-japan |publisher=Mongolian Football Central |access-date=8 April 2021}}</ref> | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0 | align="center" | 0.0% |} == Алдартай хөлбөмбөгчин == *[[Ганбаатарын Төгсбаяр]] — Монголын шигшээ багийн төлөө 6 гоол хийсэн *[[Доноровын Лүмбэнгарав]] — Монголын шигшээ багийн ахлагч, 7 гоол хийсэн ==Одоогийн бүрэлдэхүүн== Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн гарааны бүрэлдэхүүн.<ref>[https://www.facebook.com/murunfootball/posts/414953615333593 Монголын Үндэсний шигшээ болон Залуучуудын шигшээ багийн бүрэлдэхүүн зарлах хэвлэлийн бага хурал өнөөдөр МХБХ-ны байранд боллоо.]</ref><ref>[http://mongolia.gogo.mn/r/144457 National Football Team was announced]</ref> {{Nat fs g start}} {{Nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Юрагийн Сайнхүү]]|age={{birth date and age|1986|11|14}}|caps=4|goals=0|club=[[Сэлэнгэпресс]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Батсайханы Ариунболд]]|age={{birth date and age|1990|4|03}}|caps=0|goals=0|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=22|pos=GK|name=[[Батбаяр Батсуурь]]|age={{birth date and age|1989|9|09}}|caps=|goals=|club=[[Дорнод (хөлбөмбөгийн баг)|Дорнод]]|clubnat=Монгол}} {{nat fs break}} {{Nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Батмөнхийн Эрхэмбаяр]]|age={{birth date and age|1991|7|28}}<ref>https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=385367/index.html</ref>|caps=7|goals=1|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Доноровын Лүмбэнгарав]]|age={{birth date and age|1977|1|27}}|caps=31|goals=7|club=[[Улаанбаатар их сургууль (хөлбөмбөгийн баг)|Улаанбаатар их сургууль]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Ганболд Билгүүн]]|age={{birth date and age|1983|4|02}}|caps=1|goals=0|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=8|pos=DF|name=[[Цэрэнжав Энхжаргал]]|age={{birth date and age|1984|10|26}}|caps=21|goals=0|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Дагинаа Төрбат]]|age=|caps=|goals=|club=[[Хоромхон]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Баянжаргал Мөнхбаяр]]|age=|caps=|goals=|club=[[Хоромхон]]|clubnat=Монгол}} {{nat fs break}} {{Nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Баясгалан Гарьдмагнай]]|age={{birth date and age|1985|09|17}}|caps=21|goals=2|club=[[Сэлэнгэпресс]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Норжмоо Цэдэнбал]]|age={{birth date and age|1988|09|12}}|caps=9|goals=2|club=[[Сэлэнгэпресс]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Алтанзул Улсболд]]|age=|caps=|goals=|club=[[Хоромхон]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Алтансүх Эрдэнэбаяр]]|age=|caps=|goals=|club=[[Хангарьд]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Амгалан Чинзориг]]|age={{birth date and age|1987|12|28}}|caps=4|goals=0|club=[[ФС Улаанбаатар]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=9|pos=MF|name=[[Пагамсүрэн Алтантулга]]|age={{birth date and age|1988|2|5}}|caps=3|goals=0|club=[[UBU FC]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Хүрэлбаатар Цэнд-Аюуш]]|age={{birth date and age|1990|2|20}}|caps=6|goals=1|club=[[UBU FC]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=13|pos=MF|name=[[Мөнх-Эрдэнэ Төгөлдөр]]|age={{birth date and age|1991|2|23}}|caps=|goals=|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=27|pos=MF|name=[[Батболд Төгсбилэг]]|age=|caps=|goals=|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=26|pos=MF|name=[[Алтанхуяг Мөрөн]]|age={{birth date and age|1989|9|21}}|caps=10|goals=1|club=[[Мачва]]|clubnat=Серби}} {{Nat fs g player|no=24|pos=MF|name=[[Ганболд Гандэлгэр]]|age={{birth date and age|1995|8|8}}|caps=0|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]] B|clubnat=ENG}} {{Nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Ганбаатар Төгсбаяр]]|age=|caps=|goals=|club=[[Сэлэнгэпресс]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Ням-Осор Наранболд]]|age=|caps=|goals=|club=[[Хоромхон]]|clubnat=Монгол}} {{nat fs break}} {{Nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Соёл-Эрдэнэ Гал-Эрдэнэ]]|age=|caps=|goals=|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=17|pos=FW|name=[[Алтансүх Цолмон]]|age=|caps=|goals=|club=[[Эрчим]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs g player|no=25|pos=FW|name=[[Лосолсүрэн Мөнгөншагай]]|age=|caps=|goals=|club=[[UBU FC]]|clubnat=Монгол}} {{Nat fs end}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Монголын хөлбөмбөг}} [[Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[Ангилал:Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Монголын үндэсний шигшээ баг‎|хөлбөмбөгийн шигшээ]] nqwn56wu4hac5snnigcir9l8yq9caor Мэдээллийн эрх чөлөө 0 18372 870102 517534 2026-09-18T03:57:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 870102 wikitext text/x-wiki [[Файл:"Freedom of Speech" - NARA - 513536.jpg|thumb|Норман Роквеллын "4 эрх чөлөө" цуврал зургийн нэг.]] '''Мэдээллийн эрх чөлөө''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Freedom of information'', [[Орос хэл|орос.]] ''Свобода информации'') - хүн бүр мэдээллийг хуулиар зөвшөөрөгдсөн аливаа аргаар эрж хайх, хүлээж авах, дамжуулах, түгээх эрхийг хэлдэг юм. Мэдээллийн эрх чөлөө гэдэг нь үгийн эрх чөлөөний болон иргэд, тэдний нэгдлийн өөрсдийн үзэл бодлыг хуулиар зөвшөөрөгдсөн аргаар, хүртээмжтэй байдлаар илэрхийлэх эрхийн хөгжил, үр дагавар мөн. Мөн олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөө хэмээх ойлголтонд хүмүүсийн хязгаарлагдмал бус хүрээнд зориулан мэдээлэл, материал тараадаг ОНМХ-ийн үйл ажиллагаа болон мэдээлэл түгээдэг үйл ажиллагааны бусад хэлбэр багтдаг. Олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөний баталгаа нь мэдээлэл олж авах эрх, ямар ч хяналтгүй (цензур) байх явдал юм. Мэдээллийн эрх чөлөө гэдэг нь нэлээд өргөн утга агуулга бүхий ойлголт бөгөөд энэ хүрээнд мэдээллийг авах, өгөх бүлэг асуудал зохицуулагддаг. Үүнд: * Олон нийтийн мэдэх эрх (төр засагт хяналт тавих, нийтээрээ мэдэж байх зүйл), * мэдээлэл хүртэх эрх (төрийн албан ёсны мэдээллийг унших, сонсох, үзэх зэрэг ашиглах эрх), * мэдээлэл олж авах эрх (иргэд болон сэтгүүлчид төр засгийн мэдээлэл олж авах боломж, механизм), * мэдээллийг нээлттэй болгох (чухал мэдээллийг бусдад дамжуулах), * мэдээллийг ил болгох (төрөөс хориглосон нууцтай холбоотой материалыг ил болгох боломж) зэрэг асуудал багтдаг. Үүний хамт мэдээллийн эрх чөлөө нь энэхүү эрхийг хэтрүүлж хэрэглэхээс сэргийлэхэд чиглэгдсэн хууль эрх зүйн болон ёс суртахууны хязгаарлалттай байдаг. Тиймээс нийгмийн гарал үүсэл, яс үндэс, арьс өнгө, шашин шүтлэгийг үзэн ядсан, дайсганасан ухуулга, суртал нэвтрүүлэг хийхийг хориглодог. Мөн арьс өнгө, үндэсний, шашны эсвэл хэлний давуу талыг сурталчилсан үйл ажиллагааг хязгаарладаг юм. Хувь хүний зөвшөөрөлгүйгээр түүний хувийн амьдралын тухай мэдээллийг тараах, ашиглах, цуглуулах, хадгалахыг хориглодог. Мэдээллийн эрх чөлөөг хязгаарлах өөр нэг хүчин зүйл бол улсын нууцтай холбоотой аливаа мэдээ, баримтыг ил тод болгохыг хориглох явдал мөн. Энэ талаарх болон олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөтэй холбоотой заалтуудыг [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], Иргэний хууль, [[Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай хууль|Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай]] зэрэг олон хууль эрх зүйн актуудад тодорхойлж өгсөн байдаг. Мэдээллийн эрх чөлөөг баталгаатай болгоход 1989 онд Улсын хэвлэлийг хянах газрыг татан буулгаж, 1992 онд “Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг эрхлэн гаргах” Засгийн газрын журмыг шинэчлэн баталсан явдал чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Ялангуяа 1998 онд батлагдсан “Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай” Монгол Улсын хууль хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлыг хязгаарласан хууль гаргахыг, нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулгад цензур тавихыг хориглосноор олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөг баталгаажуулж өгсөн юм. [[Ангилал:Мэдээллийн эрх чөлөө| ]] [[Ангилал:Үндсэн эрх]] [[Ангилал:Хүний эрх]] [[Ангилал:Хувь хүний эрх]] spp37p1oq5h90bor2hk300h1gqfpe74 870107 870102 2026-09-18T05:41:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 870107 wikitext text/x-wiki [[Файл:"Freedom of Speech" - NARA - 513536.jpg|thumb|[[Норман Роквелл|Норман Роквеллын]] "4 эрх чөлөө" цуврал зургийн нэг.]] '''Мэдээллийн эрх чөлөө''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Freedom of information'', [[Орос хэл|орос.]] ''Свобода информации'') - хүн бүр мэдээллийг хуулиар зөвшөөрөгдсөн аливаа аргаар эрж хайх, хүлээж авах, дамжуулах, түгээх эрхийг хэлдэг юм. Мэдээллийн эрх чөлөө гэдэг нь үгийн эрх чөлөөний болон иргэд, тэдний нэгдлийн өөрсдийн үзэл бодлыг хуулиар зөвшөөрөгдсөн аргаар, хүртээмжтэй байдлаар илэрхийлэх эрхийн хөгжил, үр дагавар мөн. Мөн олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөө хэмээх ойлголтонд хүмүүсийн хязгаарлагдмал бус хүрээнд зориулан мэдээлэл, материал тараадаг ОНМХ-ийн үйл ажиллагаа болон мэдээлэл түгээдэг үйл ажиллагааны бусад хэлбэр багтдаг. Олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөний баталгаа нь мэдээлэл олж авах эрх, ямар ч хяналтгүй (цензур) байх явдал юм. Мэдээллийн эрх чөлөө гэдэг нь нэлээд өргөн утга агуулга бүхий ойлголт бөгөөд энэ хүрээнд мэдээллийг авах, өгөх бүлэг асуудал зохицуулагддаг. Үүнд: * Олон нийтийн мэдэх эрх (төр засагт хяналт тавих, нийтээрээ мэдэж байх зүйл), * мэдээлэл хүртэх эрх (төрийн албан ёсны мэдээллийг унших, сонсох, үзэх зэрэг ашиглах эрх), * мэдээлэл олж авах эрх (иргэд болон сэтгүүлчид төр засгийн мэдээлэл олж авах боломж, механизм), * мэдээллийг нээлттэй болгох (чухал мэдээллийг бусдад дамжуулах), * мэдээллийг ил болгох (төрөөс хориглосон нууцтай холбоотой материалыг ил болгох боломж) зэрэг асуудал багтдаг. Үүний хамт мэдээллийн эрх чөлөө нь энэхүү эрхийг хэтрүүлж хэрэглэхээс сэргийлэхэд чиглэгдсэн хууль эрх зүйн болон ёс суртахууны хязгаарлалттай байдаг. Тиймээс нийгмийн гарал үүсэл, яс үндэс, арьс өнгө, шашин шүтлэгийг үзэн ядсан, дайсганасан ухуулга, суртал нэвтрүүлэг хийхийг хориглодог. Мөн арьс өнгө, үндэсний, шашны эсвэл хэлний давуу талыг сурталчилсан үйл ажиллагааг хязгаарладаг юм. Хувь хүний зөвшөөрөлгүйгээр түүний хувийн амьдралын тухай мэдээллийг тараах, ашиглах, цуглуулах, хадгалахыг хориглодог. Мэдээллийн эрх чөлөөг хязгаарлах өөр нэг хүчин зүйл бол улсын нууцтай холбоотой аливаа мэдээ, баримтыг ил тод болгохыг хориглох явдал мөн. Энэ талаарх болон олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөтэй холбоотой заалтуудыг [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], Иргэний хууль, [[Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай хууль|Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай]] зэрэг олон хууль эрх зүйн актуудад тодорхойлж өгсөн байдаг. Мэдээллийн эрх чөлөөг баталгаатай болгоход 1989 онд Улсын хэвлэлийг хянах газрыг татан буулгаж, 1992 онд “Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг эрхлэн гаргах” Засгийн газрын журмыг шинэчлэн баталсан явдал чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Ялангуяа 1998 онд батлагдсан “Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай” Монгол Улсын хууль хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлыг хязгаарласан хууль гаргахыг, нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулгад цензур тавихыг хориглосноор олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөг баталгаажуулж өгсөн юм. '''Харах:''' * '''<bdi>[[Дөрвөн эрх чөлөө (Ф.Рузвельт)]]</bdi>''' * [[Мэдээллийн эрх чөлөө]] * [[Хүний эрх]] * [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал|Хүний эрхийн Түгээмэл Тунхаглал]] * [[Эрх]] [[Ангилал:Мэдээллийн эрх чөлөө| ]] [[Ангилал:Үндсэн эрх]] [[Ангилал:Хүний эрх]] [[Ангилал:Хувь хүний эрх]] 7saf5egl46npw83yj1b4im2xbk7h43b Усанд сэлэлт Зуны Олимпод 0 18567 870074 678155 2026-09-17T21:00:40Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн]] to [[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод]] 678155 wikitext text/x-wiki {{Олимпын төрөл-Толгой |спорт = Усанд сэлэлт |зураг=Swimming pictogram.svg |nogen=no |он дараалал= [[1896 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1896]]{{•}} [[1900 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1900]]{{•}} [[1904 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1904]]{{•}} [[1908 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1908]]{{•}} [[1920 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1920]]{{•}} [[1924 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1924]]{{•}} [[1928 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1928]]{{•}} [[1932 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1932]] [[1936 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1936]]{{•}} [[1948 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1948]]{{•}} [[1952 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1952]]{{•}} [[1956 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1956]]{{•}} [[1960 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1960]]{{•}} [[1964 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1964]]{{•}} [[1968 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1968]]{{•}} [[1972 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1972]]{{•}} [[1976 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1976]]{{•}} [[1980 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1980]]{{•}} [[1984 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1984]]{{•}} [[1988 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1988]] [[1992 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1992]]{{•}} [[1996 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|1996]]{{•}} [[2000 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|2000]]{{•}} [[2004 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|2004]]{{•}} [[2008 оны олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн|2008]] |Бусад холбоос=[[Усанд сэлэлт]] }} '''[[Усанд сэлэлт]]''' нь орчин үеийн бүх [[зуны олимп]]ын хөтөлбөрт багтаж ирсэн. [[Стокхольмын олимп|1912]] оноос эмэгтэйчүүд ч олимпын дэвжээнээ өрсөлдөх болсон. [[Олимпын хөнгөн атлетикийн тэмцээн|Хөнгөн атлетик]], [[Олимпын гимнастикийн тэмцээн|гимнастикийн]] хамтаар олимпын хамгийн нэр хүндтэй, олон үзэгчтэй, хамгийн олон медаль гардуулдаг төрлүүдийн нэг нь билээ. ==Медалийн хүснэгт== {| {{Медалийн жагсаалт|class=wikitable}} |- | 1 ||align=left| {{USA}} || 214 || 155 || 120 || 489 |- | 2 ||align=left| {{AUS}} || 56 || 54 || 58 || 168 |- | 3 ||align=left| {{GDR}} || 38 || 32 || 22 || 92 |- | 4 ||align=left| {{HUN}} || 23 || 23 || 17 || 63 |- | 5 ||align=left| {{JPN}} || 20 || 21 || 21 || 62 |- | 6 ||align=left| {{NED}} || 17 || 17 || 18 || 52 |- | 7 ||align=left| {{GBR}} || 15 || 21 || 28 || 64 |- | 8 ||align=left| {{GER}} || 13 || 18 || 28 || 59 |- | 9 ||align=left| {{URS}} || 12 || 21 || 26 || 59 |- | 10 ||align=left| {{SWE}} || 8 || 14 || 13 || 35 |- | 11 ||align=left| {{CHN}} || 7 || 15 || 5 || 27 |- | 12 ||align=left| {{CAN}} || 7 || 13 || 20 || 40 |- | 13 ||align=left| {{EUN}} || 6 || 3 || 1 || 10 |- | 14 ||align=left| {{RUS}} || 5 || 5 || 5 || 15 |- | 15 ||align=left| {{FRA}} || 4 || 11 || 18 || 33 |- | 16 ||align=left| {{UKR}} || 4 || 5 || 1 || 10 |- | 17 ||align=left| {{ITA}} || 4 || 4 || 9 || 17 |- | 18 ||align=left| {{RSA}} || 4 || 2 || 6 || 12 |- | 19 ||align=left| {{FRG}} || 3 || 5 || 14 || 22 |- | 20 ||align=left| {{ROU}} || 3 || 2 || 4 || 9 |- | 21 ||align=left| {{IRL}} || 3 || 0 || 1 || 4 |- | 22 ||align=left| {{DEN}} || 2 || 5 || 5 || 12 |- | 23 ||align=left| {{ZIM}} || 2 || 4 || 1 || 7 |- | 24 ||align=left| {{ANZ}} || 2 || 3 || 3 || 8 |- | 25 ||align=left| {{NZL}} || 2 || 1 || 3 || 6 |- | 26 ||align=left| {{AUT}} || 1 || 6 || 4 || 11 |- | 27 ||align=left| {{EUA}} || 1 || 5 || 6 || 12 |- | 28 ||align=left| {{BRA}} || 1 || 3 || 7 || 11 |- | 29 ||align=left| {{GRE}} || 1 || 3 || 3 || 7 |- | 30 ||align=left| {{POL}} || 1 || 3 || 2 || 6 |- |rowspan=2| 31 ||align=left| {{BEL}} || 1 || 1 || 2 || 4 |- |align=left| {{CRC}} || 1 || 1 || 2 || 4 |- |rowspan=2| 33 ||align=left| {{ARG}} || 1 || 1 || 1 || 3 |- |align=left| {{BUL}} || 1 || 1 || 1 || 3 |- |rowspan=2| 35 ||align=left| {{KOR}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- |align=left| {{YUG}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 37 ||align=left| {{ESP}} || 1 || 0 || 3 || 4 |- |rowspan=2| 38 ||align=left| {{SUR}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- |align=left| {{MEX}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 40 ||align=left| {{TUN}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 41 ||align=left| {{SVK}} || 0 || 2 || 0 || 2 |- | 42 ||align=left| {{FIN}} || 0 || 1 || 3 || 4 |- |rowspan=2| 43 ||align=left| {{CUB}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- |align=left| {{NOR}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- |rowspan=3| 45 ||align=left| {{CRO}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{SRB}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{SLO}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 48 ||align=left| {{PHI}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- |rowspan=3| 49 ||align=left| {{SUI}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{TRI}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{VEN}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" !colspan="2"| Нийт || 489 || 485 || 491 || 1465 |} {{Олимпын спортууд}} [[Ангилал:Олимпын сэлэх спортын тэмцээн| ]] 6uu9shw69ktiouu1gi2y99x52uhk22w Төмөрийн улс 0 19373 870110 869670 2026-09-18T05:50:44Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870110 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-09-18 05:50:44 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] jas4m28ashg6dxiul64eokqqpitb1se Форест Уитакер 0 19582 870121 869674 2026-09-18T07:03:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870121 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 9 сарын 17 0 22029 870111 869883 2026-09-18T05:58:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 870111 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 17''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 260 дахь ([[өндөр жил]] бол 261 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 105 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1394 — [[VI Шарль (Францын хаан)|VI]] [[VI Шарль (Францын хаан)|Шарль]] хааны зарлигаар Францаас еврейчүүдийг хөөн гаргав. * 1787 — [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийг]] Филадельфийн конвентын сүүлийн өдөр батлав. * 1900 — [[Австрали|Австралийн Холбоо]] байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав (1901 оны 1-р сарын 1-нээс). * 1991 — [[Литва]], [[Латви]], [[Эстони]], [[Хойд Солонгос|Умард]] болон [[Өмнөд Солонгос]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * [[1903]] - [[Минаногава Тозо]] сүмогийн 34 дэх [[ёкозүна]] ([[1971]] онд нас барсан) * [[1916]] - [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], БНМАУ ын удирдагч, АИХ ын тэргүүлэгчдийн дарга, Сайд нарын зөвлөлийн дарга маршал (1991 онд нас барсан) * 1950 - [[Нарендра Моди]], энэтхэгийн улс төрч, төрийн зүтгэлтэн бөгөөд 2014 оноос Энэтхэгийн Ерөнхий сайд. * 1956 - [[Алмазбек Атамбаев]], киргизийн төрийн зүтгэлтэн, тус улсын Ерөнхийлөгч (2011—2017). *[[1995]] - [[Oh My Girl]] хамтлагийн гишүүн Yooah (Yoo Si-Ah) *[[1996]] - [[GOT7]] хамтлагийн гишүүн [[Youngjae]] (Choi Young-Jae) *[[1985]] - [[Александр Овечкин]], [[Орос]]ын [[хоккей]]чин == Энэ өдөр нас барагсад == * 2001 — автын ослоор нас барсан [[Давид Кипиани]] (1951 онд төрсөн) гүржийн алдар хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч. == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|17 September|9 сарын 17}} [[Ангилал:Өдөр|0917]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#17]] ggvygc006sryjkzkqewqh7z243af5ql 12 сарын 21 0 22128 870137 865532 2026-09-18T08:57:39Z ~2026-50305-71 107548 /* Энэ өдөр төрөгсөд */ 870137 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|12 сарын}} '''12 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 355 дахь ([[өндөр жил]] бол 356 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 10 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1913 — «New York World» сонин анх удаагаа үгийн сүлжээ хэвлэжээ. Үгийн сүлжээг Артур Уинн зохиожээ. * 1928 — Бразилд Тупансиретан хот үүсгэн байгуулагдав. * 1937 — Уолт Диснейн анхны бүрэн хэмжээний хүүхэлдэйн кино “Цасан гуа ба долоон одой” нээлтээ хийжээ. * 1957 — Гондурас үндсэн хуулиа батлав. * 1963 — Францын олон нийтийн телевизийн гол суваг болох “France 2” үүсгэн байгуулагджээ. * 1988 - Ан-225 «Мрия» онгоцны анхны нислэг болжээ. *[[2007]] - [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Мальта]], [[Польш]], [[Словени]], [[Словак]] улсууд [[Шенгений гэрээ]]нд нэгдэн оржээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == *[[1905]] - [[Бямбын Ринчен]] /Эрдэмтэн/ *[[1948 он|1948]] - [[Намсрайн Сувд]] /Жүжигчин/ *[[1966]] - [[Харангын Лхагваа|Х.Лхагвасүрэн]] [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн [[дуучин]], [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]], [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]] *[[1995]] - [[IKon]] хамтлагийн [[Bobby]] *1996 - Америкийн жүжигчин Кетлин Дивер *1997 - Америкийн жүжигчин Медилин Клайн == Тэмдэглэлт баярууд == * Филиппинд зэвсэгт хүчний өдөр. == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|21 December|12 сарын 21}} [[Ангилал:Өдөр|1221]] [[Ангилал:Арванхоёрдугаар сарын өдөр|#21]] 6nmo49pgtym2df3p0f904fwhghisub3 Жяо Люян 0 22405 870079 742558 2026-09-17T21:36:55Z Enkhsaihan2005 64429 870079 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын усанд сэлэгт (1991 онд төрсөн)}} {{Инфобокс сэлэгч | name = Жяо Люян | image = | image_size = 150px | caption = | full_name = Жяо Люян | nickname = | nationality = Хятад | strokes = [[Эрвээхий сэлэлт|эрвээхий]] | club = | college_team = | birth_date ={{Birth date and age|1991|8|6}} | birth_place =[[Харбин]], [[Хармөрөн]], Хятад | death_date = | death_place = | height = 173 cm | weight = 63 kg | medal_templates = {{МедальУлс|{{CHN}}}} {{МедальТэмцээн|[[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{МедальАлт| [[2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]] | [[Усанд сэлэлт 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 200 метрийн эрвээхий сэлэлт|200м эрвээхий]]}} {{МедальМөнгө| [[2008 оны Зуны Олимпод|2008 Бээжин]] | [[Усанд сэлэлт 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 200 метрийн эрвээхий сэлэлт|200м эрвээхий]]}} {{МедальТэмцээн|[[Усан спортын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн (УЗ)]]}} {{МедальАлт|[[Усанд сэлэлт 2009 оны усан спортын ДАШТ-д|2009 Ром]]|[[Усанд сэлэлт 2009 оны усан спортын ДАШТ-д – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн холимог буухиа|4×100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальАлт|[[2011 оны усан спортын ДАШТ|2011 Шанхай]]|[[Усанд сэлэлт 2011 оны усан спортын ДАШТ-д – Эмэгтэйчүүдийн 200 метрийн эрвээхий сэлэлт|200&nbsp;м эрвээхий]]}} {{МедальМөнгө|2011 Шанхай | [[Усанд сэлэлт 2011 оны усан спортын ДАШТ-д – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн холимог буухиа|4×100 м буухиа]]}} {{МедальХүрэл|[[2009 оны усан спортын ДАШТ|2009 Ром]] | 100м эрвээхий}} {{МедальТэмцээн|[[Богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|ДАШТ (БЗ)]]}} {{МедальМөнгө|[[2012 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|2012 Стамбул]]|[[2012 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 50 метрийн эрвээхий сэлэлт|50&nbsp;м эрвээхий]]}} {{МедальМөнгө| 2012 Стамбул | [[2012 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 200 метрийн эрвээхий сэлэлт|200 м эрвээхий]] }} {{МедальТэмцээн|[[Усанд сэлэлт Азийн наадамд|Азийн наадам]]}} {{МедальАлт|[[Усанд сэлэлт 2010 оны Азийн наадамд|2010 Гуанжоу]]|[[Усанд сэлэлт 2010 оны Азийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн 100 метрийн эрвээхий сэлэлт|100&nbsp;м эрвээхий]]}} {{МедальАлт|2010 Гуанжоу|[[Усанд сэлэлт 2010 оны Азийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн 200 метрийн эрвээхий сэлэлт|200&nbsp;м эрвээхий]]}} {{МедальАлт|2010 Гуанжоу|[[Усанд сэлэлт 2010 оны Азийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн 4 x 100 метрийн холимог буухиа|4×100 м буухиа]]}} {{МедальАлт|[[Усанд сэлэлт 2014 оны Азийн наадамд|2014 Инчон]]|[[Усанд сэлэлт 2014 оны Азийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн 200 метрийн эрвээхий сэлэлт|200&nbsp;м эрвээхий]]}} {{МедальТэмцээн|[[Усан спортын Азийн АШТ|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[2006 оны усанд сэлэлтийн Азийн АШТ|2006 Сингапур]]|200 м эрвээхий}} {{МедальАлт|[[2009 оны усанд сэлэлтийн Азийн АШТ|2009 Фошан]]|50м эрвээхий}} {{МедальАлт|2009 Фошан|100м эрвээхий}} {{МедальМөнгө|2009 Фошан|200м эрвээхий}} }} '''Жяо Люян''' ({{zh|s=焦刘洋|t=焦劉洋|p=Jiāo Liúyáng}}; 1991 оны 8 сарын 6-нд [[Хармөрөн]] мужийн [[Харбин]]д төрсөн) нь [[Хятад]]ын [[усанд сэлэгч]] эмэгтэй юм. Тэрээр [[Бээжингийн олимп|2008 оны зуны олимпод]] 200&nbsp;м-ийн эрвээхий сэлэлтийн төрөлд өрсөлдөж, 2:04.72-ын амжилтаар багийн анд [[Лю Зигэ]]гийн ард орж, мөнгөн медаль зүүжээ. Тэд хоёул Австралийн [[Жессика Шиппер]]ийн тогтоосон дэлхийн дээд амжилтыг эвдсэн юм (2:05.40). Тус олимпоос өмнө Жяо Мельбурнд зохиогдсон 2007 оны Дэлхийн АШТ-д оролцож, мөн төрөлдөө 4-р байр эзэлсэн (2:07.22). == Хувийн дээд амжилт == Урт зам * 50 м эрвээхэй: 26.04 '''Ази, Хятадын дээд амжилт''' (2009 оны 4 сарын 11)<ref name="chinaview">{{cite news|title=Jiao Liuyang sweeps 3 butterfly titles with 2 Asian records |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-04/12/content_11171083.htm |publisher=www.chinaview.cn |accessdate=2009-04-20 |date=2009-04-12}}</ref> * 100 м эрвээхэй: 57.16 '''Ази, Хятадын дээд амжилт''' (2009 оны 4 сарын 10)<ref name="chinaview"/> ==Эшлэл== {{Reflist}} *https://web.archive.org/web/20090731121635/http://2008teamchina.olympic.cn/index.php/personview/personsen/792 [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн азийн аварга]] [[Ангилал:Хятадын усанд сэлэгч]] [[Ангилал:Хятадын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хятадын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Хятадын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хятадын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] iju35bshmzh398iisrk9ijkvtmhj9wl Өөжгий 0 23556 870147 769858 2026-09-18T11:08:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870147 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Өөжгий | Img = Oojgii.JPG | Img_alt = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = ** Mandatory ** Use one of solo_singer, non_vocal_instrumentalist, non_performing_personnel, temporary | Birth_name = Өлзий-Орших Ulzii-orshikh | Alias = Өөжгий | Born = | Died = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | Origin = | Instrument = Гитар | Genre = [[Рок хөгжим|рок]] | Occupation =Ая зохиогч | Years_active = | Label = | Associated_acts = [[Никитон (Хамтлаг)|Никитон]], [[Шар айраг (хамтлаг)|Шар айраг]] | URL = <!-- {{URL|example.com}} --> | Notable_instruments = }} '''Өлзий-Орших''' буюу '''Өөжгий''' нь Никитон хамтлагийн гитарч, ая зохиогч == Намтар == Д.Өлзий-Орших нь “Никитон” хамтлагийн хөгжимчин, “Пентатоник” наадмын таван удаагийн шагналт, ая зохиогч, гитарчин билээ. [[1985 он|1985]] оноос Монголын хүүхдийн ордны тайзан дээр улс төрийн дууны “Солонго” гэдэг хамтлагтай хамт гитар тоглож гарч байжээ. [[1989 он|1989]] онд “Соёмбо” хамтлагт гитарчин хийж байгаад дараагаар нь “Баян Монгол” чуулга, “Хөх тэнгэр хамтлаг”, “Соёл-Эрдэнэ” "Шар айраг" зэрэг хамтлагуудад тоглож байсан байсан. [[2004 он|2004]] оноо "[[Никитон]]" хамтлагтай хамт одоог хүртэл ажиллаж байна. == [https://open.spotify.com/album/4b0aSr0HkLOxa5Awzy1FpC Зохиосон дуунууд] == -Хайрын бурхан [[Батмөнхийн Сарантуяа|Сарантуяа]] -Жинхэнэ хайр зүрхэнд үлддэг [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] -Бүсгүйн дуу [[Батчулууны Маралжингоо|Маралжингоо]] -Дурлаж бичсэн шүлэг [[Номин талст]] -Чи минь [[Төмөрийн Ариунаа|Ариунаа]] -Хайртай гэхээсээ өмнө [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Лхагвасүрэн]] -Би чамд итгэдэг [[Борхүүгийн Амархүү|Амархүү]], Батсүх -Анхны хайр [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Лхагвасүрэн]], [[Батмөнхийн Сарантуяа|Сарантуяа]] -Чи надшиг дурлаж чадахуу [[Никитон]] -Эрчүүд Миний ах атаман OST [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн|Лхагвасүрэн]] -20 жилийн дараа [[Намнансүрэнгийн Наранбаатар|Наагий]] -Надад итгээч хайрт минь [[Самбуугийн Сэрчмаа|Сэрчмаа]] -Сэтгэлийн үеэр Наки -Хайрласан сэтгэл [[Батмөнхийн Сарантуяа|Сарантуяа]] -Чамайг санахдаа [[Номин талст]] -Хайрын бурхан 2 [[Батмөнхийн Сарантуяа|Сарантуяа]] == Цахим холбоос == [https://ikon.mn/n/1ota Д.Өлзий-Орших: Хүн хувийн амьдралаа нийтэд дэлгэж тавиад байх нь онц зүйл биш] [https://web.archive.org/web/20210917111210/https://dnn.mn/%D0%B4-%D3%A9%D0%BB%D0%B7%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%85-1980-%D0%BE%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%B0%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%B2%D1%87-%D3%A9%D0%B3%D1%81%D3%A9%D0%BD-36-%D1%82%D3%A9%D0%B3%D1%80%D3%A9%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%B0%D1%85-%D1%82%D2%AF%D2%AF%D1%85-%D1%8D%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%81%D1%8D%D0%BD/ Д.ӨЛЗИЙ-ОРШИХ: 1980 ОНД ААВ МИНЬ АВЧ ӨГСӨН 36 ТӨГРӨГНИЙ ОРОС БАНЗАН ГИТАРААР ГИТАРТАЙ ТАНИЛЦАХ ТҮҮХ ЭХЭЛСЭН] [https://web.archive.org/web/20210921083735/http://www.mnb.mn/i/184429 Гитарчин Д.Өлзий-Орших бие даасан тоглолтоо хийнэ] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] o78eyn9q3qjzqh53vhaqe8nnu7omqvf Намсрайжавын Батсуурь 0 23962 870067 867552 2026-09-17T18:27:47Z CommonsDelinker 211 Mongolian_Darkhan_Avarga_(Grand_Champion)_Namsraijavyn_Batsuuri_during_the_Naadam_festival.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Yann|Yann]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 870067 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-13 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|R|3|NGC||TS||2025 онд Аймгийн арслан Н.Өсөхбаяр сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Н.Өсөхбаярын гарьд цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] bk881mewocy81901q82dtf5v2dadyt2 Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ 0 26150 870091 868627 2026-09-18T02:10:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870091 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|name=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|image=Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ.jpg|image caption=С.Молор-Эрдэнэ. 2023 он.|education=Дрездений Техникийн Их сургууль (PhD)<br>[[Мюнхены Их сургууль]] (PhD)|birth_date={{birth date and age|1962|3|14}}|birth_place=[[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант сум]], [[Төв аймаг]]|occupation=|known for=Философич, олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор|party=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]<br>(2024 оноос хойш)|website=[https://www.molorerdene.mn/ molorerdene.mn]|nationality=[[Монгол]]}} '''Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ''' (1962 оны 3 сарын 14-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] [[философич]], олон нийтийн сэхээтэн, зохиолч, лектор. Тэрбээр "Молор-Эрдэнэ Философийн Академи"-ийг үүсгэн байгуулан захирлаар ажиллаж байна. 20 гаруй номын зохиолч, мөн 10 номны орчуулагч.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |title=Намтар |url=http://molorerdene.com/index.php |access-date=2026-09-06 |website=molorerdene.com |archive-date=2023-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924173644/http://molorerdene.com/index.php |url-status=dead }}</ref> == Бага нас ба боловсрол == С.Молор-Эрдэнэ нь 1962 оны 3 сарын 14-нд Төв аймгийн [[Жаргалант сум (Төв)|Жаргалант]] суманд төрсөн. * 1970-1971 онд ерөнхий боловсролын 33-р сургууль,<ref name=":1">{{Cite web |date=2012-05-14 |title=Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Намын дарга, Доктор Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ Товч намтар |url=https://hamugmongol.wordpress.com/2012/05/14/%d1%85%d0%b0%d0%bc%d1%83%d0%b3-%d0%bc%d0%be%d0%bd%d0%b3%d0%be%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%85%d3%a9%d0%b4%d3%a9%d0%bb%d0%bc%d3%a9%d1%80%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%bd%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80/ |access-date=2026-09-06 |website=Hamug Mongol Sonin}}</ref> * 1972-1976 онд ерөнхий боловсролын 48-р сургууль,<ref name=":1" /> * 1976-1978 онд ерөнхий боловсролын 24-р сургуульд тус тус суралцаж улмаар<ref name=":1" /> * 1980 онд Төв аймгийн Жаргалант сумын 10 жилийн сургууль төгссөн.<ref name=":0" /> * 1982-1987 онд [[Зүүн Герман|БНАГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургуулийг Дулааны станцын Конструктор инженерийн мэргэжлээр төгссөн.<ref name=":0" /> * 1993-1997 онд [[ХБНГУ]]-ын Дрездений Техникийн Их сургууль Доктор-Инженерийн цол хамгаалсан.<ref name=":0" /> * 2003-2007 онд [[Мюнхены Их сургууль|Мюнхены Их сургуульд]] Философийн Докторын цол хамгаалсан.<ref name=":0" /><ref name=":2">https://edoc.ub.uni-muenchen.de/6808/</ref> '''Докторын диссертацууд''' * 1993 - 1997 Dr.-Engr. TU Dresden Doctor thesis: “Solar powered Sorption isotherm construction for developing countries” <ref>https://www.amazon.de/-/en/Sanjaadorj-Molor-Erdene/dp/389675176X/ref=sr_1_1?keywords=molorerdende&qid=1639037538&sr=8-1</ref> * 2003 - 2007 Dr. phil. LMU München Doctor thesis: “Culture ethics as knowledge ethics”<ref name=":2" /> == Намтар == * 1987-1989 он хүртэл ХАА-н барилга зургийн институтед технологийн инженер.<ref name=":1" /> * 1990-1991 онд ШУА-д газарзүй цэвдэг судлалын хүрээлэнд Мөсөн Зоорийн инженер.<ref name=":1" /> * 1991-1992 онд ШУА-д физик технологийн хүрээлэнд нарны эрчим хүч ашиглах технологийн ЭША.<ref name=":1" /> * 1993-1994 онд Германы Zeo Tech компанид, 1994-1995 онд Германы Tinox, 1995-1997 онд Германы Мюнхон хотын ТИС-д судлаач.<ref name=":1" /> * 1997-2000 онд Мюнхений хэрэглээний энергийн төвд судлаач. Их Сургуульд судлаач зохион бүтээгчээр ажиллаж, * 2000-2001 онд өндөр технологийн Smart Fuelcell компанид төслийн удирдагчаар ажилласан. * 2001-2002 онд ШУА-ийн Физик-Технологийн хүрээлэнд буцаж ирж ажилласан.<ref name=":1" />[[Файл:Image 6483441 - Copy.jpg|thumb|Философич С.Молор-Эрдэнэ. 2021 он.]] Тэрбээр 2007 онд Монголдоо ирснээс хойш МУИС-ийн философийн тэнхимд философийн багшаар ажилласан. Мөн “Монгол ухаан судлалын хүрээлэн”-д байгуулж Монгол оронд философийг хөгжүүлэхийн төлөө ажиллаж “философийн мэдээ” сэтгүүл эрхлэн гаргаж, философийн сонгодог бүтээлүүдийг орчуулж улмаар философи, улс төр, нийгмийн номууд бичсэн.<ref name=":1" /> [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] С.Молор-Эрдэнэ нь [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намаас]] УИХ-д нэр дэвшсэн.<ref>{{Cite news |last=И.Доржнамжил |date=2024-05-16 |title=С.Молор-Эрдэнэ сонгуульд нэр дэвшинэ |work=urug.mn |url=https://urug.mn/118290/ |access-date=2026-09-06}}</ref> Тэрээр УИХ-ын сонгуулийн 12-р тойрог буюу Хан-Уул дүүрэгт 22,474 санал авч (19.5%), нийт саналаараа 49-өөс 4-т эрэмбэлэгдэж УИХ-ын гишүүн болж чадаагүй.<ref>{{Cite web |title=Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ - Иргэний зориг ногоон нам |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/6239/m |access-date=2026-09-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> 2026 оны 8 дугаар сард С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас [[2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль|Ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] нэр дэвшихээ мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2026-08-18 |title=Философич С.Молор-Эрдэнэ ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/100073 |access-date=2026-09-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Гэвч тун удалгүй тус оны 9-р сард, С.Молор-Эрдэнийг Үндэсний эв нэгдлийг бусниулах зүйл ангиар [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]] буруутгаж, мөрдөн шалгаж байна. 9 сарын 3-нд түүнийг 1 сарын хугацаатайгаар хорих шийдвэрийг Дүүргийн эрүү, иргэний анхан шатны шүүхээс гарав. С.Молор-Эрдэнийг цагдан хорих болсон шалтгаан нь, нэг талаас түүний жилийн өмнө "Томокогийн найз" нэртэй подкастад орох үеэрээ Монголын түүх, Чингис хааны тухай ярьсан агуулгатай холбоотой байв. Нөгөө талаас харвал, ИЗНН-аас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөхөө зарласан явдал байв.<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ерөнхийлөгчид намаас нь дэвшихээ мэдэгдсэн С.Молор-Эрдэнийг 1 сар цагдан хорихоор болоход ИЗНН дуугарсангүй |url=https://eguur.mn/691839/ |access-date=2026-09-06 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> == "Молор-Эрдэнэ Философийн Aкадеми" == [[Файл:Молор-Эрдэнэ Философийн Академи 2019 он.jpg|thumb|Молор-Эрдэнэ Философийн Академи. 2019 он. ]]Философийн академийн зорилго хүн төрөлхтөний философийн мэдлэгийг олон нийтэд таниулж сурталчилж амьдралдаа хэрэглэхэд туслаж дэмжих зорилготой. Анх Грек, Энэтхэг болон Хятадаас үүсэлтэй философи гэсэн мэргэжилийн салбар зөвхөн их сургуулийн хүрээнд яригдах биш нийгэмд хүртээл болж хүмүүсийн ёс суртахуун болон гоо зүйн мэдэгдэхүүнийг нэмэгдүүлж иргэншилд ойр дөхөм болгож нийтийн хүртээл болох ёстой. Философитой танилцсанаар эрх чөлөө, тэгш эрхээс гадна бас танин мэдэхүйн зөв ойлголттой болно. Философийн академийн бас нэг зорилго гэвэл дэлхийн улс оронуудын философич хүмүүстэй танилцаж тэдний бичсэн номуудыг уншиж ойлгоход туслана. Өнөөдөр философи хэрхэн хөгжиж байгаатай танилцаж адил хэмжээний академи хүрээлэнгүүдтэй хамтарч бусад ороны философичидийг эх орондоо урин авчирч лекц уншуулж сургалт явуулах зорилготой. == Ном зохиол == * “Ертөнц Бодол Мэдлэг”, Улаанбаатар хот, 2004 * “Ухаан Ухамсар Эрдэм”, Улаанбаатар хот, 2005 * “Санаа Сэтгэл Зохиол”, Улаанбаатар хот, 2006 * “Монголчуудын хар хайрцагны бодлого”, Улаанбаатар хот, 2010 * “Ар Монголд Орчин үе үгүйлэгдэнэ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Монголын Гэрээ”, Улаанбаатар хот, 2011 * “Чингисийн этик”, Улаанбаатар хот, 2012 * “Соён гэгээрэл, 100 ухаарал”, Улаанбаатар хот, 2013 * “Эрх чөлөө - Эрхэм үг”, Улаанбаатар хот, 2017 * “Тэгш эрх - Тэгш боломж”, Улаанбаатар хот, 2018 * “Шудрага ёс - Шудрага нийгэм”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №1”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №2”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Философийн сурах бичиг №3”, Улаанбаатар хот, 2019 * “Орчин үеийн асуудал 1: Монголын Өнөөдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 2: Монголын Маргааш”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Орчин үеийн асуудал 3: Монголын Өчигдөр”, Улаанбаатар хот, 2020 * “Энэтхэгийн Философи ба Би” Улаанбаатар хот, 2021 * “Хятадын Философи ба Бид” Улаанбаатар хот, 2021 * “Арабын Философийн ба Хүн” Улаанбаатар хот, 2021 '''Орчуулгын Философийн номууд''' * Эрих Фромм “Бий эсвэл Байх”, Улаанбаатар хот, 2009 * Мартин Хайдеггер “Байх ба Хугацаа”, Улаанбаатар хот, 2011 * Жан Пол Сартр “Байх ба биш”, Улаанбаатар хот, 2017 '''Орчуулгын нийгэм, психологи, шинжлэх ухааны номууд''' * Ричард Прехт: “Би хэн бэ,тийм гэвэл хэдэн би вэ?” Улаанбаатар хот, 2013. *  Эрих Фромм: “Хайрлах Урлаг” Улаанбаатар хот, 2015. * Психологи - DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2014. * Шинжлэх ухаан- DK London Book series. Улаанбаатар хот, 2015. '''Орчуулгын романууд''' * Труман Капоте: Тиффанигийн дэргэдэх өглөөний цай. 2015. Америкийн роман * Элиас Канетти: Марракэш хотын дуу хоолой. 2016. Германы роман * Ким Ионг-Ха: Би өөрөө шийдсэн. 2016. Солонгосын роман * Шү Зечэн: Бээжин хотоор гүйсээр. 2018. Хятадынроман * Рю Мураками: Токиогийн мисо шөл. 2019. Японы роман '''DVD''' * “Философийн түүх“ 2018 оны 10 цуврал лекцын DVD == Гурван цагаан ном == [[Файл:Lkiofdif.jpg|thumb|303x303px|3 цагаан ном |alt=3 цагаан ном ]] === Ертөнц, Бодол, Мэдлэг === 1. Ертөнц гэдэг нууц тайлагдахгүй оньсого биш болсон гэдгийг тайлбарлаж бичсэн. Хүний танин мэдэхүй нэмэгдэхэд ертөнц ер бусын бас ид шидийн биш гэдэг ойлгомжтой болж, айж сүрдэх шаардлагагүй болдог. Бодол гэсэн хэсэгт хүн амьдралдаа хэрхэн боддог тухай тайлбарлаж, яагаад бид зайлшгүй бодох шаардлагатай бөгөөд үргэлжийн бодoлоос ангижрах боломжгүй тухай тайлбарласан. Mэдлэг гэсэн хэсэгт хүн бие даан сурч, мэдэж, мэдлэгтэй болох боломжуудын тухай онолын болон амьдралын жишээнүүдээр тайлбар хийсэн. === Ухаан Ухамсар Эрдэм === 2. Xүний ухаан гэдэг нэгдүгээр мэдээжийн биш хоёрдугаарт тулган шаардаж хөгжүүлэх боломжгүй. Хүний ухаан хөгжихөд эрх чөлөө хэрэгтэй. Эрх чөлөөгүй газар ухаан тэлж, хөгжих боломж хязгаарлагдана. Ухамсар гэдэг нэр хүндтэй үг бөгөөд ёс суртахууны том ойлголт. Ухамсартайгаар хийж, хандаж, үр дагаврыг урьдчилан тооцоолох энэ бүгд ёс суртахуун дээр тулгуурлан явагдах ёстой. Эрдэм гэсэн нэртэй хэсэгт хүн эрдэм гэж юу болохтой танилцах ёстой. Эрдэм гэдэг хүн төрөлхтний эртний ойлголт бөгөөд шашнаас авхуулаад шинжлэх ухаан хүртэл бүгд эрдмээс гаралтай. [[Файл:Kazak 1.jpg|thumb|3 цагаан ном: Казах хэлээр]][[Файл:White triple RUS.jpg|thumb|3 цагаан ном: Орос хэлээр]] === Санаа Сэтгэл Зохиол === 3. Нэгэнт хүний ухаан дотор санаа үүсэх тул түүнийг хэн ч харж, мэдэрч, мэдэх боломжгүй. Тиймээс хүн ямар санаа агуулж буйгаа харуулж, илэрхийлж, таниулах ёстой. Тиймээс хүн би ийм санаатай гэж чөлөөтэй хэлж харин нөгөө хүн хүний санааг хүлээн авах орчин үеийн шаардлага болжээ. Сэтгэл гэдэг мэдрэмжээс ялгаатай. Түүнээс гадна сэтгэл гэдэг уян зөөлөн, уярамтгай хүмүүсийн ойлголт зөвхөн биш. Сэтгэлд хүйсийн ялгаа эсвэл хөгшин залуугийн ялгаа гэж байхгүй. Өнөөдөр хүртэл хүн төрөлхтөн соёл, шинжлэх ухаан, урлаг, уран зохиол гэсэн салбарууд хэрхэн өндөр түвшинд хөгжихөд хүний зохиох чадвар онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Хүн зохиодоггүй гэвэл хот суурин газрыг ч бүтээж чадахгүй бараг л агуйдаа үлдэх байсан болов уу. Хэн ч зохиох чадвартай. Уг гурван цагаан номыг Англи, Орос, Казах хэлээр хэвлүүлсэн. Мөн гурван цагаан ном Буриад, Уйгаржин, Тод бичигт хөрвүүлэгдэсэнээр хэл бичиг соёлын томоохон төсөл болсон байдаг. == Гурван улаан ном == [[Файл:Ad gewcg.jpg|thumb|264x264px|3 улаан ном ]] === Эрх чөлөө - эрхэм үг === 1. “Эрх чөлөө - Эрхэм үг” гэсэн нэртэй энэ ном хүний оюуны эрх чөлөөнд илүү чиглэж бичсэн бөгөөд хэрхэн нийгэм дотор хамтдаа эрx чөлөөтэй ажиллаж амидрах тухай өгүүлсэн. Эрх чөлөө гэдэг заавал олон сонголт шаардаж түүн дотроос би өөрөө сонгоно гэсэн ойлголт гэвэл бас дутмаг. Яагаад гэвэл сонголтыг олон болгоход өөрөө нөлөөлж чадах чадвар чухал бөгөөд тиймээс өөрийн чадвар өгөгдөлөөс хамаарч сонголт бас ихсэнэ. Эрх чөлөө жинхэнэдээ оюуны эрх чөлөө. === Тэгш эрх - Тэгш боломж === 2. "Тэгш эрх-Тэгш боломж" нэртэй энэ ном Монгол хүмүүст зориулсан ном. Өнөөдөр тулгарсан бүх асуудалд хариу өгсөн ном. 100 жилийн өмнө ийм ном бичигдсэн бол Монголчууд ноёд, баячууд, түшмэд, эзэд гэх мэт бүхий л хоцрогдолоос бүрэн салах боломжтой байлаа. Харамсалтай юу вэ гэхээр тэгш эрхийг социализмийн үед хэрэгжүүлж дөнгөж эхлээд Ардчилалын жилүүдэд устгаж хаясан. Ингээд өнөөдөр Монголчууд 100 жилийн өмнөх төлөвтөө очиж дахиад дээдэс ноён эзэн түшмэд гэх мэт хүмүүсийг хөөргөж шинэ феодализмтай болцгоолоо. Монголчууд тэгш эрхгүй гэдэг хамгийн том ялагдал. Дээдэс баячууд хаадууд хэзээд тэнэг байдаг. Тийм ч учираас Францын хувьсгал, Оросын хувьсгал Хятадын соёлын хувьсгал бүгд тэгш эрхийн төлөө хувьсгалууд байсан. Яагаад гэвэл тэгш эрхтэй болсоны дараа л эрх чөлөө боломжтой. === Шударга ёс-шударга нийгэм === 3. Шударга ёс гэдэг хамтрахад нэгдэхэд болон нийгэмшихэд хэрэгтэй. Шударга ёсыг баримтлахад шударга ёсны иргэн, шударга ёсны зарчим болон шударга ёсны эрдэмүүдтэй танилцаж ойлгож хэрэгжүүлэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Түүнээс гадна шударга ёсны харуулд зогсдог мэргэжилийн салбаруудыг мартаж болохгүй. Шударга ёс гэдэг хэн хэнийгээ гэх өөрөөр хэлбэл чи тийм бол би тийм гэсэн өгөө авааны тухай ойлголт. Шударга ёс гэдэг нийгэмийн ёс суртахууны хэм хэмжүүр, хүмүүс хоорондын зарчим цаашлаад сурч эзэмшиж хэрэгжүүлэх ёстой эрдэм. == Гурван хөх ном == [[Файл:Adadaddw.jpg|thumb|3 хөх ном |265x265px]] Энэ 3 цуврал номуудаар Монгол хүн гэж хэнийг хэлнэ вэ? Болон дэлхийн түүхийн хаана явна вэ? гэсэн асуултанд хариулсан. 2020 онд “Монголын өнөөдөр, маргааш, өчигдөр” нэртэй цуврал лекц унших гээд төлөвлөсөн байсан боловч корона вирус гарсан тул лекцээ хойшлуулсан. Энэ хооронд лекцээ ном болгон бичих сэдэл төрж 3 цуврал болгон бичиж эхэлсэн. Орчин үеийн асуудал гэсэн 3 цуврал номоороо ямар асуудалууд тулгарч буй болон түүнд ямар хариултууд өгөх талаар бичсэн. Нэгдүгээр номонд өнөөдөр ямар асуудлууд тулгарч буй болон ямар хариу өгөх тухай бичсэн. Хоёрдугаар номонд маргааш юу хүлээж буй тухай бичсэн. Өнөөдөр гэсэн бүрэн ойлголттой болж чадвал маргаашийг төсөөлөх төсөөлөл үүснэ. Тэртэй тэргүй ирэх ирээдүйд Бид бэлэн үү болон бэлтгэлтэй байхад ямар асуудалууд ярилцах чухал тухай бичлээ. Гуравдаугаар номоор өөрөө хэн байсан бэ? Гэсэн асуултанд хариулахыг хичээсэн. Яагаад энэ асуултыг тавих ёстой вэ? Гэхээр өнөөдөр яагаад ийм бэ? гэсэн асуултанд хариулах боломжтой болох жишээтэй. == Гурван шар ном == [[Файл:3 шар ном.jpg|thumb|327x327px|3 шар ном]] === ЭНЭТХЭГИЙН ФИЛОСОФИ БА БИ === 1. Номонд “Би гэж хэн бэ?” гэсэн ойлголтыг Энэтхэгийн философийн түүхтэй хамтатган бичсэн. Яагаад гэвэл Энэтхэгчүүд энэ асуулттай тийм эрт зөрчилдсөнийг зориуд энэ номонд гаргахыг хичээсэн. Энэтхэгийн философичид “Би” гэсэн ойлголтыг үргэлж асууж түүнд хариулахыг олон зуун жил чухалчилж байжээ. Би гэхийн өмнө “Би биш гэж юу вэ?” гэсэн асуулт ямар их чухал гэдэгийг Энэтхэгийн философи онцолжээ. “Би гэж хэн бэ?” гэсэн асуулт тийм ч амархан хариулагдахгүй. Яагаад гэвэл “Би” гэдэг бэлэн өгөгдөхгүй харин “Би болох” ёстой. Өнөөдөр тархи судлаачид энэ эртний асуултанд хариулах гэж оролдсоор. Энэ зөвхөн тархи хэмжээд л хариулчихдаг асуудал биш гэдэгийг энэ номонд нилээд гүнзгий тайлбарласан. === ХЯТАДЫН ФИЛОСОФИ БА БИД === 2. “Бид гэж хэн бэ?” Бид гэсэн асуулт яагаад чухал бас яагаад үнэтэй гэхээр нийгэм болох, улс болох цаашлаад бүтээн босгох тэр бүгдийг “Бид” хийнэ. Тиймээс “Би”-нүүд нийлж “Бид” болох ёстой. “Бид” гэсэн ойлголтыг энэ номонд Хятадын философийн хөгжилтэй зориуд хамтатгаж буйн зорилго бол Хятадын философийн цаад нуугдмал илэрхийлэл болох “Бид” гэсэн ойлголт ямар чухал гэдэгийг онцолсон. Яагаад гэвэл “Би” ерөөсөө “Бид” үгүйгээр байх боломжгүй. Хятадын ард түмэн “Бид” гэсэн том ёс суртахууны философийн бүтээлүүдтэй, “Бид” гэсэн төрийн философийн түүхтэй. Тийм л “Бид” гэдэгтээ үнэнч ард түмэн үүнтэйгээ адил “Бид”-ийг хүндэтгэдэг төртэй гэдэгийг энэ номноос унших боломжтой. === АРАБЫН ФИЛОСОФИ БА ХҮН === 3. Хүн гэж хэн бэ? Хүний онцлог юу вэ? Хүнлэг, хүмүүнлэг, хүн төрөлхтөн, хүний ертөнц гээд энэ л олон ойлголтууд хэзээнээс гаралтай вэ? “Хүн гэж хэн бэ?” гэсэн асуултыг хариулах гэж Арабын философийг энэ номонд бичсэн. Арабын философийн нэг том ач холбогдол гэвэл “хүн гэж хэн бэ?” гэсэн тэр хүний тухай асуултыг маш эртнээс асуужээ. Хүнийг хэрхэн хүн болгох тэр философийн чухал асуултуудыг Арабын ертөнц эртнээс чухалчилж үе үеийн Арабын болон Исламын философичид номууд бичиж бас түүнийгээ сургах зорилгоор сургуулиуд байгуулжээ. Араб - Исламын ертөнц ямар их хөгжилийг хүн төрөлхтөнд бэлэглэж чадсаныг энэ номноос суралцах боломжтой. == Философийн цувралууд == === Байх ба Хугацаа === 1. “Байх ба хугацаа” ном маш их үр нөлөөтэй ном болж чаджээ. Энэ ном зөвхөн Европт биш Америкаас авахуулаад Япон хүртэл философичидийн гарын авлага сурах бичиг болсон “Байх ба хугацаа” ном зөвхөн философийн салбарт биш бас хуулийн салбарт, урлагийн салбарт мөн хэл шинжлэлийн салбарт шинэ ойлголт авчирсан. Психологийн салбарт маш том нөлөөлсөн. Структурализм, постструктурализм, деконструкц болон постмодернэ гэсэн салбарууд энэ номноос чухал ойлголтуудыг авч хэрэглэжээ. “Байх ба хугацаа” номноос үлгэр жишээ авч Францын философич Сартр “Байх ба биш” ном мөн Герман- Америкийн философич Эрих Фромм “Бий эсвэл байх” гэсэн ном бичсэн. Тэр номууд “Байх” ухагдахууныг нийгэмийн сайн муугийн хэм хэмжүүр болгож чадсан. === Байх ба Биш === 2. Сартр хэлснээр эксистэнциализмаас давж өөрийгөө бүтээх тэр бүтээл түүний хэлдэгээр хэн ч байсан өөрийнхөө “проект” болох чухал гэсэн. Зөвхөн хүний байх тэр эксистэнц хангалттай биш. Харин түүний дараа эссэнц болох ёстой. Үүнийг эхлээд “байх” чухал түүний дараа хэн “болох” чухал гэж ойлгох боломжтой. Гэтэл Монгол хэл дээр оршихуй мөн чанарын өмнө гэж даан ч худал орчуулж дасжээ. Эксистэнциализм тухайн үедээ шинээр ухаарах цаашлаад ертөнцийг хэрхэн харах тэр харцад өөрчлөлт оруулж амьдралын нэг шинэ хэлбэр маяг болж нэг үгээр хэлэхэд моод болсон. Үүнийг эксистэнциализмын моодны хөдөлгөөн гэж бас нэрлэдэг. Энэ ном сурах бичиг тул зарим ойлголтуудыг хэрхэн ойлгох талаар богино хэмжээний тайлбарууд хийсэн. Түүнийхээ дараа Сартрын номноос орчуулсан хэсэгийг буулгасан. “Философийн сурах бичиг” нэртэй цуврал номуудыг цаашид хийх лекц семинаруудад хэрэглэх зорилготойгоор хэвлүүлсэн. === Бий эсвэл Байх === 3. Эрих Фромм энэ номондоо надад “бий” гэж хэлэх болон би “байна” гэж хэлэх хоёр ямар их ялгаатайг философийн үүднээс нийгэмийн олон асуудалтай холбон харицуулж тайлбарласан. Түүний энэ ном өнөө үеийн дахин дахин шинээр уншигдах ёстой номуудын нэг болж чаджээ. Эрих Фроммын зарим хэлсэн үгээс: * Мэдлэг гэдэг гадаргуугаас гүн лүү орох. Ингэснээр цаад шалтгаан луу нэвтрэх * Мэдлэг гэдэг хүний мэдрэмж ямар найдваргүй гэдгийг танин мэдэх. Үүнийхээ дараа бүхий л эндүүрэлээ сөнөөх хэрэгтэй * Хэрвээ би юу эзэмшдэг мөн юуг өмчилдөг гэдгээр “хэн бэ” гэдгээ харуулдаг гэвэл тэр бүгдийгээ алдсаны дараа одоо тэгээд би “хэн бэ”? * Шунал байгаа газар амар амгалан боломжгүй == Уран зохиолын цувралууд == === Роман 1: Токиогийн мисо шөл === Хайр дурлал, нөхөрлөл, ганцаардал, сэтгэл зүй, ээж аав гэр бүлийн хөндийрөл, бурхан шашны утга учир, ёс суртахууны үнэ цэнэ цаашилаад гоо сайхныг илэрхийлсэн энэ Японы роман шөнийн Токио хотод болж буй хаана ч байдаг караокед дуулж наргихаас авахуулаад хүн амины гэмт хэрэг хүртэл бүгдийг дүрсэлсэн. Шинэ он солигдохын өмнө 3 шөнө болж буй үйл явдлуудыг харуулсан энэ роман адал явдалтай, цочоосон, айлгасан, дур татам бас дур гутам. Хүний эмооролыг бүх л талаар хөдөлгөж үнэхээр уншигчийг кино фильм үзэж байгаа мэт болгох бөгөөд нэг эхэлсэн бол уншигч бараг л гараасаа тавихгүй. Хэрвээ тавилаа гэхэд санаанаас огт гарахгүй тул яалт ч үгүй буцаагаад үргэлжлүүлж уншихаас өөр аргагүй болгоно. Уншигчийг нэг хэсэгтээ л романы ертөнц рүү татан оруулах энэ роман хэзээ ч хуучрахгүй. Яагаад гэвэл философийн роман. === Роман 2: Бээжин хотоор гүйсээр === Энэ номыг хайр дурлал болон найз нөxөрлөлийн гарын авлага гэж нэрлэж болохоор. Зохиолч найз нөхөрлөл гэдэг өөрийгөө золиослох зориг харин хайр дурлал гэдэг хүнийг хүндэтгэх хүмүүжил гэдгийг номоороо харуулжээ. Тансаг хэв маягийг хэт эрт зорилгоо болгосон залуус ямар саад тотгортой тулж мөрөөдөл бодит байдал хоёрын зөрөө ямар их болон эцэстээ хүн өөрөө өөрийнхөө л бүтээл болохоос хэний ч бүтээл биш гэдэгийг ухамсарлаж буй. Зөвхөн мөнгө хэзээ ч аз жаргал авчирдаггүй. Зөвхөн секс хийх хэзээ ч хайр дурлалыг орлохгүй. Мөнгө аз жаргалын хэмжүүр биш. Харин секс хайр дурлалын илэрхийлэл биш. === Роман 3: Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв === Нийтдээ 30 гаруй философийн, улс төрийн, сонгодог урлагийн болон орчин үеийн урлагийн шинэ салбарын нэрт хүмүүсийг тусгасан тул энэ роман танин мэдэхүйн ач холбогдолтой. Уран зургийг харсан хүн хэрхэн ойлгох мөн рок хөгжим, жазз хөгжим сонсоод хэрхэн мэдрэх цаашлаад кино фильм үзээд юуг олж харах гэх мэт урлагийн талаар тодорхой мэдлэг авахад энэ роман уншигчийг онцгой байдлаар сэтгэл догдлуулсаар эцэстээ хүртэл бүрэн эзэмддэг. == Лекц, сургалтууд == [[Файл:Molor Erdene Philosophy Academy.jpg|thumb|280x280px|С.Молор-Эрдэнэ семинарт. 2021 он.]] '''2012 – 2013 он''' '''1. Би гэж хэн бэ'''? • Бие ба ухаан • Тархи ба психолог • Бодол судлал ба логик • Ойлгох ба тайлбарлах • Хүн байх ба хүн орших '''2. Нийгэм гэж юу вэ?''' • Тэгш эрх ба эрх чөлөө • Хүний эрх ба шударга ёс • Боловсрол ба мэргэжил • Түүх ба ирээдүй • Диалектик материализм ба түүхэн материализм '''3. Улстөр гэж юу вэ?''' • Панмонголизм ба үндэстэн ястан • Үндсэн хуулийн амин сүнс • Ардчилал ба төр • Зүүний ба барууны намууд • Республик ба Ерөнхийлөгч '''4. Эдийн засаг гэж юу вэ?''' • Марксын “Капитал” Зах зээл ба 5 жилийн төлөвлөгөө • Эрсдэл ба ашиг • Эдийн засаг ба Санхүүгийн капитализм • Доллар ба цаасан мөнгө '''5. Соёл гэж юу вэ?''' • Байгалийн ба хиймэлүүд • Шашин ба эволюц • Антрополог ба зан заншил • Хайр ба нөхөрлөл • Орчин үе ба гоо сайхан '''2013 – 2014 он''' 1. Эсрэг тэсрэгийн онол биш. Диалектик: dialectic 2. Ертөнцийг үзэх үзэл ба олон ургальч үзэл биш. Фэномэн: phenomenon 3. Номыг ойлгохын тулд тайлбарлуулах. Гермэнэвтик: hermeneutics 4. Мэтгэлцээн ба маргаан. Дискус: discussion 5. Үгээр илэрхийлэх ба утга. Семантик: semantics 6. Хийсвэр ба бодит байдал ухаанд буух. Aбстракт, конкрет: abstract, concrete 7. Сэтгэлийн ба мэдрэлийн асуудал эмошн, сэнсаац: emotion, sensation 8. Гэрэл гэгээтэй зүйл ярих ба омогших. Оптимист, пессимист: optimist, pessimist 9. Харьцангуй байх биш хамааралтай байх. Релативити: relativity 10. Өдөр дутмын амьдралаас холдож дээгүүр бодох шаардлага. Метафизик: metaphysic 11. Тооноос чанарт шилжих гэж юу вэ? Квантити, квалити: quantity, quality 12. Бүтээгээгүй зүйл ба алсын хараа. Утоп, вижн: utopia, vision 13. Сурах ба суралцах хоёрын ялгаа. Леарнинг, стади: learning, studying 14. Амжилт ба бүтэлгүйтэх. Аура, энерги: aura, energy 15. Хугацаа ба санамж. Мемори: time, memory 16. Өнгөрсөн ба ирээдүй. Паст, футур: past, future 17. Шинэ ба хуучин. Ниюс, оулд: new, old 18. Тохиолдол ба төсөл. Шаанс, прожект: chance, project 19. Бодогч уу эсвэл сэтгэгч үү? Тинкер, поэт: thinker, poet 20. Төрөхийн өгөгдөл үү эсвэл авсан олдмол уу? Натур, эквайр: natural, acquired 21. Найзлах эсвэл нөхөрлөх. Фрэндс: friendship 22. Соёрхол ба цол шагналын зорилго. Одон, медал: honor, medal 23. Үнэт зүйлс ба алдагдал. Валют: values 24. Намтар буюу өөрийнхөө бүтээл болох. Биографи: biography 25. Өөр өнцөгөөс харах биш шүүмжлэх. Критик: critical thinking '''2014 - 2015 он''' '''МЕТАФИЗИК БУ ЮУ ЕРТӨНЦ''' 1. Декарт: Эргэцүүлж бодох. Медитац Descartes: Meditations 2. Кант: Цэвэр ухамсарлах. Реазон Kant: Pure Reason 3. Шопенхауэр: Ертөнц миний хүсэл ба төсөөлөл. Schopenhauer: World 4. Хайдэггер: Хугацаа хугацаандаа байх. Heidegger: Being and Time 5. Виттгенштэйн: Хэл хязгаарлагдвал ертөнц хягаарлагдана. Wittgenstein: Tractatus '''ЛОГИК БУ ЮУ ГАРГАЛГАА''' 1. Киеркэгаард: Эсвэл тийм эсвэл үгүй. Kierkegaard: Either/Or 2. Фрегэ: Утга ба учир. Frege: Sense and reference 3. Дуи: Судалгааны онол. Dewey: Logic 4. Хуссерл: Логикоор шинжлэх. Husserl: Logical investigations 5. Гоэдэл: Бүрэн биш нотолгоо. Goedel: Incompleteness '''ЭТИК БУ ЮУ ЁС СУРТАХУУН''' 1. Роулс: Либерализмын морал. Rawls: Liberalism 2. Цай Юанпэй: Хятадын этик. Cai Yanpei: Chinese Ethics 3. Ленин: Оросын этик. Lenin: Russian Ethics 4. Китаро: Японы этик. Nishida Kitaro: Japanese Ethics 5. Зингер: Хэрхэн амьдрах вэ? Singer: How are we to live? '''ЭСТЕТИК БУ ЮУ ГОО ЗҮЙ''' 1. Хэгэл: Эстетикийн лекцүүд. Hegel: Aesthetics Lectures 2. Ницшэ: Урлагийн философи. Nietzsche: Philosophy of Art 3. Адорно: Эстетикийн онол. Adorno: Aesthetic Theory 4. Делуз: Мэдрэмжийн логик. Deleuze: Logic of Sense 5. Эко: Гоо сайханы түүх. Eco: History of Beauty '''ПОСТМОДЕРН БУ ЮУ ОРЧИН ҮЕИЙН ДАРАА''' 1. Фуко: Дискурс буюу мэтгэлцээн. Foucault: Discourse 2. Хабермас: Коммуникатив буюу хамтдаа бүтээх. Habermas: Communicative action 3. Деррида: Деконструкц буюу зохиолыг эвдэх. Derrida: Deconstuction 4. Иглтон: Култур буюу соёл. Eagleton: Culture 5. Жижек: Хэгэл ба түүний сүүдэр. Zizek: Hegel '''2015 - 2016 он''' '''1. Хүний ухааны философи: Human Mind''' • Хэний юу удамших вэ? • Бие ба ухаан хэрхэн харилцан нөлөөлдөг вэ? • Ухаангүй буюу далд ухаан яагаад хэрэгтэй вэ? • Өөрийн ухаанаа яаж бүтээх вэ? • Хэрхэн өөрийгөө таниулах вэ? '''2. Хиймэл хүний философи: Artificial Intelligence''' • Роботер буюу андроид гэж хэн бэ? • Хиймэл тархийг хэрхэн программчлах вэ? • Cyborg ирээдүй мөн үү? • Постхуманизм хүмүүнлэгийн төгсгөл үү? • Хиймэл хүний социолог '''3. Хэвлэл мэдээлэлийн философи: Mind Control''' • Медиа буюу хэвлэл мэдээлэлийн төгсгөл • Хүний ухаан төөрөгдүүлдэг аргууд • Олон нийтийг хуурах хэрэгсэлүүд • Маасын сэтгэл зүй • Мэргэжлийн тархи угаагчид '''4. Интернэтийн философи: Social Software''' • Дижитал буюу цахим ертөнц • Big Data ба хувийн нууцаа алдах • Online ба бүгдийг алгоритмчлэх • Видео бичлэгийн дарангуйлал.1984 • Интернэтийн ноёрхол '''5. Хүн төрөлхтөний философи: World Mind''' • Капитализмын ангийн тэмцэл • Социализмын анхдагч онол • Демократи ба ардчилалын хямрал • Бүх юм хязгаартай • 21-р зууны төрийн онол '''Жижек 10 лекц,''' '''2017 он''' Цуврал 10 лекцээр түүний номондоо бичсэн гол сэдэвүүд болох философи, урлаг болон амьдрал гэсэн сэдэвүүдийг ярилцана. Жижекийн онцлог гэвэл 21-р зууны гол асуудалуудыг теори болон практик хоёрыг хослуулж квантийн физикээс авахуулаад шашин цаашлаад кино филм хүртэлх өргөн сэдэвүүдийг нэгтгэн философийн ном болгон бичиж чаддаг тэр чадвар. Философи гэсэн энэ 2500 жилийн түүхтэй танин мэдэхүйн үйл хэрэг яагаад өнөөдөр бүр ч их хүчтэй хөгжиж сонирхогдож байна гэвэл хэрвээ бие даан философдож чадвал хүн өөрийнхөө одоо байгаагаас сайжирч үнэнийг мэдэх тэр чадварт суралцах боломжтой гэдэг. Энэ зурагт хүн өөрийнхөө ертөнцийг давж жинхэнэ ертөнц рүү дэвшин зүтгэх боломжтой гэдгийг харуулсан мэт. '''Шопенхауэр уншлага,''' '''2017 он''' "Ертөнц гэдэг хүсэл ба төсөөлөл" номыг Англи хэлнээс орчуулж хүсэл гэж чухам юу болох тухай ярилцлаа. Хүсэл гэдэг хүний хөдөлгөх хүч хэрвээ хүсэлгүй гэвэл мэргэжил, мэдлэг цаашлаад амьдрал бүгд дутуу дулимаг. Хүсэлгүй хийдэг ажил мэргэжил цаашлаад хүсдэггүй найз нөхөрлөл бүгд хагас дутуу. Хүсэлгүй сурдаг оюутан зөвхөн диплом авахыгаа хүлээж байгаа. Тиймээс хүсэл гэдэг маш чухал ойлголт. Хүсэлтэй хүн бүтэн хүн. Мэдээж өөрөө хүсээгүй гэвэл бусадын ятгалга шахалт тулгалт нэг үгээр хэлэхэд мөнгөөр далайлгаж айлгаж хүсүүлэх шүү дээ. Хүүхэд залуусыг эртнээс өөрийн гэсэн чанд хүсэлд сургах хэрэгтэй. Тэгэхгүй гэвэл бүгд л би үүнийг хүсээгүй шүү дээ гэсэн зөрүүд хүмүүс л нийгмээр дүрнэ. Хүсэхэд суралцаагүй гэвэл амиьдралын эцэст гонсгор харамссан бухимдсан хүн л үлдэнэ. Тэгэхээр "Free Will" буюу хүсэх эрх чөлөө хэнд ч хэрэгтэй. Үгүй гэвэл олигтой сураагүй олигтой хайрлаагүй олигтой амидраагүй. '''Философийн түүх 10 лекц,''' '''2018 он''' 1.Философийн эхлэл: Энэтхэг, Хятад, Грек 2. Антикийн Ром ба Арабын философи 3. Дундад зууны философи 4. Хуманизм буюу Хүмүүнлэгийн онол 5. Соён гэгээрэлийн философи 6. 19-р зууны философи 7. Орос, Хятад, Энэтхэгийн философи 8. 20-р зууны философи 9.21-р зууны философи “Хоосоноос долоон дор” 10. Хүн төрлөхтний түүх ба ирээдүй “Монгол хаана явна вэ?” '''Философи - Урлаг - Нийгэм лекц,''' '''2019 он''' 1. Би гэж хэн бэ? Метафизик ба Lana Del Rey2. Би юу мэднэ вэ? Би юу сурна вэ? Platon, Aristoteles 3. Би юу хүснэ вэ? Урлагийн философи: Malevich 4. Утопиа ba Дистопиа Blade Runner film 5. Соёл ба урлагийн ялгаа.Хэрхэн амьдрах вэ? Buddha, Dao, Al Farabi, Zarathustra 6. Шинэ нийгэм иргэншил соён гэгээрэл: Marx 7. Бизнесийн философи ба менежэрийн психологи: Sigmund Freud 8. Компани боловсрол ба хүний нөөцийн асуудал: Tom Peters 9. Интернэт ба Virtual reality, blockchain: Zuckerberg 10. Хиймэл оюун ухаан ба Artificial Intelligence Posthumanism: Zizek '''“ХЭРЭГЛЭЭНИЙ ФИЛОСОФИ” Сертификаттай сургалт 2019 он''' '''“ХҮН БАЙХ БА ХҮН БОЛОХ” Сертификаттай сургалт 2021он''' == Лекц гадаад орнуудад == '''Улаан-Үдэ, Орос''' 2019.11.15-нд ОXУ-ын Улаан-Удэ хотын төв номын санд Буриад бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Ертөнц ба Хүн" сэдэвт лекц үншсан. '''Хөх xот, Хятад''' 2019.12.28-нд БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы Хөх Хот-д Монгол бичигээр хөрвүүлэгдэн гарсан 3 цагаан номын танилцуулга болон "Хүний ухаан ба хиймэл оюун ухаан" сэдэвт лекц yншсан. '''Сөүл, Солонгос''' БНСУ-ын Сөүл хот дахь Глобал төвд оюутан залуучуудад өөрийн орчуулсан Солонгосын зохиолч Ким Ионг-Хагийн Солонгос эмэгтэй өөрөө шийдэв нэртэй романаа танилцуулан лекц уншсан. '''Бээжин, Хятад''' Бээжин хотод очиж мэдлэг боловсролын зорилготой хийсэн албан аялалаар БНХАУ-ын Бээжин хотод сурдаг оюутан залуучуудад Эрдэм ба Мэдлэг сэдэвтэй лекц уншсан. == Конференц == * Азийн философийн конференци Казахстан, Алмати "Монголын коммунизмын дараах нөхцөл байдал" 2008 он * Азийн философийн конференци Япон, Фукуяама "Ж.П.Сатрын Байх ба биш орчуулга" 2011 он * Олон улсын конференци Монгол, Улаанбаатар "Монголын нийгэм дэх чөлөөт хүсэл" 2015 он * 8 дахь удаагийн Театрын фестиваль Хятад, Шангхай театрын академи "Би Хамлет / Би Монгол" 2015 он == Эх сурвалж == <references/> {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category}} * [https://www.molorerdene.mn/ www.molorerdene.mn - Албан ёсны сайт] * [https://www.molorerdene.org/ www.molorerdene.org - Албан ёсны сайт (гадаад хэлээр)] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] [[Ангилал:Жаргалантын (Төв) хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Германы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын философич]] [[Ангилал:Монголын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] cukmtcm5mj8gq6h56odcaqo86fqloua Onewood 0 29123 870064 849156 2026-09-17T15:57:13Z Chongkian 21163 870064 wikitext text/x-wiki '''ONEWOOD''' - монголын өөрөө угсардаг тавилга үйлдвэрлэгч. Тавилга болон мод боловсруулах үйлдвэрлэл, худалдааны чиглэлээр 1998 оны 12-р сарын 11-нд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан. Барилгын интерьер, экстерьерийн зураг төсөл, барилга угсралт, дотор гадна, засал чимэглэл болон түүний тавилгыг цогцоор нь хийж, үйлдвэрлэдэгээрээ давуу талтай. Гэр ахуй, албан тасалгаа, дэлгүүр үйлчилгээ, бар, ресторан гэх мэт бүх төрлийн тавилгууд болон барилгын хаалга, цонхыг захиалагчийн хүссэн, хэмжээ, загвараар цэвэр мод, 1-р зэрэглэлийн үртсэн шахмал хавтан, МДП хавтан, хуванцар, шил, металл болон бусад бүх тарлийн материалаар үйлдвэрлэдэг. Үйлдвэрийн бүтэц: * Материалын үйлдвэрлэл ** Үртсэн шахмал хавтан /1-р зэрэглэлийн, жигд бүтэцтэй, элдэв хог, хольцгүй цэвэр модлогоор хийгдсэн. 500 орчим өнгөний ** Самласан цэвэр модон хавтан /Үйлдвэрлэлийн орчинд хатааж, ярыг ялгаж, самлаж, шахаж наасан цэвэр модон хавтангууд/ * Захиалгын үйлдвэрлэл - Бүх төрлийн тавилгыг захиалагчийн хүссэн загвар, хэмжээгээр зураг гаргаж, үйлдвэрлэн, угсарч өгнө. * Нэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл - Тавилга үйлдвэрлэлийн чиглэлээр 13 жил явуулсан үйл ажиллагааныхаа туршлага дээр үндэслэн "ONEWOOD" брэндийн өөрөө угсардаг тавилгын үйлдвэрлэлийг явуулж Сонгинохайрхан дүүрэг, Москва хороолол, ХӨРС худалдааны төв дэх нэрийн барааны дэлгүүрээр худалдаалдаг. "ONEWOOD" тавилгын үйлдвэр нь үйлдвэрлэлдээ өндөр чанартайы түүхий эд материал, тоног, тоноглол ашигладаг бөгөөд барилга, тавилгын дизайн ба үйлдвэрлэлийн зураг төслийг мэргэжлийн 3D программууд ашиглан өндөр нарийвчлалтайгаар хийж гүйцэтгэдэг. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20121122134950/http://www.onewood.mn/ onewood.mn] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] {{company-stub}} {{Mongolia-stub}} 0k2s82wgvpe9xhfvei20byurtd8oy8p Михаил Илларионович Кутузов 0 34532 869983 849462 2026-09-17T12:10:01Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 869983 wikitext text/x-wiki [[зураг:Kutuzov by Volkov.jpg|thumb|Михаил Кутузов]] '''Михаил Илларионович Голенищев-Кутузов''' (<abbr>1745 оны 9-р сарын</abbr> 16-нд [[Санкт-Петербург]] хотод төрсөн- 1813 оны 4-р сарын 28-нд өнөөгийн Бунцлау буюу өнөөгийн Польшийн Болеславец хотод нас барсан) 18-р зууны алдарт цэргийн жанжин. (Оросоор: князь Михаи́л Илларио́нович Голени́щев-Куту́зов) Тэрээр [[Оросын эзэн гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] генерал Фиелд-Маршал буюу бүх цэргийн жанжин байсан. Кутузовын алдар нэр нь Наполеоны эсрэг хийсэн Бородиногийн тулалдаанаар алдаршсан байна. Орос-түркийн дайнд оролцсон, Оросын 1812 оны Эх орны дайны үеэр оросын армийн Ерөнхий командлагч байсан. Оросын Түрк дахь Элчин сайд, Александр Суворовын шавь бөгөөд хамтран зүтгэгч. {{DEFAULTSORT:Кутузов, Михаил Илларионович}} [[Ангилал:Михаил Илларионович Кутузов| ]] [[Ангилал:Оросын ван]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний фельдмаршал]] [[Ангилал:Эвслийн дайн дахь Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:1792 оны Орос-Польшийн дайны Орос хүн]] [[Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Мариа Терезийн Цэргийн одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Киевийн хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1745 онд төрсөн]] [[Ангилал:1813 онд өнгөрсөн]] c5k8xx7wrxee3xl13dfju98ippoam2u DOZ entertainment COMPANY 0 34794 870061 830273 2026-09-17T15:54:50Z Chongkian 21163 870061 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Logo = | Unternehmensform = Дэлгэц, тайзны бүтээл, телевизийн нэвтрүүлэг | ISIN = | Gründungsdatum = 2005 | Sitz = [[Улаанбаатар]], [[Монгол улс]] | Mitarbeiterzahl = 6 | Umsatz = | Branche = Бичлэгийн студи | Homepage = }} “ДОЗ”энтертайнмент студи нь 2005 онд байгуулагдан одоог хүртэл тасралтгүй 6 жил үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус студи нь дэлгэц, тайзны бүтээл, телевизийн нэвтрүүлэг гэсэн чиглэлээр дагнан ажилладаг ба найруулагч, жүжигчид, техникийн болон туслах ажилтан гэсэн нийт 6 хүний бүрэлдэхүүнтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд гүйцэтгэх ажлын хамрах хүрээнээс шалтгаалан нэмэлт ажилтнуудтай гэрээ байгуулан хамтран ажилладаг юм. Энэ хугацаанд тус студи нь энтертайнмент чиглэлээр ажиллахдаа олон төсөл дээр амжилттай ажилласан бөгөөд тус студийн хийсэн бүтээлүүд үзэгчдийн таашаалийг хүртэж Монгол улсад өөрийн гэсэн байр суурийг үзэгчдийн дунд хүртэж чадсан юм.”ДОЗ” энтертайнмент студийн нэрний утга нь ХЭМ ХЭМЖЭЭ гэсэн утгийг агуулдаг бөгөөд нэрний үсгийн далд утга нь тус студийг үүсгэн байгуулагч Доржсүрэн Мөнгөнзул нарын нэрний эхний үсгүүд орсон бэлэгдэл болно. ”ДОЗ” энтертайнмент нь эхний үед драмын жүжгүүд, инээдмийн чиглэлийн шоу тоглолтуудыг тайзан дээр бие даан гүйцэтгэдэг байсан бол сүүлийн үед дэлгэцийн чиглэлээр илүүтэй ажилладаг болоод байна. ”ДОЗ”энтертайнмент байгуулагдахаас өмнө үүсгэн байгуулагчид Драмын театр, Х-ТҮЦ хамтлагт жүжигчинээр ажиллаж байсан ба тухайн үед тавигдаж байсан шилдэг уран бүтээлүүдэд оролцож гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж байсан. “ДОЗ”энтертайнментийн хийсэн уран бүтээлүүд цаг хугацааны шалгуураар шүүгдэж үзэгчдийн сэтгэл зүрхэнд хүрсэн бүтээлүүд нь одоо ч хүмүүсийн үзэх дуртай бүтээлүүд хэвээр байгаа билээ. '''DOZ entertainment студийн хийх ажлын хүрээ:''' * Уран сайхны болон Баримтат кино * Телевизийн хөтөлбөрүүд * Телевизийн реклам зар суртчилгаа * Олон нийтийн баяр, ойн арга хэмжээг зохион байгуулах * ТВ-н шоу болон Тайзны шоу тоглолтууд # Дуралсны маргааш 2005 он УСК # Амьдрах тасалбар 2009 он УСК # Хөх толбот хүмүүс 2011 он УСК Францад Хятадад нээлтээ нийсэн анхны Монгол кино. 2012 он 01.11 Төрийн ордонд нээлтээ хийсэн анхны Монгол кино. # Дүүлэн Нис 2012 он УСК Солонгос,Итали, Энэтхэг, Монгол киноны баг ажилласан анхны Монгол кино # Кино Шиг Амьдрал 2013 он УСК Вьетнамд хийсэн анхны Монгол кино [[Ангилал:2005 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Монголын хошин урлаг]] 88rqg4m80gb1izdkhpx3itt5onjja1n Дьюрта Даниель 0 34958 870077 865205 2026-09-17T21:21:44Z Enkhsaihan2005 64429 870077 wikitext text/x-wiki {{Short description|Унгарын усанд сэлэгч (1989 онд төрсөн)}} {{Инфобокс сэлэгч | name = Дьюрта Даниель | image = 2018-10-18 Karate Boys' +68 kg at 2018 Summer Youth Olympics – Victory ceremony (Martin Rulsch) 02.jpg | image_size = 150px | alt = | caption = | full_name = Дьюрта Даниель | nickname = "Дани" | national_team = {{HUN}} | strokes = [[Мэлхий сэлэлт]] | club = [[Újpesti TE]] | birth_date = {{Birth date and age|1989|5|4}} | birth_place = [[Будапешт]], Унгар | death_date = | death_place = | height = 1.85 m | weight = 77 kg | medal_templates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[усанд сэлэлт]] }} {{МедальУлс | {{HUN}} }} {{МедальТоо |[[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод|Олимпын Наадам]]|1|1|0 |[[Усан спортын ДАШТ|ДАШТ (УЗ)]]|3|0|1 |[[Богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|ДАШТ (БЗ)]]|2|1|0 |[[Усан спортын Европын АШТ|Европын АШТ (УЗ)]]|2|0|2 |[[Богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|Европын АШТ (БЗ)]]|6|2|0 |'''Нийт'''|'''14'''|'''4'''|'''3''' }} {{МедальТэмцээн | [[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод|Олимпын Наадам]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]] | [[Усанд сэлэлт 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальМөнгө | [[Усанд сэлэлт 2004 оны Зуны Олимпод|2004 Афин]] | [[Усанд сэлэлт 2004 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальТэмцээн | [[Усан спортын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн (УЗ)]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2009 оны усан спортын ДАШТ-д|2009 Ром]] | [[Усанд сэлэлт 2009 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2011 оны усан спортын ДАШТ-д|2011 Шанхай]] | [[Усанд сэлэлт 2011 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2013 оны усан спортын ДАШТ-д|2013 Барселона]] | [[Усанд сэлэлт 2013 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальХүрэл | [[Усанд сэлэлт 2015 оны усан спортын ДАШТ-д|2015 Казань]] | [[Усанд сэлэлт 2015 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальТэмцээн | [[Богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|ДАШТ (БЗ)]] }} {{МедальАлт | [[2012 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|2012 Стамбул]] | [[2012 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальАлт | [[2014 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|2014 Доха]] | [[2014 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальМөнгө | [[2010 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|2010 Дубай]] | [[2010 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальТэмцээн | [[Усан спортын Европын АШТ|Европын АШТ (УЗ)]] }} {{МедальАлт | [[2010 оны усан спортын Европын АШТ|2010 Будапешт]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2012 оны усан спортын Европын АШТ|2012 Дебрецен]] | [[2012 оны усан спортын Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальХүрэл | 2012 Дебрецен | [[2012 оны усан спортын Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 x 100 метрийн холимог сэлэлтийн буухиа|4×100 м буухиа]] }} {{МедальХүрэл | [[2014 оны усан спортын Европын АШТ|2014 Берлин]] | [[2014 оны усан спортын Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 x 100 метрийн холимог сэлэлтийн буухиа|4×100 м буухиа]] }} {{МедальТэмцээн | [[Богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|Европын АШТ (БЗ)]] }} {{МедальАлт | [[2006 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2006 Хельсинки]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2007 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2007 Дебренец]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2009 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2009 Стамбул]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2011 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2011 Шчецин]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2013 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2013 Хернинг]] | 100 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | 2013 Хернинг | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальМөнгө | 2009 Стамбул | 100 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальМөнгө | [[2015 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2015 Нетания]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} }} '''Дьюрта Даниель''' ({{lang-hu|Gyurta Dániel}}, ''[[1989]] оны [[5 сарын 4|тавдугаар сарын 4-нд]] төрсөн'') нь [[Унгар]]ын [[Усанд сэлэлт|усанд сэлэгч]] сэлэгч юм. Тэр 100, 200 [[метр]]ийн өврөөр даллах сэлэлтийн төрөлд өрсөлддөг бөгөөд [[Зуны олимп|олимп]], [[дэлхий]], тивийн аварга юм. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dániel Gyurta}} * Swim Rankings [http://www.swimrankings.net/index.php?page=athleteDetail&athleteId=1543484 Профайл] {{DEFAULTSORT:Дьюрта, Даниель}} [[Ангилал:Унгарын усанд сэлэгч]] [[Ангилал:Унгарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Унгарын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Унгарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Унгарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 3qz9moq50a3mdh4maeyp4cu2fal8c02 870078 870077 2026-09-17T21:30:58Z Enkhsaihan2005 64429 870078 wikitext text/x-wiki {{Short description|Унгарын усанд сэлэгч (1989 онд төрсөн)}} {{Инфобокс сэлэгч | name = Дьюрта Даниель | image = 2018-10-18 Karate Boys' +68 kg at 2018 Summer Youth Olympics – Victory ceremony (Martin Rulsch) 02.jpg | image_size = 150px | alt = | caption = | full_name = Дьюрта Даниель | nickname = "Дани" | national_team = {{HUN}} | strokes = [[Мэлхий сэлэлт]] | club = [[Újpesti TE]] | birth_date = {{Birth date and age|1989|5|4}} | birth_place = [[Будапешт]], Унгар | death_date = | death_place = | height = 1.85 m | weight = 77 kg | medal_templates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[усанд сэлэлт]] }} {{МедальУлс | {{HUN}} }} {{МедальТоо |[[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод|Олимпын Наадам]]|1|1|0 |[[Усан спортын ДАШТ|ДАШТ (УЗ)]]|3|0|1 |[[Богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|ДАШТ (БЗ)]]|2|1|0 |[[Усан спортын Европын АШТ|Европын АШТ (УЗ)]]|2|0|2 |[[Богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|Европын АШТ (БЗ)]]|6|2|0 |'''Нийт'''|'''14'''|'''4'''|'''3''' }} {{МедальТэмцээн | [[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод|Олимпын Наадам]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]] | [[Усанд сэлэлт 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальМөнгө | [[Усанд сэлэлт 2004 оны Зуны Олимпод|2004 Афин]] | [[Усанд сэлэлт 2004 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальТэмцээн | [[Усан спортын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн (УЗ)]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2009 оны усан спортын ДАШТ-д|2009 Ром]] | [[Усанд сэлэлт 2009 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2011 оны усан спортын ДАШТ-д|2011 Шанхай]] | [[Усанд сэлэлт 2011 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальАлт | [[Усанд сэлэлт 2013 оны усан спортын ДАШТ-д|2013 Барселона]] | [[Усанд сэлэлт 2013 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальХүрэл | [[Усанд сэлэлт 2015 оны усан спортын ДАШТ-д|2015 Казань]] | [[Усанд сэлэлт 2015 оны усан спортын ДАШТ-д – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальТэмцээн | [[Богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|ДАШТ (БЗ)]] }} {{МедальАлт | [[2012 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|2012 Стамбул]] | [[2012 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальАлт | [[2014 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|2014 Доха]] | [[2014 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальМөнгө | [[2010 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ|2010 Дубай]] | [[2010 оны богино замын усанд сэлэлтийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальТэмцээн | [[Усан спортын Европын АШТ|Европын АШТ (УЗ)]] }} {{МедальАлт | [[2010 оны усан спортын Европын АШТ|2010 Будапешт]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2012 оны усан спортын Европын АШТ|2012 Дебрецен]] | [[2012 оны усан спортын Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн мэлхий сэлэлт|200 м мэлхий сэлэлт]] }} {{МедальХүрэл | 2012 Дебрецен | [[2012 оны усан спортын Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 x 100 метрийн холимог буухиа|4×100 м буухиа]] }} {{МедальХүрэл | [[2014 оны усан спортын Европын АШТ|2014 Берлин]] | [[2014 оны усан спортын Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 x 100 метрийн холимог буухиа|4×100 м буухиа]] }} {{МедальТэмцээн | [[Богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|Европын АШТ (БЗ)]] }} {{МедальАлт | [[2006 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2006 Хельсинки]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2007 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2007 Дебренец]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2009 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2009 Стамбул]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2011 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2011 Шчецин]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | [[2013 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2013 Хернинг]] | 100 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальАлт | 2013 Хернинг | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальМөнгө | 2009 Стамбул | 100 м мэлхий сэлэлт }} {{МедальМөнгө | [[2015 оны богино замын усанд сэлэлтийн Европын АШТ|2015 Нетания]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} }} '''Дьюрта Даниель''' ({{lang-hu|Gyurta Dániel}}, ''[[1989]] оны [[5 сарын 4|тавдугаар сарын 4-нд]] төрсөн'') нь [[Унгар]]ын [[Усанд сэлэлт|усанд сэлэгч]] сэлэгч юм. Тэр 100, 200 [[метр]]ийн өврөөр даллах сэлэлтийн төрөлд өрсөлддөг бөгөөд [[Зуны олимп|олимп]], [[дэлхий]], тивийн аварга юм. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dániel Gyurta}} * Swim Rankings [http://www.swimrankings.net/index.php?page=athleteDetail&athleteId=1543484 Профайл] {{DEFAULTSORT:Дьюрта, Даниель}} [[Ангилал:Унгарын усанд сэлэгч]] [[Ангилал:Унгарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Унгарын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Унгарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Унгарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 8tr7ly8fc1va0s4v8cquqwosj7ysbck МОНЦАМЭ агентлаг 0 37334 870006 862169 2026-09-17T14:01:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870006 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = "Монголын Цахилгаан Мэдээ" (МОНЦАМЭ) агентлаг | image = Montsame.jpg | logo = | caption = | type = | genre = Мэдээллийн агентлаг | fate = | predecessor = | successor = | foundation = 1921 оны VII сарын 19 | founder = [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | defunct = | location_city =Улаанбаатар | location_country =Монгол | location = | locations =Чингэлтэй дүүрэг, 1-р хороо, Б.Жигжиджавын-8 | area_served = | key_people = [[Хүрлээгийн Энх-Орших]] <br />(Дарга)<br /> | industry = | products = Бүх төрлийн мэдээ мэдээлэл, [[сонин]], сэтгүүл, товхимол, [[гэрэл зураг]], хэвлэлийн бүтээгдэхүүн | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = | assets = | equity = | owner = | num_employees = 108 | parent = | divisions = | subsid = | homepage = [http://www.montsame.mn/ montsame.mn] | footnotes = | intl = |company_logo=}} '''МОНЦАМЭ агентлаг''' нь [[Монгол улс|Монгол улсын]] үндэсний мэдээллийн төв байгууллага юм<ref>http://www.info.mn/news/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Албан ёсны түүх бичлэгээр бол [[1921 он]]д байгуулагдсан бөгөөд [[Ази тив|Ази тивийн]] ууган агентлагуудын нэг<ref>://baabar.mn/article/5754</ref>. Мөн Монгол улсын хамгийн анхны төрийн байгууллагуудын нэг. [[20-р зуун|XX зуунд]] Монгол улсын талаарх мэдээ мэдээллийг олон улсад түгээх, тус улсыг гадаад ертөнцөд сурталчлахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн нь өнөө ч хэвээр бөгөөд өдгөө гадаадын дөрвөн хэлээр сонин сэтгүүл эрхлэн гаргаж дэлхийн улс орнуудад мэдээлэл түгээхийн зэрэгцээ найман хэлээр гадаадаас мэдээлэл хүлээн авч дотоодод дамжуулж байна. Ази-Номхон далайн мэдээллийн агентлагуудын байгууллагын (OANA) гишүүнээр [[1981 он]]д элссэн<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/51531</ref>. [[2019 он]]ы байдлаар 35 орны 44 мэдээллийн агентлагт Монгол улсын талаар мэдээ мэдээлэл дамжуулан өгч байна<ref>://news.mn/r/741949/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Орон даяар өөрийн сурвалжлагч нарыг ажиллуулан тогтмол мэдээ хүлээн авдаг Монголын цорын ганц мэдээллийн байгууллага юм. Улсын төсвөөс санхүүждэг боловч [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] болон бусад аливаа төрийн институцид одоогоор албан ёсоор харьяалагддаггүй. [[1998 он]]д баталсан Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуульд “Төрийн байгууллага өөрийн мэдэлд [[Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл|хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй]] байхыг хориглоно” хэмээн заасантай холбоотойгоор агентлагийн статус [[2005 он]]оос хараахан тодорхойгүй явж ирсэн бөгөөд эрхзүйн орчныг нь тусгай хууль гарган зохицуулах хүчин чармайлт одоогоор үр дүнд хүрээгүй байна<ref>https://montsame.mn/mn/read/180987</ref>. МОНЦАМЭ гэдэг нь Монголын цахилгаан мэдээ гэсэн үгийн товчлол болно<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/510465/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214034402/https://news.mn/r/510465/ |url-status=dead }}</ref>. ==Нэрийн учир== 1921 оны гуравдугаар сарын 18-нд, журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг гамингаас чөлөөлсөн тухай Зөвлөлт Орос улсад илгээсэн мэдээг Монголын цахилгаан мэдээний агентлагийн анхны мэдээ байсан гэж үздэг бөгөөд "МОНТА" гэсэн нэрээр илгээжээ <ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195870</ref>. Энэ нь Монгольское Телеграфное Агентство (Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг) гэсэн орос үгийн товчлол байсан болно. 1921 оны долдугаар сард Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан хурааж нэвтрүүлэх газрыг албан ёсоор байгуулахад<ref>{{Cite web |url=http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200418/http://www.mglnews.mn/content/read/66131/MONTsAME-agyentlag-95-nas-khurchee.htm |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/63364 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200429/http://www.journalism.mn/a/63364 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://news.mn/r/566817/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>МОНТА хэмээх нэрийг баталгаажуулсан бөгөөд үүнээс хойш уг нэр ялангуяа гадаадтай мэдээ солилцоход гол төлөв энэ хэвээр хэрэглэгдэж явсаар 1950-иад онтой золгов. [[1957 он]]д Үндэсний мэдээний агентлагийг шинээр сэргээн байгуулахад албан ёсны нэрийг Монголын цахилгаан мэдээний газар, товчлолыг МОНЦАМЭ хэмээн тогтжээ. МОНТА нэрээр гадаадад анхны мэдээг илгээхэд агентлагийг даргалж байсан Оросын иргэн И.Г.Демко [[1967 он]]д Монголд ирэхдээ “Анх МОНЦАМЭ нэрээр байгуулагдсан. Гадаадад МОНТА, дотооддоо бол МОНЦАМЭ гэдэг байсан” хэмээн ярьж байжээ. [[1968 он]]д [[Монголын үнэн|“Үнэн” сонин]]д [[Налайх]]ын уурхайн ажилтан Монцамэ<ref>http://itoim.mn/article/tSp6n/11939</ref> гэдэг хүний тухай мэдээ гарсан бөгөөд “Уурхайн ажилтан хүн чинь дор хаяж хорин хэдэн настай байх ёстой. Тэгэхээр 1930-40 онд төрсөн байж таарна. Тэр үед хүүхдэд ийм нэр өгч байсныг бодоход МОНЦАМЭ гэдэг байгууллагыг тухайн үед олон түмэн мэддэг, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг газар байжээ гэж үзэж болохоор байна” гэж МОНЦАМЭ агентлагт олон жил удирдах ажил хийсэн Г.Адьяа дурссан бий. ==Түүх== ===Анхны мэдээ=== "МОНТА" мэдээлэв" гэсэн эх сурвалжтай анхны мэдээ 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ны өдөр тухайн үеийн Алс Дорнодын Бүгд найрамдах Улсын ДАЛЬТА агентлаг руу цацагджээ. <ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>. ДАЛЬТА (Дальневосточное телеграфное агентство) нь Байгалын чанад, [[Алс Дорнод]]од цагаантны хөдөлгөөн дарагдсаны дараа [[Большевик|большевик]] эрх баригчдын байгуулсан, [[Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс|АДБНУ]]-ын албан ёсны мэдээний агентлаг юм. “Монголын анхны цахилгаан мэдээний агентлаг МОНТА-г ДАЛЬТА-гийн дэмжлэг хүч хөрөнгөөр үүсгэн байгуулсан” гэж Оросын судлаач Л.А.Молчанов бичсэн бий<ref>http://evartist.narod.ru/text9/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Алтанбулаг сум|Алтанбулаг сумын]] нутгаас МОНТА-гийн илгээсэн анхны мэдээ Монгол ардын журамт цэрэг [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан|Хиагтыг гамин цэргээс чөлөөлсөн]] тухай байсан бөгөөд ДАЛЬТА-гаас [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] мэдээний төв агентлаг РОСТА уламжилснаар "Правда" сонинд нийтлэгдэж<ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>, харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг Монголын хувьсгалчдын байгуулсан анхны томоохон ялалтыг дэлхий дахины сонорт тунхагласан байна<ref>{{Cite web |url=http://www.infomongol.mn/a/70892 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200402/http://www.infomongol.mn/a/70892 |url-status=dead }}</ref>. "Монголчуудын бослого" гэсэн гарчигтай энэ мэдээг бичиж дамжуулсан хүн нь Оросын иргэн И.Г.Демко байв. Тэрбээр [[Монголын Ардын арми|Ардын армийн]] Улс төрийн газрын зөвлөх-сургагч (Зарим эх сурвалжид, Ардын цэргийн сурган боловсруулах газрын анхны 16 зөвлөх сургагчийн нэг<ref>{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202063140/http://www.sonin.mn/news/politics-fb-bot/99356 |url-status=dead }}</ref><ref>http://baabar.mn/article/5901</ref>) бөгөөд Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг буюу МОНТА-гийн анхны эрхлэгчээр ажиллаж байжээ<ref>http://xn----8sbenbrquebb4afq7e.xn--p1ai/news/Redaktor---pochetnyy-partizan-{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хожим [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс |БНМАУ-ын]] Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн болсон. Агентлаг байгуулах, анхны мэдээ илгээх ажлыг [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] даалгавраар гүйцэтгэсэн хэмээн тэрбээр нэг бус удаа дурссан байдаг. [[2010 он]]д МОНЦАМЭ агентлаг санаачлан Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг суманд, Монгол ардын хувьсгалт цэргийн жанжин штаб анх байрлаж байсан байрны хананд “Монголчуудын бослого” мэдээнд зориулсан дурсгалын самбарыг байрлуулсан байна. ===Албан ёсоор байгуулагдсан нь=== [[File:Гүн Цэдэвсүрэн.jpg|thumb|Цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны шийтгэх түшмэл, гүн Цэдэвсүрэн.]] МОНТА-г албан ёсоор байгуулах ажил МАН-ын Төв хороо, Засгийн газрын түвшинд яригдахын зэрэгцээ улс оронд өрнөж буй үйл явдлын талаар гадаадад мэдээлэх үйл ажиллагаа тасалдахгүй явсаар 1921 оны тавдугаар сарын 19-ний өдөр хуралдсан Төв хорооны хурлаас МОНТА хэмээх нэртэй Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан нэвтрүүлэх газрыг байгуулахыг дэмжиж, Засгийн газарт шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлжээ. Монголд [[Ардын хувьсгал]] ялсныг тунхагласны дараахан буюу 1921 оны долдугаар сарын 19-нд хуралдсан Ардын засгийн газрын VI хуралдаанаас Дотоод яамны харьяанд Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хороог байгуулах тогтоол гаргаж, гүн Цэдэвсүрэнг ерөнхийлөн захирах буюу шийтгэх түшмэлд (Цэдэвсүрэн нь [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны хувьсгалаас]] өмнөхөн [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголоос]] [[Улаанбаатар|Да хүрээнд]] ирж суурьшсан хүн бөгөөд Монголын анхны хоршооны дарга байгаад [[1922 он]]д [[Дундад Иргэн Улс|Хятадад]] ажлаар явж ахуйдаа өвчнөөр өөд болжээ), И.С.Маслюковыг туслах түшмэлд тус тус тохоон томилсон байна. Энэ нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлаг, “Монголын Цахилгаан Холбоо” ХК, “Монгол Шуудан” ХК зэрэг байгууллагын үндэс суурь тавигдсан хэрэг байв. Улмаар МОНТА-гийн ажиллах дүрмийг 1921 оны 11 дүгээр сарын нэгний өдөр болсон Засгийн газрын 21 дүгээр хуралдаанаар баталж, агентлагийг Гадаад явдлын яаманд харьяалуулсан бол 1922 оны хоёрдугаар сарын гурваны өдрийн Засгийн газрын тогтоолоор Цэргийн яамны сурган боловсруулах хэлтэст шилжүүлжээ. ===Гадаадад хүлээн зөвшөөрүүлсэн нь=== МОНТА агентлагийг хүлээн зөвшөөрсөн анхны гадаад улс бол АДБНУ байв. Монголын тал тус улсын Шуудан, төмөр утасны хэрэг эрхлэх газартай харилцан мэдээ солилцох тухай 14 зүйлт гэрээ байгуулж, Цэдэн-Иш тэргүүтэй Монголын Засгийн газрын төлөөлөгчид гарын үсэг зураад [[Улаан-Үд|Дээд-Үд]] хотод буцаж ирсэн тухай ДАЛЬТА агентлаг 1922 оны эхээр мэдээлж байжээ. ===Тоног төхөөрөмж=== Тухайн үед Монголд [[радио]] холбоо гэж бараг байхгүй, зөвхөн утсан харилцаа байв. Засгийн газрын хуралдаанд Гадаад яамнаас оруулсан нэгэн бичигт, Нийслэл хүрээний зүүн хойд дэнжид [[Үндэсний Хувьсгалт Арми|гамин цэргийн]] үед босгосон У шян дян хэмээх нэртэй, радио долгион цацах гурван өндөр багана бүхий антентай станцын тухай дурдахдаа “... утасгүй цахилгаан мэдээний хороог Цэргийн яаманд шилжүүлэх тухай” заасан нь МОНТА-гийн техник, тоног төхөөрөмжийн анхдагч байсан байж болох юм. Энэ нь Хятадын цэрэг [[1919 он]]д [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Нийслэл хүрээг эзлэхэд]] генерал [[Сю Шүжан|Сюй Шүжан]] [[Англи]] улсаас захиалан авчруулж, суурилуулан хэрэглэж байсан цахилгаан мэдээ дамжуулах радио станц байв<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1919-1922 онд [[Монголын говь]]д ажилласан Америкийн судлаач [[Рой Чапмен Эндрюс|Р.Эндрюсийн]] экспедицийнхэн энэ станцыг ашиглаж байжээ<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тэрхүү гурван антенын үлдэц одоо ч бий<ref>http://crc.gov.mn/contents//raw/5/3/564/ppt1_{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Үүнээс гадна Хаант засгийн газраас Нийслэл хүрээнд байгуулсан холбооны хэрэгсэл, шугам, утас, байшин барилга зэргийг Монгол-Зөвлөлт Орос улсын хооронд найрамдалт харилцаа тогтоох тухай гэрээний дагуу манай улсад үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн байв. 1922 оноос гаргаж эхэлсэн “Бюллетень МОНТА” сонины 1922 оны №11-д бичихдээ, "Өргөө дэх радио станц [[Франц]]ын Бордо, Ноуэн, Оросын [[Москва]]гаас ирүүлж буй мэдээг өдөрт нь хүлээж авч чадаж буй" хэмээсэн бий. ===Үйл ажиллагаа=== Агентлаг 1922 оноос товч мэдээний “Бюллетень МОНТА” сониныг [[Орос хэл|орос хэлээр]], “Хураангуй сэтгүүл” сониныг [[Монгол хэл|монгол хэлээр]] тус тус эрхлэн гаргаж, дотоод гадаадад болж буй үйл явдлын мэдээг олон нийтэд хүргэж байв. "Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины мэдээнүүд нь Монголд цахилгаан мэдээний агентлагийн цоо шинэ хэв маягийн үндэс суурийг тавьсан төдийгүй Монголын сэтгүүлзүйд мэдээ мэдээллийн товч тодорхой хэлбэрийг үүсгэн бий болгож, хөгжүүлсэн” хэмээн судлаачид тэмдэглэжээ. Эдгээр хоёр сониныг эрхлэн гаргахын зэрэгцээ МОНТА агентлаг Монгол улсын улс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдралын талаарх цахилгаан мэдээг гадаадад байнга илгээж байжээ. “Бюллетень МОНТА” сонины 1923 оны 50, 51 дугаарт хэвлэгдсэн “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсаныг үзвэл 1922 оны 6-12 дугаар сард гэхэд “... 3206 үг бүхий 25 багц мэдээллийг гадагш илгээсэн бөгөөд эдгээр мэдээ нь [[Москва]], [[Чита]], [[Эрхүү]] болон [[Новосибирск|Новониколаевскийн]] чиглэлд гарсан” байна. ====“Бюллетень МОНТА”==== [[File:"Бюллетень МОНТА".jpg|thumb|"Бюллетень МОНТА" сонины 1922 оны дугаар.]] [[File:"Brief Journal". 1922.jpg|thumb|"Хураангуй сэтгүүл" сонины 1922 оны дугаар.]] "Бюллетень МОНТА" сониныг 1922 оны тавдугаар сарын 25-наас эхлэн долоо хоногт хоёр удаа гаргаж байв. Монголд оршин сууж байсан орос хүмүүс болон Зөвлөлт Орос, АДБНУ-ын иргэдэд Монгол орон, ард иргэдийн аж байдлыг танилцуулах зорилготой, нэг дугаар нь 150-300 хувь хэвлэгддэг байжээ. Тэргүүн өгүүлэл, “Орон нутгийн үйл явдал”, “Юм юмнаас” зэрэг хэд хэдэн булантай, тухайлбал “Монгол орноор” (По Монголий) хэмээх булан бараг дугаар бүрт гарч байв. Гадаад мэдээг “Орос орноор”, “[[Европ]]оор”, “Алс Дорнодод”, “Хятад орноор”, “[[Япон]] орноор” гэх зэргээр ангилан нийтэлж байжээ. Зарим үед тодорхой нэг сэдэвт бүтэн дугаараа зориулж байсны жишээ нь, 1923 оны №54-т Монгол дахь худалдааны танхимын үйл ажиллагааны талаар дагнан бичжээ. “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсанаар 1922 оны 6-12 дугаар сард “... орос хэлээр 51 дугаарыг 9845 ш, монгол хэлээр 47 дугаарыг 22500 ш” хэвлүүлсэн байна. 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 92 дугаар гарчээ. Нэг сонины үнэ 10 копейк байв. Эрхлэн гаргагч нь Улс төрийн газар, эрхлэгчийг В.Дадиани гэсэн байдаг. Энэ хүний жинхэнэ нэр [[Иосиф Исаевич Генкин]] (Иосиф Израилевич Шаевич) бөгөөд 1922 онд ТАСС-ын сурвалжлагчаар Монголд ирсэн. Өргөө хот дахь Зөвлөлт Оросын төлөөлөгчийн газрын мэдээллийн албыг даргалж байгаад 1926 онд Их Британид Зөвлөлтийн төлөөлөгчийн газрын мэдээлэл хариуцсан нарийн бичгийн дарга, 1927-1929 онд Нью-Йорк томилогдон ажилласан байна<ref>http://irkipedia.ru/content/genkin_iosif_isaevich</ref>. ====“Хураангуй сэтгүүл”==== 1922 оны зургадугаар сарын 22-ноос гарч эхэлсэн “”Хураангуй сэтгүүл” нь нэг талаараа “Бюллетень МОНТА” сонины монгол орчуулга байв. Улс оронд өрнөсөн дотоод үйл явдлыг мэдээлэхийн зэрэгцээ олон улсын байдал, тэр дундаа Зөвлөлт Орос, Хятад, Япон, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], Англи, [[Франц]], [[Герман]] зэрэг орны тухай мэдээллийг монголчууддаа түлхүү хүргэдэг байсан нь өнөөгийн МОНЦАМЭ агентлагийн дотоод болон гадаад мэдээний албаны үүргийг хариуцаж байсан хэрэг юм. Нэг дугаар нь 500-1000 хувиар хэвлэгдэн тардаг<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>, 1923 оны зургадугаар сар хүртэл 100 гаруй дугаар хэвлэгджээ. ====“Нийслэлийн шинэ сонин”==== [[1923 он]]ы зургадугаар сард хуралдсан МАН-ын II их хурлын тогтоолоор “Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины үйл ажиллагааг зогсоов<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. Улмаар “Уриа” сониныг МОНТА-д хавсруулан “Хураангуй сэтгүүл”-ийн суурин дээр “Нийслэлийн шинэ сонин”-ыг гаргахаар шийдвэрлэсэн байна<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. 1923 оны долдугаар сараас эхлэн гарсан энэ сониныг Монгол Ардын Намын Төв хороо, Цэргийн яамны хэвлэл болгон, эрхлэгчээр нь Б.Намсрай ажиллаж байжээ<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. Сониныг долоо хоногт нэг удаа 38х60 см хэмжээтэй, 2-4 нүүртэйгээр 300-500 хувь хэвлэн, олон нийтэд үнэ төлбөргүй тарааж байв<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. 1924 оны хоёрдугаар сар хүртэл 22 дугаар гарчээ<ref>https://camerazev.blogspot.com/2012/05/blog-post_5601.html</ref>. Үүний дараа “Ардын эрх”, улмаар “Үнэн” сонин болж зохион байгуулагдсан<ref>https://uyangasetguulzui.blogspot.com/</ref>. ===1930-1957 он=== 1930-аад оны эхээр “Радиобюро” хэмээх жижиг тасаг улсын холбоонд буй болж, агаарын долгион ашиглан нарийн цаасан лент дээр орос хэлээр, [[Морз|морз]] үсгээр бичигдсэн Зөвлөлтийн ТАСС агентлагийн мэдээг трансметр хэмээх хүлээн авагчаар 24 цагийн турш авдаг болжээ. Улмаар холбооны радио операторч нар бичгийн машинд орос хэлээр буулгаж, хортой цаасаар олшруулан машиндаад Намын төв хороо, Засгийн газар, “Үнэн” сонин, Гадаад яам зэрэг газруудад тогтмол хувилан тарааж байв. Энэ нь МОНТА агентлагийн үйл ажиллагаа үргэлжилсээр байсан хэрэг юм. Тухайн үед МАХН-ын Төв хорооны Ухуулан боловсруулах хэлтсийн дэргэд “Орчуулгын товчоо” нэртэй байв. 1933 онд Улаанбаатар хотод Радио товчоо гэдэг цахилгаан мэдээ нэвтрүүлэх ба хүлээн авах тоног төхөөрөмж бүхий газрыг ЗХУ-ын тусламжтайгаар Харилцан нэвтрэлцэх холбооны ерөнхий хороонд шинээр байгуулжээ. Тэр нь [[1935 он]]ы үеэс ТАСС-ын мэдээг хүлээн авах болов. Тэр мэдээг “Бюллетень ТАСС” буюу “ТАСС-ын сонсгол мэдээ” гэдэг, Монголын сонин хэвлэлүүд авч ашигладаг болсон байна. 1935 онд Монголд баримтат кино, гэрэл зургийн албыг анх байгуулжээ. 1945 оны байдлаар МОНТА нь “Үнэн” сонины дэргэд ТАСС агентлагийн мэдээг хүлээн авч орчуулах маягаар ажиллаж байв. “Өдөр бүр сонины бүтэн хагас нүүрийн хэмжээтэй мэдээг Нацагдорж, Хаян нар морзоор хүлээн авдаг байсан” гэж ахмад ажилтнуудын дурсамжид бий. Ийнхүү 1957 онд орчин үеийн мэдээллийн агентлаг болж дахин шинээр зохион байгуулагдах хүртлээ улс орны үйл явдлыг дотоод, гадаадад мэдээлэх үүргээ гүйцэтгэсээр иржээ. Өөрөөр хэлбэл, 1950-аад оны дунд үе хүртэл МОНТА хэмээх нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байсан бөгөөд гадаад мэдээг тэр үеийн ЗХУ-ын Элчин сайдын яам болон Монголын холбоогоор дамжуулан авч, Монголын нийгмийн амьдралын тухай мэдээг Чита, Эрхүү, Москва руу дамжуулдаг байв. 1956 онд ТАСС-ын анхны байнгын сурвалжлагч [[А.Денисович]] Монголд ирэв. ===Монголын цахилгаан мэдээний газар буюу МОНЦАМЭ=== XX зууны 60-аад оны босгон дээр Монгол улсад социалист бүтээн байгуулалт эрчимжиж, [[Аж үйлдвэр|аж үйлдвэр]] хөгжин, [[Хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйд]] үндсэн өөрчлөлт гарч, бүх нийтээр нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөв. Ард нийтийг соёлжуулах зорилт биелж, насанд хүрсэн бүх хүн бичиг үсэг мэддэг болов. Ингэснээр олон улсын байдлыг нийтэд цаг алдалгүй мэдээлэх, улс түмний энх тайвны төлөөх үйлсэд БНМАУ-ын оруулж буй хувь нэмэр, социалист бүтээн байгуулалтдаа олж буй амжилтыг ах дүү орнууд болон дэлхий дахинд сурталчлах явдал нэн шаардлагатай болжээ. Энэ шаардлагын үүднээс мэдээллийн хамгийн идэвхтэй, шуурхай хэрэгсэл болох Үндэсний мэдээллийн агентлаг байгуулахыг төр засгаас чухалчлан үзээд “Монголын цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлын тухай” МАХН-ын Төв хорооны УТТ-ын 68 дугаар тогтоол [[1957 он]]ы хоёрдугаар сард гарав. Уг тогтоолоор цахилгаан мэдээний газар байгуулах бэлтгэл ажлыг эрхлэх хороог долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан байна. Улмаар ЗХУ-аас мэргэжилтэн ирүүлж зөвлөгөө авах, агентлагийн байр, боловсон хүчин бэлтгэх, холбооны тоног төхөөрөмж гадаадад захиалах, орон тоо, дүрэм боловсруулах зэргээр бэлтгэл хангажээ. Ингээд 1957 оны долдугаар сарын 29-нд Монголын цахилгаан мэдээний газрыг “Үнэн” сонины дэргэд байгуулах шийдвэр гарч, даргаар нь Ж.Зундуйг томилов<ref>http://www.shuud.mn/a/488569</ref>. Улмаар 10 дугаар сарын нэгэнд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэд тусгай газар болгож, товчилсон нэрийг МОНЦАМЭ гэж байхаар тогтжээ<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/510465/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214034402/https://news.mn/r/510465/ |url-status=dead }}</ref>. ====Анхны мэдээ==== Монголын цахилгаан мэдээний газрын анхны мэдээнүүд “Үнэн” сонины [[1958 он]]ы нэгдүгээр сарын 28-ны дугаарт МОНЦАМЭ гэсэн нэртэйгээр нийтлэгджээ. Тэргүүн нүүрний “Манай оронд” буланд хэвлэгдсэн тэдгээр мэдээ “Гутлын фабрикт”, “Цахилгаан лантуу”, “Хийн гагнуур”, “Шаазангийн үйлдвэрийнхний идэвх”, “100.000 төгрөг хэмнэнэ” гэсэн гарчигтай байв. Харин маргаашийн дугаарт анхны гадаад мэдээнүүд нийтлэгдсэн бол анхны тайлбар өгүүлэл 10 дугаар сарын гурваны өдрийн дугаарт “Кипрт юу болж байна?” гарчигтайгаар гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газрын байр суурийг олон улсад анх удаа уламжилсан нь 1958 оны гуравдугаар сарын 16 бөгөөд энэ нь Хоёр Вьетнамыг нэгтгэх БНАВУ-ын (Хойд Вьетнам) санал санаачилгыг дэмжиж хийсэн албан ёсны мэдэгдэл байв. Гадаадын мэдээллийн агентлагуудаас хамтран ажиллах, мэдээлэл солилцох гэрээг анх ЗХУ-ын ТАСС агентлагтай 1957 оны 10 дугаар сарын зургаанд байгуулж Москва хотод гарын үсэг зуржээ. Мөн оны 12 дугаар сарын 31-нд ТАСС агентлагтай анх удаа телетайпаар холбоо барин, мэдээлэл солилцов. 1958 оны нэгдүгээр сард агентлагийн хэвлэх тасаг байгуулагдаж, Засгийн газар, яамд, төрийн бусад байгууллагуудыг албан хэрэгцээний нууц мэдээгээр шуурхай хангаж эхлэв. Агентлаг “өөрийн бүрэн эрхийнхээ ёсоор” гэсэн тодотголтой анхны мэдэгдлийг 1958 оны 12 дугаар сарын 12-нд гаргасныг “Үнэн” сонин маргааш нь 290 дугаартаа нийтэлжээ. ====Байр==== [[1957 он]]ы 11 дүгээр сарын нэгний өдөр шинэ тутам МОНЦАМЭ агентлаг бие даасан байранд оров. Тухайн үеийн Лениний өргөн чөлөө, Энхтайваны гудамжны уулзвар дахь хоёр давхар энэ байр нь эдүгээгийн “Монголын цахилгаан холбоо” ХК-ийн замын чанх өмнө, [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зоригийн]] хөшөөний урд буй Нийслэлийн Ардчилсан намын байр юм. Энд анх 1930-аад онд Мал ба газар тариалангийн яам байрлаж, сайдын албыг давхар хашиж байсан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] үе үе ирж ажилладаг байжээ. Түүнээс хожим, МОНЦАМЭ агентлаг орохоос өмнө Багшийн дээд сургуулийн оюутны дотуур байр байжээ. 1959 онд тухайн үеийн Радио хороог МОНЦАМЭ агентлагт нэгтгэснээр тус хороо байсан, эдүгээгийн “Зориг” сангийн хоёр давхар байшинд агентлагийн зарим ажилтнууд шилжин байрлажээ. ====Тоног төхөөрөмж==== ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн алсын холбооны утсан ба цахилгаан холбооны нягтруулгын төхөөрөмж буюу телетайп Т-63 хэмээх аппарат МОНЦАМЭ-гийн хэрэглээнд зориулагдан Монголд анх нэвтэрчээ. 1957 онд МОНЦАМЭ-г шинээр байгуулахад 20 гаруй телетайп суурилуулсан байна. Монголоор алсаас бичигч хэмээн нэрлэж байсан энэ аппарат өргөн рулонтой туузан дээр [[Кирил үсэг|кирилл бичгээр]], орос хэлээр бичигдсэн ТАСС-ын мэдээг 24 цагаар автоматаар хүлээн авдаг байв. Мөн гадаадад нэвтрүүлэх мэдээг кирилл үсгээс [[Морз|морз үсэг]] рүү шууд цоолборлон гаргаж нэвтрүүлэх төхөөрөмж байжээ. Гадаадын агентлагуудын мэдээг хүлээн авах тусгай чихэвч бүхий богино долгионы ПТ-6 маркийн жижгэвтэр хүлээн авагч дээр [[Англи хэл|англи хэл]]тэй орос мэргэжилтнүүд ажиллаж [[АНУ-ын радио|“Америкийн дуу хоолой”]] зэрэг радио станцуудын мэдээг стенограмм буюу түргэн бичлэгээр хүлээн авдаг байсан байна. ====Удирдлага, бүтэц==== Агентлагийн ерөнхий захирал [[Жамбалын Зундуй]]<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/13y2 |title=Archive copy |access-date=2019-12-14 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214041818/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/13y2 |url-status=dead }}</ref>, орлогч захирал Очирын Цэрэндорж. Мөн дотоод болон гадаад мэдээний хэлтэс, гадаад хэл дээрх сонин сэтгүүлийн нэгдсэн редакци, гэрэл зургийн газар гэсэн үндсэн бүтэцтэй байжээ. ===1958-1990 он=== ====Хэвлэлүүд==== “Үнэн” сонины дэргэд байсан “Новости Монголий” сониныг орос хэлээр үргэлжлүүлэн гаргах болов. Мөн [[1956 он]]оос монгол, орос хэлээр гарч байсан “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг Энэтхэг улсад суугаа ЭСЯ-ыг түшиглэн [[1959 он]]оос англи хэлээр гаргаж эхэлжээ. [[1929 он]]д анх гарсан [[Хятад хэл|хятад хэлээрх]] “Ажилчны зам” сониныг “Мөнгү Шяоши Бао” нэртэйгээр [[1964 он]]оос гаргаж эхлэв. Албан хэрэгцээнд зориулсан “МОНЦАМЭ-гийн ногоон мэдээ” хэмээх өдөр тутмын мэдээний хураангуйг [[1960 он]]оос, гадаадын уншигчдад зориулсан “Монголын мэдээ” бюллетенийг [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц хэлээр]] [[1985 он]]оос, “Цаг үе” сэтгүүлийг [[1986 он]]оос гаргажээ. [[1968 он]]д агентлагийн фото редакцийг анх байгуулсан бол [[1979 он]]д Улсын гэрэл зургийн газар Соёлын яамнаас МОНЦАМЭ-гийн бүтцэд шилжиж МРТУХ-ны харьяа Улсын гэрэл зургийн газар болж өргөжин улсын гэрэл зургийн гадаад, дотоод дахь сурталчилгаа нэг газар төвлөрөв. ====Гадаад харилцаа==== Шинэ агентлаг юуны түрүүнд гадаад орнуудын мэдээний төв агентлагуудтай хамтран ажиллах, мэдээ солилцох гэрээ хэлэлцээрийг эрчимтэй байгуулж эхлэв. ТАСС-ын дараа 1958 онд БНХАУ-ын “[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа]]” агентлагтай хамтран ажиллах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Улмаар [[Польш]], Ардчилсан Герман, [[Чех|Чехословак]], [[Унгар]], [[Румын]], [[Болгар]], [[Албани]], [[Вьетнам]], [[Умард Солонгос|Ардчилсан Солонгос]] улсын агентлагуудтай хамтран ажиллахаар тохиролцов. 1962 онд [[Африк]] тивээс, тухайн үед социалист чиг баримжаатай болоод байсан [[Гвиней]] улстай анх түрүүн харилцаа тогтоосон байдаг. Хөрөнгөтөн орнуудаас анх Японы “Киодо Цүүшин” агентлагтай 1983 онд холбоо тогтоов. Улмаар 1989 онд Английн “[[Ройтерс]]”, 1990 онд Өмнөд Солонгосын “[[Ренхап]]” агентлагтай хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Монгол улсаас анх удаа гадаадад суух МОНЦАМЭ агентлаг ба “Үнэн” сонины сурвалжлагчаар дипломатч Б.Дашцэрэн томилогдож, 1963 онд Москвад хүрэлцэн очив. 1981 онд Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) гишүүнээр элсэв. ====Тоног төхөөрөмж==== 1970-аад оноос мэдээ, мэдээлэл хүлээн авах ажиллагаанд БНАГУ-д үйлдвэрлэсэн Т-51, Т-63, ХБНГУ-ын “Lorentz”, “Siemens” компанийн алсаас бичигч аппаратууд, ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн “Газета-М” ИСУТА, ТУВ-61 зэрэг холбооны сувгийн төхөөрөмжүүд ашиглаж байв. 1978 оноос Чехословак улсын Т-100 телеграфын аппаратыг ашиглаж эхэлжээ. 1984 онд ЗХУ-ын тусламжаар олон сувгийн холбоо тавигдаж шинэ сувгаар ТАСС, OANA, МОНЦАМЭ-гийн хооронд нэгэн зэрэг мэдээ солилцох боломжтой болов. ЗХУ, БНАГУ-ын гэрэл зургийн газруудад фото зураг дамжуулахдаа Их Британийн “Muirhead” компанийн телефаксимилийн аппарат хэрэглэж байжээ. 1986 онд “Ройтерс” агентлагийн тусламжаар, олон суваг үүсгэх ТСР-16 мультиплексорын төхөөрөмж суурилуулснаар компьютерийн хэрэглээнд шилжих эхлэл тавигдсан байна. 1990 оны нэгдүгээр сард агентлагийн Москва дахь сурвалжлагч П.Шагдар төвтэйгөө анх удаа компьютерээр харилцав. ====Хилийн чанадаас==== 1961 оны 10 дугаар сарын 27-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын]] Ерөнхий ассамблейн 16 дугаар чуулганаар БНМАУ-ыг НҮБ-ын гишүүнээр элсүүлсэн тухай мэдээг МОНЦАМЭ агентлаг орон даяар түгээж, төвийн сонин хэвлэлүүдэд нийтлүүлжээ. 1972 оны 8-9 дүгээр сард ХБНГУ-ын [[Мюнхен]] хотноо болсон [[Мюнхений олимп|Зуны Олимпын наадамд]] тус агентлагийн сурвалжлагч О.Зоригт томилогдон ажиллаж, их наадмын тухай МОНЦАМЭ-гийн мэдээ, сурвалжлага Монголын радио, “Үнэн”, “Залуучуудын үнэн” сониноор дамжин Монголын олон нийтэд хүрэв. 1981 оны гуравдугаар сард БНМАУ-ын иргэн [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Ж.Гүррагчаа]] сансарт ниссэн [[Союз-39|үйл явдлыг]] МОНЦАМЭ агентлагийн тусгай сурвалжлагч Т.Галдан, гэрэл зурагчин С.Батсүх нарын таван хүнтэй баг Байконурын сансрын буудал, Жезказган хотоос сурвалжилжээ<ref>://montsame.mn/mn/read/48542</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.journalism.mn/a/27007 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212201138/http://www.journalism.mn/a/27007 |url-status=dead }}</ref>. ====Харьяалал==== БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1959 оны тавдугаар сарын зургааны өдрийн 177 дугаар тогтоолоор МОНЦАМЭ агентлаг, Улсын радио хороо, “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг нэгтгэн, Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын мэдээлэл ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг байгуулав. 1960 онд Мэдээллийн ба радиогийн хэрэг эрхлэх газрыг мөн СнЗ-ийн дэргэдэх Мэдээлэл, радиогийн улсын хороо болгожээ <ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/s/59?type_slug=i |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225213646/http://www.mnb.mn/s/59?type_slug=i |url-status=dead }}</ref>. 1967 онд Мэдээлэл радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио, зурагт радиогийн хороо гэж нэрлэх болжээ <ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/s/6?type_slug=i |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225213556/http://www.mnb.mn/s/6?type_slug=i |url-status=dead }}</ref>. Шинэ хороо байгуулагдсанаас долоо хоногийн дараа Монгол телевиз албан ёсоор нээлтээ хийсэн юм. 1979 онд Мэдээлэл радио, зурагт радиогийн улсын хороог Мэдээлэл, радио телевизийн улсын хороо /МРТУХ/ болгон өөрчлөв. 1990 оны есдүгээр сард шинэ тутам Улсын Бага Хурлын шийдвэрээр Засгийн газрын бүтэц дэх дөрвөн хороог татан буулгасны нэгэнд МРТУХ багтжээ <ref>{{Cite web |url=http://polit.mn/69271 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200734/http://polit.mn/69271 |url-status=dead }}</ref>. Тухайн үед МРТУХ нь Монголын радио, МОНЦАМЭ агентлаг, Монгол телевиз, Телекино үйлдвэр, Улсын гэрэл зургийн газар гэсэн бүтэцтэй, томоохон аж ахуй, авто гарааштай, 1000 гаруй ажилтан, албан хаагчтай байв <ref>{{Cite web |url=https://www.biznetwork.mn/content/24877 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200957/https://www.biznetwork.mn/content/24877 |url-status=dead }}</ref>. МРТУХ-г татан буулгаснаар МОНЦАМЭ нь бие даасан тусгай агентлаг болжээ. Түүнээс хойш Монгол Улсын Засгийн газрын харьяанд явж ирсэн бөгөөд 2022 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын харьяанд шилжсэн. Улмаар удирдлагыг нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч шууд томилдог болсон. ====Байр==== Олонд нэршсэнээр Төв шуудангийн 3-4 дүгээр давхарт 1976 оноос хойш Монголын радиотой хамт байрлаж байгаад 1990 оны зургадугаар сард тухайн үеийн Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны байр буюу одоогийн байршилдаа (Ц.Жигжиджавын гудамж-8) нүүн иржээ. Хожим 1997 онд Төрийн өмчийн хорооны тогтоолоор уг байр агентлагийн өөрийн өмчид шилжин ирсэн байна. ==Ардчилсан хувьсгалын үе== МОНЦАМЭ агентлагийн ажилтнууд 1990 оны [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|ардчиллын үйл явц]] эхлэх, улмаар амжилтад хүрэх бүхий л үйл явцыг дотоод, гадаадад мэдээлсэн бөгөөд хувьсгалд уриалсан ухуулах хуудас, цуглааны зарлал, сонин сэтгүүлийг өөрийн хэвлэх үйлдвэрт нууцаар хэвлэж байв. Ардчиллын анхны 13-ын нэрийг МОНЦАМЭ агентлагийн “Цаг үе” сэтгүүл анх удаа нийтэлж, олон нийтэд хүргэжээ. 13-ын нэг, сэтгүүлч С.Амарсанаа бичсэн номдоо “... анхны Ерөнхий зохицуулах зөвлөл 15 гишүүнтэй, хоёр орлогчтой, нийтдээ 17 хүн байх ёстой юм. “Цаг үе” сэтгүүлд 13 хүний нэр гарснаас хойш “Анхны 13” гээд хэвшчихсэн юм” хэмээн дурссан бий. Анхдагчдын тоонд ордог Д.Нинж, Д.Энхбаатар, Ц.Энхтүвшин нар МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаадад мэдээлэх редакц, “Новости Монголий” сонинд сэтгүүлч, орчуулагчаар ажиллаж байжээ. ==МОНЦАМЭ өнөөдөр== ===Эрхлэн гаргадаг хэвлэлүүд=== ====“Хүмүүн бичиг” сонин==== 1992 онд, МОНЦАМЭ агентлагийн дэд даргаар ажиллаж байсан Т.Галдангийн санаачлагыг захирал Ч.Эрдэнэ дэмжсэнээр<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref> [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] сонин гаргах болж, “Үнэн” сонины дэргэдэх “Уриа” компанид эхийг бэлтгэн анхны дугаарыг 5000 хувь хэвлэжээ<ref>https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/</ref>. Анхны дугаарыг МУИС-ийн багш Ш.Чоймаа хянан тохиолдуулсан бөгөөд сонины толгойг МОНЦАМЭ агентлагийн дарга Ч.Эрдэнэ зурсан түүхтэй<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref>. Сонины нэрийг яруу найрагч С.Дуламын ижил нэрт шүлгээр нэрлэсэн<ref>https://ehhelbichig.wordpress.com/2010/06/12/%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3-%D0%BC%D0%BE%D0%BD/</ref>. Анхны дугаар А3 хэмжээтэй, хар, цагаан өнгөтэй, дөрвөн нүүр бүхий, гурван төгрөгийн үнэтэйгээр мөн оны тавдугаар сарын 10-нд худалдаанд гарч байжээ<ref>{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=55904 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153547/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=55904 |url-status=dead }}</ref>. Анхны эрхлэгч нь Т.Галдан бөгөөд энэ албанд тасралтгүй 18 жил ажилласан байна. 1994 оны хоёрдугаар улиралд, өнөөг хүртэлх түүхэндээ хамгийн олон буюу 20 мянган захиалагчтай болж, улсын хэмжээнд эхний тавд багтаж байв<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/53810</ref>. 1990-ээд оноос хойших Монголын хамгийн анхны бөгөөд цорын ганц монгол бичгээрх сонин юм. Сонинд ажиллаж байсан багш С.Цэцэгмаагийн санаачлагаар “Монголын сайхан бичигтэн” улсын уралдааныг 1996 онд явуулснаас хойш 20 гаруй жил тасралтгүй зохион байгуулж байна<ref>{{Cite web |url=https://www.inews.mn/a/5418 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204838/https://www.inews.mn/a/5418 |url-status=dead }}</ref>. Уралдааны шагналыг Монгол Улсын Ерөнхий сайд МОНЦАМЭ агентлагт биеэр ирж гардуулдаг уламжлалтай<ref>{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/n/10123.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212204839/http://www.olloo.mn/n/10123.html |url-status=dead }}</ref>. ====“Мөнгү Шяоши Бао” сонин==== Анх [[1928 он]]д “Ажилчны зам” нэртэйгээр тэр үеийн Монголын үйлдвэрчний ерөнхий зөвлөлөөс Монголд оршин суугч хятад иргэдэд зориулан гаргасан сонин бөгөөд цагаач хятад иргэд эрхэлж байв<ref>http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1930-1940-өөд онд Монгол орны дотоод, гадаад байдлыг шуурхай мэдээлэхийн зэрэгцээ бүтээн байгуулалтын үйл явцыг сурталчлан таниулж, Монголд амьдарч буй хятад иргэдийг энэхүү бүтээн байгуулалтын ажилд уриалан зохион байгуулах суртал ухуулгын үүрэгтэй байжээ. Хэсэг хугацаанд завсарласны дараа [[1964 он]]ы аравдугаар сараас ”Мөнгү Шяоши Бао” (Монголын мэдээ) нэртэйгээр МОНЦАМЭ агентлагаас эрхлэн гаргах болсноор Монгол улсын гадаад сурталчилгааны хятад хэлээрх албан ёсны суваг нь болжээ<ref>http://www.solongonews.mn/content/read/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шинэ сонины эрхлэгч нь Д.Дүнгэр-Яйчил байв. Санхүүгийн хүндрэлээс болж [[1991 он]]д хаагдаад, [[1998 он]]д БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Хэвлэл мэдээллийн албаны тусламжтайгаар дахин сэргэснээр өнөөг хүртэл тасралтгүй гарч байна<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/201372</ref>. ====“Новости Монголии” сонин==== 1942 онд “Үнэн” сонины дэргэд анх гарч эхэлжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212211719/http://www.sonin.mn/news/culture/3881 |url-status=dead }}</ref>. Анхны эрхлэгч нь [[Бямбын Ринчен]] байв<ref>{{Cite web |url=https://updown.mn/8933.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212210212/https://updown.mn/8933.html |url-status=dead }}</ref>. Тухайн үед “Үнэн-Правда” нэртэйгээр гарч байгаад удалгүй “Монгольские новости”, [[1973 он]]д “Новости Монголии” гэдэг нэртэй болсон. [[1972 он]]д “Алтан гадас” одонгоор шагнагдав. [[1980 он]]д буюу оргил үедээ тус сонины захиалагчийн тоо 43000-д хүрч байжээ. Энэ редакцид Монголын тухайн үеийн нийгмийн шилдэг сэхээтнүүд болох гарамгай сэтгүүлч, орчуулагч, гадаад харилцааны мэргэжилтнүүд, дипломатчид ажиллаж байсан түүхтэй. 1991 онд санхүүгийн хүндрэлээс болж хаагдсан боловч [[1994 он]]д дахин гарч, эрхлэгчээр Ч.Түмэндэлгэр, нарийн бичгийн даргаар Б.Долгион нар ажиллав. Хэсэг хугацааны дараа сонины үйл ажиллагаа дахин саатсан боловч [[2002 он]]оос тогтмолжиж жигдрэн өнөөг хүрчээ. Орос хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Новости” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна. ====“Mongol Messenger” сонин==== Монголд англи хэлээр гарсан анхны сонин. 1991 оны долдугаар сард анх хэвлэгдсэнээс хойш тасралтгүй гарч байна. Анхны эрхлэгч нь Ч.Бүрэнбаяр байв. Монгол улс ардчилсан нийгэмд шилжих түүхэн цаг үед тус улсыг гадаадад таниулах, сурталчлахад “Mongol Messenger” сонин онцгой үүрэг гүйцэтгэжээ. 2001 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн нэрэмжит өргөмжлөл хүртсэн. Өдгөө 21 аймгаас гадна дэлхийн 30 гаруй улсад хэвлэмэл болон онлайн хэлбэрээр захиалан уншиж байна. Монгол улсад англи хэлээр гардаг хоёр сонины нэг юм. Нэг дугаар нь дунджаар 1500 хувь хэвлэгдэж байна. Англи хэвлэлийн редакцаас мөн өдөр тутмын “Daily News” товхимлыг эрхлэн гаргаж байна. ====“Монгорү Цүүшин” сонин==== “Монгорү Цүүшин” буюу “Монголын мэдээ” нь япон хэлээрх Монголын анхны төдийгүй цорын ганц сонин юм. 2003 оны 10 дугаар сард анхны дугаар нь гарсан бөгөөд эрхлэгч нь тухайн үеийн МОНЦАМЭ агентлагийн Гадаад сурталчилгааны газрын дарга Г.Пүрэвсамбуу байв. Анх дөрвөн нүүрээр хоёр долоо хоног тутам гарч байсан бол 2009 оноос найман нүүрээр долоо хоногт нэг удаа гардаг болжээ. 2013 онд Монгол улсад суугаа Японы элчин сайдын нэрэмжит шагналыг хүртсэн. Японы “Nikkei Digital” мэдээллийн санд өдөр тутам мэдээлэл нийлүүлдэг Монголын цорын ганц байгууллага юм. ====“Мongolia Today” сэтгүүл==== Монгол улсыг гадаадад сурталчлах зорилгоор 1956 онд “Орчин үеийн Монгол Улс” сэтгүүлийг монгол, орос хэлээр гаргажээ (Оросоор нэгэн үе “Монголия сегодня”, улмаар “Современная Монголия”). [[1959 он]]д уг сэтгүүлийг англи хэлээр гаргах болж, анхны дугаарыг нь [[Энэтхэг]]т суугаа ЭСЯ эрхлэн гаргажээ. Улмаар ЗХУ-ын АПН агентлаг англи хувилбарыг хамтран гаргах болов. МОНЦАМЭ-гийн сурвалжлагчаар [[1970 он]]д Москвад ажиллаж байсан Э.Түмэнжаргал дурсахдаа “Сэтгүүлийн эхийг АПН агентлагт бэлтгэн нэг хэсэг Москвагийн ойролцоо Чехов хотод хэвлүүлдэг байлаа. Хэвлэгдсэн сэтгүүлийг ЭСЯ-нд авчирсан даруйд Ярославын галт тэрэгний буудалд би биеэр аваачин вагонд ачиж явуулдаг байв” хэмээсэн бий. 1990-ээд онд сэтгүүлийн үйл ажиллагаа зогссон боловч 2007 оноос эргэж сэргэн өдгөө Англи хэлний редакцийн бүрэлдэхүүнд улирал тутам гарч байна. ====Бусад==== [[1986 он]]д агентлаг дэргэдээ “Монгол пресс” редакц байгуулж '''“Цаг үе”''' долоо хоног тутмын сэтгүүл гаргасан бөгөөд захиалагчийн тоо дээд тал нь 50 мянгад хүрч байв. Санхүүгийн хүндрэлийн улмаас 1992 онд хаагджээ. 1991 оноос арав хоног тутмын “Ил товчоо” сониныг эрхлэн гаргаж байгаад 1994 онд хувийн хэвшилд шилжүүлсэн байна<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/58754</ref>. Олон улсад болж буй үйл явдлыг мэдээлэх “Дэлхийн мэдээ” долоо хоног тутмын сониныг [[1996 он]]оос гаргаж байгаад [[2002 он]]д дотоод мэдээ давамгайлсан нийтлэлийн бодлого бүхий “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүлийг гаргахад нэгтгэн зохион байгуулжээ. “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүл [[2008 он]]оос өдөр тутмын сонин болж өргөжин гарч байгаад агентлагийн вэбсайтын үйл ажиллагаа эрчимжиж, агуулгын цар хүрээ тэлсэн тул [[2012 он]]д үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна. Монголын тухай гадаадын хэвлэлд гарсан мэдээллийг тоймлон орчуулж [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]], Засгийн газрын гишүүдийн албан хэрэгцээнд зориулан хэвлэдэг долоо хоног тутмын товхимлыг “МОНЦАМЭ мэдээ” нэрээр [[2013 он]]оос [[2016 он]] хүртэл гаргаж байв. ===Орон нутаг болон гадаадад=== 2001 он гэхэд агентлаг Монгол улсын [[Монгол Улсын аймгууд|бүх аймагт]] сурвалжлагчтай болжээ. Агентлагийн орон тооны сурвалжлагч ОХУ, БНХАУ-д ажиллаж эхэлсэн байна. ===Цахим орчинд=== Агентлаг 1997 онд интернэтийн сүлжээнд холбогдон мөн оны хоёрдугаар сард албан ёсны цахим хуудсаа нээн ажиллуулжээ. 2014 оноос өдөр тутам монгол, англи, орос, хятад, япон таван хэлээр мэдээ, мэдээлэл цацдаг [[Цахим хуудас|цахим хуудсыг]] ашиглалтад оруулав. 2016 онд болсон АСЕМ-ын дээд түвшний 11 дүгээр уулзалтын үеэр МОНЦАМЭ-гийн цахим сайтын мэдээлэл дэлхийн 13 сая хүнд хүрсэн гэдэг тооцоо гарч байсан байна.<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/741949/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212213334/https://news.mn/r/741949/ |url-status=dead }}</ref>. ===Гадаад харилцаа=== XX зууны 90-ээд он гэхэд МОНЦАМЭ агентлаг социалист хамтын нийгэмлэгийн бүх орны агентлагуудтай хамтран ажиллах гэрээ байгуулан хэрэгжүүлж байв. Өнгөрсөн хугацаанд уламжлалт харилцаагаа зохих ёсоор хадгалахын хамтаар дэлхийн мэдээний томоохон агентлагуудтай мэдээлэл, гэрэл зураг солилцох, [[Сэтгүүлч|сэтгүүлч]], техникийн ажилтнуудаа харилцан айлчлуулах зэргээр тогтвортой хамтран ажиллаж байна. ====МОНЦАМЭ ба OANA==== ЮНЕСКО-гийн санаачлагаар 1961 онд байгуулагдсан Ази, Номхон далайн бүс нутгийн мэдээллийн агентлагуудын нэгдсэн байгууллагад (OANA) МОНЦАМЭ 1981 онд гишүүнээр элсчээ. OANA-гийн олон улсын бага хурал 2001 онд Улаанбаатар хотод болсон бол<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.mongolnews.mn/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/fwd |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212213343/http://entertainment.mongolnews.mn/%25D0%2590%25D1%2580%25D1%2585%25D0%25B8%25D0%25B2/fwd |url-status=dead }}</ref> 2010 онд МОНЦАМЭ тус байгууллагын Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдож, 2013 онд улиран сонгогдов<ref>http://baabar.mn/article/5754</ref>. Харин 2016 онд Техникийн зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 2019 оны 11 дүгээр сард [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-ын]] нийслэл [[Сөүл]] хотноо болсон Ерөнхий Ассамблейн хуралд ерөнхий захирал Б.Ганчимэг тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон бөгөөд энэ удаа МОНЦАМЭ агентлаг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд дахин сонгогдсон байна<ref>https://montsame.mn/mn/read/206395</ref>. ====МОНЦАМЭ ба ЮНЕСКО==== Агентлаг 1978 онд ЮНЕСКО-той өргөн хүрээнд хамтран ажиллах тухай санамж бичигт гарын үсэг зуржээ. ЮНЕСКО 1991-1992 онд МОНЦАМЭ агентлагт хэвлэлийн эх бэлтгэх компьютерийн систем тэргүүтэй орчин үеийн тоног төхөөрөмж нийлүүлсэн бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд агентлагийн үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох, техник хангамж сайжруулах, тоног төхөөрөмж шинэчлэх хэд хэдэн төслийг амжилттай хэрэгжүүлжээ. ===МОНЦАМЭ-гийн Алтан дүрэм=== Ерөнхий захирал Т.Баасансүрэнгийн санаачлагаар 2000 онд агентлаг өөрийн "Алтан дүрэм"-ийг бий болгон мөрдөж эхлэв. 2011 онд “Алтан дүрмийн эзэн” цол тэмдгийг батлан, агентлагийн дээд шагнал болгон олгох болжээ. Алтан дүрэм нь: '''Нэг.''' Шуурхай, хамгийн шуурхай, бүхнээс шуурхай '''Хоёр.''' Товчхон, аль болох товчхон, бүр товчхон '''Гурав.''' Үнэн, бодит үнэн, гагцхүү үнэн '''Дөрөв.''' Баталгаатай эх сурвалжтай, баримт нотолгоотой '''Тав.''' Гарчиг содон, лид оновчтой, сэдэв шинэлэг '''Зургаа.''' Хэл хэллэг чихнээ чимэгтэй, нүднээ тусгалтай '''Долоо.''' Дүр дүрслэл яруу бөгөөд уран '''Найм.''' Утга санаа тодорхой, тов тодорхой '''Ес.''' Ойлгомжтой, ой тойнд шингэж үлдэхүйц цэгцтэй<ref>https://documents.tips/documents/-557213c4497959fc0b92f7b6.html</ref>. ===Хүндэт дэвтэр=== 1991 онд агентлагийн 70 жилийн ойгоор МОНЦАМЭ-гийн Хүндэт дэвтрийг бий болгож, Техникийн албаны ажилтан Л.Содномын нэрийг анх бичин 1000 төгрөгөөр шагнажээ. Өнгөрсөн хугацаанд агентлагийг гарамгай удирдаж явсан, шат шатанд он удаан жил өндөр үр бүтээлтэй ажилласан 50 гаруй хүний нэрийг энэ дэвтэрт мөнхжүүлсэн байна. Мөн гадаад улсын дөрвөн иргэний нэр бий нь МОНЦАМЭ агентлагийг тус байгууллагын Удирдах зөвлөлд сонгуулахад ихээхэн хүчин чармайлт гаргасан тухайн үеийн OANA-гийн удирдлагууд ажээ. ==Үе үеийн удирдлагууд== {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Ажилласан он |- ! 1. | Жамбалын Зундуй | 1957-1964 |- ! 2. | [[Сампилын Жалан-Аажав]] | 1964-1971 |- ! 3. | [[Сэрээтэрийн Пүрэвжав]] | 1971-1982 |- ! 4. | [[Лхагважавын Зантав]] | 1982-1989 |- ! 5. | Чойдорын Түмэндэлгэр | 1989-1990 |- ! 6. | [[Хорлоогийн Цэвлээ]] | 1990.05-1990.10 |- ! 7. | [[Санжаагийн Баяр]] | 1990.10-1990.12 |- ! 8. | [[Чулуунбатын Эрдэнэ]] | 1991-1995 |- ! 9. | [[Баарангийн Пүрэвдаш]] | 1996.02-1996.08 |- ! 10. | [[Сүхбаатарын Амарсанаа]] | 1996-2000 |- ! 11. | [[Тугалхүүгийн Баасансүрэн]] | 2000-2002 |- ! 12. | [[Доржийн Ариунболд]] | 2002-2008 |- ! 13. | Тугалхүүгийн Баасансүрэн | 2008-2012 |- ! 14. | Дүгэрсүрэнгийн Ариунболд | 2012.04-2012.07 |- ! 15. | Сүхбаатарын Алтанцэцэг | 2012.07-2012.11 |- ! 16. | [[Авиан Баатархуяг]] | 2012.11-2016 |- !17. |[[Бадамдоржийн Ганчимэг]] |2016-2022.01 |- ! 18. | [[Гомбосүрэнгийн Амартүвшин]] | 2022.01-2022.11 |- !19. |[[Эрдэнэцогтын Содонтогос]] |2022.11-2025.07 |- !20. |Хүрлээгийн Энх-Орших |2025.07- |} ==Агентлагт ажиллаж байсан алдартнууд== * Сампилын Жалан-Аажав. Төр нийгмийн зүтгэлтэн. МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга асан. * [[Чойжилын Чимид]]. Төрийн шагналт яруу найрагч. * Доржийн Гомбожав. Орчуулагч, яруу найрагч. Шота Руставелийн “Барсан хэвнэгт баатар”, Уолт Уитмэний “Өвсний навч” зэрэг шүлэг найраглал орчуулсан. * Базарын Дашцэрэн. Орчуулагч, дипломатч. Михаил Шолоховын “Дөлгөөн Дон” тэргүүтэй олон зохиол орчуулсан. * Готовын Аким. Орчуулагч, сэтгүүлч. Монгол улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн. [[Габриель Гарсиа Маркес|Габриэль Маркесийн]] “Зуун жилийн ганцаардал”, [[Чингиз Айтматов]]ын “Цаазын тавцан” зэрэг олон зохиол орчуулсан. * [[Санжаагийн Баяр]]. Улс төрч. Монгол улсын 25 дахь ерөнхий сайд. * Дашдоржийн Баярхүү. Дипломатч, хятад судлаач. * Балчинжавын Долгион. Хөгжмийн зохиолч, продюсер. Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн. ==Сонирхолтой баримтууд== * 60-аад онд МОНЦАМЭ-гийн ажилчдын хашаа одоогийн I дунд сургуулийн урд талд байжээ. * Огторгуйн нислэг, огторгуйн нисэгч гэж хэлдэг байсныг эрдэмтэн О.Намнандоржийн тайлбарлаж хэлж өгснөөр халж, сансар гэдэг үг хэрэглэдэг болсон талаар тоймч Б.Дүгэр дурссан бий. (Ахмад сэтгүүлч Г.Балдандоржийн дурссанаар бол академич [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] тийн хэлж өгсөн) * МОНЦАМЭ-гийн анхны захирал Ж.Зундуй [[1945 оны чөлөөлөх дайн|1945 оны Чөлөөлөх дайнд]] сөнөөгч онгоцны буудагчаар оролцож явжээ. * 1970-аад онд олон түмний дунд “МОНЦАМЭ гэж өндөр цагаан залуу цэрэгт хамт байж билээ, үгүй мөн их юм мэддэг нөхөр шүү” гэж нэг хүн ярьсан” гэх онигоо гарч байсан гэдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/News/114227.html |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212221504/http://www.bolod.mn/News/114227.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |title=Archive copy |access-date=2019-12-12 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027141010/https://dnn.mn/%D0%BC%D0%B7%D1%8D-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%83-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%87-%D0%B6%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BB-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%85%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%85%D0%BE%D0%BE-%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B4-%D1%8F%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref>. * 1965 онд МОНЦАМЭ-д лавлах товчоо байгуулах СнЗ-ийн тогтоолд “...онцгой үүрэгтэйг харгалзан МОНЦАМЭ-гийн шаардсан тоо баримт, мэдээ зэргийг цаг тухайд нь саадгүй, үнэн зөвөөр гарган өгч байхыг яам, тусгай газрын дарга нарт үүрэг болгосугай” гэжээ. * Гол төлөв гадаад хэлтэй сэтгүүлчдийн ажилладаг байгууллага учраас боловсон хүчнийхээ нэлээдийг гадаадад бэлтгэж байсан бөгөөд [[1969 он]]ы байдлаар гадаадад нийт 74 оюутан сурч байснаас 13 нь мөн онд Москвад, Морис Торезийн нэрэмжит гадаад хэлний дээд сургуульд суралцахаар явж байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас) * Гэрэл зургийн газар нь аппарат хэрэгсэл, лабораторийн тоног төхөөрөмж сайтай, зөвхөн 1970 онд гэхэд МОНЦАМЭ-гийн шугамаар 70 мянган рублийн бараа материал гадаадад захиалж авчруулсны нэлээд хэсэг нь гэрэл зургийн редакцид оногдож байжээ. (Г.Адьяагийн дурсамжаас) * 1970-80-аад онд Монгол телевизээр “Алсаас бичигчийн туузнаас” хэмээх нэртэй нэвтрүүлэг гардаг байсан нь даруй МОНЦАМЭ-гийн мэдээ хүлээн авах телетайп аппаратын монгол нэрийг авч хэрэглэсэн хэрэг болно. * 2006 оны байдлаар тус агентлагт 30-аас дээш жил ажилласан хүн 11 байв. Дээд тал нь 41 жил ажиллажээ. * Агентлаг 2001 онд анх удаа “Оны хүн”-ээ шалгаруулсан бөгөөд тухайн үеийн “Mongol Messenger” сонины эрхлэгч Ч.Эрдэнийг “Математик зарчмууд ба язгуур матери” ном бичсэний учир хүртээж байв. * “Мөнгү Шяоши Бао” сонины анхны эрхлэгч Д.Дүнгэр-Яйчилын гэргий Надя “Новости Монголий” сонинд ажиллаж байсан бол охин Д.Солонго нь 2000-аад онд энэ сонины эрхлэгч байжээ<ref>http://www.fact.mn/3732.html</ref>. * “Инээмсэглэл” хамтлаг анх 1979 онд анх “МОНЦАМЭ” агентлагийн дэргэд байгуулагдаж байв<ref>https://news.mn/r/8910/{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. *1989-1992 онд Агентлаг зах зээлийн шилжилтийн хүнд үед орлогч захирал Цэдэн-Ишийн Авирмэд өөрийн хичээл зүтгэлээр уг хүндрэлийг даван туулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан юм. ==Ашигласан ном зохиол== * “МОНЦАМЭ” агентлаг 80 жилийнхээ ойн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлсэн нь”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “Миний нэр, миний гэр МОНЦАМЭ”. 2001 он. Эмхэтгэсэн Г.Балдандорж, ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн. * “Үндэсний мэдээллийн агентлаг-Тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг”. Мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн тухай хуулийн төсөл боловсруулж бэлтгэх ажлын хэсгээс зохион байгуулсан семинарын тэмдэглэл. 2002 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “МОНТА буюу МОНЦАМЭ: Түүний өнөөдөр маргааш”. 2002 он. Эмхэтгэсэн Т.Баасансүрэн. * Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2002 он. * А.Л.Молчанов. “Газетная пресса России в годы революции и Гражданской войны: (окт. 1917-1920 г.г.)”. 2002 он. “Издатпрофпресс” хэвлэлийн газар. ISBN 5-85405-0133-7 * “МОНЦАМЭ Монгол улсын нэрийн хуудас”. 2011 он. Ерөнхий редактор Т.Баасансүрэн. * С.Амарсанаа. “Ардчилсан хувьсгалын тэргүүн эгнээнд”. 2011 он. ISBN 978-99962-902-1-3 * Т.Баасансүрэн. “МОНЦАМЭ: Үе үеийнхэн”. 2011 он. ISBN 978-99962-918-0-7 * “Монголд мэдээллийн агентлаг үүсч хөгжсөн нь”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Б.Наминчимэд. * “Монголын сэтгүүлзүйн үүсэл, хөгжил”. Эрдэм шинжилгээ, онол практикийн бага хурлын тэмдэглэл. 2011 он. Эмхэтгэсэн Ш.Батболд. * “Дэлхийг Монголд, Монголыг дэлхийд”. Монгол, англи хэлээр. 2016 он. Ерөнхий редактор Ш.Батболд. ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|4}} [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээлэл]] g7b7zz84bhwl3i2ed5j1o21xgafbxda Маргот Бур 0 39161 870014 783318 2026-09-17T14:25:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870014 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин | зураг = Margot Boer (2009-01-04).jpg | imagesize = 180px | caption = Маргот Бур [[2009]] онд. |төрсөн_өдөр = {{birth date and age|1985|8|7|df=y}} |төрсөн_газар = [[Нидерланд]] улсын [[Воубругге]] хот |улс_орон = {{NED}} |юуны_тамирчин = эмэгтэй гүйлтийн тэшүүр |medaltemplates={{MedalSport|эмэгтэй [[Тэшүүрийн спорт|тэшүүр]]}} {{Тамирчны улс|{{NED}} улсыг}} {{MedalCompetition|[[Өвлийн олимп]]}} {{MedalBronze|[[Сочийн олимп|Сочи 2014]]|500 м}} {{MedalBronze|[[Сочийн олимп|Сочи 2014]]|1000 м}} {{MedalCompetition|[[Тэшүүрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]}} {{MedalBronze|Ричмонд 2009|1000 м}} {{MedalBronze|Херенвен 2011|холимог}} {{MedalBronze|Херенвен 2012|1000 м}} }} '''Маргот Бур''' ({{lang-nl|Margot Boer}}, ''[[1985]] оны [[8 сарын 7|наймдугаар сарын 7-нд]] [[Воубругге]] хотод төрсөн'') нь [[Нидерланд]]ын [[Тэшүүрийн спорт|тэшүүрчин]] юм. [[Ванкуверын олимп|2010]] оны [[Өвлийн олимп|олимпын наадамд]] 500, 1500 [[метр]]ийн зайд шагналт дөрөвдүгээр байр, 1000 метрт зургаадугаар байрт шалгарч байлаа. [[Тэшүүрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] гурван хүрэл медальтай. [[2014]] оны [[2 сарын 11|хоёрдугаар сарын 11-нд]] 500 метрийн төрөлд анх удаагаа олимпын наадмын медаль хүртсэн.<ref>{{cite news |url= http://olympictalk.nbcsports.com/2014/02/11/heather-richardson-falls-short-of-medal-lee-sang-hwa-wins-500m-gold/ |title= Heather Richardson falls short of medal, Lee Sang-hwa wins 500m gold |author= James O'Brien |date= 2014-02-11 |publisher= NBC News }}</ref> Энэ үйл явдал нь Нидерландын түүхэнд 500 метрийн зайд хүртсэн анхны медаль нь юм.<ref>{{nl icon}} {{cite news |url= http://www.volkskrant.nl/vk/nl/30060/Winterspelen/article/detail/3594514/2014/02/11/Live---Margot-Boer-wint-brons.dhtml |title= Live – Margot Boer wint brons |author1= Lisette van der Geest |author2= Pieter Sabel |date= 11 February 2014 |publisher= Volkskrant.nl |language= Dutch }}</ref> ==Цагийн шилдэг үзүүлэлт== *500 м — 37,64 сек ([[2009]]) *1000 м — 1.14,17 сек ([[2012]]) *1500 м — 1.57,66 сек ([[2007]]) *3000 м — 4.35,70 сек ([[2005]]) *5000 м — 8.12,56 сек ([[2006]]) ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{commonscat|Маргот Бур}} *[https://web.archive.org/web/20151109114509/http://www.margotboer.nl/ Албан ёсны цахим хуудас] *[https://web.archive.org/web/20110724170841/http://www.teamliga.nl/team/margot-boer Профайл] {{DEFAULTSORT:Бур, Маргот}} [[Ангилал:Нидерландын тэшүүрчин]] [[Ангилал:Нидерландын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Нидерландын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Нидерландчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 3girkt68yiea7nidqmlmml42rkl2oby Маркус Хельнер 0 39260 870068 783426 2026-09-17T19:03:59Z Enkhsaihan2005 64429 870068 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн гүйлтийн цаначин}} {{Инфобокс цаначин |name= Маркус Хельнер |image = Marcus Hellner 2013.jpg |full_name = | nationality = {{SWE}} |birth_date = {{birth date and age|1985|11|25}} |birth_place = [[Лердала]], Швед |height = 1.83 m |club = Gellivare Skidallians IK |seasons =13 – ([[2005–06 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2006]]–[[2017–18 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2018]]) | wins = 5 | total_podiums = 26 | team_wins = 1 | team_podiums = 10 | individual_starts = 207 | team_starts = 19 |wc_overalls = 0 – ([[2009–10 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2010]] онд 3-т) |wc_titles = 0 | show_medals = no |medal_templates= {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[Гүйлтийн цана (спорт)|гүйлтийн цана]] }} {{МедальУлс | {{SWE}} }} {{МедальТоо|total=yes |[[Гүйлтийн цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]|3|1|0 |[[Умардын цанын ДАШТ|ДАШТ]]|1|4|2 <!-- Only senior championships counts --> }} {{МедальТэмцээн|[[Cross-country skiing at the Winter Olympics|Olympic Games]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны Өвлийн Олимп|2010&nbsp;Ванкувер]]|[[Гүйлтийн цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 30 км-ийн хөөх уралдаан|30&nbsp;км&nbsp;скиатлон]]}} {{Медаль|Алт|2010&nbsp;Ванкувер|[[Гүйлтийн цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Өвлийн Олимп|2014&nbsp;Сочи]]|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{МедальМөнгө|2014&nbsp;Сочи|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 30 км-ийн скиатлон|30&nbsp;км&nbsp;скиатлон]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Умардын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ|2011&nbsp;Осло]]|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн спринт|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт]]}} {{Медаль|Мөнгө|2011&nbsp;Осло|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ|2013&nbsp;Валь&nbsp;ди&nbsp;Фьемме]]|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн багийн спринт|Багийн спринт]]}} {{МедальМөнгө|2013&nbsp;Валь&nbsp;ди&nbsp;Фьемме|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{МедальМөнгө|[[2015 оны умардын цанын ДАШТ|2015&nbsp;Фалун]]|[[2015 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2007 оны умардын цанын ДАШТ|2007&nbsp;Саппоро]]|[[2007 оны умардын цанын ДАШТ - Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{МедальХүрэл|[[2017 оны умардын цанын ДАШТ|2017&nbsp;Лахти]]|[[2017 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|U23 ДАШТ}} {{Медаль|Мөнгө|2007&nbsp;Тарвисио|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт}} {{Медаль|Хүрэл|2006&nbsp;Крань|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт}} }} '''Маркус Хельнер''' ({{lang-sw|Marcus Hellner}}, ''[[1985]] оны [[11 сарын 25|арваннэгдүгээр сарын 25-нд]] [[Лердала]] хотод төрсөн'') — [[Швед]]ийн [[Цанын спорт|цаначин]] бөгөөд [[Ванкуверын олимп|2010]] оны [[Өвлийн олимп|олимпын]] дуотлон болон буухиа уралдааны төрөлд түрүүлж байв. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == *{{FIS|S=CC|ID=90626}} {{DEFAULTSORT:Хельнер, Маркус}} [[Ангилал:Цанын олимпын аварга]] [[Ангилал:Цанын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Шведийн цаначин]] [[Ангилал:Шведийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Шведийн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шведийн цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 0z58opwsnm4hq251ljc8zw6kmis3j6m 870070 870068 2026-09-17T19:24:25Z Enkhsaihan2005 64429 870070 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн гүйлтийн цаначин}} {{Инфобокс цаначин |name= Маркус Хельнер |image = Marcus Hellner 2013.jpg |full_name = | nationality = {{SWE}} |birth_date = {{birth date and age|1985|11|25}} |birth_place = [[Лердала]], Швед |height = 1.83 m |club = Gellivare Skidallians IK |seasons =13 – ([[2005–06 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2006]]–[[2017–18 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2018]]) | wins = 5 | total_podiums = 26 | team_wins = 1 | team_podiums = 10 | individual_starts = 207 | team_starts = 19 |wc_overalls = 0 – ([[2009–10 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2010]] онд 3-т) |wc_titles = 0 | show_medals = no |medal_templates= {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[Гүйлтийн цана (спорт)|гүйлтийн цана]] }} {{МедальУлс | {{SWE}} }} {{МедальТоо|total=yes |[[Гүйлтийн цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]|3|1|0 |[[Умардын цанын ДАШТ|ДАШТ]]|1|4|2 <!-- Only senior championships counts --> }} {{МедальТэмцээн|[[Гүйлтийн цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны Өвлийн Олимп|2010&nbsp;Ванкувер]]|[[Гүйлтийн цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 30 км-ийн хөөх уралдаан|30&nbsp;км&nbsp;скиатлон]]}} {{Медаль|Алт|2010&nbsp;Ванкувер|[[Гүйлтийн цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Өвлийн Олимп|2014&nbsp;Сочи]]|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{МедальМөнгө|2014&nbsp;Сочи|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 30 км-ийн скиатлон|30&nbsp;км&nbsp;скиатлон]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Умардын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ|2011&nbsp;Осло]]|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн спринт|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт]]}} {{Медаль|Мөнгө|2011&nbsp;Осло|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ|2013&nbsp;Валь&nbsp;ди&nbsp;Фьемме]]|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн багийн спринт|Багийн спринт]]}} {{МедальМөнгө|2013&nbsp;Валь&nbsp;ди&nbsp;Фьемме|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{МедальМөнгө|[[2015 оны умардын цанын ДАШТ|2015&nbsp;Фалун]]|[[2015 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2007 оны умардын цанын ДАШТ|2007&nbsp;Саппоро]]|[[2007 оны умардын цанын ДАШТ - Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{МедальХүрэл|[[2017 оны умардын цанын ДАШТ|2017&nbsp;Лахти]]|[[2017 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 10 км-ийн буухиа|4&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;км&nbsp;буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|U23 ДАШТ}} {{Медаль|Мөнгө|2007&nbsp;Тарвисио|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт}} {{Медаль|Хүрэл|2006&nbsp;Крань|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт}} }} '''Маркус Хельнер''' ({{lang-sw|Marcus Hellner}}, ''[[1985]] оны [[11 сарын 25|арваннэгдүгээр сарын 25-нд]] [[Лердала]] хотод төрсөн'') — [[Швед]]ийн [[Цанын спорт|цаначин]] бөгөөд [[Ванкуверын олимп|2010]] оны [[Өвлийн олимп|олимпын]] дуотлон болон буухиа уралдааны төрөлд түрүүлж байв. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == *{{FIS|S=CC|ID=90626}} {{DEFAULTSORT:Хельнер, Маркус}} [[Ангилал:Цанын олимпын аварга]] [[Ангилал:Цанын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Шведийн цаначин]] [[Ангилал:Шведийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Шведийн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шведийн цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 37lwhg1gu3s6jmjz6skjyopyfiynahm Теодор Петерсон 0 39339 870069 783449 2026-09-17T19:24:25Z Enkhsaihan2005 64429 870069 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн гүйлтийн цаначин}} {{Инфобокс цаначин | name = Теодор Петерсон | image = Teodor Peterson.jpg |caption = Теодор Петерсон 2013 онд | nationality = {{SWE}} | full_name = Теодор Андерс Петерсон | birth_date = {{birth date and age|1988|05|01}} | birth_place = Умео, [[Вестерботтен]], Швед | death_date = <!-- {{death date and age|deathyear|mm|dd|birthyear|mm|dd}} --> | death_place = | height = 186 cm | club = Sågmyra SK | seasons =12 – ([[2008–09 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2009]]–[[2019–20 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2020]]) | wins = 4 | total_podiums = 12 | team_wins = 1 | team_podiums = 4 | individual_starts = 154 | team_starts = 14 | wc_overalls = 0 – ([[2011–12 FIS оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2012]] онд 12-т) | wc_titles = 1 – (1 {{Abbr|SP|Спринт}}: [[2011–12 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2012]]) | updated = | medal_templates={{МедальСпорт|Эрэгтэйчүүдийн [[Гүйлтийн цана (спорт)|гүйлтийн цана]]}} {{МедальСпорт|{{SWE}}}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Гүйлтийн цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2014 оны Өвлийн Олимп|2014&nbsp;Сочи]]|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн спринт|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2014 оны Өвлийн Олимп|2014&nbsp;Сочи]]|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн багийн спринт|Багийн спринт]]}} | show_medals = yes }} '''Теодор Петерсон''' ({{lang-sw|Teodor Peterson}}, ''[[1988]] оны [[5 сарын 1|тавдугаар сарын 1-нд]] [[Умео]] хотод төрсөн'') — [[Швед]]ийн [[Гүйлтийн цана|гүйлтийн]] [[Цана|цанын]] эрэгтэй тамирчин юм. Тэрбээр гүйлтийн цанын спринт төрөлд [[Ванкуверын олимп|Ванкувер]] болон [[Сочийн олимп|Сочийн]] олимпод эх орноо төлөөлөн оролцож байлаа. Дэлхийн цомын анхны гараагаа [[2009]] онд хийснээс хойш [[2011]] онд анх удаагаа түрүүлж байсан. ==Олимпт== * Ванкувер — Арвантавдугаар байр (3:43.8 минут) * Сочи — Хоёрдугаар байр (3:39.61 минут) ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Teodor Peterson|Теодор Петерсон}} * {{official website|http://www.teodorpeterson.se}} {{DEFAULTSORT:Петерсон, Теодор}} [[Ангилал:Шведийн цаначин]] [[Ангилал:Шведийн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Шведийн олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шведийн цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] 99a53dwfcmjr21lz6l4vf0glw4y3zjl Эмиль Йёнссон 0 39344 870071 783450 2026-09-17T19:24:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Эмиль Иёнссон]] to [[Эмиль Йёнссон]] 783450 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цаначин | kurzname = Эмиль Иёнссон | bild = JOENSSON Emill Tour de Ski 2010.jpg | bildbeschreibung = Эмиль Иёнссон (2010) | langname = Карл Эмиль Иёнссон | nation = {{SWE}} | geburtstag = {{birth date and age|df=yes|1985|08|15}} | geburtsort = [[Сандвикен]], [[Евлеборг]] | geburtsland = [[Швед]] | groesse = 178 | gewicht = 78 | beruf = | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = <!-- Karriere --> | disziplin = Богино зай | verein = | trainer = | nationalkader = 2003 | status = a | karriereende = <!-- Medaillen --> | Medaillenspiegel = {{Medaillenspiegel |Олимп|0|0|2}} {{Medaillenspiegel |ДАШТ|0|1|1}} {{Medaillenspiegel |Өсвөрийн ДАШТ|0|0|1}} | medaillen = {{Medaillen Wintersport| Wo = Өвлийн олимп | Хүрэл | [[Сочийн олимп|Сочи 2014]] | богино зам | Хүрэл | [[Сочийн олимп|Сочи 2014]] | багаар богино зам }} {{Medaillen Wintersport| Wo = Умардын цанын ДАШТ | Хүрэл | [[2011 оны умардын цанын ДАШТ|Осло 2011]] | богино зам | Мөнгө | [[2013 оны умардын цанын ДАШТ|Валь ди Фьемме 2013]] | багаар богино зам }} {{Medaillen Wintersport| Wo = Умардын цанын ЗДАШТ | Хүрэл | [[2005 оны умардын цанын ЗДАШТ|Рованиеми 2005]] | богино зам }} <!-- Weltcup --> | weltcupdebuet= 2004 оны 2 сарын 18 | weltcupsiege = 13 | wcsiegeetappen = 3 | wcsiegeteam = 1 | wcgesamt = 6. | wcsprint= '''1.''' ([[2009/10 оны гүйлтийн цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2009/10]], [[2010/11 оны гүйлтийн цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2010/11]], [[2012/13 оны гүйлтийн цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2012/13]]) | wcdistanz= 33. | tourdeski= | wctop3sprint = {{Wettbewerbsbilanz |13|3|4}} | wctop3distanz = | wctop3etappen = {{Wettbewerbsbilanz |3|1|1}} | wctop3team = {{Wettbewerbsbilanz |0|1|0}} | wctop3teamsprint = {{Wettbewerbsbilanz |1|3|1}} <!-- 5. Skilanglauf-Continental-Cup --> <!-- 5.1. Allgemeine Daten Continental Cup --> | cocdebuet = 2006 оны 12 сарын 15 | cocsiege = 2 | scantop3 = {{Wettbewerbsbilanz|2|0|1}} | scangesamt = 7. ([[2006/07 оны гүйлтийн цанын скандинавын цомын тэмцээн|2006/07]]) | update = 2018 оны 9 сарын 15 }} '''Эмиль Иёнссон''' ({{lang-sw|Emil Jönsson}}, ''[[1985]] оны [[8 сарын 15|наймдугаар сарын 15-нд]] [[Евлеборг]] тойргийн [[Сандвикен]] хотод төрсөн'') — [[Швед]]ийн [[гүйлтийн цана]]чин юм. Иёнссон [[2004]] оноос хойш Дэлхийн цомын тэмцээнд өрсөлдөж байгаа бөгөөд 13 удаа түрүүлж байв. [[Ванкуверын олимп]]од спирнт зайд өрсөлдөж 7 дугаар байр эзлэж байсан. [[Сочийн олимп]]од спринт төрөлд хүрэл медалийн болзол хангав. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Emil Jönsson|Эмиль Иёнссон}} {{DEFAULTSORT:Иёнссон, Эмиль}} [[Ангилал:Шведийн цаначин]] [[Ангилал:Шведийн олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шведийн цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] ddbzsydhygbn5rhh1l5y58qzpjpkvx7 870073 870071 2026-09-17T20:56:21Z Enkhsaihan2005 64429 870073 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн гүйлтийн цаначин}} {{Инфобокс цаначин | name = Эмиль Йёнссон Хааг | image = Emil Jönsson.jpg | caption = Эмиль Йёнссон 2013 оны 3 сард | nationality = {{SWE}} | full_name = Карл Эмиль Йёнссон Хааг | birth_date = {{birth date and age|1985|08|15}} | birth_place = [[Орсунда]], Швед | height = 1.72 m | club = Anna & Emil Sportklubb | spouse = {{marriage|[[Анна Хааг]]|2018}} | personal_best = | seasons = 14 – ([[2003–04 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2004]], [[2005–06 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2006]]–[[2017–18 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2018]]) | wins = 16 | total_podiums = 25 | team_wins = 1 | team_podiums = 6 | individual_starts = 150 | team_starts = 15 | wc_overalls = 0 – ([[2009–10 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2010]], [[2010–11 оны гүйлтийн цанын Дэлхийн Цом|2011]] онд 6-д) | wc_titles = 3 – (3 {{Abbr|SP|Спринт}}) | medal_templates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[Гүйлтийн цана (спорт)|гүйлтийн цана]]}} {{МедальУлс | {{SWE}} }} {{МедальОлимп}} {{МедальХүрэл|[[2014 оны Өвлийн Олимп|2014&nbsp;Сочи]]|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимп – Эрэгтэйчүүдийн спринт|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт]]}} {{МедальХүрэл|[[2014 оны Өвлийн Олимп|2014&nbsp;Сочи]]|[[Гүйлтийн цана 2014 оны Өвлийн Олимп – Эрэгтэйчүүдийн багийн спринт|Багийн&nbsp;спринт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Умардын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ|2013&nbsp;Валь&nbsp;ди&nbsp;Фьемме]]|[[2013 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн багийн спринт|Багийн&nbsp;спринт]]}} {{МедальХүрэл|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ|2011&nbsp;Осло]]|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн спринт|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт]]}} {{Медаль|Тэмц|[[Паралимпын наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Өвлийн Паралимп|2022 Бээжин]]|[[Гүйлтийн цана 2022 оны Өвлийн Паралимпад – Эрэгтэйчүүдийн 12.5 км|12.5км чөлөөт]]}} {{Медаль|Хүрэл | [[Гүйлтийн цана 2022 оны Өвлийн Паралимпад|2022 Бээжин]]|[[Гүйлтийн цана 2022 оны Өвлийн Паралимпад – Эрэгтэйчүүдийн 20 км-ийн сонгомол|20 км сонгомол]]}} {{Медаль|Хүрэл | 2022 Бээжин | [[Гүйлтийн цана 2022 оны Өвлийн Паралимпад – Эрэгтэйчүүдийн 1.5 км-ийн спринт|1.5 км чөлөөт спринт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Өсвөрийн ДАШТ}} {{Медаль|Хүрэл|2005&nbsp;Рованиеми|Ганцаарчилсан&nbsp;спринт}} | show_medals = yes }} '''Эмиль Йёнссон''' ({{lang-sw|Emil Jönsson}}, ''[[1985]] оны [[8 сарын 15|наймдугаар сарын 15-нд]] [[Евлеборг]] тойргийн [[Сандвикен]] хотод төрсөн'') — [[Швед]]ийн [[гүйлтийн цана]]чин юм. Йёнссон [[2004]] оноос хойш Дэлхийн цомын тэмцээнд өрсөлдөж байгаа бөгөөд 13 удаа түрүүлж байв. [[Ванкуверын олимп]]од спирнт зайд өрсөлдөж 7 дугаар байр эзлэж байсан. [[Сочийн олимп]]од спринт төрөлд хүрэл медалийн болзол хангав. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Emil Jönsson|Эмиль Йёнссон}} {{DEFAULTSORT:Йёнссон, Эмиль}} [[Ангилал:Шведийн цаначин]] [[Ангилал:Шведийн олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шведийн цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] gw1ix0ec33vw0u9d8u98z4vpofi99ok Колин Маттель 0 39360 870024 783453 2026-09-17T14:56:58Z Enkhsaihan2005 64429 870024 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын цанын харайлтын тамирчин асан (1995 онд төрсөн)}} {{Инфобокс цаначин | name = Колин Маттель | image = Mattel Coline 2013.JPG | nationality = {{FRA}} | birth_date = {{birth date and age|1995|11|03}} | birth_place = [[Салланш]], Франц | height = | club = Les Contamines Montjoie | personal_best = | seasons = [[2011–12 оны цанын харайлтын Дэлхийн Цом|2012]]–[[2017–18 оны цанын харайлтын Дэлхийн Цом|2012]] | wins = 2 | total_podiums = 9 | individual_starts = 82 | team_starts = 2 | updated = 2018 оны 3 сарын 25 | medal_templates = {{МедальСпорт|Эмэгтэйчүүдийн [[цанын харайлт]]}} {{МедальУлс| {{FRA}}}} {{МедальТэмцээн|[[Олимпын наадам]]}} {{МедальХүрэл|[[2014 оны Өвлийн Олимп|2014 Сочи]] | [[Цанын харайлт 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан энгийн гулгуур|Ганцаарчилсан ЭГ]]}} {{МедальТэмцээн|[[Умардын цанын ДАШТ]]}} {{МедальХүрэл | [[2011 оны умардын цанын ДАШТ|2011 Хольменколлен]]|[[2011 оны умардын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан энгийн гулгуур|Ганцаарчилсан ЭГ]]}} }} '''Колин Маттель''' ({{lang-fr|Coline Mattel}}, ''[[1995]] оны [[11 сарын 3|арваннэгдүгээр сарын 3-нд]] [[Салланш]] хотод төрсөн'') — [[2014]] оны [[Сочийн олимп|Сочийн]] [[Өвлийн олимп|олимпын]] болон [[2011]] оны [[Цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] хүрэл медальт, [[Франц]]ын [[цанын харайлт]]ын тамирчин юм. Маттель арван нэгэн настайгаасаа олон улсад танигдаж эхэлсэн ба [[2009]] оны насанд хүрэгчдийн ДАШТ-д 5 дугаар байр эзлэсэн. Уг тэмцээний урьдчилсан гараанд 99 [[метр]] үсэрсэн нь хувийн дээд амжилт нь.<ref name="Coline Mattel – FIS Biography">{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=JP&listid=&competitorid=128289&type=result&bt=next&limit=20&bt=prev&rec_start=0 |title=Coline Mattel – FIS Biography |access-date=2014-02-13 |archive-date=2012-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015000822/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=JP&listid=&competitorid=128289&type=result&bt=next&limit=20&bt=prev&rec_start=0 |url-status=dead }}</ref> Удаад нь буюу [[2010]] онд залуучуудын ДАШТ-д мөнгө<ref name="Coline Mattel – FIS Biography"/>, [[2011]] онд алтан медаль хүртсэн ажээ. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Coline Mattel}} * {{FIS|S=JP|ID=128289|name=Колин Маттель}} * {{SportsReference|ma/coline-mattel-1}} {{DEFAULTSORT:Маттель, Колин}} [[Ангилал:Францын цанын харайгч]] [[Ангилал:Францын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Францын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1995 онд төрсөн]] cie5r2yxo1uk9qhia7mx6b6jqd594pr Сандро Вилетта 0 39434 870003 783468 2026-09-17T13:46:32Z Enkhsaihan2005 64429 870003 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын уулын цаначин (1986 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин |name = Сандро Вилетта |image = 2020-01-10 Men's Super G (2020 Winter Youth Olympics) by Sandro Halank–1471.jpg |image_size = 250 |caption = |disciplines = [[Супер-Жи]], [[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]] |club = [[Ла-Пунт-Чамуэшч]] |birth_date = {{birth date and age|1986|1|23}} |birth_place = [[Граубюнден]], Швейцар |death_date = |death_place = |height = 178 cm |wc_debut = 2006 оны 11 сарын 12<br>(20 настай) |retired = 2018 |website = [http://www.sandroviletta.ch/ sandroviletta.ch] |olympic_teams = 2 – ([[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010]], [[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014]]) |olympic_medals = 1 |olympic_golds = 1 |worlds_teams = 3 – ([[2009 оны уулын цанын ДАШТ|2009]], [[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011]], [[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013]]) |worlds_medals = 0 |worlds_golds = |wc_seasons = 7 – ([[2008 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2008]]–[[2014 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|14]]) |wc_wins = 1 – (1 [[Супер-Жи|SG]]) |wc_podiums = 1 – (1 SG) <!---thru 12 Feb 2012---> |wc_overalls = 0 – ''([[2015 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2015]] онд 45-д)'' |wc_titles = 0 – ''([[Уулын цанын хосолмол төрөл|SC]] төрөлд 4-т, [[2014 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2014]])'' |medal_templates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[уулын цана]] }} {{МедальУлс | {{SUI}} }} {{МедальТэмцээн | [[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]] }} {{МедальАлт | [[2014 оны Өвлийн Олимп|2014 Сочи]] | [[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{МедальТэмцээн | Өсвөрийн уулын цанын ДАШТ}} {{МедальХүрэл | {{nowrap|2006 Квебек}} |{{nowrap|Слалом}}}} | show_medals = yes }} '''Сандро Вилетта''' ({{lang-de|Sandro Viletta}}, ''[[1986]] оны [[1 сарын 23|нэгдүгээр сарын 23-нд]] [[Сере]] хотод төрсөн'') — [[Өвлийн олимп|Олимпын аварга]] ([[Сочийн олимп|2014]]) [[Швейцар]]ын [[Цанын харайлт|цанын харайгч]] юм. Вилетта дэлхий цомын гараанд долоон улирал ([[2008]]-[[2014]]) уралдсан бөгөөд суперкомбинац ангилалд нэг удаа түрүүлжээ. Түүнчлэн [[Ванкуверын олимп|2010 оны Ванкуверын]]<ref>{{cite web |url=http://www.vancouver2010.com/olympic-alpine-skiing/athletes/sandro-viletta_ath1029044FG.html |title=Sandro Viletta, Alpine Skiing |publisher=Vancouver 2010 |accessdate=21 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100408235815/http://www.vancouver2010.com/olympic-alpine-skiing/athletes/sandro-viletta_ath1029044FG.html |archivedate=8 Дөрөвдүгээр сар 2010 |url-status=dead }}</ref> болон [[Сочийн олимп|2014 оны Сочийн]] олимпод оролцож байсан.<ref name=goinsoc >{{cite magazine|url=http://skiracing.com/stories/u-s-skiers-have-work-cut-out-for-them-after-combined-downhill/|magazine=Ski Racing |last=Etchells |first=Tim |title=Switzerland’s Sandro Viletta is golden in super combined |date=February 14, 2014|accessdate=February 14, 2014}}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== *{{FIS|S=AL|ID=70321}} * [https://web.archive.org/web/20170301180350/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=70321&type=st-WC Сандро Вилетта - FIS-ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/sandro_viletta_sui_511352.asp Сандро Вилетта - Ski-db.com] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/vi/sandro-viletta-1.html Сандро Вилетта - Sports Reference.com] * [https://web.archive.org/web/20170606081437/http://sandroviletta.ch/ хувийн цахим хуудас - sandroviletta.ch] ''{{de icon}}'' {{DEFAULTSORT:Вилетта, Сандро}} [[Ангилал:Уулын цанын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 1sy9558iiskhano9b9q2s4os53fux56 Ивица Костелич 0 39435 870000 869881 2026-09-17T13:42:16Z Enkhsaihan2005 64429 870000 wikitext text/x-wiki {{short description|Хорватын уулын цаначин (1979 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин | name = Ивица Костелич | gender = m | image = Ivica Kostelic 25102010 CroSki AE09283.jpg | image_size = 250px | caption = Костелич 2010 оны 10 сард | full_name = | birth_date = {{birth date and age|1979|11|23}} | birth_place = [[Загреб]], [[Бүгд Найрамдах Социалист Хорват Улс|Хорват]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|Югослав]] | website = [http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=&lang=en ivica.kostelic.hr] | height = 1.82 м<ref name="about me">{{cite web|url=http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=tko-sam-ja&lang=en|title=About me|work=ivica.kostelic.hr|access-date=2026-09-16}}</ref> | disciplines = [[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]], [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга слалом]], [[Слалом цана|слалом]] | club = Ski club Zagreb<ref name="about me"/> |olympic_teams = 4 – ([[Уулын цана 2002 оны Өвлийн Олимпод|2002]]–[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014]]) |olympic_medals = 4 <!--as of 18 Feb 2014--> | wc_wins = 26<ref name="ski-db">{{cite web | url=http://www.ski-db.com/db/profiles/ivica_kostelic_cro_kstiv.asp | title = Ivica Kostelic | work=ski-db.com | access-date=2026-09-16}}</ref> | wc_podiums = 60<ref name="ski-db"/> | wc_seasons = 20 – ([[1998 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|1998]]–[[2017 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2017]]) | wc_overalls = 1 – ([[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011]]) | wc_titles = 5 – ([[Слалом цана|SL]] [[2002 оны уулын цанын ДАШТ|2002]], [[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011]] онд, [[Уулын цанын хосолмол төрөл|K]] [[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011]], [[2012 оны уулын цанын ДАШТ|2012]] болон [[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013]] онд) | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{МедальУлс|{{CRO}}}} {{Медаль|Тэмцээн|Дэлхийн Цомын шагналын тавцан}} {{МедальТоо | total = yes | Слалом | 15 | 9 | 16 | Аварга | 0 | 1 | 0 | Супер-Жи | 1 | 1 | 1 | Хосолмол | 9 | 4 | 2 | Параллель | 1 | 0 | 1 }} {{МедальТоо|total=yes |[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]|0|4|0 |[[уулын цанын ДАШТ|ДАШТ]]|1|1|1 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2006 оны Өвлийн Олимпод|2006 Турин]]|[[Уулын цана 2006 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010 Ванкувер]]|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010 Ванкувер]]|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн слалом|Слалом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны уулын цанын ДАШТ|2003 Сан-Мориц]]|Слалом}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013 Шладминг]]|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн супер хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011 Гармиш]]|[[2011 оны уулын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Өсвөрийн уулын цанын ДАШТ}} {{Медаль|Хүрэл|1997 Шладминг|Хосолмол}} }} '''Ивица Костелич''' ({{lang-hr|Ivica Kostelić}}, ''[[1979]] оны [[11 сарын 23|арваннэгдүгээр сарын 23-нд]] [[Загреб]] хотод төрсөн'') — [[Хорват]]ын [[цанын харайлт]]ын суперкомбинац, слалом ангилалын алдартай тамирчин юм. Дэлхийн цомын 59 гараанд шагналын тавцанд зогссон бөгөөд үүний 26 нь түүний түрүү байв. Костеличийн ах дүүс олимпын дөрвөн алт, зургаан мөнгөн медаль хүртэж байсан гайхам түүхтэй. Тэрээр [[Сочийн олимп|2014]] оны [[олимпын нээлт]]ийн ажиллагаанд Хорватын [[төрийн далбаа]]г залсан. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == *{{commonscat|Ивица Костелич}} * {{FIS|S=AL|ID=32043}} * [https://web.archive.org/web/20140630215130/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=32043&type=st-WC&Search=Select Ивица Костелич - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/ivica_kostelic_cro_kstiv.asp Ивица Костелич - Ski-db.com] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ko/ivica-kostelic-1.html Ивица Костелич- Sports Reference.com] * [http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=&lang=en ivica.kostelic.hr] - Хувийн цахим хуудас ''{{en icon}}'' {{DEFAULTSORT:Костелич, Ивица}} [[Ангилал:Хорватын уулын цаначин]] [[Ангилал:Хорватын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын уулын цанын дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Уулын цанын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Загребын тамирчин]] [[Ангилал:Хорватчууд]] [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] [[Ангилал:Загреб Их Сургуулийн төгсөгч]] 7hcwzlin1dktnfvtrrkorpmzqhyjajc 870001 870000 2026-09-17T13:44:21Z Enkhsaihan2005 64429 870001 wikitext text/x-wiki {{short description|Хорватын уулын цаначин (1979 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин | name = Ивица Костелич | gender = m | image = Ivica Kostelic 25102010 CroSki AE09283.jpg | image_size = 250px | caption = Костелич 2010 оны 10 сард | full_name = | birth_date = {{birth date and age|1979|11|23}} | birth_place = [[Загреб]], [[Бүгд Найрамдах Социалист Хорват Улс|Хорват]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|Югослав]] | website = [http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=&lang=en ivica.kostelic.hr] | height = 1.82 м<ref name="about me">{{cite web|url=http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=tko-sam-ja&lang=en|title=About me|work=ivica.kostelic.hr|access-date=2026-09-16}}</ref> | disciplines = [[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]], [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга слалом]], [[Слалом цана|слалом]] | club = Ski club Zagreb<ref name="about me"/> |olympic_teams = 4 – ([[Уулын цана 2002 оны Өвлийн Олимпод|2002]]–[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014]]) |olympic_medals = 4 <!--as of 18 Feb 2014--> | wc_wins = 26<ref name="ski-db">{{cite web | url=http://www.ski-db.com/db/profiles/ivica_kostelic_cro_kstiv.asp | title = Ivica Kostelic | work=ski-db.com | access-date=2026-09-16}}</ref> | wc_podiums = 60<ref name="ski-db"/> | wc_seasons = 20 – ([[1998 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|1998]]–[[2017 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2017]]) | wc_overalls = 1 – ([[2011 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2011]]) | wc_titles = 5 – ([[Слалом цана|SL]] [[2002 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2002]], [[2011 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2011]] онд, [[Уулын цанын хосолмол төрөл|K]] [[2011 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2011]], [[2012 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2012]] болон [[2013 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2013]] онд) | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{МедальУлс|{{CRO}}}} {{Медаль|Тэмцээн|Дэлхийн Цомын шагналын тавцан}} {{МедальТоо | total = yes | Слалом | 15 | 9 | 16 | Аварга | 0 | 1 | 0 | Супер-Жи | 1 | 1 | 1 | Хосолмол | 9 | 4 | 2 | Параллель | 1 | 0 | 1 }} {{МедальТоо|total=yes |[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]|0|4|0 |[[уулын цанын ДАШТ|ДАШТ]]|1|1|1 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2006 оны Өвлийн Олимпод|2006 Турин]]|[[Уулын цана 2006 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010 Ванкувер]]|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010 Ванкувер]]|[[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн слалом|Слалом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны уулын цанын ДАШТ|2003 Сан-Мориц]]|Слалом}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013 Шладминг]]|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн супер хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2011 оны уулын цанын ДАШТ|2011 Гармиш]]|[[2011 оны уулын цанын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Өсвөрийн уулын цанын ДАШТ}} {{Медаль|Хүрэл|1997 Шладминг|Хосолмол}} }} '''Ивица Костелич''' ({{lang-hr|Ivica Kostelić}}, ''[[1979]] оны [[11 сарын 23|арваннэгдүгээр сарын 23-нд]] [[Загреб]] хотод төрсөн'') — [[Хорват]]ын [[цанын харайлт]]ын суперкомбинац, слалом ангилалын алдартай тамирчин юм. Дэлхийн цомын 59 гараанд шагналын тавцанд зогссон бөгөөд үүний 26 нь түүний түрүү байв. Костеличийн ах дүүс олимпын дөрвөн алт, зургаан мөнгөн медаль хүртэж байсан гайхам түүхтэй. Тэрээр [[Сочийн олимп|2014]] оны [[олимпын нээлт]]ийн ажиллагаанд Хорватын [[төрийн далбаа]]г залсан. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == *{{commonscat|Ивица Костелич}} * {{FIS|S=AL|ID=32043}} * [https://web.archive.org/web/20140630215130/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=32043&type=st-WC&Search=Select Ивица Костелич - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/ivica_kostelic_cro_kstiv.asp Ивица Костелич - Ski-db.com] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ko/ivica-kostelic-1.html Ивица Костелич- Sports Reference.com] * [http://www.ivica.kostelic.hr/index.php?link=&lang=en ivica.kostelic.hr] - Хувийн цахим хуудас ''{{en icon}}'' {{DEFAULTSORT:Костелич, Ивица}} [[Ангилал:Хорватын уулын цаначин]] [[Ангилал:Хорватын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын уулын цанын дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Уулын цанын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Загребын тамирчин]] [[Ангилал:Хорватчууд]] [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] [[Ангилал:Загреб Их Сургуулийн төгсөгч]] knk6j4z96776w93ei6pz2z2raxitb9w Доминика Гизин 0 39471 870004 859271 2026-09-17T13:57:38Z Enkhsaihan2005 64429 870004 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын уулын цаначин (1985 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин |name = Доминика Гизин |image = Dominique Gisin Altenmarkt-Zauchensee 2011.jpg |image_size = 210 |caption = Гизин 2011 оны 1 сард |disciplines = [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|Уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга слалом]], [[Слалом цана|слалом]],<br />[[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]] |club = [[Энгельберг]] |birth_date = {{birth date and age|1985|06|04}} |birth_place = [[Фисп]],<ref name="born_in_Visp">[https://web.archive.org/web/20200418102244/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/gi/dominique-gisin-1.html sport-reference.com]</ref> Швейцар |death_date = <!--{{death date and age|20YY|MM|DD|1985|06|04|df=y}}--> |death_place = |height = 172 cm |wc_debut = 2005 оны 12 сарын 2 (20 нас) |retired = 2015 оны 3 сарын 19 (29 нас) |website = [https://www.dominiquegisin.ch/ dominiquegisin.ch] |olympic_teams = 2 – ([[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010]], [[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014]]) |olympic_medals = 1 <!--as of 22 Mar 2015, her retirement--> |olympic_golds = 1 <!--as of 22 Mar 2015, her retirement--> |worlds_teams = 5 – ([[2007 оны уулын цанын ДАШТ|2007]]–[[2015 оны уулын цанын ДАШТ|15]]) |worlds_medals = 0 |worlds_golds = |wc_seasons = 10 – ([[2006 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2006]]–[[2015 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2015]]) |wc_wins = 3 – (2 [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]], 1 [[супер-Жи|SG]]) |wc_podiums = 7 – (5 [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]], 2 [[супер-Жи|SG]]) <!--thru 22 Mar 2015, her retirement--> |wc_overalls = 0 – ''([[2014 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2014]] онд 11-т)'' |wc_titles = 0 – ''([[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]] төрөлд 4-т, [[2009 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2009]])'' |show_medals = yes |medal_templates = {{Медаль|Спорт|Women's [[alpine skiing]]}} {{Медаль|Улс|{{SUI}}}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} }} '''Доминика Гизин''' ({{lang-de|Dominique Gisin}}, ''[[1985]] оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4-нд]] [[Обвальден]] [[муж]]ийн [[Энгельберг]] хотод төрсөн'') — [[Швейцар]]ын [[уулын цана]]чин юм. Тэрээр [[Сочийн олимп|2014 оны Сочийн]] [[өвлийн олимп]]ын даунхилл буюу уулын уруу газрын буулт төрөлд 1:41.57 [[минут]]ын үзүүлэлтээр алтан медалийн болзолыг [[Олимпын наадам|олимпын]] түүхэнд анх удаа<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |title=Archive copy |access-date=2014-02-18 |archive-date=2014-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212200151/http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |url-status=dead }}</ref> [[Словени]]йн [[Тина Мазе]]тэй зэрэг хангаж байв.<ref name=tatht>{{cite magazine |url=http://skiracing.com/stories/tie-at-the-top-double-gold-for-gisin-maze/ |magazine=Ski Racing |last=Mintz |first=Geoff |title=Tie at the top means double gold for Gisin, Maze |date=February 12, 2014 |accessdate=February 12, 2014 |archive-date=Есдүгээр сар 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914124757/https://www.skiracing.com/stories/tie-at-the-top-double-gold-for-gisin-maze |url-status=dead }}</ref> [[Дэлхий]]н цомын найман ([[2007]]-[[2014]]) улирлын тэмцээнд оролцохдоо гурван гараанд түрүүлж байв. [[2014]] оны дэлхийн чансаа 15. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * {{FIS|S=AL|ID=20518}} * [https://web.archive.org/web/20140622081128/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=20518&type=st-WC&Search=Select Доминика Гизин - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/dominique_gisin_sui_515747.asp Доминика Гизин - Ski-db.com] * {{official website|http://www.dominiquegisin.ch/}} – хувийн цахим хуудас – {{de icon}} * [https://web.archive.org/web/20170503155751/http://www.swiss-ski.ch/leistungssport/ski-alpin/athleten-betreuer.html Доминика Гизин - Шигшээ баг] – {{de icon}} * [https://web.archive.org/web/20150923221100/http://www.dynastar.com/IV/LB/gisin_team_TEAM:gcfvluu6m7j_dynastar-team.html Доминика Гизин - Dynastar Skis] {{Commonscat|Доминика Гизин}} {{DEFAULTSORT:Гизин, Доминика}} [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Уулын цанын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 6b83loe2vm2299qs0apbqnwfrqb38qi 870005 870004 2026-09-17T13:57:55Z Enkhsaihan2005 64429 870005 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын уулын цаначин (1985 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин |name = Доминика Гизин |image = Dominique Gisin Altenmarkt-Zauchensee 2011.jpg |image_size = 210 |caption = Гизин 2011 оны 1 сард |disciplines = [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|Уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга слалом]], [[Слалом цана|слалом]],<br />[[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]] |club = [[Энгельберг]] |birth_date = {{birth date and age|1985|06|04}} |birth_place = [[Фисп]],<ref name="born_in_Visp">[https://web.archive.org/web/20200418102244/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/gi/dominique-gisin-1.html sport-reference.com]</ref> Швейцар |death_date = <!--{{death date and age|20YY|MM|DD|1985|06|04|df=y}}--> |death_place = |height = 172 cm |wc_debut = 2005 оны 12 сарын 2 (20 нас) |retired = 2015 оны 3 сарын 19 (29 нас) |website = [https://www.dominiquegisin.ch/ dominiquegisin.ch] |olympic_teams = 2 – ([[Уулын цана 2010 оны Өвлийн Олимпод|2010]], [[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014]]) |olympic_medals = 1 <!--as of 22 Mar 2015, her retirement--> |olympic_golds = 1 <!--as of 22 Mar 2015, her retirement--> |worlds_teams = 5 – ([[2007 оны уулын цанын ДАШТ|2007]]–[[2015 оны уулын цанын ДАШТ|15]]) |worlds_medals = 0 |worlds_golds = |wc_seasons = 10 – ([[2006 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2006]]–[[2015 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2015]]) |wc_wins = 3 – (2 [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]], 1 [[супер-Жи|SG]]) |wc_podiums = 7 – (5 [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]], 2 [[супер-Жи|SG]]) <!--thru 22 Mar 2015, her retirement--> |wc_overalls = 0 – ''([[2014 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2014]] онд 11-т)'' |wc_titles = 0 – ''([[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]] төрөлд 4-т, [[2009 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2009]])'' |show_medals = yes |medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{Медаль|Улс|{{SUI}}}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} }} '''Доминика Гизин''' ({{lang-de|Dominique Gisin}}, ''[[1985]] оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4-нд]] [[Обвальден]] [[муж]]ийн [[Энгельберг]] хотод төрсөн'') — [[Швейцар]]ын [[уулын цана]]чин юм. Тэрээр [[Сочийн олимп|2014 оны Сочийн]] [[өвлийн олимп]]ын даунхилл буюу уулын уруу газрын буулт төрөлд 1:41.57 [[минут]]ын үзүүлэлтээр алтан медалийн болзолыг [[Олимпын наадам|олимпын]] түүхэнд анх удаа<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |title=Archive copy |access-date=2014-02-18 |archive-date=2014-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212200151/http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |url-status=dead }}</ref> [[Словени]]йн [[Тина Мазе]]тэй зэрэг хангаж байв.<ref name=tatht>{{cite magazine |url=http://skiracing.com/stories/tie-at-the-top-double-gold-for-gisin-maze/ |magazine=Ski Racing |last=Mintz |first=Geoff |title=Tie at the top means double gold for Gisin, Maze |date=February 12, 2014 |accessdate=February 12, 2014 |archive-date=Есдүгээр сар 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914124757/https://www.skiracing.com/stories/tie-at-the-top-double-gold-for-gisin-maze |url-status=dead }}</ref> [[Дэлхий]]н цомын найман ([[2007]]-[[2014]]) улирлын тэмцээнд оролцохдоо гурван гараанд түрүүлж байв. [[2014]] оны дэлхийн чансаа 15. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * {{FIS|S=AL|ID=20518}} * [https://web.archive.org/web/20140622081128/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=20518&type=st-WC&Search=Select Доминика Гизин - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/dominique_gisin_sui_515747.asp Доминика Гизин - Ski-db.com] * {{official website|http://www.dominiquegisin.ch/}} – хувийн цахим хуудас – {{de icon}} * [https://web.archive.org/web/20170503155751/http://www.swiss-ski.ch/leistungssport/ski-alpin/athleten-betreuer.html Доминика Гизин - Шигшээ баг] – {{de icon}} * [https://web.archive.org/web/20150923221100/http://www.dynastar.com/IV/LB/gisin_team_TEAM:gcfvluu6m7j_dynastar-team.html Доминика Гизин - Dynastar Skis] {{Commonscat|Доминика Гизин}} {{DEFAULTSORT:Гизин, Доминика}} [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Уулын цанын олимпын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 0avmw76jsxlgoxms7zuw4rda7surjmb Лара Гут-Бехрами 0 39473 870007 783490 2026-09-17T14:01:57Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Лара Гут]] to [[Лара Гут-Бехрами]] 783490 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс уулын цаначин | нэр = Лара Гут | зураг = [[File:2017 Audi FIS Ski Weltcup Garmisch-Partenkirchen Damen - Lara Gut - by 2eight - 8SC0746.jpg|200px|Лара Гут, 2017]] | бүтэннэр = Лара Гут-Бээрами | харьяат = {{CHE}} | төрсөнөдөр = {{Birth date and age|1991|04|27|df=y}} | төрсөнгазар = [[Соренго]] | төрсөнулс = Швейцар | өндөр = 160 | жин = 58 | мэргэжил = | насбарсаногноо = | насбарсангазар = | насбарсанулс = <!-- Тамирчны замнал --> | спортынтөрөл = [[Уруудалт]], [[Супер-Жи|супер-жи]], [[слалом]],<br />[[аварга слалом]], [[Уулын хосолмол|хосолмол]] | клуб = Спортинг Готтардо | дасгалжуулагч = Паули Гут | үндэснийшигшээ = 2007 <!-- Status-Kürzel: a für aktiv, g für gesperrt, n für nicht aktiv, v für verstorben, z für zurückgetreten --> | статус = a | зодогтайлсан = <!-- Medailleninformationen --> | Цуглуулсанмедаль = {{Medaillenspiegel |Олимпын наадам |0|0|1}} {{Medaillenspiegel |ДАШТ |0|3|2}} {{Medaillenspiegel |Уулын цанын ЗДАШТ |0|2|0}} | медаль = {{Medaillen Wintersport| Wo = Олимп | Хүрэл | [[Сочийн олимп|Сочи 2014]] | уруудах }} {{Medaillen Wintersport| Wo = Уулын цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | Мөнгө | [[2009 оны уулын цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Валь-д’Изер 2009]] | уруудах | Мөнгө | Валь-д’Изер 2009 | супер-хосолмол | Мөнгө | [[2013 оны уулын цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шладминг 2013]] | супер-жи | Хүрэл | [[2015 оны уулын цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бивер-Крик 2015]] | уруудах | Хүрэл | [[2017 оны уулын цанын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Санкт Мориц 2017]] | супер-жи }} {{Medaillen Wintersport| Wo = Уулын цанын залуучуудын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | Мөнгө | [[2007 оны уулын цанын залуучуудын ДАШТ|Алтенмаркт 2007]] | уруудах | Мөнгө | [[2008 оны уулын цанын залуучуудын ДАШТ|Формигаль 2008]] | уруудах }} <!-- Weltcupinformationen --> | дэлхийнцомынгараа = 2007 оны 12 сарын 28 | дэлхийнцомынялалт = 26 | дцбүгд = '''1.''' ([[2015/16 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2015/16]]) | дцуруудалт = 3. (2016/17) | wcsuperg = '''1.''' ([[2013/14 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2013/14]], 2015/16) | дцаваргаслалом = 3. (2015/2016) | дцслалом = 43. (2015/2016) | wckombi = 2. (2015/16) | wcparallel = 23. ([[2019/20 оны уулын цанын дэлхийн цомын тэмцээн|2019/20]]) | wctop3abfahrt = <!-- Podiumsplatzierungen mit {{Wettbewerbsbilanz |Anzahl 1. Plätze |Anzahl 2. Plätze |Anzahl 3. Plätze}} anzugeben. Bitte keine Parameter mit {{Wettbewerbsbilanz|0|0|0}} füllen! --> | wctop3abfahrt = {{Wettbewerbsbilanz|9|3|3}} | wctop3superg = {{Wettbewerbsbilanz|12|6|3}} | wctop3riesenslalom = {{Wettbewerbsbilanz|4|2|6}} | wctop3slalom = | wctop3kombi = | wctop3superkombi = {{Wettbewerbsbilanz|1|0|1}} | wctop3mannschaft = {{Wettbewerbsbilanz|0|1|1}} | update = 2020 оны гуравдугаар сарын 12 }} '''Лара Гут''' ({{lang-de|Lara Gut}}, ''[[1991]] оны [[4 сарын 27|дөрөвдүгээр сарын 27-нд]] [[Тичино]] мужийн [[Соренго]] хотод төрсөн'') — [[Словени]]йн [[уулын цана]]чин юм. [[2014]] оны [[2 сарын 12|хоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Олимпын наадам|олимпын наадмын]] даунхилл төрөлд тэргүүлэгч [[Тина Мазе]] болон [[Доминика Гизин]] нараас 0.10 [[секунд]]ын хоцролттойгоор барианд орж хүрэл медалийн болзол хангаж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |title=Archive copy |access-date=2014-02-18 |archive-date=2014-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212200151/http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |url-status=dead }}</ref> Гут [[дэлхий]]н цомын супер жи гараанд [[2008]] онд түрүүлэхдээ арвандолоон настай байсан нь түүхэн амжилт болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.ski-db.com/db/stats/WC_f_age.asp|title=World Cup Women's RacesAge Stats – > 1970|publisher=SKI-DB|accessdate=2009-01-17}}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Лара Гут}} * {{FIS|S=AL|ID=125871}} * [https://web.archive.org/web/20160406142833/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=125871&type=st-WC Лара Гут - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/lara_gut_sui_516138.asp Лара Гут - Ski-db.com] * [https://web.archive.org/web/20131224093950/http://www.rossignol.com/US/US/lara-gut_team_RIDERINTER:4nbq945de9qf_alpine-team.html Лара Гут - Rossignol.com] * [https://web.archive.org/web/20170503155751/http://www.swiss-ski.ch/leistungssport/ski-alpin/athleten-betreuer.html Лара Гут - Швейцарийн шигшээ баг] – ''{{de icon}}'' * {{official|http://www.laragut.ch}} – ''{{it icon}}, {{de icon}}, {{fr icon}}, {{en icon}}'' *{{Twitter|Laragut}} {{DEFAULTSORT:Гут, Лара}} [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] ntcpky6u8nd6uma559muuu4t3evrmos 870011 870007 2026-09-17T14:16:36Z Enkhsaihan2005 64429 870011 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын уулын цаначин (1991 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин |name = Лара Гут-Бехрами |image = 2017 Audi FIS Ski Weltcup Garmisch-Partenkirchen Damen - Lara Gut - by 2eight - 8SC0848.jpg |image_size = 230px |caption = Гут-Бехрами 2017 онд |disciplines = [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|Уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга&nbsp;слалом]], [[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]] |club = Sporting Gottardo |birth_name = Лара Гут |birth_date = {{birth date and age|1991|04|27}} |birth_place = [[Соренго]], Тичино, Швейцар |country = {{SUI}} |height = 1.60 m |spouse = [[Валон Бехрами]] |wc_debut = 2007 оны 12 сарын 28 {{nowrap|(16 настай)}} |website = [http://www.laragut.ch laragut.ch] |olympic_teams = 3 – ([[Швейцар 2014 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2014]], [[Швейцар 2018 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2018]], [[Швейцар 2022 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2022]]) |olympic_medals = 3 |olympic_golds = 1 |worlds_teams = 9 – ([[2009 оны уулын цанын ДАШТ|2009]]–[[2025 оны уулын цанын ДАШТ|2025]]) |worlds_medals = 9 |worlds_golds = 2 |wc_seasons = 18 – ([[2007–08 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2008]]–[[2008–09 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2009]], [[2010–11 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2011]]–[[2025–26 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2026]]) |wc_wins = 48 – (24 [[Супер-Жи|SG]], 13 [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]], 10&nbsp;[[Аварга слалом|GS]], 1 [[Уулын цанын хосолмол төрөл|AC]])<!-- 46 through 2 March 2025 --> |wc_podiums = 101 – (45 SG, 24 DH, 29&nbsp;GS, 2 AC, 1 [[FIS Alpine Ski World Cup#Parallel giant slalom|PG]])<!-- 98 through 2 March 2025 --> |wc_overalls = 2 – ([[2015–16 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2016]], [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]]) |wc_titles = 7 – ([[Супер-Жи|SG]] – [[2013–14 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2014]], [[2015–16 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2016]], [[2020–21 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2021]], [[2022–23 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2023]], [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]], [[2024-25 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2025]], [[Аварга слалом|GS]] – [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]]) |show_medals = yes |medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{Медаль|Улс|{{SUI}}}} {{МедальТоо|total=yes|type=Дэлхийн Цомын шагналын тавцан | Giant slalom | 10 | 10 | 9 | Downhill | 13 | 5 | 6 | Super-G | 24 | 13 | 8 | Combined | 1 | 0 | 1 | Parallel | 0 | 0 | 1 }} {{МедальТоо| total=yes|type=Олон улсын тэмцээн | [[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]] | 1 | 0 | 2 | [[Уулын цанын ДАШТ|ДАШТ]] | 2 | 4 | 3 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод|2022 Бээжин]]|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод|2022 Бээжин]]|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн аварга слалом|Аварга слалом]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ|2021 Кортина д'Ампеццо]]|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Алт|2021 Кортина д'Ампеццо|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн аварга слалом|Аварга слалом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2009 оны уулын цанын ДАШТ|2009 Валь-д’Изер]]|[[2009 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Мөнгө|2009 Валь-д’Изер|[[FIS Alpine World Ski Championships 2009 – Эмэгтэйчүүдийн супер хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013 Шладминг]]|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{МедальМөнгө|[[2025 оны уулын цанын ДАШТ|2025 Зальбах]]|[[2025 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн багийн хосолмол|Багийн хосолмол]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2015 оны уулын цанын ДАШТ|2015 Бивер-Крик]]|[[2015 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны уулын цанын ДАШТ|2017 Сан-Мориц]]|[[2017 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Хүрэл|2021 Кортина д'Ампеццо|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Өсвөрийн уулын цанын ДАШТ}} {{Медаль|Мөнгө|2007 Альтенмаркт|Уруудалт}} {{Медаль|Мөнгө|2008 Формигаль|Уруудалт}} }} '''Лара Гут''' ({{lang-de|Lara Gut}}, ''[[1991]] оны [[4 сарын 27|дөрөвдүгээр сарын 27-нд]] [[Тичино]] мужийн [[Соренго]] хотод төрсөн'') — [[Словени]]йн [[уулын цана]]чин юм. [[2014]] оны [[2 сарын 12|хоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Олимпын наадам|олимпын наадмын]] даунхилл төрөлд тэргүүлэгч [[Тина Мазе]] болон [[Доминика Гизин]] нараас 0.10 [[секунд]]ын хоцролттойгоор барианд орж хүрэл медалийн болзол хангаж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |title=Archive copy |access-date=2014-02-18 |archive-date=2014-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212200151/http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |url-status=dead }}</ref> Гут [[дэлхий]]н цомын супер жи гараанд [[2008]] онд түрүүлэхдээ арвандолоон настай байсан нь түүхэн амжилт болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.ski-db.com/db/stats/WC_f_age.asp|title=World Cup Women's RacesAge Stats – > 1970|publisher=SKI-DB|accessdate=2009-01-17}}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Лара Гут}} * {{FIS|S=AL|ID=125871}} * [https://web.archive.org/web/20160406142833/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=125871&type=st-WC Лара Гут - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/lara_gut_sui_516138.asp Лара Гут - Ski-db.com] * [https://web.archive.org/web/20131224093950/http://www.rossignol.com/US/US/lara-gut_team_RIDERINTER:4nbq945de9qf_alpine-team.html Лара Гут - Rossignol.com] * [https://web.archive.org/web/20170503155751/http://www.swiss-ski.ch/leistungssport/ski-alpin/athleten-betreuer.html Лара Гут - Швейцарийн шигшээ баг] – ''{{de icon}}'' * {{official|http://www.laragut.ch}} – ''{{it icon}}, {{de icon}}, {{fr icon}}, {{en icon}}'' *{{Twitter|Laragut}} {{DEFAULTSORT:Гут, Лара}} [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] kh1jhikpoh4twi4y7ozc01zikqjl7w5 870016 870011 2026-09-17T14:31:02Z Enkhsaihan2005 64429 870016 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын уулын цаначин (1991 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин |name = Лара Гут-Бехрами |image = 2017 Audi FIS Ski Weltcup Garmisch-Partenkirchen Damen - Lara Gut - by 2eight - 8SC0848.jpg |image_size = 230px |caption = Гут-Бехрами 2017 онд |disciplines = [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|Уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга&nbsp;слалом]], [[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]] |club = Sporting Gottardo |birth_name = Лара Гут |birth_date = {{birth date and age|1991|04|27}} |birth_place = [[Соренго]], Тичино, Швейцар |country = {{SUI}} |height = 1.60 m |spouse = [[Валон Бехрами]] |wc_debut = 2007 оны 12 сарын 28 {{nowrap|(16 настай)}} |website = [http://www.laragut.ch laragut.ch] |olympic_teams = 3 – ([[Швейцар 2014 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2014]], [[Швейцар 2018 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2018]], [[Швейцар 2022 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2022]]) |olympic_medals = 3 |olympic_golds = 1 |worlds_teams = 9 – ([[2009 оны уулын цанын ДАШТ|2009]]–[[2025 оны уулын цанын ДАШТ|2025]]) |worlds_medals = 9 |worlds_golds = 2 |wc_seasons = 18 – ([[2007–08 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2008]]–[[2008–09 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2009]], [[2010–11 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2011]]–[[2025–26 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2026]]) |wc_wins = 48 – (24 [[Супер-Жи|SG]], 13 [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]], 10&nbsp;[[Аварга слалом|GS]], 1 [[Уулын цанын хосолмол төрөл|AC]])<!-- 46 through 2 March 2025 --> |wc_podiums = 101 – (45 SG, 24 DH, 29&nbsp;GS, 2 AC, 1 [[FIS Alpine Ski World Cup#Parallel giant slalom|PG]])<!-- 98 through 2 March 2025 --> |wc_overalls = 2 – ([[2015–16 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2016]], [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]]) |wc_titles = 7 – ([[Супер-Жи|SG]] – [[2013–14 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2014]], [[2015–16 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2016]], [[2020–21 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2021]], [[2022–23 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2023]], [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]], [[2024-25 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2025]], [[Аварга слалом|GS]] – [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]]) |show_medals = yes |medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{Медаль|Улс|{{SUI}}}} {{МедальТоо|total=yes|type=Дэлхийн Цомын шагналын тавцан | Аварга слалом | 10 | 10 | 9 | Уруудалт | 13 | 5 | 6 | Супер-Жи | 24 | 13 | 8 | Хосолмон | 1 | 0 | 1 | Параллель | 0 | 0 | 1 }} {{МедальТоо| total=yes|type=Олон улсын тэмцээн | [[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]] | 1 | 0 | 2 | [[Уулын цанын ДАШТ|ДАШТ]] | 2 | 4 | 3 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод|2022 Бээжин]]|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод|2022 Бээжин]]|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн аварга слалом|Аварга слалом]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ|2021 Кортина д'Ампеццо]]|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Алт|2021 Кортина д'Ампеццо|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн аварга слалом|Аварга слалом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2009 оны уулын цанын ДАШТ|2009 Валь-д’Изер]]|[[2009 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Мөнгө|2009 Валь-д’Изер|[[FIS Alpine World Ski Championships 2009 – Эмэгтэйчүүдийн супер хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013 Шладминг]]|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{МедальМөнгө|[[2025 оны уулын цанын ДАШТ|2025 Зальбах]]|[[2025 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн багийн хосолмол|Багийн хосолмол]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2015 оны уулын цанын ДАШТ|2015 Бивер-Крик]]|[[2015 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны уулын цанын ДАШТ|2017 Сан-Мориц]]|[[2017 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Хүрэл|2021 Кортина д'Ампеццо|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Өсвөрийн уулын цанын ДАШТ}} {{Медаль|Мөнгө|2007 Альтенмаркт|Уруудалт}} {{Медаль|Мөнгө|2008 Формигаль|Уруудалт}} }} '''Лара Гут''' ({{lang-de|Lara Gut}}, ''[[1991]] оны [[4 сарын 27|дөрөвдүгээр сарын 27-нд]] [[Тичино]] мужийн [[Соренго]] хотод төрсөн'') — [[Словени]]йн [[уулын цана]]чин юм. [[2014]] оны [[2 сарын 12|хоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Олимпын наадам|олимпын наадмын]] даунхилл төрөлд тэргүүлэгч [[Тина Мазе]] болон [[Доминика Гизин]] нараас 0.10 [[секунд]]ын хоцролттойгоор барианд орж хүрэл медалийн болзол хангаж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |title=Archive copy |access-date=2014-02-18 |archive-date=2014-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212200151/http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |url-status=dead }}</ref> Гут [[дэлхий]]н цомын супер жи гараанд [[2008]] онд түрүүлэхдээ арвандолоон настай байсан нь түүхэн амжилт болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.ski-db.com/db/stats/WC_f_age.asp|title=World Cup Women's RacesAge Stats – > 1970|publisher=SKI-DB|accessdate=2009-01-17}}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Лара Гут}} * {{FIS|S=AL|ID=125871}} * [https://web.archive.org/web/20160406142833/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=125871&type=st-WC Лара Гут - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/lara_gut_sui_516138.asp Лара Гут - Ski-db.com] * [https://web.archive.org/web/20131224093950/http://www.rossignol.com/US/US/lara-gut_team_RIDERINTER:4nbq945de9qf_alpine-team.html Лара Гут - Rossignol.com] * [https://web.archive.org/web/20170503155751/http://www.swiss-ski.ch/leistungssport/ski-alpin/athleten-betreuer.html Лара Гут - Швейцарийн шигшээ баг] – ''{{de icon}}'' * {{official|http://www.laragut.ch}} – ''{{it icon}}, {{de icon}}, {{fr icon}}, {{en icon}}'' *{{Twitter|Laragut}} {{DEFAULTSORT:Гут, Лара}} [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] br08yld3odfciwtjuqms4l2f3t8eui9 870017 870016 2026-09-17T14:31:24Z Enkhsaihan2005 64429 870017 wikitext text/x-wiki {{Short description|Швейцарын уулын цаначин (1991 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уулын цаначин |name = Лара Гут-Бехрами |image = 2017 Audi FIS Ski Weltcup Garmisch-Partenkirchen Damen - Lara Gut - by 2eight - 8SC0848.jpg |image_size = 230px |caption = Гут-Бехрами 2017 онд |disciplines = [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|Уруудалт]], [[супер-Жи]], [[аварга&nbsp;слалом]], [[Уулын цанын хосолмол төрөл|хосолмол]] |club = Sporting Gottardo |birth_name = Лара Гут |birth_date = {{birth date and age|1991|04|27}} |birth_place = [[Соренго]], Тичино, Швейцар |country = {{SUI}} |height = 1.60 m |spouse = [[Валон Бехрами]] |wc_debut = 2007 оны 12 сарын 28 {{nowrap|(16 настай)}} |website = [http://www.laragut.ch laragut.ch] |olympic_teams = 3 – ([[Швейцар 2014 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2014]], [[Швейцар 2018 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2018]], [[Швейцар 2022 оны Өвлийн Олимпод#Уулын цана|2022]]) |olympic_medals = 3 |olympic_golds = 1 |worlds_teams = 9 – ([[2009 оны уулын цанын ДАШТ|2009]]–[[2025 оны уулын цанын ДАШТ|2025]]) |worlds_medals = 9 |worlds_golds = 2 |wc_seasons = 18 – ([[2007–08 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2008]]–[[2008–09 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2009]], [[2010–11 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2011]]–[[2025–26 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2026]]) |wc_wins = 48 – (24 [[Супер-Жи|SG]], 13 [[Уруудалт (цанын тэмцээн)|DH]], 10&nbsp;[[Аварга слалом|GS]], 1 [[Уулын цанын хосолмол төрөл|AC]])<!-- 46 through 2 March 2025 --> |wc_podiums = 101 – (45 SG, 24 DH, 29&nbsp;GS, 2 AC, 1 [[FIS Alpine Ski World Cup#Parallel giant slalom|PG]])<!-- 98 through 2 March 2025 --> |wc_overalls = 2 – ([[2015–16 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2016]], [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]]) |wc_titles = 7 – ([[Супер-Жи|SG]] – [[2013–14 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2014]], [[2015–16 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2016]], [[2020–21 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2021]], [[2022–23 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2023]], [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]], [[2024-25 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2025]], [[Аварга слалом|GS]] – [[2023–24 оны уулын цанын Дэлхийн Цом|2024]]) |show_medals = yes |medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{Медаль|Улс|{{SUI}}}} {{МедальТоо|total=yes|type=Дэлхийн Цомын шагналын тавцан | Аварга слалом | 10 | 10 | 9 | Уруудалт | 13 | 5 | 6 | Супер-Жи | 24 | 13 | 8 | Хосолмон | 1 | 0 | 1 | Параллел | 0 | 0 | 1 }} {{МедальТоо| total=yes|type=Олон улсын тэмцээн | [[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]] | 1 | 0 | 2 | [[Уулын цанын ДАШТ|ДАШТ]] | 2 | 4 | 3 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цана Өвлийн Олимпод|Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод|2022 Бээжин]]|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]]|[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод|2022 Бээжин]]|[[Уулын цана 2022 оны Өвлийн Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн аварга слалом|Аварга слалом]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Уулын цанын ДАШТ|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ|2021 Кортина д'Ампеццо]]|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Алт|2021 Кортина д'Ампеццо|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн аварга слалом|Аварга слалом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2009 оны уулын цанын ДАШТ|2009 Валь-д’Изер]]|[[2009 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Мөнгө|2009 Валь-д’Изер|[[FIS Alpine World Ski Championships 2009 – Эмэгтэйчүүдийн супер хосолмол|Хосолмол]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ|2013 Шладминг]]|[[2013 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{МедальМөнгө|[[2025 оны уулын цанын ДАШТ|2025 Зальбах]]|[[2025 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн багийн хосолмол|Багийн хосолмол]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2015 оны уулын цанын ДАШТ|2015 Бивер-Крик]]|[[2015 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны уулын цанын ДАШТ|2017 Сан-Мориц]]|[[2017 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн супер-Жи|Супер-Жи]]}} {{Медаль|Хүрэл|2021 Кортина д'Ампеццо|[[2021 оны уулын цанын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн уруудалт|Уруудалт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Өсвөрийн уулын цанын ДАШТ}} {{Медаль|Мөнгө|2007 Альтенмаркт|Уруудалт}} {{Медаль|Мөнгө|2008 Формигаль|Уруудалт}} }} '''Лара Гут''' ({{lang-de|Lara Gut}}, ''[[1991]] оны [[4 сарын 27|дөрөвдүгээр сарын 27-нд]] [[Тичино]] мужийн [[Соренго]] хотод төрсөн'') — [[Словени]]йн [[уулын цана]]чин юм. [[2014]] оны [[2 сарын 12|хоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Олимпын наадам|олимпын наадмын]] даунхилл төрөлд тэргүүлэгч [[Тина Мазе]] болон [[Доминика Гизин]] нараас 0.10 [[секунд]]ын хоцролттойгоор барианд орж хүрэл медалийн болзол хангаж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |title=Archive copy |access-date=2014-02-18 |archive-date=2014-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212200151/http://www.fis-ski.com/alpine-skiing/events-and-places/event=33446/race=75253/index.html |url-status=dead }}</ref> Гут [[дэлхий]]н цомын супер жи гараанд [[2008]] онд түрүүлэхдээ арвандолоон настай байсан нь түүхэн амжилт болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.ski-db.com/db/stats/WC_f_age.asp|title=World Cup Women's RacesAge Stats – > 1970|publisher=SKI-DB|accessdate=2009-01-17}}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Лара Гут}} * {{FIS|S=AL|ID=125871}} * [https://web.archive.org/web/20160406142833/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=AL&competitorid=125871&type=st-WC Лара Гут - FIS-Ski.com] * [http://www.ski-db.com/db/profiles/lara_gut_sui_516138.asp Лара Гут - Ski-db.com] * [https://web.archive.org/web/20131224093950/http://www.rossignol.com/US/US/lara-gut_team_RIDERINTER:4nbq945de9qf_alpine-team.html Лара Гут - Rossignol.com] * [https://web.archive.org/web/20170503155751/http://www.swiss-ski.ch/leistungssport/ski-alpin/athleten-betreuer.html Лара Гут - Швейцарийн шигшээ баг] – ''{{de icon}}'' * {{official|http://www.laragut.ch}} – ''{{it icon}}, {{de icon}}, {{fr icon}}, {{en icon}}'' *{{Twitter|Laragut}} {{DEFAULTSORT:Гут, Лара}} [[Ангилал:Швейцарын уулын цаначин]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Швейцарын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] 9esyhjuhm6sbk0lffbd7edtrnbxoly7 Стив Миссилье 0 39712 870013 783518 2026-09-17T14:20:45Z Enkhsaihan2005 64429 870013 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын уулын цаначин (1984 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Стив Миссилье | image = Steve_Missillier_Schladming_2010.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age |1984|12|12|df=y}} | birth_place = [[Анси]], Франц | death_date = | death_place = | residence = | nationality = Франц | spouse = | sport = Уулын цана | event = | club = | worlds = | nationals = | header_color = | show_medals = | medal_templates = {{МедальУлс|{{FRA}}}} {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[уулын цана]]}} {{МедальОлимп}} {{МедальМөнгө| [[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод|2014 Сочи]] |[[Уулын цана 2014 оны Өвлийн Олимпод&nbsp;– Эрэгтэйчүүдийн аварга слалом|Аварга слалом]]}} }} '''Стив Миссилье''' ({{lang-fr|Steve Missillier}}, ''[[1984]] оны [[12 сарын 12|арванхоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Анси]] хотод төрсөн'') — [[Франц]]ын [[уулын цана]]чин юм.<ref>[http://www.efms.fr/spip.php?page=Fiche&id_donnee=70 Missillier, Steve]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Équipe de France Militaire de Ski 2011.</ref> [[Ванкуверын олимп|2010]]<ref>{{cite web |url=http://www.vancouver2010.com/olympic-alpine-skiing/athletes/steve-missillier_ath1031112pP.html |title=Steve Missillier, Alpine Skiing |publisher=Vancouver 2010 |accessdate=23 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100408235958/http://www.vancouver2010.com/olympic-alpine-skiing/athletes/steve-missillier_ath1031112pP.html |archivedate=8 Дөрөвдүгээр сар 2010 |url-status=dead }}</ref> болон [[Сочийн олимп|2014]] оны [[Өвлийн олимп]]т эх орноо төлөөлөн оролцож байв. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{official website|http://www.steve-missillier.com/}} {{DEFAULTSORT:Миссилье, Стив}} [[Ангилал:Францын уулын цаначин]] [[Ангилал:Францын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Францын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Францын уулын цанын улсын аварга]] [[Ангилал:Францын тамирчин цэрэг]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] cjzyozfhejxg3tyviqk0kffpa0bbmcv Квант хими ба хатуу биеийн физикийн програмнууд 0 41538 869989 817559 2026-09-17T12:28:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869989 wikitext text/x-wiki '''Квант химийн комьпютерын програм''' нь квант химийн аргыг ашиглан химийн тооцооллыг хийдэг програм юм. Үүнээс ихэнх нь Хартри-фок (HF) ба пост-Хартри-фок (post-HF) аргыг ашигладаг. Мөн нягтралын функцын онол (DFT), молекулын механик эсвэл хагас империк квант химийн аргачиллууд энд хамаарагддаг. Эдгээр програмнууд нь нээлттэй эхтэй ба зарагддаг хувилбараар байхаас гадна, ихэнх нь том хэмжээтэй хэд хэдэн дэд програмтай, олон жилээр бүтээгдсэн байдаг. (Энэ хуудасны англи хувилбар руу нь орж програмны нэрэн дээр дарж нарийн мэдээлэл ба линк рүү нь орж болно.) {| class="sortable wikitable" style="font-size: 90%;" |- !Нэр||Лиценз<sup>†</sup>||Бичигдсэн хэл !Суурь||Үечлэл<sup>‡</sup> ![[Molecular mechanics|Mol. mech.]]||[[Semi-empirical quantum chemistry method|Semi-emp.]]||[[Hartree&ndash;Fock|HF]]||[[Post-Hartree&ndash;Fock|Post-HF]]||[[Density functional theory|DFT]] |- |[[ABINIT]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[ACES (computational chemistry)|ACES II]]||GPL||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[ACES (computational chemistry)|ACES III]]||GPL||[[Fortran]]/[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[Amsterdam Density Functional|ADF]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Slater-type orbital|STO]]||{{any}} |{{yes}}||{{yes}}<sup>4</sup>||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Atomistix ToolKit]] (ATK)||Commercial||[[C++]]/[[Python (programming language)|Python]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]/[[Extended Hückel method|EHT]]||3d<sup>9</sup> |{{yes}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[BigDFT]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Wavelet]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[CADPAC]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[CASINO]] (QMC)||Academic||[[Fortran 95]] |[[Gaussian orbital|GTO]] / [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]] / Spline / Grid / STO||{{any}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[CASTEP]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{yes}}||{{yes}} |- |[[ACES (computational chemistry)|CFOUR]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[COLUMBUS]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[CONQUEST]]||Academic||Fortran 90 |[[Numerical Atomic Orbitals|NAO]]/Spline||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{no}}||{{yes}} |- |[[CP2K]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran 95]] |Hybrid [[Gaussian orbital|GTO]] / [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[CPMD]]||Academic||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[CRYSTAL]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}<sup>10</sup>||{{yes}} |- |[[DACAPO]]||[[GNU General Public License|GPL ?]]<sup>1</sup>||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Dalton (program)|DALTON]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20170610173001/http://www.dftb-plus.info/ DFTB+]||Academic / Commercial||[[Fortran 95]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{yes}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}} |- |[http://dft.physics.cornell.edu/ DFT++]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]] / [[Wavelet]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Dirac (program)|DIRAC]]||Academic||[[Fortran 77]], [[Fortran 90]], [[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[DMol3]]||Commercial||[[Fortran 90]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[EXCITING|ELK]]||[[GPL]]||[[Fortran 95]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-LAPW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.ergoscf.org ErgoSCF]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[https://archive.is/20130411014100/http://erkale.googlecode.com/ ERKALE]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[EXCITING]]||[[GPL]]||[[Fortran 95]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-LAPW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.flapw.de FLEUR]||Academic||[[Fortran 95]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-(L)APW+lo]]||3d, 2d, 1d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[http://www.fhi-berlin.mpg.de/aims/ FHI-aims]||Commercial||[[Fortran]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[FreeON]]||[[GPL]]||[[Fortran 95]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PC GAMESS|Firefly / PC GAMESS]]||Academic||[[Fortran]], [[C (programming language)|C]], [[Assembly language|Assembly]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}<sup>3</sup>||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[GAMESS (UK)]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[GAMESS (US)]]||Academic||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}<sup>2</sup>||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Gaussian (software)|Gaussian]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{any}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://wiki.fysik.dtu.dk/gpaw/ GPAW]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Python (programming language)|Python]] / [[C (programming language)|C]] |Grid / [[Numerical atomic orbitals|NAO]] / [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{no}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20100127063829/http://home.hiroshima-u.ac.jp/fpc/manuals/HiLAPW/HiLAPW.html HiLAPW]||{{unknown}}||{{unknown}} |[[FLAPW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Jaguar (software)|Jaguar]]||Commercial||[[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{no}}<sup>11</sup>||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[http://jdftx.sourceforge.net/ JDFTx]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C++]] / [[CUDA]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[MADNESS]]||GPL||C++ |[[Wavelet]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[MISSTEP]]||GPL||C++ |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[MOLCAS]]||Commercial||[[Fortran]] |GTO||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20150509112846/http://en.sourceforge.jp/projects/molds/ MolDS]|||GPL||C++||STO/GTO||{{no}} |{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}} |- |[[MOLPRO]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian-type orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[MOPAC]]||Academic / Commercial||[[Fortran]] |Minimal GTO||{{Any}} |{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}} |- |[[MPQC]]||[[GNU Lesser General Public License|LGPL]]||[[C++]] |GTO||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[http://quantum.utep.edu/nrlmol/nrlmol.html NRLMOL]||{{unknown}}||[[Fortran]] |GTO||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20181120071940/http://labs.aics.riken.jp/nakajimat_top/ntchem_e.html NTChem]||{{unknown}}||{{unknown}} |GTO||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[NWChem]]||[[Educational Community License|ECL v2]]||[[Fortran 77]] / [[C (programming language)|C]] |[[Gaussian-type orbital|GTO]], [[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||Yes(PW) No(GTO) |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[The Octopus Project (software)|Octopus]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran 95]], [[C (programming language)|C]], [[OpenCL]] |Grid||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[ONETEP]]||Academic (UK) / Commercial||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}<sup>5</sup>||{{no}}||{{yes}} |- |[[OpenAtom]]||Academic||[[Charm++]] ([[C++]]) |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||{{3d}} |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.openmx-square.org/ OpenMX]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C (programming language)|C]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[ORCA (Quantum Chemistry Program)|ORCA]]||Academic||[[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PLATO (Package for Linear Combination of Atomic Orbitals)|PLATO]]||Academic||{{unknown}} |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||{{any}} |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[PQS (chemical)|PQS]]||Commercial||{{unknown}} |{{unknown}}||{{unknown}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20080603181950/http://www.physto.se/~laikov/p/ Priroda-06]||Academic||[[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PSI (computational chemistry)|PSI]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C (programming language)|C]] / [[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[PWscf]]<sup>6</sup>||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[PyQuante]]||[[BSD licenses|BSD]]||[[Python (programming language)|Python]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Q-Chem]]||Commercial||[[Fortran]] / [[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Quantemol|Quantemol-N]]||Academic / Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian-type orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[Quantum ESPRESSO]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20150629182528/http://www.rspt.net/ RSPt]||Academic||[[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] |[[FP-LMTO]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[Scigress|SCIGRESS]]||Commercial|| [[C++]], [[C (programming language)|C]], [[Java (programming language)|Java]], [[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{yes}} |{{yes}}||{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |- |[[Spartan (software)|Spartan]]||Commercial|| [[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] / [[C++]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[https://web.archive.org/web/20140623052903/http://www.physics.kku.ac.th/sq/ Siam Quantum]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[C (programming language)|C]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |- |[[SIESTA (computer program)|SIESTA]]||Academic||[[Fortran]] |[[Numerical atomic orbitals|NAO]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[http://www.fkf.mpg.de/andersen/ TB-LMTO]||Academic||[[Fortran]] |[[LMTO]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[TeraChem|TERACHEM]] '''<sup>8</sup>'''||Commercial||[[C (programming language)|C]]/[[Compute Unified Device Architecture|CUDA]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[TURBOMOLE]]||Commercial||[[Fortran]] |[[Gaussian orbital|GTO]]||{{no}} |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[Vienna Ab-initio Simulation Package|VASP]]||Academic(AT)/ Commercial||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{yes}} |- |[[WIEN2k]]||Commercial||[[Fortran]] / [[C (programming language)|C]] |[[Augmented plane wave basis set|FP-(L)APW+lo]]||3d |{{yes}}||{{no}}||{{yes}}||{{no}}||{{yes}} |- |[[YAMBO code|Yambo Code]]||[[GNU General Public License|GPL]]||[[Fortran]] |[[Basis set (chemistry)#Plane wave basis sets|PW]]||3d |{{no}}||{{no}}||{{yes}}||{{yes}}||{{no}} |} <sup>†</sup> "Academic": academic (no cost) license possible upon request; "Commercial": commercially distributed. <sup>‡</sup> Support for periodic systems (3d-crystals, 2d-slabs, 1d-rods and isolated molecules): 3d-periodic codes always allow the simulation of systems with lower dimensionality within a supercell. Specified here is the capability for actual simulation within lower periodicity. <sup>1</sup> The [https://web.archive.org/web/20080813131212/http://www.camd.dtu.dk/Software.aspx CAMPOS project] (which includes Dacapo) states that all code is GPL. The Dacapo distribution itself does not contain any license information. <sup>2</sup> QuanPol is a full spectrum and seamless (HF, MCSCF, GVB, MP2, DFT, TDDFT, CHARMM, AMBER, OPLSAA) QM/MM package integrated in GAMESS-US.<ref>[http://www.msg.ameslab.gov/gamess/versions.html Change History of GAMESS]</ref> <!-- a better reference here would be good giving an additional link to the QuanPol program. --> <sup>3</sup> Through [http://www.biomolecular-modeling.com/Products.html Ascalaph] <sup>4</sup> Through interface to [[MOPAC]] <sup>5</sup> Using [[Hybrid functional|exact exchange DFT]] <sup>6</sup> Distributed with [http://www.quantum-espresso.org Quantum ESPRESSO] <sup>7</sup> Web service integrating [[MPQC]]. <sup>8</sup> [[TeraChem]] is the first fully [[GPU]]-accelerated [[quantum chemistry]] [[software]]. <sup>9</sup> [[Atomistix ToolKit]] also contains finite-bias [[NEGF]] electron transport calculations with open boundary conditions. <sup>10</sup> Through [https://web.archive.org/web/20191226134924/http://www.cryscor.unito.it/ CRYSCOR] program. <sup>11</sup> However, available in the [[Schrödinger (company)|Schrödinger]] Suite. == Бусад програмууд == {{MultiCol|95%}} * [http://aimpro.ncl.ac.uk/ AIMPRO] * [[Ascalaph Designer]] * [[Pwpaw|PWPAW]] / [[Atompaw]] * [https://web.archive.org/web/20191128010043/http://www.atelgraphics.com/ Deneb] * [http://www.demon-software.com/public_html/program.html deMon2K] * [https://web.archive.org/web/20170610173001/http://www.dftb-plus.info/ DFTB+] {{ColBreak}} * [https://web.archive.org/web/20170615160407/http://fireball-dft.org/ Fireball] * [https://web.archive.org/web/20180317061156/http://www.tddft.org/fsatom/ FSatom] * [https://web.archive.org/web/20140407074854/http://www.scienomics.com/products/molecular-modeling-platform MAPS] * [http://quantum.utep.edu/nrlmol/nrlmol.html NRLMOL] * [https://web.archive.org/web/20160303190319/http://qcl.theochem.tu-muenchen.de/ParaGauss.html ParaGauss] * [[PARATEC]] {{ColBreak}} * [[PARSEC]] * [https://web.archive.org/web/20120717082321/https://hpcrd.lbl.gov/~linwang/PEtot/PEtot.html Petot] * [https://web.archive.org/web/20120305192037/http://qmcpack.cmscc.org/ QMCPACK] * [https://web.archive.org/web/20100919193935/http://dft.sandia.gov/Socorro/mainpage.html Socorro] * [http://www.sphinxlib.de S/PHI/nX] * [https://web.archive.org/web/20070720114943/http://olymp.cup.uni-muenchen.de/ak/ebert/SPRKKR/ SPR-KKR] {{EndMultiCol}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Тооцооллын хими]] [[Ангилал:Химийн программ хангамж]] [[Ангилал:Химийн жагсаалт]] [[Ангилал:Физикийн жагсаалт]] kg4h16yxpz76dvx1e1gxqbzs4i9w3fs Ази-Европын уулзалт 0 46306 869982 628146 2026-09-17T12:09:54Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 869982 wikitext text/x-wiki [[Файл:ASEM Map 2019 - 53 ASEM Partners.jpg|thumb|Ази-Европын уулзалт]] [[Ази]], [[Европ]]ын орнуудыг нэгтгэсэн олон улсын байгууллага. АСЕМ нь дэлхийн худалдааны 2/3 нь, дэлхийн ДНБ-ний 60%, 2 олон улсын байгууллага, 51 улсыг багтаасан байгууллага юм. Зүүн Азийн болон Европын 51 орон 2 Олон улсын байгууллагыг нэгтгэсэн уулзалт юм. Дэлхийн худалдааны 2/3 нь АСЕМ-ын гишүүн орнуудад ноогддог. (Европын комисс болон АСЕАН). ==Түүх== 1996 онд Франц, Сингапурын санаачилгаар “Ази-Европ”-ын анхны хурал Тайландад болсон. 2015 оны байдлаар АСЕМ –ын гишүүд: Австрали, Бангладеш, Бруней, Вьетнам, Индонези, Казахстан, Камбож, Лаос, Малайзи, Монгол, Мьянма, [[Шинэ Зеланд]] , Пакистан, ОХУ, Сингапур, БНСУ, Таиланд, Филиппин, БНХАУ, Швейцари, Энэтхэг Испани Япон болон Европын Холбооны гишүүн орнууд нийт- 53. Хоёр жилд нэг удаа буюу тэгш тоотой жил бүр АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалт Ази болон Европ тивд ээлжлэн болдог. 1996 ASEM 1, Бангкок, Таиланд 1998 ASEM 2, Лондон, Их Британи 2000 ASEM 3, Сөүл, Өмнөд Солонгос 2002 ASEM 4, Копенхаген, Дани 2004 ASEM 5, Ханой, Вьетнам 2006 ASEM 6, Хельсинки, Финланд Энэ уулзалтаар Монгол, Энэтхэг болон Пакистан АСЕМ-ийн хуралдаанд оролцох урилга хүлээн авсан. 2008 ASEM 7, Бээжин, БНХАУ 2010 ASEM 8, Брюссель, Бельги 2012 ASEM 9, Вьентьян, Лаос 2014 ASEM 10, Милан, Итали 2016 ASEM 11, Улаанбаатар, Монгол Улсад хийв. Дээд хэмжээний хуралаас гадна Гадаад хэргийн сайд нарын болон бусад салбарын сайд нарын уулзалт болдог. * The 8th ASEM Foreign Ministers' Meeting: 2007 оны 5 сар, Гамбург, Герман * The 9th ASEM Foreign Ministers' Meeting: 2009 оны 5 сар, Ханой, Вьетнам * The 10th ASEM Foreign Ministers' Meeting: 2011 оны 6 сар, Гёдёллё, Унгар * The 11th ASEM Foreign Ministers' Meeting: 2013 оны 11 сар, Нью-Дели, Энэтхэгт болсон [[Ангилал:Хөгжлийн бодлого]] nh6am0gbp4y0qugplmhsh0hrstphfop Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо 0 51857 870065 862182 2026-09-17T16:06:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870065 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгийн холбооны маягт | холбооны нэр = Монголын хөлбөмбөгийн холбоо | нутгийн нэр = (МХБХ) | таних тэмдэг = Mongolian Football Federation.jpg | хэмжээ = 200px | үүссэн огноо = 1959.10.01 | ДХБХ-нд нэгдсэн = [[1998 он]] | хамаарах бүс = [[Азийн хөлбөмбөгийн холбоо|АХБХ]] | бүсэд нэгдсэн = [[1997 он]] | салбар бүс = | салбар бүсэд нэгдсэн = | цахим талбар = [http://www.the-mff.mn/mn the-mff.mn] | ерөнхийлөгч = Амгаланбаатарын <br>Ганбаатар (2015-) }} '''Монголын хөлбөмбөгийн холбоо''' ([[товчлол|товч.]] '''МХБХ''', [[Англи хэл|англ.]] ''Mongolian Football Federation'')– [[Монгол улс]]ад [[хөлбөмбөг]]ийн спортыг хөгжүүлэх, сурталчлан дэлгэрүүлэх үндсэн зорилго бүхий олон нийтийн байгууллага. Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөг боловсруулах, үндэсний хэмжээнд хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн тэмцээн зохион байгуулж явуулах, улсын шигшээ багийг бүрдүүлэх, бэлтгэл сургуулилтыг нь хангах, материаллаг бааз бүрдүүлэх, сургалт зохион байгуулах, клубүүдийг дэмжих зэрэг олон талт үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Анх [[1959 он]]ы 10 дугаар сарын нэгэнд үүсгэн байгуулагдсан. Улмаар [[1997 он]]д шинээр зохион байгуулагдсан бөгөөд мөн ондоо Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), [[1998 он]]д [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]]нд (FIFA) гишүүнээр элсчээ. Мөн Зүүн Азийн хөлбөмбөгийн холбоонд (EAFF) [[2002 он]]д элссэн.<ref>[https://eaff.com/index.html?id=fa10 eaff.com]</ref> [[2016 он]]ы долдугаар сарын 14-ний байдлаарх ОУХБХ-ны чансаагаар Монголын хөлбөмбөгийн холбоо 202 дугаарт байна.<ref>[http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html fifa.com]</ref> ОУХБХ-нд элссэнээс хойших дундаж чансаа нь 186 (2016 оны байдлаар).<ref>[http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=MNG/men/index.html fifa.com]</ref> ==Түүх== ===Хөлбөмбөг Монголд=== {{Гол|Хөлбөмбөгийн спорт Монголд}} [[1956 он]]д [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооны даргаар Монголын цэрэг армийн нэрт зүтгэлтэн, дэслэгч генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Ж.Лхагвасүрэн]] томилогдсон байна.<ref>[http://www.mod.gov.mn/index.php?com=content&id=103 Монгол Улсын батлан хамгаалах яамны цахим хуудас:]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]'', нийтлэгдсэн 2014-08-04, хандсан 2016-10-11</ref> Энэ оноос тус хорооны дэргэд Монгол улсын шигшээ багууд байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд [[Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|хөлбөмбөгийн шигшээ багийг]] 15 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулж, дасгалжуулагч, тамирчдыг цалин, хувцас хэрэглэлээр хангаж эхэлжээ. Улмаар [[1959 он]]ы 10 дугаар сард шигшээ багийн тамирчдын санаачлагаар Монголын хөлбөмбөгийн холбоо анх байгуулагдан дарга, нарийн бичгийн дарга, дасгалжуулагч-шүүгчдийн зөвлөл, хүүхэд-залуучууд, сурталчилгаа, техникийн комисс зэрэг бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж эхэлсэн байна. Холбооны анхны тэргүүн нь Монголын хөлбөмбөгийн ууган багш-дасгалжуулагч [[Н.Лувсандорж]] байв. (Хожим Н.Лувсандоржийн нэрэмжит ахмад хөлбөмбөгчдийн тэмцээнийг [[1999 он]]оос жил бүр зохиодог болсон нь одоо Хөлбөмбөгийн спорт сонирхогч, мастеруудын тэмцээн нэртэй болжээ). Эрхүүгийн Рабфак болон бусад сургуульд цэргийн ба энгийн мэргэжлээр, түүнчлэн биеийн тамирын багшийн мэргэжлээр суралцаж ирсэн Н.Лувсандорж /МХБХ-г үндэслэн байгуулагч, анхны дарга асан/, Аварзэд, Дүгэрсүрэн /ГЯЯ-ны сайд асан/, Доржбат, Чүлтэм, Гончигжамбаа, Сумхүү /УГЗ/, БХЯ-ны Бавуу, Жадамбаа нарын хүмүүс манайд хөлбөмбөг хөгжүүлэх суурийг тавилцсан байна. Улаанбаатар хотын Нисэх бааз, Цэргийн Ерөнхий сургууль, Офицерийн сургууль, Дотоод Явдлын Яамны Төв сургууль, Баянтүмэн, Матадад байрлаж байсан цэргийн ангиуд, Аж үйлдвэрийн комбинат, Налайхын уурхайд ажиллаж байсан зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд, тухайлбал, ДЯЯ-ны төв сургуулийн сургагч Рахимов, ЦЕС-ийн сургагч Полищук, Налайхын эмч Козлов зэрэг олон мэргэжилтэн хөлбөмбөгийн спортыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлж, манай анхны хөлбөмбөгчдөд хөлбөмбөгийн цагаан толгойг зааж сургаж байжээ. 1958 онд Монгол улсын шигшээ баг хилийн чанадад анх удаа тоглов. Ингэхдээ [[Хятад улс|БНХАУ]]-ын [[Бээжин]], Тяньжин, [[Шанхай]] хотуудаар явж, 45 хоногийн бэлтгэл сургуулилт хийгээд, эдгээр хотуудын багтай долоон удаа тоглохдоо хоёр хожиж, нэг тэнцэн, дөрөв хожигдсон байна.<ref>http://www.news.mn/r/58235</ref> Улмаар [[1960 он]]д тухайн үеийн Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улс буюу Хойд [[Вьетнам]]ын нийслэл [[Ханой]] хотод болсон [[Ази]]йн социалист орны хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон бол дараагийн жилүүдэд нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Унгар|БНУАУ]], [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-ын багуудтай янз бүрийн түвшинд тоглож байжээ.<ref>http://www.news.mn/r/58235</ref> Харин [[1993 он]]д Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дахин байгуулагдсанаар анхны тэмцээн болох Зүүн Азийн анхдугаар наадамд оролцов. Энэ тэмцээнд Монголын баг [[Макао]]гийн багийг 4:3-ын харьцаагаар хожсоноор олон улсын тэмцээн дэх анхны түүхэн ялалтаа авсан юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921093050/http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |url-status=dead }}</ref> Улмаар [[1996 он]]д Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний дээд лигийн анхны тэмцээн болж, удаах жил нь МХБХ шинээр байгуулагдан, Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), улмаар Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоонд (FIFA) элссэнээр Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлжээ. ==Удирдлага== ===Түүх=== 1959 онд МХБХ байгуулагдахад анхны даргаар нь хөлбөмбөгийн ууган тамирчин, багш-дасгалжуулагч Н.Лувсандорж томилогджээ. Тэрбээр ЗХУ-аас уригдан ирсэн багш П.Севастьяновын хамтаар анхны шигшээ багийг байгуулалцаж, Монгол дахь хөлбөмбөгийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан төдийгүй [[бокс]] зэрэг бусад олон спортын тулгын чулууг тавихад идэвхийлэн зүтгэсэн хүн юм. БТСУХ-ны дарга Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалаар байгуулагдсан хөлбөмбөгийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд, дасгалжуулагчаар ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер [[Павел Александрович Севастъянов]], орчуулагч, туслах дасгалжуулагчаар, тухайн үеийн нэрт тамирчин, багш Н.Лувсандорж, хаалгачаар Ч.Нэргүй /МУИС-ийн оюутан/, [[Цэндийн Чомбуу]] /МУИС-ийн оюутан/, тоглогчдоор, Ц.Сагар, Н.Дамдинжав /”Хөдөлмөр”/, Г.Шархүү /5-р сургууль, “Соёл” нийгэмлэг/, Б.Рэндоо /5-р сургууль/, Ж.Батсүх /МУИС, “Соёл”/, Л.Сандагдорж /3-р сургууль, “Соёл”/, Ж.Авгаанпунцаг /1-р сургууль, “Хоршоолол”/, М.Пүрэвжал /1-р сургууль, “Хоршоолол”/, Г.Банзрагч /3-р сургууль, “Соёл”/, В.Долгормаа /2-р сургууль, “Соёл”/, Ц.Бадрах /2-р сургууль, “Хөдөлмөр”/, Г.Билэгт /2-р сургууль, “Соёл”/, Ц.Дамбажанцан /”Хөдөлмөр”/ нарын тамирчид орсон байв. ===Үе үеийн ерөнхийлөгчид=== * [[Н.Лувсандорж]]. Хөлбөмбөгийн холбооны анхны тэргүүнээр [[1959 он]]ы 10 дугаар сарын 30-нд сонгогдон [[1968 он]] хүртэл есөн жил ажилласан. * [[Бутачийн Цог|Б.Цог]] (БХЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайд, [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]], хурандаа генерал) 1968 онд МХБХ-ны ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан. [[1980 он]]оос эхлэн Холбооны үйл ажиллагаа илт суларсан бөгөөд [[1983 он]]ы намар явагдсан УАШТ, [[1984 он]]ы өсвөрийн УАШТ-ий үеэр удирдлагын асуудал яригдаж улмаар МХБХ-ны удирдлагыг сольсон. * [[С.Жамц]]. Уналтанд орсон МХБХ-ны шинэ ерөнхийлөгч БТСТЗ-ийн дэргэдэх Спорт сургалтын төвд хөлбөмбөгийн бэлтгэл ангийг бий болгож [[1985 он]]ы намраас Эрдэнэцогт багштайгаар ажиллуулж эхэлжээ. [[1990 он]]оос эхлэн С.Жамц МҮОХ-ны дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульт ажилд шилжсэнээс хойш МХБХ-ны ажил цалгардаж эхэлсэн бөгөөд нийгэм, эдийн засгийн өөрчлөлт явагдан БТС-ын байгууллагуудын төсөв зардал багасч эхэлсэн. Жил ирэх тусам үйл ажиллагаа суларч ирсэн холбоог өөрчлөн удирдлагуудаа солих санал хэрэгжиж [[1997 он]]ы хоёрдугаар сард хуралдан шинэ ерөнхийлөгчөө сонгожээ. С.Жамц нь [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны дэд ерөнхийлөгч байж, [[1996 он]]ы [[Атланта]]гийн [[Атлантын олимп|Зуны Олимпын наадам]]д Монголын баг тамирчдын ахлагчаар (chef de mission) оролцож байв.<ref>http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/2012-03-05-04-11-02/90-news/2012-03-23-06-22-29/1583-archive-story-1390{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Шинэ үе=== 1996 онд [[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний дээд лигийн]] анхны тэмцээн болж, удаах жил нь МХБХ шинээр байгуулагдав. 1997 оны хоёрдугаар сарын 14-нд болсон холбооны Анхдугаар их хурлын 114 төлөөлөгчийн олонхын саналаар МХБХ-ны ерөнхийлөгчөөр, тухайн үеийн [[Улсын Их Хурал|УИХ-ын]] гишүүн [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Б.Ганболдыг сонгожээ. [[2010 он]]ы 11 дүгээр сард холбооны III их хурал хуралдаж, ерөнхийлөгчөөр Б.Ганболдыг, ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Д.Тэрбаатарыг сонгов. [[2014 он]]ы 10 дугаар сарын 15-нд Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Ёс зүйн хороо МХБХ-ны ерөнхийлөгч Б.Ганболдыг авлигын хэрэгт холбоотой болохыг нь тогтоож, ОУХБХ-ны ёс зүйн дүрмийг зургаан үндэслэлээр зөрчсөн хэмээн үзээд, хөлбөмбөгтэй холбоотой аливаа үйл ажиллагаанд оролцох эрхийг нь таван жилийн хугацаагаар хассанаа зарлав.<ref>http://old.eagle.mn/content/read/23991.htm{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мөн оны 10-р сарын 21-нд холбооны Удирдах зөвлөл хуралдаж, ээлжит их хурал хуралдах хүртэл МХБХ-ны ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр, тухайн үеийн дэд ерөнхийлөгч А.Ганбаатарыг томилжээ. Улмаар 2015 оны хоёрдугаар сарын 27-нд болсон IV их хурлаар А.Ганбаатарыг ерөнхийлөгчөөр, Олон улсын хэмжээний мастер Б.Буман-Учралыг дэд ерөнхийлөгчөөр сонгов.<ref>{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/n/12256.html |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713150508/http://www.olloo.mn/n/12256.html |url-status=dead }}</ref> ===Шигшээ багийн дасгалжуулагчид=== * 1956 онд Монголын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ баг байгуулагдахад ахлах дасгалжуулагчаар ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер П.Севастьянов; орчуулагч, туслах дасгалжуулагчаар Н.Лувсандорж нар ажиллаж байв. 1957 онд П.Севастьянов шигшээ баг дээр тулгуурлан хөлбөмбөгийн шүүгч, нийтийн зааварлагч нарын курс семинарыг 45-90 хоногийн хугацаатайгаар явуулж, зэрэгтэй шүүгч, хөлбөмбөгийн багш 50 шахам хүнийг анхны боловсон хүчнээр бэлтгэсэн нь Монголын хөлбөмбөгийн хөгжилд оруулсан томоохон хувь нэмэр нь байлаа. 1958 оны хавар Монгол улсын шигшээ баг анх удаа хилийн чанадад явж БНХАУ-ын Бээжин, Тяньжин, Шанхай хотуудаар аялан 45 хоногийн бэлтгэл сургуулилт, уулзалт тоглолтуудыг хийсэн байна. Тэр жилдээ П.Севастьяновын мэргэжилтнээр ажиллах хугацаа дуусч эх орондоо буцжээ. * 1960 онд дасгалжуулагчаар Г.В.Венёвцев, Н.Лувсандорж нар ажиллаж байсан бол энэ үеэс хойш Монголын хөлбөмбөгийн хөгжил зогсонги байдалд орж 1993 онд шигшээ баг дахин байгуулагдахад Л.Доржсүрэн, Л.Сандагдорж нар 1999 он хүртэл дасгалжуулав. * Шигшээ багийн дараагийн дасгалжуулагчаар И.Отгонбаяр ажиллав. 2000-2011 онд түүний удирдсан Монгол улсын шигшээ баг түүхэндээ анх удаа ДАШТ-ий урьдчилсан шатны тоглолтонд оролцсон бөгөөд мөн анхны гоолуудыг Д.Баярзориг, Б.Буман-Учрал нар оруулж байжээ. Тэдний оруулсан гоолууд Монголын хөлбөмбөгийн түүхэн дэх дэлхийн хэмжээний анхны оноо байв. 2009 онд шигшээ баг “AFC”-гийн “Challenge Cup” тэмцээнд учраа таарсан [[Макао]]гийн шигшээ багийг 3:1 харьцаатайгаар эх орондоо буулган авч түүхэн анхны хожлоо байгуулсан. * Шигшээ багийн дасгалжуулагчаар 2011 онд С.Эрдэнэбат, 2014 онд Вожислав Бразулик, 2015 онд С.Пүрэвсүх, 2016 оноос З.Баттулга ажиллаж байна. З.Баттулга 2016 оны 07 сард Зүүн АШТ-ий урьдчилсан шат, мөн оны 11-р сард "AFC Solidarity cup" тэмцээнд шигшээ багийг удирдан оролцсон. * Харин 2017 оны 03 сарын 27-ы өдөр Герман улсын иргэн "UEFA PRO" ангилалтай Ханс Майкл Вайсс Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагчаар, албан ёсоор томилогдов. [[Ханс Майкл Вайсс]] 2017 оны 07-р сард Монголын 23 хүртэлх насны шигшээ багийг удирдан Азийн 23 хүртэлх насны АШТ-ий эрхийн төлөөх тэмцээнд оролцсон бол 10-р сард үндэсний шигшээ багийг удирдан Тайваньтай анхны албан ёсны тоглолтоо хийсэн. ==Шинэчлэлийн үе== 2015 онд сонгогдсон шинэ удирдлага Холбооны бодлого, үйл ажиллагаа, Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийг шинэ шатанд гаргах зорилт тавьж, харьцангуй өргөн хүрээнд шат дараалсан арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байна. ===Эрхзүйн шинэчлэлийн хүрээнд=== * ''Сургуулиудад хөлбөмбөгийн хичээл орох болсон''. БСШУЯ-тай хамтран “Зөв монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд “Өсвөр үеийнхний хөлбөмбөг” хөтөлбөрийг батлан ерөнхий боловсролын хичээлийн хөтөлбөрт хөлбөмбөгийн хичээлийг оруулах болов.<ref>http://tsag.mn/6385-soc.html</ref> * ''МХБХ шилэн дансанд шилжсэн''. Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулж буй бүх төрийн бус байгууллагаас хамгийн анхлан өөрийн санхүүгийн үйл ажиллагаагаа ил тодоор мэдээлэх болсон. * ''МХБХ-ны үндсэн дүрэм болон дагалдах бусад эрх зүйн журмуудыг шинэчилсэн''. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо буюу FIFA-тай хамтран өөрийн үндсэн дүрмийг FIFA-гийн жишигт нийцүүлэн батлав. ===Тэмцээн уралдааны хүрээнд=== * ''Монголын хөлбөмбөгийн холбооны хамгийн том тэмцээн болох Үндэсний дээд лигийг “Хүрхрээ” брэндтэй хамтран 2015 оноос зохион байгуулж эхэлсэн''. 2015 онд “Арвайн үндэс” ХХК-ийн “Хүрхрээ” брэндтэй дөрвөн жилийн 500 сая төгрөгийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулснаар Үндэсний дээд лигийн шагналын санг 100 сая төгрөгт хүргэжээ.<ref>http://www.ugluu.mn/121841.html</ref> Өмнөх жилүүдэд лигийн нийт шагналын сан 15 сая төгрөг байж шилдэг мэргэн бууч болсон довтлогч 50 мянган төгрөгөөр шагнуулдаг байв. 2015 оноос лигийн шилдгүүдийг тус бүр хоёр сая төгрөгөөр урамшуулдаг болжээ. * ''Үндэсний дээд лигийн тоглолтуудыг шууд дамжуулан үзүүлдэг болсон''. 2015 онд Үндэсний дээд лигийн 72 тоглолтоос 56 тоглолтыг NTV телевизээр ([[:en:NTV (Mongolia)|en]]) шууд дамжуулсан нь Монголын спортын салбарт хамгийн анхны урт хугацааны шууд дамжуулалт болсон юм. Судалгаа мониторингийн “Максима” компанийн хийсэн судалгаагаар, “Хүрхрээ” үндэсний дээд лигийн тоглолтыг дундажаар 30,000 орчим үзэгч тогтмол шууд дамжуулалтаар үзсэн бол “Улаанбаатарын унаганууд”, “FC Улаанбаатар” клубын тоглолтыг 80,000 үзэгч үзжээ. * ''“Хүрхрээ” дээд лигийн [[Сар (тоолол)|сарын]] шилдэг дасгалжуулагч, тоглогчийг шалгаруулдаг болсон''. Сар бүр лигийн шилдэг тоглогч дасгалжуулагчийг статистик үзүүлэлтээр нь шалгаруулж тус бүр 500 мянган төгрөгөөр урамжуулдаг болсон. * ''“Хүрхрээ” нэгдүгээр лигийг 25 сая төгрөгийн шагналын сантайгаар бий болгосон''. Нэгдүгээр лиг бий болсноор дээд шатны тэмцээний шатлал дээш, доош өгсөж урууддаг тогтолцоотой болов<ref>https://www.news.mn/content/print/227447{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Лигийн системийг бий болгосноор клубүүд арилжаанд орсон; тамирчид, клубүүд хооронд мөнгөөр худалдагдаж эхэлсэн; клубын үнэ өссөн зэрэг олон эерэг өөрчлөлтийг авчирчээ. Тухайлбал, “Дэрэн” клубын 18 настай тоглогч “Улаанбаатар Сити FC” клубт 15 сая төгрөгөөр шилжсэн юм.<ref>http://www.montsame.mn/%D0%B4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D/%E2%80%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B8%E2%80%9D-%D0%B4-%D0%B3%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85-3-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%8B%D0%BD-%D1%86%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тоглогчид сард нэг сая ба түүнээс дээш төгрөгийн цалин, урамшуулал хүртдэг болжээ. * ''Футзалын “Пепси” лигийг өндөр шагналын сантай зохион явуулав''. 2015 оны футзалны улиралд “Пепси” брэндтэй 35 сая төгрөгийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан. Шагналын сан өндөртэй “Пепси” лигийн бүх тоглолт амралтын өдөр явагдан NTV телевиз эх орон даяар шууд дамжуулан үзүүлж долоо хоног бүрийн шилдэг тоглогчийг шагнал олгож байв. * ''МХБХ-ны тэмцээн уралдаан бүр эрхийн төлөөх тэмцээнтэй болсон''. Холбооноос зохион байгуулж буй тэмцээн уралдааныг чанаржуулах, хөдөө орон нутагт жигд хөгжүүлэх бодлогын хүрээнд тэмцээн уралдааныг эрхийн төлөөх урьдчилсан шатны тэмцээнтэй болгож өөрчилжээ. Газар нутгийн хувьд бүсчлэн хувааж эрх өгдөг болсноор аймаг орон нутгийн багууд чадавхжих, илүү олон тоглолтыг зохион байгуулах боломжтой болов. * ''Үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, тоглогч нар цалинтай болсон''. 2015 оны дэлхийн аваргын урьдчилсан шатанд тоглосон шигшээ багийн тоглогч нарт анх удаагаа бэлтгэл хийх хугацаанд нь цалин өгч эхлэв. * ''Дотоодын хөлбөмбөгийн үнэлэмжийг нэмэгдүүлсэн''. * ''Монголын хөлбөмбөгийг олон нийтийн анхааралд оруулсан''. * ''Эмэгтэйчүүдийн лигийг бий болгосон''. МХБХ-ны Эмэгтэйчүүдийн анхдугаар лиг 2015 оны долдугаар сард зохион байгууллагдаж “Хад” клуб анхны аварга болов.<ref>http://www.shuud.mn/content/read/455940.htm{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шагналын сан 10 сая төгрөг байв. * ''Охидын шигшээ багийг байгуулж япон дасгалжуулагч урьж ажиллуулах болсон''. Японы хөлбөмбөгийн холбоотой дөрвөн жилийн хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулснаар эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгөөр мэргэшсэн туршлагатай дасгалжуулагч Ёожи Ики Монголд хүрэлцэн ирж U14, U16 насны шигшээ багийг бүрдүүлэн ажиллаж байна.<ref>http://news.zone.mn/news/57639.htm{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''МХБХ-ны тэмцээн уралдааны шагналын санг өсгөсөн''. Холбооноос жил бүр зохион байгуулж буй бүх тэмцээний нийт шагналын сан 500 орчим сая төгрөг болж байна. * ''Нас, насны шигшээ багийг тогтмол барих ажлыг эхлүүлсэн''. * ''МХБХ-ны оны шилдгүүдийг шалгаруулах “Алтан бөмбөг” ёслолын ажиллагааг санаачлан бий болгосон''. ===Гадаад харилцааны хүрээнд=== * ''Эх орондоо жил бүр олон улсын арга хэмжээ зохион байгуулах болсон''. * ''[[Ази]], [[Европ]] төдийгүй [[Өмнөд Америк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран ажиллах эхлэл тавигдсан''. [[Бразил]], [[Аргентин]] зэрэг хөлбөмбөгийн өндөр хэгжилтэй улсуудыг эгнээндээ багтаасан Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран ажиллаж эхэлж байна. Энэхүү хамтын ажиллагааны хүрээнд, тус улсуудад Монголын хүүхдүүдийг хөлбөмбөгийн чиглэлээр академид нь сургах, нөхөрсөг тоглолтууд тогтмол зохион байгуулах зэрэг олон хэлбэрээр хамтран ажиллах аж. * ''U-16 Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрхийн төлөөх тэмцээнийг эх орондоо зохион байгуулсан''. * ''2016 оны Футзалын насанд хүрэгчдийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрхийн төлөөх тэмцээнийг 2015 онд эх орондоо зохион байгуулсан''. Тэмцээний эхний тоглолт Монгол, [[Хонконг]]ийн шигшээ багуудын хооронд явагдаж Хонконгийн шигшээ багийг 8:3 харьцаатайгаар хожсон нь монголчуудын футзалын олон улсын тэмцээний түүхэн дэх анхны хожил байв. * ''Монгол хүүхдүүдийг дэлхийн алдартай академид суралцах гарцыг нээв''. [[Унгар]]ын алдарт Пушкашийн академитай([[:en: Puskás Akadémia FC|en]]) хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан 2016 оноос дөрвөн хүүхдийг нэг жилийн хугацаатай суралцуулахаар болжээ. [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын Ерөнхийлөгч]] [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] 2014 онд Унгар улсад хийсэн айлчлалынхаа үеэр хоёр орны хөлбөмбөгийн харилцааны талаар ярилцаж, энэ салбарт харилцаа тогтоох, улмаар Пушкашийн академид монгол хүүхдүүдийг суралцуулах санал тавьсныг Унгарын тал нааштай хүлээж авсан юм. Унгарын талын хариу айлчлал 2016 оны эхээр болоход тус улсын ерөнхий сайд В.Орбан, Ц.Элбэгдорж нар энэ яриаг улам гүнзгийрүүлсэн бөгөөд удалгүй Пушкашийн академиийн урилгаар МХБХ-ны ерөнхийлөгч А.Ганбаатар Унгар улсад зочилжээ. Улмаар жилийн 15 мянган ам.долларын төлбөртэй тэтгэлгийг МХБХ, Монгол улсад суугаа Унгарын элчин сайдтай хамтран дөрвөн монгол хүүхдэд олгохоор болж, сонгон шалгаруулалт явуулахад Б.Амгаланбат, О.Хантэнгэр, Д.Тэмүүлэн, Г.Ганбаяр нарын 15-19 насны хөвгүүд тодорч, Монголоос хилийн чанадад урт хугацаагаар хөлбөмбөгийн чиглэлээр суралцах анхны хүүхдүүд болов. ===Бүтээн байгуулалтын хүрээнд=== * ''МХБХ-ны цэнгэлдэх хүрээлэнг засварласан''. * ''МХБХ-ны цэнгэлдэх хүрээлэнгийн гэрэлтүүлгийн ажлыг эхлүүлсэн''. ===Клубүүдийн хөгжлийн хүрээнд=== * ''Монголын хөлбөмбөгийн клубүүдийг лицензжүүлэх ажлыг эхлүүлсэн''. Азийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран 2016 оноос клуб лицензжүүлэх ажлыг эхлүүлсэн бөгөөд холбоонд бүртгэлтэй болон гишүүнчлэлтэй клубүүд тодорхой стандартыг хангаж ажиллах, улмаар үйл ажиллагааг нь Азийн болон дэлхийн хөлбөмбөгийн стандартад нийцүүлэх зорилго тавьжээ. * ''Монголын хөлбөмбөгийн клубүүдийг олон улсын тэмцээнд оролцоход эдийн засаг болон бусад дэмжлэгийг үзүүлэх болсон''. ===Орон нутгийн хөгжлийн хүрээнд=== * ''Хөлбөмбөгийн спортыг эх орон даяар жигд хөгжүүлэхийн тулд хөдөө орон нутагт түлхүү анхаарал хандуулах болсон''. * ''2014 оноос Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдах болсон 21 аймгийн аварга шалгаруулах “Үндэсний цом” тэмцээний шагналын санг 30 сая төгрөгт хүргэв''. Ингэснээр аймаг орон нутгаас хүрэлцэн ирж буй шигшээ багуудын санхүүгийн асуудлыг бүрэн шийджээ. 2016 оноос эхлэн энэхүү тэмцээнийг орон нутагт зохион байгуулах болж, мөн оныхыг [[Сүхбаатар аймаг]]т зохион байгуулав. Тэмцээнд оролцож буй бүх багийн тээврийн болон буудлын зардлыг МХБХ хариуцав. * ''Хөдөө орон нутагт хөлбөмбөгийн мини талбайнууд бий болсон''. Азийн хөлбөмбөгийн холбоотой хамтран орон нутагт 20х40 м хэмжээтэй жижиг талбайг ашиглалтад оруулж эхлэв. 2016 онд [[Төв аймаг|Төв]], [[Орхон аймаг]]т нийт гурван талбайг ашиглалтад оруулсан бол 2017 онд аймгуудад зургаан талбайг ашиглалтад оруулахаар төлөвлөжээ. * ''Холбооны гишүүн клуб, аймгуудын хөлбөмбөгийн холбооны нарийн бичгийн дарга нарт сар бүр урамшуулалт цалин олгох болсон''. ==Санхүүжилт== 1998 онд ОУХБХ-нд элссэнээсээ хойш тус холбоо дэлхийн хөлбөмбөгийн хамгийн том нэгдсэн бүтцийн гишүүнийхээ хувьд санхүүжилт авах эрхтэй болжээ. Улмаар 1999 онд тухайн үеийн удирдлагын боловсруулж өгсөн хүсэлтийг ОУХБХ үе шаттайгаар хүлээн авч үзээд анхны санхүүжилт болох 278 мянган доллар, мөн Азийн хөлбөмбөгийн холбооноос 18 мянган долларыг олгожээ.<ref>http://www.interview.mn/detail/58{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 оны байдлаар тус хоёр холбооны шууд санхүүжилтийн хөтөлбөрийн хүрээнд жил тутам тус бүр 250 мянган долларын санхүүжилт хүлээн авч байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}</ref> Сүүлийн үед холбооны удирдлага хөлбөмбөгийн спортыг хөгжүүлэхэд, дэмжигч байгууллагуудын хандив тусламжийн оролцоог идэвхжүүлэх чиглэлээр шаргуу ажиллаж байгаа бөгөөд 2015 оны тавдугаар сард МХБХ “Арвайн үндэс” ХХКомпанитай дөрвөн жилийн хугацаанд хамтран ажиллах 500 сая төгрөгийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар тус компани холбооны албан ёсны түншээр ажиллах болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/212261 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106220748/https://news.mn/r/212261/ |url-status=dead }}</ref> ==Гишүүн клубүүд== 2016 оны байдлаар Монголын хөлбөмбөгийн холбоонд хөлбөмбөгийн 24 клуб нэгдээд байна. Үүнд: {{col-begin}} {{col-3}} * Арвис * Атлетик * Багануур * Баянгол * Бешикташ * Вестерн * Гоёо * Дэрэн {{col-2}} * Жипро * Монголын тэмүүлэл * Соёмбын барсууд * Сэлэнгэпресс * Улаанбаатар * Улаанбаатар сити * Улаанбаатарын мазаалайнууд * Улаанбаатарын унаганууд {{col-3}} * Хад * Хангарьд * Хараацай * Хоромхон * Хүчит-Чулуут ДМЮ * Шарын гол * [[Эрчим (хөлбөмбөгийн баг)|Эрчим]] {{col-end}} ==Тэмцээнүүд== * [[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|“Хүрхрээ” Үндэсний дээд лиг]]. Шагналын сан: 90 сая төгрөг. * “Хүрхрээ” Үндэсний нэгдүгээр лиг. Шагналын сан: 18 сая. * Насанд хүрэгчдийн УАШТ. Шагналын сан: 12 сая. * Футзалын өсвөр ба идэрчүүдийн лиг. Шагналын сан: 6 сая. * Футзалын охид, эмэгтэйчүүдийн лиг. * МХБХ-ны цом. Шагналын сан: 25 сая. * Үндэсний цом. (21 аймгийн аварга шалгаруулах тэмцээн) Шагналын сан: 32 сая. * Ахмадын УАШТ. Шагналын сан: 4.5 сая. * Залуучуудын УАШТ. Шагналын сан: 6 сая. * Өсвөрийн УАШТ. Шагналын сан: 9 сая. * Охид, эмэгтэйчүүдийн УАШТ. Шагналын сан: 7.2 сая. * Эмэгтэйчүүдийн лиг. Шагналын сан: 9 сая. * Монголын бүх ард түмний их наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн. ==Гадаад харилцаа== ОУХБХ-ны гишүүний хувьд уг байгууллагын үзэл санаа, үнэт зүйлс, тогтсон стандартыг Монголд нэвтрүүлэх, хэрэгжүүлэх, түгээн дэлгэрүүлэхийг чиг шугамаа болгон ажиллахын хамт гишүүн орнууддаа хэрэгжүүлдэг төсөл хөтөлбөрт дэс дараатайгаар хамрагдаж, зохих тусламж дэмжлэгийг авсаар иржээ. ОУХБХ-ны шууд бус санхүүжилтийн хөтөлбөрийн хүрээнд 2002 оноос хойш Монгол улсад зургаан удаа хэрэгжүүлсэн “Goal” төслийн үр дүнд [[Улаанбаатар]] хотод, олон улсын стандартад нийцсэн, хиймэл зүлэг бүхий анхны ногоон талбай, улмаар тамирчдын хувцас солих өрөө, сургалтын танхим бүхий хөлбөмбөгийн техникийн төв буюу холбооны ажлын байр, 800 хүний суудалтай футзалын ордон, 5000 хүний суудалтай хөлбөмбөгийн цэнгэлдэх хүрээлэн ашиглалтанд оржээ. Холбоо анх ОУХБХ-нд элссэний дараагаас ажилтнуудаа “Futuro” төслийн сургалтад хамруулж<ref>http://archive.olloo.mn/News/1156261.html{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> эхэлсэн бөгөөд үүнээс хойш шүүгч, дасгалжуулагч нарыг янз бүрийн түвшний сургалт семинарт байнга хамруулсны дүнд 2016 оны долдугаар сард Гуамд болсон Зүүн Азийн АШТ-ий урьдчилсан шатны тоглолтод Монголын шүүгчид (Б.Хаш-Эрдэнэ, Э.Ариунболд нар) түүхэндээ анх удаа олон улсын тэмцээнийг шүүсэн байна. Холбооны урилгаар [[2003 он]]ы есдүгээр сард тухайн үеийн ОУХБХ-ны ерөнхийлөгч Йозеф Блаттер, Азийн хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Мохаммад Бин Хаммам Аль Абдулла нар Монголд айлчилсан бол,<ref>{{Cite web |url=http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=69699 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2014-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718032052/http://archive.olloo.mn/modules.php?name=News&file=print&sid=69699 |url-status=dead }}</ref> [[2013 он]]д Европын хөлбөмбөгийн холбоо (UEFA)-ны ерөнхийлөгч [[Мишель Платини|Мишэль Платини]] мөн айлчилжээ.<ref>http://www.ugluu.mn/43733.html</ref> 2016 оны наймдугаар сард Зүүн Азийн ХБХ-ны гүйцэтгэх хорооны 50 дахь удаагийн хурлыг МХБХ анх удаа хүлээн авав. Холбооны ерөнхийлөгч А.Ганбаатар нь [[2015 он]]ы 9-р сард Зүүн Азийн ХБХ-ны Гүйцэтгэх хорооны гишүүнээр сонгогдсон юм. ==Орон нутагт== Тус холбоо Монгол улсын 21 [[аймаг]]т салбартай. ОУХБХ-той хамтран хэрэгжүүлж буй “Урт хугацааны стратеги төлөвлөгөө 2012-2022”-ын нэг хэсэг болох “Хөлбөмбөгийн хөгжлийг хөдөө орон нутагт” хөтөлбөрийг 2013 оноос хэрэгжүүлсэн. [[2008 он]]оос хойш болж байсан “Аймгуудын цом” тэмцээнийг дээрх хөтөлбөрийн хүрээнд 21 аймгийн аварга шалгаруулах “Үндэсний цом” тэмцээн болгон өөрчилж, үүний өмнө аймаг бүрийг хөлбөмбөгийн багтай болгожээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/v/30795 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428120639/http://www.mnb.mn/v/30795 |url-status=dead }}</ref> Монгол улсын ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион явуулж буй энэ тэмцээний шагналын санг [[2016 он]]оос 30 сая төгрөгт хүргэж, шөвгийн найман багийг мөнгөн шагналтай болгосон байна. Анх найм хүрэхгүй баг ордог байсан энэ тэмцээнд 2016 онд ([[Сүхбаатар аймаг]]т болсон) 16 аймгийн баг оролцсон. Холбооны одоогийн ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрт туссаны дагуу [[2015 он]]оос аймгуудын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга нарт сар бүр тогтмол урамшуулал олгодог болжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}</ref> ==Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөг== ОУХБХ гишүүн холбооддоо, эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн хөгжилд анхаарахыг уриалдаг төдийгүй санхүүжилтийн 15 хувийг энэ салбарт зарцуулах чиглэл өгдөг байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}</ref> 2015 онд шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч мөрийн хөтөлбөртөө эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг байгуулна хэмээн тусгажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}</ref> Улмаар мөн оны долдугаар сард Монголд анх удаа Эмэгтэйчүүдийн үндэсний лигийн тэмцээнийг 10 сая төгрөгийн шагналын сантайгаар зохион байгуулсан бөгөөд найман баг оролцон тоглосны хоёр нь хөдөө орон нутаг буюу [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Өвөрхангай аймаг| Өвөрхангай]] аймгаас оролцжээ. Мөн Охид эмэгтэйчүүдийн УАШТ-ийг Идэрчүүдийн УАШТ-ээс тусад нь гаргаж зохион байгуулсан байна. [[2015 он]]ы есдүгээр сарын 16-нд Монголын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч А.Ганбаатар [[Япон]]ы хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Дайни Күния болон ОУХБХ-ны Гүйцэтгэх хорооны гишүүн Ташими Козо нартай хамтран ажиллах санамж бичигт гарын үсэг зурснаар Монголын 14 хүртэлх насны охидын шигшээ багийг байгуулж, дөрвөн жилийн хугацаанд Япон улсаас томилогдсон дасгалжуулагч уг багийг удирдан ажиллахаар болжээ.<ref>http://www.news.mn/r/222310{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Улмаар 2016 оны хоёрдугаар сарын 16-нд япон дасгалжуулагч Ёожи Ики нэг жилийн хугацаатай ажиллахаар Монголд хүрэлцэн ирэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/i/79545 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920054841/http://www.mnb.mn/i/79545 |url-status=dead }}</ref> Мөн оны наймдугаар сард Азийн хөлбөмбөгийн холбооны “Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийг хөгжүүлэх” хөтөлбөрийн техникийн хэлтсийн дарга хатагтай Бай Лили Монголд айлчилж уг хөтөлбөрийн ээлжит семинарыг удирджээ.<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/190029 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813162811/http://news.gogo.mn/r/190029 |url-status=dead }}</ref> Охидын шигшээ баг мөн оныхоо наймдугаар сард Японы [[Сэндай]] хотод болсон Азийн 14 хүртэлх насны охидын фестивальд оролцов.<ref>{{Cite web |url=http://olloo.mn/n/32296.html |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815035710/http://olloo.mn/n/32296.html |url-status=dead }}</ref> ==Дээд шагнал== Байгууллагын дээд шагнал болох “Алтан бөмбөг”-ийг 2011 онд бий болгосон боловч тэр жилээ олгоод дараагийн жилүүдэд нь олголгүй тасалдаад байсан нь 2015 онд сэргэжээ. Дараах долоон төрөлд шалгаруулж олгодог. Үүнд:<ref>http://www.news.mn/r/230104{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Шилдэг дасгалжуулагч * Шилдэг эрэгтэй тоглогч * Шилдэг эмэгтэй тоглогч * Шилдэг шүүгч * Шилдэг гоол * Оны бэлгэдлийн 11 тоглогч * МХБХ-ны ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал МХБХ-ны гишүүн байгууллагаар харъяалалтай, тухайн оны тэмцээн уралдаанд амжилттай оролцсон, шударга тоглолтын зарчмыг мөрдсөн гэсэн шалгуур үзүүлэлттэйгээр оны шилдгүүдийг шалгаруулдаг. ОУХБХ-ны "Алтан бөмбөг" шагналд нэр дэвшигчид гишүүн улсын шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч, багийн ахлагч, хөлбөмбөгийн спортоор дагнасан спортын сэтгүүлчид санал өгдөг уламжлалтай. Энэхүү жишгийн дагуу МХБХ-ны "Алтан бөмбөг" шагналын эзний төлөө "Хүрхрээ" үндэсний дээд лигийн есөн клубын ахлах дасгалжуулагч, ахлагч, Монголын спортын сэтгүүлчдийн холбооны гишүүн, Монголын хөлбөмбөгийн тухай нийтлэл, нэвтрүүлэг туурвидаг 14 сэтгүүлч, нийт 52 хүн санал өгөх эрхтэй. ==Гүйцэтгэх хорооны гишүүд== {{col-begin}} {{col-2}} * Б.Батзаяа ("Хүчит Чулуут" ДМЮ клуб) * М.Болд ("Сэлэнгэпресс") * Д.Даваасамбуу ("Хангарьд") * Б.Гансүх ("Хоромхон") {{col-2}} * Б.Батсайхан ("Хараацай") * М.Батболд ("Улаанбаатарын унаганууд”) * Г.Мөнхчулуун ("Эрчим") * Б.Болдбаатар ("Дэрэн")<ref>http://www.ikon.mn/n/er4</ref> {{col-end}} ==Солилцоо наймааны цонх== Олон улсын жишгийн дагуу тамирчдын солилцоо наймааны цонхыг [[2010 он]]оос ажиллуулж, жилд хоёр удаа нээж хааж байна. Үндэсний лигт гадаадын легионер тоглогчид сүүлийн 10 шахам жилд тасралтгүй тоглож байгаа бөгөөд уг лигийн 10 багийн нэгээс бусдад нь Япон, [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Итали]], [[Канад]], [[Англи]], [[Тринидад ба Тобаго]], [[Нигери]], [[Серби]] зэрэг улсаас нийт 22 тамирчин тоглож буй. 2016 оны наймдугаар сард "Дэрэн" клубын 18 настай хагас хамгаалагч Г.Гантогтох "Улаанбаатар сити" клубт гурван сая төгрөгөөр шилжсэн нь дотоодын тоглогчдын хувьд одоогоор тодорхой болсон наймаануудаас хамгийн үнэтэйд тооцогдож байна.<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/sport/65952 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805173025/http://www.sonin.mn/news/sport/65952 |url-status=dead }}</ref> 2016 онд тоглогчдын бүртгэл, шилжилт хөдөлгөөнийг системчлэх зорилго бүхий "FIFA TMS" сургалтыг явуулснаар бүртгэл, шилжилт хөдөлгөөнийг хариуцсан албан тушаалтан (TMS manager) шинээр бий болж, уг асуудлыг ОУХБХ-ны стандартаар зохион байгуулдаг болжээ. ==Сонирхолтой баримтууд== * 2013 онд [[УЕФА|Европын хөлбөмбөгийн холбооны]] ерөнхийлөгч, ОУХБХ-ны дэд ерөнхийлөгч Мишэль Платиниг Монголд айлчлахад, одоогийн ОУХБХ-ны ерөнхийлөгч, тухайн үед Европын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга байсан Жанни Инфантино түүнийг дагалдан ирж байв.<ref>http://www.president.mn/content/3633 </ref> * 2016 оны зургадугаар сард Монголын хөлбөмбөгийн холбоо түүхэндээ анх удаа шигшээ багийн өмсгөл болон, ороолт, бэлтгэлийн өмд цамцыг олон нийтэд зориулан худалдаанд гаргажээ.<ref>http://www.analiz.mn/postview/4049 </ref> * Холбооны одоогийн ерөнхийлөгч А.Ганбаатар энэ албан тушаалд өрсөлдөхдөө дэвшүүлсэн мөрийн хөтөлбөртөө тусгасны дагуу ерөнхийлөгчийн хувиар ямар нэг цалин урамшуулал авдаггүй.<ref>{{Cite web |url=http://www.news.mn/r/227447 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106222247/https://news.mn/r/227447/ |url-status=dead }}</ref> * Монголын үндэсний шигшээ багийн хамгийн залуу тоглогч М.Жансерик 17 нас, дөрвөн сартай (2016 оны наймдугаар сарын байдлаар) * Монголын хөлбөмбөгийн холбооны солилцоо наймааны цонхоор хамгийн идэвхтэй ажиллаад буй баг бол дээд лигийн "Баянгол" баг бөгөөд энэ баг 2016 оны зун дөрвөн легионер тоглогч авсаны нэг нь [[Испани]]йн иргэн байв. * Монголын хөлбөмбөгийн түүхэнд үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагчаар хоёр удаа гадаад хүн ажиллаж байсны анхных нь ЗХУ-ын иргэн Павел Севастьянов юм. Тэрбээр Монголын шигшээ багийг 1958 онд байгуулж, анхны дасгалжуулагчаар нь ажиллаж байсан. 2014 онд Сербийн иргэн Вожислав Бралушич ажиллаж байв. Одоо тэрбээр Үндэсний дээд лигийн “Дэрэн” багийг дасгалжуулж байна. * МХБХ-ны Эмэгтэйчүүдийн лигийн хамгийн олон гоолын зөрүүтэй тоглолт 2016 оны долдугаар сарын 24-нд болсон нь тухайн үед долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй тоглосон "Туулын том тулнууд" багийг “Дэрэн" баг 0:16-аар хожжээ. * 2016 оны наймдугаар сарын таванд Эмэгтэйчүүдийн лигийн аваргуудад шагнал гардуулах үеэр нэгэн сонин үйл явдал болсон нь, аваргын цомыг хүртсэн “Арвис” багийнхныг шагналаа авч байхад, уг тэмцээний хүрэл медалийг хүртсэн "ХАД" клубын тоглогчид тэдэнд улаан сарнай бэлэглэжээ. * Анх 1994 онд [[Герман]]ы хөгжмийн зохиолч Франц Ламбертын зохиосон ОУХБХ-ны сүлд аялгууг, 2015 оны шилдэгийг шалгаруулах “Алтан бөмбөг” ёслолын ажиллагаан дээр Монгол улсын [[морин хуур]]ын чуулга тоглосон нь өвөрмөц сонин үйл явдал болж байв.<ref>https://www.news.mn/content/print/230167{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Монголын эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн анхны шигшээ баг болох 14 хүртэлх насны охидын шигшээ багт [[Бельги]]йн иргэн, Монголын давхар иргэншилтэй Лора Ван Баэл тоглож байна.<ref>http://the-mff.mn/posts/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%BD%D1%8B-%D1%88%D0%B8%D0%B3%D1%88%D1%8D%D1%8D-%D0%B1%D0%B0%D0%B3-%D1%8F%D0%BF%D0%BE%D0%BD-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%BB%D0%BE%D0%BE</ref> * Уулчин Б.Цэвээндаш [[Жомолунгма|Эверэстийн]] оргилд гурав дахь удаагаа (2016 оны долдугаар сарын долоон) гарахдаа Монгол улсын далбаанаас гадна МХБХ-ны далбааг мандуулжээ. ==Цахим холбоос== * [http://the-mff.mn/ Монголын хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.fifa.com/associations/association=mng/index.html ОУХБХ дахь Монголын танилцуулга] * [http://www.the-afc.com/en/member-associations/east/mongolian-football-fed.html Азийн ХБХ дахь танилцуулга] * [http://www.eaff.com/10fa/fa09/index.html Зүүн Азийн ХБХ дахь танилцуулга] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хөлбөмбөг| ]] [[Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1959 онд байгуулагдсан]] bzvaxl63oj2iuj3la9e9la47tpuvq3y 50 саяын уналт 0 52497 870057 760294 2026-09-17T15:52:10Z Chongkian 21163 870057 wikitext text/x-wiki '''50 саяын уналт''' нь [[Монгол улс]]ын телевизийн нэвтрүүлэг юм. == Цахим холбоос == * [http://www.edutv.mn/project/read/1.htm Албан ёсны сайт] {{Тоглоомын Дэлхийн}} [[Ангилал:Телевизийн тоглоом]] [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] {{stub}} 2o9jshj3rexu0toq9huyj8uio4kslqx 870058 870057 2026-09-17T15:52:22Z Chongkian 21163 870058 wikitext text/x-wiki '''50 саяын уналт''' нь [[Монгол улс]]ын телевизийн нэвтрүүлэг юм. == Цахим холбоос == * [http://www.edutv.mn/project/read/1.htm Албан ёсны сайт] {{Тоглоомын Дэлхийн}} [[Ангилал:Телевизийн тоглоом]] [[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] {{Mongolia-stub}} gqy4faofgvy0z5ygpsr8udxdhq6dyms Хоймор өнжих нар 0 53752 870134 760221 2026-09-18T08:01:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870134 wikitext text/x-wiki '''«Хоймор өнжих нар»''' — 2015 онд [[монгол хэл]]ээр бүтэж, [[МҮОНТ]]-ээр цацагдсан [[олон ангит кино|олон (50) бүлэгт кино]]. == Сэдэв == Гэр бүлийн олон талт харилцаа, өнөөгийн нийгмийн өнгө төрхийг шингээж өгчээ.<ref>[http://art.news.mn/content/212065.shtml “Хоймор өнжих нар”-аас гэр бүлийн харилцааг тольдоорой]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дөрвөн гэр бүл, түүнийг тойроод долоон гэр бүлийн амьдрал гарч байгаа.<ref>[http://mnb.mn/i/33298 “Хоймор өнжих нар” олон ангит киноны зураг авалт эхэллээ]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дүр == <div style="float:left; width:25%;"> ;Лэгшидийнх * ''Лэгшид'' — Д.Бямбацогт * ''Цолмон'' — Т.Амармэнд * ''Билгэ-Үжин'' — Б.Золжаргал * ''Билгүүдэй'' — Б.Тэмүүлэн * ''Цэц-Үжин'' — Л.Удвал </div> <div style="float:left; width:25%;"> ;Тогмидынх * ''Тогмид'' — Е.Баярмагнай * ''Хорлоо'' — Г.Урнаа * ''Энхжин'' — О.Итгэл * ''Мөнхжин'' — Ч.Чинбат * ''Энхүүлэй'' — С.Уянга </div> <div style="float:left; width:25%;"> ; Сандагийнх * ''Сандаг'' — Л.Доржням * ''Замилан'' — С.Нарантүшиг * ''Цэцгээ'' — Б.Түвшинжаргал * ''Сансар'' — Б.Мөнхбаатар * ''Сувдаа'' — О.Сарангэрэл * ''Огторгуй'' — Э.Батмөнх </div> <div style="float:left; width:25%;"> ;Санжаагийнх * ''Санжаа'' — А.Энхбаяр * ''Нансал'' — [[Жамсранжавын Оюундарь|Ж.Оюундарь]] * ''Зоригт'' — Д.Хосбаяр </div> <br clear="all"/> == Ерөнхий == * ''Зохиолыг бичсэн'' — Д.Энхболд * ''Ерөнхий найруулагч'' — Л.Ариунжаргал * ''Ерөнхий зураглаач'' — Ж.Нямсүх == Дуу == {{Tracklist | writing_credits = yes | extra_column = Дуучин | title1 = Хоймор өнжих нар | writer1 = үг. Д.Энхболд, <br> ая. Б.Бат-Эрдэнэ | extra1 = Х.Болормаа | length1 = 4:54 }} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Гэр бүлийн телевизийн цуврал]] [[Ангилал:Монголын телевизийн цуврал]] 5zvo18nmpiii6ub5jsv9ynv39udc6tr Боловсрол суваг 0 58007 870028 866939 2026-09-17T15:32:21Z Chongkian 21163 870028 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Short description|Mongolian television channel}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Боловсрол суваг (Edutainment TV ) | logo = EduTV_2022.jpg | logo_size = 225px | logo_alt = | launch_date = 2007 оны 7-р сарын 10-ны өдөр | closed_date = | owner = Монгол масс медиа групп ХХК = Бодь Интернейшнл ХХК | country = [[Монгол]] | area = [[Улаанбаатар]] | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = | replaced = | sister_channels =Eagle News Moviebox Asianbox Dream TV Хөг-жим Asar shop Moviebox+ | timeshift_service =6:00-1:00 хүртэлх нэвтрүүлгээ цацдаг | picture_format = [[4:3]] SDTV (2007-2013 хүртэлх) [[16:9]] HDTV (2013-оноос одоо) | website = [http://www.edutv.mn/ www.edutv.mn] }} '''Боловсрол суваг''' телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз бөгөөд үндэсний хэмжэжгээр цацагддаг интертайнмент зугаа цэнгэлийн сэдэвтэй олон улсын форматыг нутагшуулж нэвтрүүлгээ хийж байна. Боловсрол суваг телевиз нь анх 2007 оны зуны сар буюу 7-р сарын эхэн гэхэд туршилтын нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн нь болоюсрол суваг телевизийн үндэс суурь тавигджээ. 2008 оноос эхлэн орон даяар цацаж эхлэв тухайн үед Боловсрол соел шинжлэх ухааны яамны дэргэд байсан бүх үндэстэнд мэдлэг санаа танин мэдэхүйн боловсрол олгох сэдэвтэй хөтөлбөрүүдийг хүргэдэг танин мэдэхүйн боловсрол олгох сэдэвтэй суваг байжээ 1 жилийн дараа буюу 2008 оны 5-р сард албан ёсоор бүрэн нэвтрүүлгээ хийж эхлэв үүнтэй зэрэгцээд хувийн хэвшлийн компаний мэдэлд шилжиж хувийн компаний нөлөөтэй болсон. Үүний дараа 2010 онд интертайнмент маягийн болон боловсролын сэдэвтэй хамт нэвтрүүлгийн төрлийг сайжруулах явцтай ажиллаж эхэлсэн ба үзэгчдийн хамрах хүрээг тогтоох боломжтой болгосон бөгөөд спортын хөтөлбөр багтааж NBA TALK буюу сагсанбөмбөг спортын шууд дамжуулалт төдийгүй солонгосын олон ангит кинонуудыг цацах гадаад нэвтрүүлгүүдийг үзэгчидэд хүргэх зорилт тавьжээ 2011 оны 4-р сарын 1-ны өдөр Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернейшнл ХХК-нд албан ёсны 100 хувийн эзэмшигч болсон ба хуучин америкийн хөрөнгө оруулалттай байсан Ийгл Телевиз бас хамтран эзэмших өөрчлөлт орсон болно. '''Өөрийн бүтээсэн кинонууд'''; Хайрын эрэлд (2011) Наран мандах нутаг (2012) Хувь Тавилангийн Ээдрээ (2013) Гурван Найз (2014) Мөрдөгч (2014) Хөгжилтэй гэр бүл (2015) Их хотын залуус (2015) '''Хуучин гаргаж байсан нэвтрүүлгүүд'''; Ялалт ток шоу 50 Саяын уналт 80 Саяын уналт Та 5-р ангийн хүүхдээс ухаантай юу Mongolian Next top model Яг Түүн Шиг (2016-2019) (2022-2024) Score News NBA TALK KICK OFF MAKE OVER Шоу нэвтрүүлэг Монголын Саятан Оддын Академи Аяыг Таа Cook Club Дэлхийн Атлас Баабар ингэж өгүүлэв Хэн нэгэн иргэний хөрөг нэвтрүүлэг Хөгжилтэй Монголдой хүүхдийн нэвтрүүлэг Бонгын Адал Явдал Википедиа Юу Өгүүлэв ТВ Галерей Coke n beat амьд хөгжмийн уралдаан Камертон 1 Камертон 2 Cash Back == Лого == <gallery> Bolovsrol_huuchin.png| Анхны лого 2007-2010 File:Боловсрол Суваг Лого өмнөх.jpg |2010-2013 File:Боловсрол суваг лого.jpg |2013-2021 BOLOVSROL_2021.jpg|2021-2022 EduTV_2022.jpg|2022-одоог хүртэл </gallery> {{commonscat|Edutainment TV}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:2007 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} g6yb04kivxyduq6n7tyabqj89jifp7c Этүгэн Их Сургууль 0 58847 869997 828979 2026-09-17T13:29:28Z Chongkian 21163 869997 wikitext text/x-wiki '''Этүгэн Их Сургууль''' нь 2001 онд үүсгэн байгуулагдаж, өдгөө Эрүүл мэндийн сургууль, Сувилахуйн сургууль, Төрийн захиргаа бизнесийн удирдлагын сургууль, Инженерчлэлийн сургууль гэсэн 4 салбар бүрэлдэхүүн сургуультай үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа, Монгол Улсын нэгэн их сургууль юм. == Түүх == [[Файл:Түүх.1.jpg|thumb|2001 онд БСШУЯ-наас сургалт эрхлэх зөвшөөрлөө аваад, одоогийн энэ газарт байрлаж байсан, баригдаад олон жил болсон Мах, тосны конторын байрыг түрээслэж, хүчитгэл багана, хана хийж, бохирын шугамыг төвлөрсөн системд холбож, бас будаж шохойдоод 2002 оны намар анхны элсэлтээ зарлаж байсан байна.]] Тус сургууль 2001 онд Боловсрол, соёл шинжлэх, ухааны сайдын 153 тоот тушаалаар "Этүгэн коллеж" нэрээр үүсгэн байгуулагджээ. Нэг жилийн турш сургалтын бэлтгэлээ хангасны эцэст 2002 оны намар 36 оюутан 2 багштайгаар анхныхаа хичээлийн жилийг эхэлсэн. МУИС-ийн 2-р байрны ард байрлах Мах, тосны конторын хоёр давхар хуучны барилгыг бүхлээр нь түрээслэн хичээлийн танхим болгон тохижуулав. Ийнхүү эхний жил нягтлан бодох, нөхөн сэргээх эмчилгээ гэсэн хоёр л ангитай байлаа. Удаах жилүүдэд суралцагчдын тоо нэмэгдэж, 2009 он гэхэд 562 оюутантай 4,460 м² талбай бүхий хичээлийн байртай болж өргөжлөө. Мөн ондоо магадлан итгэмжлэх шалгуур болзлыг хангаж Үндэсний магадлан итгэмжлэх зөвлөлийн 94 тоот гэрчилгээг гардан авав. 2006 онд анхны төгсөлтөө хийж, 5 жилийн ажлаа дүгнүүлснээр коллежоос дээд сургууль хэмээх статуст ахиж дэвшсэн юм. Ингэснээр тус сургуульд суралцагчдын тоо хоёрхон жилийн дараа 1145-д хүрэв. 2016 оны байдлаар Этүгэн Их Сургуулийг нийт 1679 суралцагч төгсжээ. Хэдий төгсөгчдийн дийлэнх нь анагаахын чиглэлийн суралцагчид мөн боловч өдгөө анагаах, сувилахуй, бизнес, нягтлан бодох, төрийн захиргаа зэрэг 24 мэргэжлээр ирээдүйн боловсролтой иргэд Этүгэнд бэлтгэгдэж байна. == Сургуулийн орчин == === Хичээлийн 1-р байр === [[Файл:Bair1 1.jpg|thumb|Хичээлийн нэгдүгээр байр бол Этүгэний цохилох зүрх болсон хамгийн завгүй газар]] Этүгэн их сургуулийн нэгдүгээр байр 2009 онд ашиглалтанд орсон ба 5 давхар тус байр нь 3 лекцийн танхим, 20 гаруй хичээлийн өрөө, 10 лаборатори кабинеттай. === Хичээлийн 2-р байр === [[Файл:Bair2 1.jpg|thumb|Хичээлийн хоёрдугаар байр]] Этүгэн Их Сургуулийн Спорт заал, дотуур байрны цогцолбор болох тус байрыг оюутнууд нь "Хойд байр" гэдэг. Чингисийн талбайгаас 800 метрийн зайд байрлах 15 давхар энэ байр хотын төвийн хаанаас ч харагддаг. === Хичээлийн 3-р байр === [[Файл:Bair3 1.jpg|thumb|Хичээлийн гуравдугаар байр]] Энд сургуулийн харьяа Мэргэжил сургалт үйлдвэрлэлийн төв, инженерийн болон компьютерийн сургалтын хэд хэдэн лаборатори байрладаг. == Бүрэлдэхүүн сургуулиуд == === Эрүүл мэндийн сургууль === {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''Элсүүлэх мэргэжил''' | rowspan="2" |'''Боловс-ролын зэрэг''' | rowspan="2" |'''Суралцах жил, хэлбэр''' | colspan="2" |'''Ерөнхий шалгалт''' |- |'''I''' |'''II''' |- | colspan="5" |'''Эрүүл мэндийн сургууль''' |- |Эм найруулагч | rowspan="2" |диплом |2 жил | rowspan="7" |Хими | rowspan="7" |Биологи |- |Лабораторийн техникч |2 жил |- |Ерөнхий мэргэжлийн анагаах ухаан-Хүний их эмч | rowspan="5" |бакалавр | rowspan="2" |4 жил |- |Уламжлалт анагаах ухааны их эмч |- |Эм зүйч | rowspan="3" |4жил |- |Био-анагаах |- |Нүүр ам судлалын их эмч |- |Анагаах | rowspan="3" |магистр | rowspan="3" |6 жил | rowspan="4" colspan="2" |Мэргэжил, Ярилцлага |- |Эм зүй |- |Био-анагаах |- |Эмнэлзүйн анагаах ухаан |доктор |8 жил |} === Сувилахуйн сургууль === {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''Элсүүлэх мэргэжил''' | rowspan="2" |'''Боловс-ролын зэрэг''' | rowspan="2" |'''Суралцах жил, хэлбэр''' | colspan="2" |'''Ерөнхий шалгалт''' |- |'''I''' |'''II''' |- | colspan="5" |'''Сувилахуйн сургууль''' |- |Хөдөлгөөн засалч |диплом |3 жил | rowspan="4" |Хими | rowspan="4" |Биологи |- |Сувилахуй | rowspan="4" |бакалавр | rowspan="3" |4 жил |- |Олон улсын сувилахуй |- |Хөдөлгөөн засалч |- |Сувилахуй (дипломын боловсролоос) |2 жил | colspan="2" |Мэргэжил |- |Сувилахуй |магистр |2 жил | colspan="2" |Мэргэжил, Ярилцлага |} === Төрийн захиргаа, бизнесийн удирдлагын сургууль === {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''Элсүүлэх мэргэжил''' | rowspan="2" |'''Боловс-ролын зэрэг''' | rowspan="2" |'''Суралцах жил, хэлбэр''' | colspan="2" |'''Ерөнхий шалгалт''' |- |'''I''' |'''II''' |- | colspan="5" |'''Төрийн захиргаа, бизнесийн удирдлагын сургууль''' |- |Нягтлан бодох бүртгэл | rowspan="8" |бакалавр | rowspan="6" |4 (өдөр) | rowspan="6" |Математик | rowspan="6" |Гадаад хэл, Нийгмийн тухай мэдлэг |- |Татварын эдийн засаг, нягтлан бодох бүртгэл |- |Аялал жуулчлал, сувиллын менежмент |- |Хоол үйлдвэрлэл, үйлчилгээний менежмент |- |Хүний нөөцийн менежмент |- |Төрийн захиргааны менежмент |- |Нягтлан бодох бүртгэл | rowspan="2" |2.5-3.5 (орой, эчнээ) | rowspan="2" colspan="2" |Мэргэжил |- |Төрийн захиргааны менежмент |- |Бизнесийн удирдлага | rowspan="3" |магистр |2 жил | rowspan="3" colspan="2" |Мэргэжил, Ярилцлага |- |Нягтлан бодох бүртгэл | rowspan="2" |1.5-2.5 (өдөр, эчнээ) |- |Төрийн захиргааны менежмент |} === Инженерчлэлийн сургууль === {| class="wikitable" | rowspan="2" |'''Элсүүлэх мэргэжил''' | rowspan="2" |'''Боловс-ролын зэрэг''' | rowspan="2" |'''Суралцах жил, хэлбэр''' | colspan="2" |'''Ерөнхий шалгалт''' |- |'''I''' |'''II''' |- | colspan="5" |'''Инженерчлэлийн сургууль''' |- |Компьютерийн программ хангамжийн инженер | rowspan="3" |бакалавр | rowspan="3" |4 (өдөр) | rowspan="3" |Математик | rowspan="3" |Физик, Гадаад хэл |- |Эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийн ашиглалтын инженер |- |Цахилгаан хангамжийн инженер |} == Цахим холбоос == {{commons category}} * [https://www.etugen.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Монголын их сургууль]] q4qlnpeylhmsii4s9ufweu6iv7zw9tf Хөлбөмбөгийн спорт Монголд 0 60371 870136 862250 2026-09-18T08:46:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870136 wikitext text/x-wiki [[Хөлбөмбөг]] нь [[Монгол Улс]]ад хамгийн түгээмэл хөгжсөн, олон нийтийн сонирхлыг хамгийн ихээр татдаг спортын төрлийн нэг юм. Хөлбөмбөг идэвхтэй тоглодог, сонирхдог янз бүрийн насны хүмүүсийн тоо хэдэн арван мянгад хүрнэ. [[Монголын Үндэсний Дээд Лиг|Хөлбөмбөгийн үндэсний лиг]] [[1996 он]]д нээгдсэнээс хойш тогтмолжиж, одоо хэд хэдэн лигийн тэмцээн, мөн [[улс]], бүсийн янз бүрийн түвшний, өсвөрийн, залуучуудын, эмэгтэйчүүдийн гэх зэрэг олон ангиллын тэмцээнүүд, талбайн, танхимын хэлбэрээр явагдаж буй. Анх [[1957 он]]д байгуулагдсан [[Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо]] (МХБХ) 1998 онд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]]нд (ОУХБХ) элссэн бөгөөд Монгол улсад хөлбөмбөгийг түгээн дэлгэрүүлэх, хөгжлийн дэлхийн стандартыг нэвтрүүлэх, арилжааны орчныг бүрдүүлэх, тэмцээн уралдааныг төрөлжүүлж олшруулах чиглэлд идэвхтэй ажиллаж байна. [[Цахиагийн Элбэгдорж|Монгол улсын ерөнхийлөгч]] хөлбөмбөгийн спортыг идэвхтэй дэмжигч бөгөөд 2050 онд хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг эх орондоо зохион байгуулахыг уриалж, 2011 онд [[Швейцар|Швейцарт]] айлчлах үедээ, энэ уриалгыг ажил хэрэг болгох зорилготой мөрөөдлийн гэрээг ОУХБХ-ны ерөнхийлөгчтэй байгуулсан юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/v/30795 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428120639/http://www.mnb.mn/v/30795 |url-status=dead }}</ref> ==Хөгжлийн эхэн== Монгол оронд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараагаас эхлэн [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], Франц, [[Герман]] улсуудад явж, эрдэм боловсрол эзэмшсэн Монголын анхны сэхээтэн залуус, мөн ЗХУ-аас уригдан ирж ажиллаж байсан мэргэжилтнүүд, орчин үеийн спортын төрлүүдийн нэг болох хөлбөмбөгийн спорт үүсч хөгжихөд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан байна. Гадаад орнуудад суралцаж байсан оюутан, сэхээтнүүд нь төрөл бүрийн спортоор сонирхон хичээллэхийн зэрэгцээ, амралтаараа болон төгсөж ирэхдээ, спортын хэрэглэл материалууд болох бөмбөг, тор, [[Гүйлтийн тэшүүр|тэшүүр]], [[Уулын цана|цана]] зэргийг бололцоогоороо авчирч, улмаар үе тэнгийнхэндээ заан сургаж, үлгэрлэдэг байжээ. Тухайлбал, [[Эрхүү хот|Эрхүү]]гийн Рабфак болон бусад сургуульд цэргийн ба энгийн мэргэжлээр, түүнчлэн биеийн тамирын багшийн мэргэжлээр суралцаж ирсэн Н.Лувсандорж (Монголын хөлбөмбөгийн холбоог үндэслэн байгуулагч, анхны дарга), Аварзэд, Дүгэрсүрэн (Гадаад явдлын яамны асан), Доржбат, Чүлтэм, Гончигжамбаа, Сумхүү (Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн), Бавуу, Жадамбаа нарын хүмүүсийг нэрлэж болно.<ref name="news.mn">[https://www.news.mn/r/58235 news.mn: ''Монголын хөлбөмбөгийн холбоо'']{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, нийтлэгдсэн: 2011 оны 3 сарын 14, хандсан 2016 оны 08 сарын 15</ref> Улаанбаатар хотын Нисэх бааз, Цэргийн Ерөнхий сургууль, Офицерийн сургууль, Дотоод явдлын яамны Төв сургууль, [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн]], [[Матад сум|Матадад]] байрлаж байсан цэргийн ангиуд, Аж үйлдвэрийн комбинат, [[Налайх]]ын уурхайд ажиллаж байсан Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд, тухайлбал, Дотоод явдлын яамны Төв сургуулийн сургагч Рахимов, Цэргийн Ерөнхий сургуулийн сургагч Полищук, Налайхын эмч Козлов зэрэг олон мэргэжилтэн хөлбөмбөгийн спортыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлж, манай анхны хөлбөмбөгчдөд хөлбөмбөгийн цагаан толгойг зааж сургаж байжээ.<ref name="news.mn" /> ==1930-аад он== 1930-аад оны үед [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв хорооны дэргэдэх Биеийн тамирыг сайжруулах хэлтэс өөрийн орны тэргүүний сэхээтнүүд болон ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдийн санал санаачлага, туслалцаанд түшиглэн, хүүхэд залуучуудыг орчин үеийн спортын төрлүүд болох хөлбөмбөг, [[волейбол]], цана, тэшүүр, гимнастикийн спортод сургах зорилгоор янз бүрийн дугуйлан ажиллуулж байсан байна.<ref name="news.mn" /> [[1931 он]]ы наймдугаар сарын есөнд “Биеийн тамирыг сайжруулах стадион”-д (Голын цэнгэлдэх) хөлбөмбөгийн дугуйлангийнхан хоёр баг зохион байгуулан тоглож, хотынхонд сонирхуулан сурталчилсан нь ихээхэн ач тусаа өгчээ. Үүнээс хойш [[Улаанбаатар]] хотын сургуулиуд, цэргийн ангиуд, үйлдвэр зэрэг залуучууд олноор цугларсан газруудад хөлбөмбөгийн дугуйлангууд бий болов. Энэ үеийн дугуйлангуудыг багийн “капитан” (ахлагч) хошуучилж байсан байна. Тэр үед багш дасгалжуулагч гэж байхгүй, дугуйлангууд нь зохион байгуулалт тааруухан, зөвхөн сайн дураараа, сонирхлоороо нэгдсэн, урсгал шинжтэй байжээ. 1930-аад оны дунд үе гэхэд Улаанбаатарт хөлбөмбөгийн дөрвөн баг бий болж, 50 орчим тамирчинтай болсон байна.<ref name="news.mn" /> [[1936 он]]ы наймдугаар сарын 31-нд Налайхын уурхайн дугуйлангийнхан, Козлов нарын Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийн багтай анхны албан ёсны уулзалт тоглолтыг зохион байгуулжээ. Сонирхолтой нь тухайн үед хөлбөмбөгийг монголчууд “хаалга гаргах тэмцээн” гэдэг байв.<ref>{{Cite web |url=http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827090858/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |url-status=dead }}</ref> [[1930 он|1930-аад]] оны эцсээр манай улсын зүүн хязгаарт япончууд хилийн будилаан үүсгэж, улмаар [[Халхын голын дайн]] болж, [[Европ]]т [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] эхэлсэн зэрэг нь Монгол улсын хөгжил цэцэглэлт, тэр дундаа спортын хөгжилтөд ихээхэн саад бэрхшээл учруулсан байна.<ref name="news.mn" /> ==1940-50-иад он== Хөлбөмбөгийн түүхийн зарим эх сурвалжид, Монголын баг [[1942 он]]д [[Япон]]ы багтай хоёр удаа тоглосон гэх баттай бус мэдээ бий.<ref>http://www.11v11.com/teams/mongolia/tab/matches/season/1943/</ref> Түүхийн нөхцөл байдлын үүднээс нь авч үзвэл энэ нь тухайн үеийн БНМАУ-тай хамаарахгүй нь мэдээж бөгөөд [[Манжуур (хот)|Манжуур]], Хойд Хятадад ноёрхлоо тогтоогоод байсан Японы арми, тэр дундаа Японы Хойд Хятад дахь армийн (北支那方面軍) бүлэглэлд багтаж байсан Монголын гарнизон (駐蒙軍) хэмээх тусгай нэгтгэлийн монгол цэргүүд болон тус армийн япон цэргүүдийн хооронд ийм тэмцээн зохион байгуулж байсан байж болох юм. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-д]] болсон хөлбөмбөгийн анхны томоохон тэмцээн [[1946 он]]ы зургадугаар сард “Бүх цэргийн спортын тоглолт” нэртэй зохион байгуулагдаж хуягт бригад, нисэх зэрэг цэргийн анги нэгтгэлийн есөн баг оролцон, Нисэхийн Л.Сандагдорж ахлагчтай баг түрүүлж байжээ.<ref>http://footballfanat.miniih.com/index.php/home/post/1{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Үүний дараа 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн баяраар, байгуулагдаад удаагүй "Цэрэг", "Соёл", "Ард", "Хөдөлмөр" зэрэг спортын сайн дурын нийгэмлэгүүд оролцож улсын чанартай анхны хөлбөмбөгийн тэмцээн зохион байгуулагдахад "Хилчин" нийгэмлэгийн баг түрүүлэн "Чемпион", тамирчид нь "Рекордч" цол хүртэж байв.<ref>http://footballfanat.miniih.com/index.php/home/post/1{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Улмаар 1947-1950 онуудад [[Наадам|улсын наадмын]] спартакиадын хөлбөмбөгийн тэмцээнд “хар” хэмээх Жадамба ахлагчтай баг "Хилчин" баг чемпион цолоо хадгалж байсан байна.<ref>{{Cite web |url=http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827090858/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD |url-status=dead }}</ref> Харин [[1951 он]]д баяр наадмын VI спартакиадын хөлбөмбөгийн тэмцээнд, “Цэрэг” нийгэмлэгийн Ц.Отгон ахлагчтай баг түрүүлж, “Хилчин” нийгэмлэгийнхний эзэгнэж байсан “Чемпион” цол, цомын эзэн болж, тамирчид нь ”Рекордч” цол хүртжээ.<ref>{{Cite web |url=http://ts_0247.blog.gogo.mn/read/entry102169 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328132338/http://ts_0247.blog.gogo.mn/read/entry102169 |url-status=dead }}</ref> [[1953 он]]ы 11 дүгээр сарын 23-нд Улаанбаатар хот, 18 аймгийн Биеийн тамир, спортын хороодын дарга нар, улсын шилдэг тэргүүний тамирчдын төлөөлөгчид оролцсон Улсын зөвлөгөөн Улаанбаатар хотод болж, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооноос “Манай улсын дотор хөгжиж байгаа биеийн тамир, спортын хөгжлийн тухай” илтгэл хэлэлцүүлжээ. Тус зөвлөгөөнөөс “Биеийн тамир, спортын ажлыг өрнүүлэн хөгжүүлэх талаар” Монголын бүх тамирчид, залуучуудад хандаж уриалга гаргасан нь хөлбөмбөгийн спортын цаашдын хөгжилтөд эергээр нөлөөлжээ. Улмаар [[1955 он]]ы 7-8 дугаар сард Хөлбөмбөгийн улсын аварга шалгаруулах анхны тэмцээн болж таван баг оролцон тойргоор тоглоход, “Соёл” нийгэмлэгийн А.Болд ахлагчтай баг нэгдүгээр байрт орж алтан медаль, “Хөдөлмөр” нийгэмлэгийн Н.Дамдинжав ахлагчтай баг хоёрдугаар байрт орж мөнгөн медаль хүртжээ. Мөн оны есдүгээр сарын таванд улсын аварга “Соёл” нийгэмлэгийн шигшээ баг, Улаанбаатар хотын ойролцоо байрлаж байсан Зөвлөлтийн 17 дугаар армийн багтай нөхөрсөг тоглолт хийж, багийн ахлагч А.Болд нэг гоол оруулан, тэмцээн улсын аварга багийн ялалтаар өндөрлөжээ. Үүний дараа есдүгээр сарын дундуур, Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээн анх удаа болов. 1956 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооны даргаар Монгол улсын домогт жанжин, дэслэгч генерал Ж.Лхагвасүрэн томилогдсон байна. Энэ оноос тус хороон дэргэд Монгол улсын шигшээ багууд байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд хөлбөмбөгийн шигшээ багийг 15 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулж, дасгалжуулагч, тамирчдыг цалин, хувцас хэрэглэлээр хангаж эхэлсэн байна. Тухайн үед улсын наадмын нийтийн гимнастикийн тоглолтыг бэлтгэх ажлыг удирдахаар ЗХУ-аас мэргэжилтнүүд уригдан ирж, монгол мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллаж байсан ба Ардын хувьсгалын 35 жилийн ойн баяр наадмын дараа ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер Павел Александрович Севастьяновыг хөлбөмбөгийн мэргэжилтнээр урин ирүүлсэн байна.<ref name="news.mn" /> Түүний шууд удирдлагын дор Монгол улсын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ багийг байгуулав. Зөвлөлтийн мэргэжилтэн ирснээр Монголын шилдэг тамирчдын хамт оюутан сурагчдын хөлбөмбөгийн дугуйланд хэсэг тамирчдыг сонгон бэлтгэл хийлгэж эхэлжээ. Тэд Голын цэнгэлдэхэд хаалганы хоёр тор нэгтгэн холбоод, мэргэн өшиглөж сургах, ханан хаалга босгож, 20-иод бөмбөгтэйгээр, бэлтгэлийг долоо хоногт зургаан удаа хийлгэж байв. Мөн оны ес, 10 дугаар сард анх удаа ерөнхий боловсролын сургуулиудын аварга шалгаруулах тэмцээнийг, бага, дунд, ахлах ангиар нь ялган явуулж, дараа нь гурван насны ангиллын дугуйланг ажиллуулж, байнгын бэлтгэл хийлгэх болжээ.<ref name="news.mn" /> [[1956 он]]д [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Хөх хот]], Жинин, 1957 онд Улаанбаатар хотуудад Монгол-[[Хятад]]ын хөлбөмбөгийн шигшээ багийнхны нөхөрсөг уулзалт тэмцээн зохиосноор гадаад арга хэмжээний эхлэл тавигдав. [[1957 он]]д Улаанбаатар хотын АШТ-ий дараа хөлбөмбөгчдөд анх удаа спортын зэрэг цол олгож эхэлсэн бөгөөд уг тэмцээнд түрүүлсэн “Замчин” багийн тамирчид спортын I зэрэг, “Хөдөлмөр” багийн тамирчид II зэрэг, “Соёл” багийн тамирчид III зэрэг хүртсэн бол удалгүй шүүгчдийг мөн зэрэглэж, Ч.Нэргүй, Л.Сандагдорж, Г.Банзрагч, В.Долгормаа нарт шүүгчийн II зэрэг, Ц.Дамбажанцан, Ц.Бадрах, С.Батнасан нарын хүмүүст III зэрэг олгосон байна.<ref name="news.mn" /> [[1959 он]]ы 10 сарын 30-нд Монголын хөлбөмбөгийн холбоо, шигшээ багийн тамирчдын санаачлагаар анх байгуулагдан дарга, нарийн бичгийн дарга, дасгалжуулагч-шүүгчдийн зөвлөл, хүүхэд-залуучууд, сурталчилгаа, техникийн комисс зэрэг бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж эхэлсэн байна. Холбооны анхны тэргүүн нь Н.Лувсандорж байв. ===Монгол улсын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ баг=== 1956 онд БТСХЭХ-ны дарга Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалаар байгуулагдсан хөлбөмбөгийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд, дасгалжуулагчаар ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер П.А.Севастьянов; орчуулагч, туслах дасгалжуулагчаар, тухайн үеийн нэрт тамирчин, багш Н.Лувсандорж ажиллаж байжээ. Багийн бүрэлдэхүүн:<ref name="news.mn" /> ====Хаалгачид==== {{col-begin}} {{col-2}} * Ч.Нэргүй, МУИС-ийн оюутан * Ц.Чомбуу, МУИС-ийн оюутан ====Тоглогчид==== * Ц.Сагар, ”Хөдөлмөр” нийгэмлэг * Н.Дамдинжав, ”Хөдөлмөр” нийгэмлэг * Г.Шархүү, Тавдугаар сургууль,“Соёл” нийгэмлэг * Б.Рэндоо, Тавдугаар сургууль * Ж.Батсүх, МУИС, “Соёл” нийгэмлэг {{col-2}} * Л.Сандагдорж, Гуравдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг * Ж.Авгаанпунцаг, Нэгдүгээр сургууль, “Хоршоолол” нийгэмлэг * М.Пүрэвжал, Нэгдүгээр сургууль, “Хоршоолол” нийгэмлэг * Г.Банзрагч, Гуравдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг * В.Долгормаа, Хоёрдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг * Ц.Бадрах, Хоёрдугаар сургууль, “Хөдөлмөр” нийгэмлэг * Г.Билэгт, Хоёрдугаар сургууль, “Соёл” нийгэмлэг * Ц.Дамбажанцан, ”Хөдөлмөр” нийгэмлэг {{col-end}} ===Олон улсад=== Монголын хөлбөмбөгчид түүхэндээ хилийн чанадад анх удаа тоглосон нь [[1956 он]] юм. Мөн оны есдүгээр сард Монголын хөлбөмбөгчдийг төлөөлж, “Замчин” нийгэмлэгийн тамирчид БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөх хот, Жинин хотуудын төмөр замчдын багтай нөхөрсөг уулзалт тоглолт хийж, нэг хожиж, нэг тэнцэн, нэг хожигдсон дүнтэй нутагтаа иржээ. Харин [[1958 он]]д улсын шигшээ баг хилийн чанадад анх удаа тоглохдоо, БНХАУ-ын [[Бээжин]], Тяньжин, [[Шанхай]] хотуудаар явж, 45 хоногийн бэлтгэл сургуулилт хийгээд, эдгээр хотуудын багтай долоон удаа тоглохдоо хоёр хожиж, нэг тэнцэн, дөрөв хожигдсон байна.<ref name="news.mn" /> Шигшээ баг мөн ондоо ЗХУ, [[Унгар|БНУАУ]], [[Умард Солонгос|БНАСАУ-ын]] багуудтай хэд хэдэн удаа тогложээ. Үүнд, [[Улаан-Үд]]ийн “Локомотив” багтай 2:2, “Шахтер” багтай 1:1-ээр тэнцсэн бол Ардчилсан Солонгосын шигшээ багтай хийсэн эхний тоглолтдоо 1:1-ээр тэнцээд, дараагийн тоглолтод 0:1-ээр хожигдсон юм. Ардчилсан Солонгосын энэ баг 1966 оны ДАШТ-ий шөвгийн наймд шалгарчээ.<ref>[https://dnn.mn/%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6-%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%83%D1%83-%D1%83%D1%80%D1%82-%D1%85%D3%A9%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0-%D1%82%D1%8D%D1%81%D0%B2%D1%8D%D1%80-%D1%82%D1%8D%D0%B2%D1%87%D1%8D%D1%8D%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%B9-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%81-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%85%D2%AF%D0%BD-%D1%85%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D0%BC%D0%B1%D3%A9%D0%B3-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BD-%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B6-%D1%87%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0/ өдрийн сонин.мн: ''Л.Сандагдорж: Нуруу урт, хөл майга, тэсвэр, тэвчээртэй учраас монгол хүн хөлбөмбөг гаргуун тоглож чадна'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , нийтлэгдсэн: 2014.07.23</ref> Монголын шигшээ багийн оролцсон анхны олон улсын тэмцээн нь [[1960 он]]д тухайн үеийн Хойд [[Вьетнам]]ын нийслэл [[Ханой]] хотод болсон [[Ази]]йн социалист орны хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм. Социалист дөрвөн орон оролцсон энэ тэмцээнд Монголын баг Вьетнамд 1:4-өөр, Ардчилсан Солонгост 1:4-өөр, Хятадад 1:6-аар хожигджээ. Монголын шигшээ баг [[1959 он]]оос [[1973 он]]ы хооронд Зөвлөлтийн Өвөр Байгалийн цэргийн тойргийн багтай харилцан зочилж нөхөрсөг тоглолт хийдэг байсан бөгөөд нутагтаа болсон тоглолтод хэд хэдэн удаа хожиж байжээ. {{Quotation| “Бидний хожих, хожигдох гол нь биш. Гол нь өөрсдийн идэвхийг үзүүлж, хөлбөмбөгчдийн нөхөрлөлийг бэхжүүлэхэд байгаа юм” ''1960 онд Вьетнамын нийслэл Ханой хотод болсон Азийн социалист орны хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох үеэр Монголын шигшээ багийн хаалгач Ц.Чомбуугийн Вьетнамын төв хэвлэл “Нян Зань” сонинд өгсөн ярилцлагаас.''<ref>[http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=1&document_srl=153551 http://mglradio.com: Ц.Чомбуу: ''"Азийн хар муур" хочит хаалгач Чомбуу'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, нийтлэгдсэн: 2016.06.05</ref>}} ==1960-70-аад он== [[1961]], [[1963 он]]уудад Монголын Бүх ард түмний спартакиад, [[1964 он]]оос хоёр жил тутам УАШТ, жил бүр Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээнүүд болон "Ардын хувьсгалын ойн", "Залуучуудын үнэн", "Хөдөлмөр", "Улаан-од", Улаанбаатарын мэдээ" сонины нэрэмжит тэмцээнүүд тогтмолжсоноос гадна улс хоорондын нөхөрсөг уулзалт тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг болов.<ref>http://ts_0247.blog.gogo.mn/?label=11119{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1990-ээд оны эхэн үе хүртэлх хугацаанд төр засгаас хөлбөмбөгийн хөгжилд төдийлэн анхаараагүйгээс болж энэ спортын хөгжилд дорвитой ахиц гараагүй хэдий ч Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн, Оюутны УАШТ, Өсвөр үеийн УАШТ, Улаанбаатар хотын АШТ, Сансрын нисэгчдийн нэрэмжит “Од” тэмцээн, [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] цомын АШТ, “Залуучуудын үнэн", "Хөдөлмөр", "Улаан-од", Улаанбаатарын мэдээ" сонины төвийн сонинуудын нэрэмжит, томоохон ойн нэрэмжит зэрэг улс, бүсийн чанартай том жижиг тэмцээнүүд янз бүрийн давтамжтайгаар зохиогдож иржээ. Харин гадаад оронд тэмцээн уралдаанд оролцох нь багассан, төрийн байгууллагын зүгээс хөлбөмбөгт тавих анхаарал буурсны улмаас шигшээ багийг 1961 онд татан буулгасан байна. ==1990-ээд он== [[1992 он]]д Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дахин байгуулагдсанаар анхны тэмцээн болох Зүүн Азийн анхдугаар наадамд удаах жил нь оролцов. Энэ тэмцээнд Монголын баг БНХАУ-д 1:6, БНАСАУ-д 0:7, БНСУ-д 0:10, Японд 0:9-өөр хожигдож, хамгийн сүүлд [[Макао]]гийн багийг 4:3-ын харьцаагаар хожсон юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |title=Archive copy |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921093050/http://www.ssport.mn/index.php/p/822 |url-status=dead }}</ref> Улмаар [[1996 он]]д Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний дээд лигийн анхны тэмцээн болж, удаах жил нь Монголын хөлбөмбөгийн холбоо шинээр байгуулагдан Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), улмаар Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоонд элссэнээр Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлжээ. ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Монголын хөлбөмбөг| ]] lqtdez15f6ph8v0ee10ei41p7icmxgh Amjilt 0 61211 870060 830271 2026-09-17T15:53:44Z Chongkian 21163 870060 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс компани | name = Amjilt | image = | founder = [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]] | foundation = [[Улаанбаатар]], Монгол улс ({{Start date and age|2007}}) |location = Чингэлтэй дүүрэг 1-р хороо, Амжилт оффис, [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | website = {{URL|www.amjilt.com}} |company_name="Том-Амжилт" ХХК|products=[[amjilt.com|amjilt.com]] [[ЗуЗугийн найзууд|ЗуЗугийн найзууд]]}} '''Том-Амжилт ХХК''' нь 2010 онд байгуулагдсан, Монголын компани. 2007 оноос үйл ажиллагаа явуулж ирсэн мэдээ мэдээллийн amjilt.com вэбсайтад суурилж, 2010 онд албан ёсоор “Том-Амжилт” ХХК нэртэйгээр байгуулагдсан. Тус компани нь боловсролын чиглэл үйл ажиллагаа явуулдаг. Мэдээллийн технологийн [[Amjilt.com]] бүтээгдэхүүн хөгжүүлдэг. [[ЗуЗугийн найзууд|Зузугийн найзууд]] анимэйшн хүүхэлдэйн киног бүтээдэг '''Эрхэм зорилго''':2030 он гэхэд Дэлхийн топ 10 компаниудын 1 болно '''Алсын хараа''': Хүн төрөлхтнийг сурч хөгжихөд туслана '''Уриа үг''': Шийдэл үргэлж байдаг '''Үнэт зүйл''': Эрх чөлөө ба Хариуцлага == Түүх == 2007/12/19 - www.[[amjilt.com]] үүсгэн байгуулагдав. 2010 - [[Том-Амжилт ХХК]] үүсгэн байгуулагдав. 2011 - [[Амжилт Анимэйшн Студи]] байгуулагдав. 2012 - [[Амжилт Кибер Академи]] байгуулагдав. 2015-2017 Монголын анхны "[[Мора]]" бүрэн хэмжээний 3D анимэйшн киног хийсэн. 2017 оноос хойш [[ЗуЗугийн найзууд]] хүүхэлдэйн киног бүтээж байна. 2018 - [[Индра Кибер Сургууль]] байгуулагдав. 2019 - [[Амжилт Кибер Сургууль]] байгуулагдав. 2022 - [[Цонжин Боардинг Кибер Сургууль]] байгуулагдав. 2022 - Амжилт Кибер Сургуулийн салбарын Казакстан улсын Алматы хотод байгуулагдав.   [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Байгууллага]] [[Ангилал:Улаанбаатарын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Мэдээллийн технологийн аж ахуйн нэгж]] 72tqfoczrssh676wv0mfojx9gxlub3d НТВ телевиз 0 61991 870034 867714 2026-09-17T15:40:55Z Chongkian 21163 870034 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 3:5 | launch_date = 2006.11.01 | closed_date = | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол улс даяар | headquarters = [[Орон Даяар]], [[Монгол]] | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз. 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Улс орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, энтертайнмент чиглэлээр бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV нь өөрийн хөгжмийн хөтөлбөрүүдтэй байсан ба N Music Beetle Music Nostalgia гэх мэтийн хөтөлбөрүүдийг хийж бүтээсэн юм <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=НЭВТРҮҮЛЭГ |url=http://www.ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=53 |access-date=2026-08-22 |website=www.ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports цацагдаж эхэлсэн ба спортын сувагтай спортын хөтөлбөрийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> 2009 оноос хийсэн Өөрийн олон ангит кинонууд нь мелодрама сэдэвтэй Бид Дөрвийн Хайр Оранж Театртай хамтран хийсэн 2013 онд бүтээсэн байгальтай зүй бусаар харьцсан тухай өгүүлэх Тоглоомын Дүрэм 2014 онд бүтээсэн авлигачдын эсрэг тэмцлийн тухай Ус дээшээ урсдаг 2017 онд бүтээсэн инээдмийн сэдэвтэй Гэр Дүүрэн Охид үндэсний сериалуудыг бүтээсэн бас түүнчлэн өөрийн харьяанд байдаг Оранж Энтертайнментийн бүтээсэн + 17 Boobies Search Киносутра Нийслэл хүүхэн 1 2-р бүлэг Өв Залгамжлагчид Мөрч Орь дуу цувралууд орно. '''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' Мэдээ Одмөндөр подкастууд Хээр подкаст Болзоо ярилцах цаг Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг Япон амьдралын хэв маяг Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг Нэг Мөр нэвтрүүлэг Цаг агаар Бөхийн Өрөө Science of Home Инновацын Эзэд Лхагвын Тойм Шинэ амьдралын Эхлэл Инновацын Эзэд Анализ Шоу Зууны хүлгүүд Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг Монгол Бахархал Түүхийн Эзэд '''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': Хотын Гудамж Хальс Юу өгүүлдэг Вэ Сэтгүүлчийн Эрэл Тусгал Хэвлэлийн Тойм ТВ Клуб 2-р суваг Comedy TV Өглөө хөтөлбөр Органик Монгол Anime News Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь Амгаа мэргэжлээ сольсон нь Мартагдашгүй Намар Үнэн үү Та жингээ хасмаар байна уу Кино Ертөнц Их Мэдэх Зөн билгийн Тулаан Би бүжиглэж чадна Мартагдашгүй Намар Энэ бол кино Эгэл биш кино Төрсөн бууц Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр Сонгодог Цаг Улаан таван хошуу Oxygen Дэлгүүр хэсэх үү Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг Би тоглоомондоо хайртай Номын гэгээ нэвтрүүлэг Монгол вундеркинд 100 жил 100 үйл явдал Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг NTV NEWS Чухал яриа Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг Бундеслига Тэмцээний Тойм Дөнгөсөн нь 440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр Orange Film кино хөтөлбөр Business Day хөтөлбөр American Next Top Model Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) NTV Sports News Үндэсний Тойм N Entertainment Яг одоо Coffee Break Төгс Ертөнц Чөлөөт эмэгтэйчүүд Ноён Бэрс Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр Jeju challenge IG show K-POP Mongolia Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал '''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай Эргэдэг Гал тогоо Комеди Клуб Монголиа Fridge Wars mongolia Top Chef mongolia '''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. - Хүй Давхар орчлон Өвлийн Уянга Зүгээргүй эмэгтэй Дурлалын Нууц Нэг Хоёрын Гурваа МУСК '''Оранж Интертайнментаас'''; - Бүхнээс дээгүүр - Хуримын даашинзтай бүсгүй - Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой - Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам - Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим - Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга - Киносутра - Гүн тайгын Манан - Шар гэгээ - Эрдэнэсийн Арал - Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ - Нийслэл Хүүхэн Бал сар - Эрдэнэсийн Арал '''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) Rio Olympics 2016 Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 2023 world figure shaking championship Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 2019 оны FIBA Basketball World cup TOKYO Olympics 2020 зуны олимпийн наадам FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд Одоогоор 2025 онд Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадам '''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''': Нянгар хаданд гарсан нь Дэлхийн монгол айл баримтат кино Монголоо хайсан Монгол '''NTV Шагналууд;''' HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн '''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант '''Редакцийн зөвлөл:''' * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} e4fvnxrg1u5n22emgrar7bqmlqayzcm 870046 870034 2026-09-17T15:47:38Z Chongkian 21163 870046 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = Үндэсний телевиз (NTV) National Television (NTV) | logo = <!--NTV Mongolia.png--> | logo_image = 3:5 | logo_size = 3:5 | launch_date = 2006.11.01 | closed_date = | owner = Media Group LLC Шунхлай ХХК | country = [[Монгол]] | area = Монгол улс даяар | headquarters = [[Орон Даяар]], [[Монгол]] | former_names = | replaced = | sister_channels = NTV Sports NTV Movies | timeshift_service = | picture_format = [[HDTV]] ([[1080i]]) 16:9 | website = http://www.ntv.mn/ https://m.facebook.com/ntvmn/ https://m.facebook.com/nsportsofficial/ https://m.facebook.com/NTVNewsMN/ |founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31}} '''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь бүх насныханд зориулсан энтертайнмент хөтөлбөртэй, танин мэдэхүйн анхны телевиз. 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг. NTV телевиз: Улс орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, энтертайнмент чиглэлээр бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна. NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд "Улаан бал", ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan "Өөр өнцөг" хэлэлцүүлэг, "Тэгээс тэг" эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, "Global Talk" олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг. NTV нь өөрийн хөгжмийн хөтөлбөрүүдтэй байсан ба N Music Beetle Music Nostalgia гэх мэтийн хөтөлбөрүүдийг хийж бүтээсэн юм <ref>{{Cite web |last=Administrator |title=НЭВТРҮҮЛЭГ |url=http://www.ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=53 |access-date=2026-08-22 |website=www.ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд "Ахлах тогоочийн заавраар", "Эхнэрийн заавраар", "Cash Cab", “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв. 2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports цацагдаж эхэлсэн ба спортын сувагтай спортын хөтөлбөрийг гаргаж эхэлсэн <ref>Facebook.com/N Sports/</ref> 2026 оны 2-р сард NTV телевиз анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан юм. <ref>{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}</ref> 2009 оноос хийсэн Өөрийн олон ангит кинонууд нь мелодрама сэдэвтэй Бид Дөрвийн Хайр Оранж Театртай хамтран хийсэн 2013 онд бүтээсэн байгальтай зүй бусаар харьцсан тухай өгүүлэх Тоглоомын Дүрэм 2014 онд бүтээсэн авлигачдын эсрэг тэмцлийн тухай Ус дээшээ урсдаг 2017 онд бүтээсэн инээдмийн сэдэвтэй Гэр Дүүрэн Охид үндэсний сериалуудыг бүтээсэн бас түүнчлэн өөрийн харьяанд байдаг Оранж Энтертайнментийн бүтээсэн + 17 Boobies Search Киносутра Нийслэл хүүхэн 1 2-р бүлэг Өв Залгамжлагчид Мөрч Орь дуу цувралууд орно. '''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' Мэдээ Одмөндөр подкастууд Хээр подкаст Болзоо ярилцах цаг Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг Япон амьдралын хэв маяг Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг Нэг Мөр нэвтрүүлэг Цаг агаар Бөхийн Өрөө Science of Home Инновацын Эзэд Лхагвын Тойм Шинэ амьдралын Эхлэл Инновацын Эзэд Анализ Шоу Зууны хүлгүүд Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг Монгол Бахархал Түүхийн Эзэд '''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': Хотын Гудамж Хальс Юу өгүүлдэг Вэ Сэтгүүлчийн Эрэл Тусгал Хэвлэлийн Тойм ТВ Клуб 2-р суваг Comedy TV Өглөө хөтөлбөр Органик Монгол Anime News Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь Амгаа мэргэжлээ сольсон нь Мартагдашгүй Намар Үнэн үү Та жингээ хасмаар байна уу Кино Ертөнц Их Мэдэх Зөн билгийн Тулаан Би бүжиглэж чадна Мартагдашгүй Намар Энэ бол кино Эгэл биш кино Төрсөн бууц Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр Сонгодог Цаг Улаан таван хошуу Oxygen Дэлгүүр хэсэх үү Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг Би тоглоомондоо хайртай Номын гэгээ нэвтрүүлэг Монгол вундеркинд 100 жил 100 үйл явдал Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг NTV NEWS Чухал яриа Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг Бундеслига Тэмцээний Тойм Дөнгөсөн нь 440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр Orange Film кино хөтөлбөр Business Day хөтөлбөр American Next Top Model Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)<ref>{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}</ref> Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) NTV Sports News Үндэсний Тойм N Entertainment Яг одоо Coffee Break Төгс Ертөнц Чөлөөт эмэгтэйчүүд Ноён Бэрс Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр Jeju challenge IG show K-POP Mongolia Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал '''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай Эргэдэг Гал тогоо Комеди Клуб Монголиа Fridge Wars mongolia Top Chef mongolia '''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. - Хүй Давхар орчлон Өвлийн Уянга Зүгээргүй эмэгтэй Дурлалын Нууц Нэг Хоёрын Гурваа МУСК '''Оранж Интертайнментаас'''; - Бүхнээс дээгүүр - Хуримын даашинзтай бүсгүй - Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой - Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам - Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим - Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга - Киносутра - Гүн тайгын Манан - Шар гэгээ - Эрдэнэсийн Арал - Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ - Нийслэл Хүүхэн Бал сар - Эрдэнэсийн Арал '''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) Rio Olympics 2016 Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 2023 world figure shaking championship Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 2019 оны FIBA Basketball World cup TOKYO Olympics 2020 зуны олимпийн наадам FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд Одоогоор 2025 онд Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадам '''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''': Нянгар хаданд гарсан нь Дэлхийн монгол айл баримтат кино Монголоо хайсан Монгол '''NTV Шагналууд;''' HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн '''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' "Эн Ти Ви Броадкастинг" ХХК нь "Медиа групп" ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа * Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант '''Редакцийн зөвлөл:''' * Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант * Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат * Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ * Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од * Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант * Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн * Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=28 https://www.ntv.mn/] ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} bhxq35occtr427fc3afbwyf2ljd1mbt Эстонийн Консерватив Ардын Нам 0 65426 870144 814938 2026-09-18T10:33:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870144 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | country = Эстонийн | native_name = Eesti Konservatiivne Rahvaerakond | logo = EKRE_logo.png | logo_size = 140px | colorcode = {{Эстонийн Консерватив Ардын Нам/meta/color}} | chairman = [[Мартин Хельме]] | spokesperson = | merger = {{ubl|[[Эстонийн Ардын Холбоо]]|[[Эстонийн Эх Оронч Хөдөлгөөн]]<ref name="erakond">{{Webarchiv|url=http://www.ekre.ee/erakond/ |wayback=20190324154227 |text=EKRE: Erakond |archiv-bot=2026-09-18 10:33:06 InternetArchiveBot }} {{in lang|et}}</ref>}} | foundation = 2012 оны 3 сарын 24 | ideology = {{ubl|class=nowrap| <!-- Sources are listed in the introduction, sources are not needed here --> |[[Үндэсний консерватизм]] |[[Баруун жигүүрийн популизм]]}} | position = [[Баруун жигүүрийн улс төр|Баруун жигүүрээс]] [[Хэт барууны улс төр|хэт баруун]] | international = | european = [[Бие хүн ба Ардчилал Нам]] | europarl = [[Бие хүн ба Ардчилал]] | youth_wing = [[Цэнхэр Сэргэлт]] | newspaper = Konservatiivide Vaba Sõna | colours = {{Color box|{{Эстонийн Консерватив Ардын Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]] | headquarters = Toompuiestee 27, [[Таллин]] | membership_year = 2021 | membership = {{increase}} 10,026<ref name="register">{{cite web |url=https://ariregister.rik.ee/est/political_party/members/80040344 |title=Äriregistri teabesüsteem |access-date=6 Oct 2021 |language=et}}</ref> | seats1_title = [[Рийгикогу]] | seats1 = {{Composition bar|19|101|hex={{Эстонийн Консерватив Ардын Нам/meta/color}}}} | seats2_title = [[Европын Парламент]] ([[Эстони (Европын Парламентын тойрог)|Эстонийн суудал]]) | seats2 = {{Composition bar|1|7|hex={{Эстонийн Консерватив Ардын Нам/meta/color}}}} | seats3_title = | seats3 = | flag = [[File:Conservative People's Party of Estonia flag.svg|200px|border|Flag of the Conservative People's Party of Estonia]] | website = {{URL|http://ekre.ee/}} }} '''Эстонийн Консерватив Ардын Нам''' ({{Lang-et|Eesti Konservatiivne Rahvaerakond}}) нь [[Эстони]]йн консерватив баримжаатай [[улс төрийн нам]] бөгөөд тус нам нь 2012 оны 3 сарын 24-ний өдөр анхдугаар хурлаа хийж үүсгэн байгуулагдсан. Эстонийн Консерватив Ардын Намын эрхэм зорилго нь эх орноо хөгжил дэвшилд хүргэж, ард түмнээ сэтгэл хангалуун, тайван аюулгүй, эрх чөлөөт амьдралтай болгоход оршино. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210115225113/https://ekre.ee/ Албан ёсны цахим хуудас] (эстониор) == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Эстонийн нам]] [[Ангилал:Барууны популист нам]] [[Ангилал:2012 онд байгуулагдсан]] ad19qg4uviyswtfz61w774eqwh831d8 Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 870117 869672 2026-09-18T06:28:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870117 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco Чингис хаан одон 0 71286 870139 848603 2026-09-18T09:39:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870139 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"></div> = '''“Чингис хаан” тэргүүн зэргийн одонгийн тухай''' = [[Файл:ChinggisOdon GGR51980.jpg|thumb|380x380px|'''“Чингис хаан” тэргүүн зэргийн одон''']] “Чингис хаан” тэргүүн зэргийн одонг 2004 онд Монгол Улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийн]] гаргасан санаачилгаар УИХ-ын 21 дүгээр тогтоолоор баталж байжээ. Тус одонг хамгийн анх 2005 онд Монгол Улс анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбатад]] гардуулж, улмаар нийт 18 удаагийн шагнал гардуулах ёслол болсноос 16 нь хувь хүн, байгууллагаас Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин, Ху хамтлаг, Морин хуурын чуулга зэрэг 3 байгууллага байсан бөгөөд 2022 онд хоёр хүнд олгосон байна. “Чингис хаан” одонгоор Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний эв нэгдлийг бататган бэхжүүлэх, эх орондоо хүмүүнлэг, ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэх, нийгэм, эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны дэвшлийг хангах, төрт ёс, түүх соёлынхоо уламжлалыг гүнзгий судалж, хойч үедээ өвлүүлэх, тэдгээрийг дэлхийн бусад оронд сурталчлан таниулах үйлсэд жинтэй хувь нэмэр оруулж, төр, нийгэм, үндэстний өмнө онцгой гавьяа байгуулсан иргэн болон байгууллагыг шагнаж, одонг батламж, үнэмлэхийн хамт гардуулдаг байна. == '''''Тус үндэслэлд заахдаа:''''' == 1.Монгол Улсын Тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний эв нэгдлийг бататган бэхжүүлэх, эх орондоо хүмүүнлэг, ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлж, нийгмийн дэвшлийг хангах, төрт ёс, түүх соёлынхоо уламжлалыг гүнзгий судалж, хойч үедээ өвлүүлэх, тэдгээрийг бусад оронд сурталчлан таниулах үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, төр, нийгэм, үндэстний өмнө онцгой гавьяа байгуулсан '''Монгол Улсын хамтлаг, иргэн, хуулийн этгээд'''. 2.Улс түмний эв нэгдэл, хөгжил цэцэглэлт, хүн төрөлхтөний амар амгалан байдлыг бэхжүүлэх болон Монгол Улс гадаад орнуудтай тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, дэлхий дахинд Монгол Улсын нэр хүндийг өргөн сурталчлах, тус улсын эдийн засаг, нийгэм, оюун санааны хөгжилд бодитой хувь нэмэр оруулсан '''гадаад орны төр, нийгмийн зүтгэлтэн, иргэн.''' == '''''Шагналын тоо:''''' == “Чингис хаан” одонг жилд нэг удаа нэг хүртэл хүнд олгох хязгаартай ч 2022 онд 2 хүнд олгохоор шийдвэрлэсэн. === '''''Шагналыг дагалддаг урамшуулал:''''' === * Одон хүртэгч нь Монгол Улсын иргэнд тухайн үеийн ханшаар 9 цэн алттай тэнцэх хэмжээний мөнгөн шагнал, гадаадын иргэнд мөн тухайн үеийн ханшаар 9 цэн алттай тэнцэх хэмжээний мөнгөн шагнал эсвэл түүнтэй дүйцэх дурсгалын зүйлийг олгоно. * “Чингис хаан” одонгоор шагнагдсан Монгол Улсын иргэн “Чингис хаан” одонг гардуулах ёслолын ажиллагаа, Үндэсний их баяр наадам, Үндсэн хуулийн өдөр, Цагаан сарын баярыг тохиолдуулан зохион байгуулах [[Төрийн ёслолын газар|Төрийн ёслолын]] арга хэмжээнд уригдана. * “Чингис хаан” одонгоор шагнагдсан Монгол Улсын иргэнд Их Эзэн Чингис хааны өдөр буюу Их Эзэн Чингис хаан мэндэлсэн билгийн тооллын өвлийн тэргүүн сарын шинийн 1-ний өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн гарын бэлэг өгнө. * “Чингис хаан” одонгоор шагнагдсан Монгол Улсын иргэн нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн гадаад улсад хийх албан ёсны айлчлалын бүрэлдэхүүнд багтах эрхтэй гэж “Чингис хаан” одонд нэр дэвшүүлэх, шагнах журамд заажээ. === '''''Одон хүртэгчийг алдаршуулах нь:''''' === * Одон хүртэгчийн хөрөг зургийг Ёслол хүндэтгэлийн баганат танхимд хүндэтгэлтэйгээр байршуулна. * Одон хүртэгчийн амьдрал, ажил үйлс болон Чингис хааны одон хүртэж буй ёслолын ажиллагааны торгон агшинг харуулсан 30-50 минутын хөрөг нэвтрүүлгийг бэлтгэж 3-аас доошгүй телевизээр 3-аас доошгүй удаа цацах, 1 хэвлэлийн нүүр хэмжээ бүхий сурвалжлага, эссе, өгүүллийг  орон даяар тараагддаг 3-аас доошгүй өдөр тутмын хэвлэлд нийтлүүлэх зэргээр алдаршуулна. * Энэ журмын 5.4-т заасан хөрөг нэвтрүүлэг, сурвалжлага, эссе, өгүүллийн эх, үндсэн хувийг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын архивт хадгална. * Одон хүртэгч, эсхүл түүний өв залгамжлагч нь хүсвэл Одон хүртэгчийн алдар гавьяаг мөнхжүүлэх зорилгоор уг одонг батламжийн хамт Үндэсний түүхийн төв Музейд хүндэтгэлтэйгээр байрлуулна. === '''Шагнал хүртэгчдийн жагсаалт''' === Монгол Улсын төрийн дээд шагнал-тэргүүн зэргийн одон “Чингис хаан” одон хүртэгсэд: # 2005 онд Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] # 2006 онд Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч [[Бямбасүрэнгийн Шарав]] # 2009 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан [[Дашийн Бямбасүрэн]] # 2010 онд Төр, нийгмийн зүтгэлтэн [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] # 2011 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан [[Нацагийн Багабанди]] # 2012 онд УИХ-ын дарга асан [[Дамдины Дэмбэрэл]] # 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан [[Думаагийн Содном]] # 2014 онд нэрт эрдэмтэн, физикч [[Хавтгайн Намсрай]] # 2015 онд Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэрт зохиолч, яруу найрагч [[Гомбожавын Мэнд-Ооёо]] # 2016 онд Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, дуурийн дуулаач [[Ганбаатарын Ариунбаатар]] # 2017 онд Монгол Улсын гавьяат тамирчин, [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[олимпын наадам|олимпын]] аварга [[Найдангийн Түвшинбаяр]]<ref>{{Cite web |url=https://www.mnb.mn/i/127544 |title=www.mnb.mn |access-date=2017-11-19 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713022726/https://www.mnb.mn/i/127544 |url-status=dead }}</ref> # 2019 онд Монгол үндэстний хөгжмийг рок дуугаралттай хослуулсан [[Хү хамтлаг]] # 2021 онд Монгол улсаас сансарт ниссэн цорын ганц, дэлхийн 101 дэх, Азийн хоёр дахь сансрын нисгэгч бөгөөд нислэгийн инженер, хошууч генерал [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]] # 2021 онд [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]]<ref>{{Cite web |url=http://ubmedee.mn/index.php?view=article&type=item&val=11993 |title=''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин Чингис хаан одон хүртлээ'' |access-date=2021-05-31 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213321/http://ubmedee.mn/index.php?view=article&type=item&val=11993 |url-status=dead }}</ref> # 2022 онд Академич [[Дэчингунгаагийн Доржготов]] # 2022 онд Америкийн Нэгдсэн Улсын эрдэмтэн [[Жак Уэтерфорд]] # 2023 онд [[Морин хуурын чуулга]] # 2024 онд [[Бан Ги Мун]] # 2025 онд Академич [[Содовсүрэнгийн Нарангэрэл]] ==Цахим холбоос== * [https://web.archive.org/web/20190713033229/https://www.legalinfo.mn/annex/details/6244%3flawid=9823 Чингис хаан одон нэр дэвшүүлэх, шагнах журам] * [https://web.archive.org/web/20190713022726/https://www.mnb.mn/i/127544 www.mnb.mn: Монгол Улсын төрийн дээд шагнал-тэргүүн зэргийн одон “Чингис хаан” одонгийн тухай] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Чингис хаан одон| ]] [[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль]] [[Ангилал:2005 онд анх гардуулсан шагнал]] o8hnxlfs1tcz3hx2zb1p0pe8w7yxe6r Их Тэнгэр цогцолбор 0 71574 869981 868872 2026-09-17T12:03:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Secretary Blinken Meets with Mongolian Prime Minister - 53895402932.jpg|thumb|295x295px|Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Энтони Блинкен]] хоёр Их Тэнгэрт ярилцаж буй агшин.]] '''Их Тэнгэр цогцолбор''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төвөөс найм орчим км зайд Дархан цаазат [[Богд хан уул|Богд Хан уулын]] ард [[Туул гол|Туул голын]] хөвөөнд,<ref name=":0">{{Cite web |last= |date=2021-06-19 |title=Шинэ Ерөнхийлөгчийнх Их тэнгэр-т амьдарна |url=https://paparazzi.mn/n/urk |access-date=2026-09-03 |website=paparazzi.mn |language=}}</ref> Их Тэнгэрийн ам хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт ногоон бүсийн 120 гаруй га талбайд төрийн харш, зочид буудал, тусгай зориулалтын байрууд бүхий олон объектуудад төр, засгийн нийтлэг үйлчилгээг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. Тусгай хамгаалалттай Их Тэнгэрийн аманд мөн Монгол Улсын үе үеийн [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]] нар бүрэн эрхийн хугацаандаа амьдардаг.<ref name=":0" /> "Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө" буюу Ерөнхийлөгчийн албан ёсны оршин суух газар нь Их Тэнгэрийн аманд байрладаг. 1951 оноос өнөөг хүртэл Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт болон манай улсад айлчилж буй гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид төлөөлөгчдөд зочид буудал, зоогоор үйлчлилж ирсэн. Их тэнгэр цогцолбор нь Хан-Уул харш, Хатантуул зочид буудал, Маршал харш (хотын төвд байрладаг) хэмээх гурван зочид буудал, тус бүртээ зоогийн газартай юм.<ref>{{Cite web |date=2021-07-19 |title=Төрийн гурван өндөрлөгийн АМЬДАРДАГ “Хан-Уул” харшид ТЕНДЕРГҮЙГЭЭР 576 сая төгрөгийн ЗАСВАР ХИЙЖЭЭ!!! |url=https://www.ulsturch.mn/a/44925 |access-date=2026-09-03 |website=www.ulsturch.mn |language=}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Г.СУМЪЯА |date=2017-12-05 |title=Төрийн тусгай үйлчилгээний “Хан-Уул” харш |url=https://news.mn/r/765931/ |access-date=2026-09-03 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language= |archive-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114025435/https://news.mn/r/765931/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe holding talks with speaker Zandaakhuu Enkhbold, 2013.jpg|thumb|272x272px|Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] УИХ-ын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд|З.Энхболд]] хоёрын Их Тэнгэр дэх уулзалт.]] == Хан-Уул харш == Түүний “Хан-Уул” харшийг олон жилийн турш 50-1 дүгээр байр хэмээж ирсэн бөгөөд 2005 оноос “Хан-Уул” харш гэж нэрлэв. Энэ харшийг [[БНМАУ-ын маршал]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] гуайн зуны өргөөний зориулалтаар бариулж, 1951 оны зун ашиглалтад оруулжээ. Ерөнхий сайд, маршал Х.Чойбалсан гуай тэр зундаа зусаад, “Би цаашид энэ харшид байнга амьдрахгүй. Манай улсын гадаад харилцаа ихээхэн өргөжих төлөвтэй боллоо. Иймд гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочдыг хүлээн авдаг зочид буудал хэлбэрээр ашиглах нь зүйтэй” гэснээр 1951 оноос Монгол улсын төр, засгийн тэргүүн нар гадаадын зочдыг хүлээн авч байрлуулдаг, тэдэнд зоог барьдаг уламжлал одоо болтол үргэлжилж байна.<ref name=":1" /> [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Файл:Prime Minister Shinzo Abe attending a welcome banquet hosted by Prime Minister Norovyn Altankhuyag (2).jpg|thumb|272x272px|Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]] болон Япон улсын Ерөнхий сайд [[Шинзо Абэ]] Их Тэнгэр дэх оройн зоогийн үер.]] “Хан-Уул” харшид гадаадын өндөр дээд хэмжээний зочид байрлаж байсны дотор олон орны Ерөнхийлөгч, Хаан, Гүнж, Парламентын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад харилцааны сайд нар тухайлбал, [[Хятад|БНХАУ]]-ын дарга [[Жян Зэминь]], [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|АТИХ]]-ын дарга [[Ян Шанкунь]], Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Пэн]], [[Орос|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В.Путин]], Ерөнхий сайд [[Дмитрий Медведев|Д.Медведев]], АНУ-ын үе үеийн Төрийн нарийн бичгийн дарга нар, [[НҮБ]]-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар, АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жорж Буш]], Дээрхийн гэгээн [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] есөн удаа, [[Герман|ХБНГУ]]-ын Канцлер [[Ангела Меркель]], [[Энэтхэг|Энэтхэг Улсын]] Ерөнхийлөгч асан хатагтай Пратибха Девисингх Патил нарын хүндтэй олон зочид байрлаж, хүндэтгэлийн зоогт уригдаж байлаа.<ref name=":1" /> == Маршал харш == Улаанбаатар хотын төвд байрлах "Маршал харш"-д БНМАУ-ын Маршал Х.Чойбалсан, [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] нар өвлийн улирлаар амьдарч байсан.<ref name=":0" /> Маршал харшид Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] нар нэг хэсэг өвлийн улиралд амьдарч байсан. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]], дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] нар Маршал харшид амьдраагүй, өвөл, зунгүй “Их тэнгэр”-т амьдарсан байдаг.<ref name=":0" /> 2017 онд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] Ерөнхийлөгчийн хувьд “Их тэнгэр”-ийн аманд байрлах байранд амьдрахгүй гэдгээ мэдэгдэж, Маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын өвлийн ордонд дөрвөн жил амьдарсан юм. “Маршал харш” нь люкс өрөө 2, хагас люкс өрөө 1, энгийн өрөө 4 бий. Мөн тохилог зоогийн газартай бөгөөд нэг ээлжинд 50-80 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай аж.<ref name=":0" /> 2021 онд Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон У.Хүрэлсүх тангаргаа өргөхтэй зэрэгцэн Их Тэнгэрийн ам руу нүүхээр зэхсэн.<ref name=":0" /> == Эшлэл == {{Reflist}} {{commons category}} [[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] 3fy99xm5bjld7kmq5fc5mqo51wpyv88 The Voice of Mongolia 0 72516 870056 866390 2026-09-17T15:51:22Z Chongkian 21163 870056 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {| class="infobox toccolours float-right toptextcells" style="text-align:center; margin-left:10cm; margin-bottom::0.5em; width:200px;" cellspacing="5" ! colspan="2" style="background:Crimson;width:200px;font-size:10pt" | The Voice of Mongolia |- | |- | colspan="2" style="text-align:center;font-size:7pt" | |- | style="font-size:9pt" | Санаачлагч || style="font-size:9pt" | [[Чинбатын Номин| Ч.Номин]] |- | style="font-size:9pt" | Хөтлөгчид || style="font-size:9pt" | Э. Ууганбаяр<br>Г. Анхбаяр |- | style="font-size:9pt" | Шүүгчид || style="font-size:9pt" | С. Ононбат<br>[[Болд (дуучин)|Д. Болд]]<br>[[Даваагийн Уламбаяр|Д. Уламбаяр]]<br>[[Хурд (хамтлаг) | Д.Отгонбаяр]] |- | style="font-size:9pt" | Улирлууд || style="font-size:9pt" | 1 (Одоо үргэлжилж байгаа) |- | style="font-size:9pt" | Дугаарууд || style="font-size:9pt" | 2 (Одоо үргэлжилж байгаа) |- | colspan="2" style="background:Crimson;text-align:center;font-size:9pt" | Гарч буй байдал |- | style="font-size:9pt" | Суваг || style="font-size:9pt" | [[Монгол Телевиз]] |- | style="font-size:9pt" | Онлайн || style="font-size:9pt" | www.ori.mn (төлбөртэй, нөхөж үзэх) |- | style="font-size:9pt" | Youtube Channel || style="font-size:9pt" | |} "the voice of mongolia" бол Монгол ТВ гийн дуу хоолойн нэвтрүүлэг юм. {{DEFAULTSORT:Voice of Mongolia #The}} [[Ангилал:The Voice of Mongolia| ]] [[Ангилал:Монголын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Авьяастны шоу]] [[Ангилал:Телевизийн хөгжмийн нэвтрүүлэг]] {{Mongolia-stub}} 6bjl7dk70keyyzffqks1ya00go8jdm2 Марко Пологийн хөшөө 0 77223 870019 868752 2026-09-17T14:55:28Z Chongkian 21163 870019 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Энэхүү хөшөөг санаачлан, барьсан гол эзэн нь билгүүн номч, их гүүш [[Бямбын Ринчен|Бямбын Ринчений]] ач хүү уран барималч Барсболдын Дэнзэн аж. Тэрбээр урласан хөшөөнийхөө онцлогийг тайлбарлахдаа Марко Поло католик шашинтайг нь бодож залаа бүхий малгай өмсүүлсэн. Монголын үе үеийн эзэн хаадын шүтээн болсон цагаан шонхор шувууг баруун мөрөн дээр нь суулгасан нь өрнө, дорныг хамтад нь илэрхийлэх агуулгатай. Хуягийг нь европ маягаар, хувцасных нь хормой хэсгийг монгол хэв загвараар урласан хэмээн ярьж байсан юм. Түүнчлэн хүрэл хөшөөг ногооноор будсан шалтгаанаа Газар дундын тэнгисийнх нь чийглэг агаарыг мэдрүүлэхийг зорьсон гэж тайлбарласан. Тэрбээр энэ хөшөөг барих санаагаа арван жилийн өмнөөс олж, зургаан жил хөөцөлдсөний ачаар энэ онд ийн ажил хэрэг болгосноо нээлтийн үеэр танилцуулж байв. Мөн энэ нээлтэд ирсэн УИХ-ын гишүүн С.Баяр “Марко Поло гадаад ертөнцтэй Монголыг, гадаад ертөнцийг Монголтой холбосон одоогийнхоор бол Элчин сайд байсан. Цэл залуудаа манайд хөл тавиад, Хубилай хааны дэргэд 17 жил алба хааж, түүний элч төлөөлөгчөөр Юань гүрний олон муж улсад зарагдаж явсан хүн. Тийм ч учраас өөрийгөө “Их эзэнт гүрний өргөмөл хүү” гэдэг байсан болов уу. Бараг бүх насаа өрнө, дорныг холбоход зориулсан учраас Марко Полог европчууд даяаршлын анхны үндсийг тавьсан гэж үздэг. Монгол Улсад орчин цагийн дипломат алба үүсч хөгжсөний 100 жилийн ой тохиож буй энэ цаг үед түүний хөшөөг энд байрлуулсан нь цаанаа утга учиртай” хэмээн ярилаа. Эл хөшөөг бүтээх хөрөнгийн тэн хагасыг нийслэлийн төсвөөс гаргаж, үлдсэнийг нь хувь хүмүүсийн хандиваар бий болгожээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:2011 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло|Хөшөө]] {{Mongolia-stub}} 4f22v9qsomiaugwmdcqu980dycptq9c 870020 870019 2026-09-17T14:55:36Z Chongkian 21163 870020 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Энэхүү хөшөөг санаачлан, барьсан гол эзэн нь билгүүн номч, их гүүш [[Бямбын Ринчен|Бямбын Ринчений]] ач хүү уран барималч Барсболдын Дэнзэн аж. Тэрбээр урласан хөшөөнийхөө онцлогийг тайлбарлахдаа Марко Поло католик шашинтайг нь бодож залаа бүхий малгай өмсүүлсэн. Монголын үе үеийн эзэн хаадын шүтээн болсон цагаан шонхор шувууг баруун мөрөн дээр нь суулгасан нь өрнө, дорныг хамтад нь илэрхийлэх агуулгатай. Хуягийг нь европ маягаар, хувцасных нь хормой хэсгийг монгол хэв загвараар урласан хэмээн ярьж байсан юм. Түүнчлэн хүрэл хөшөөг ногооноор будсан шалтгаанаа Газар дундын тэнгисийнх нь чийглэг агаарыг мэдрүүлэхийг зорьсон гэж тайлбарласан. Тэрбээр энэ хөшөөг барих санаагаа арван жилийн өмнөөс олж, зургаан жил хөөцөлдсөний ачаар энэ онд ийн ажил хэрэг болгосноо нээлтийн үеэр танилцуулж байв. Мөн энэ нээлтэд ирсэн УИХ-ын гишүүн С.Баяр “Марко Поло гадаад ертөнцтэй Монголыг, гадаад ертөнцийг Монголтой холбосон одоогийнхоор бол Элчин сайд байсан. Цэл залуудаа манайд хөл тавиад, Хубилай хааны дэргэд 17 жил алба хааж, түүний элч төлөөлөгчөөр Юань гүрний олон муж улсад зарагдаж явсан хүн. Тийм ч учраас өөрийгөө “Их эзэнт гүрний өргөмөл хүү” гэдэг байсан болов уу. Бараг бүх насаа өрнө, дорныг холбоход зориулсан учраас Марко Полог европчууд даяаршлын анхны үндсийг тавьсан гэж үздэг. Монгол Улсад орчин цагийн дипломат алба үүсч хөгжсөний 100 жилийн ой тохиож буй энэ цаг үед түүний хөшөөг энд байрлуулсан нь цаанаа утга учиртай” хэмээн ярилаа. Эл хөшөөг бүтээх хөрөнгийн тэн хагасыг нийслэлийн төсвөөс гаргаж, үлдсэнийг нь хувь хүмүүсийн хандиваар бий болгожээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:2011 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло|Хөшөө]] {{Mongolia-struct-stub}} 290q5cwgzg9bhib401la2usde8l4glb 870021 870020 2026-09-17T14:55:47Z Chongkian 21163 870021 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Энэхүү хөшөөг санаачлан, барьсан гол эзэн нь билгүүн номч, их гүүш [[Бямбын Ринчен|Бямбын Ринчений]] ач хүү уран барималч Барсболдын Дэнзэн аж. Тэрбээр урласан хөшөөнийхөө онцлогийг тайлбарлахдаа Марко Поло католик шашинтайг нь бодож залаа бүхий малгай өмсүүлсэн. Монголын үе үеийн эзэн хаадын шүтээн болсон цагаан шонхор шувууг баруун мөрөн дээр нь суулгасан нь өрнө, дорныг хамтад нь илэрхийлэх агуулгатай. Хуягийг нь европ маягаар, хувцасных нь хормой хэсгийг монгол хэв загвараар урласан хэмээн ярьж байсан юм. Түүнчлэн хүрэл хөшөөг ногооноор будсан шалтгаанаа Газар дундын тэнгисийнх нь чийглэг агаарыг мэдрүүлэхийг зорьсон гэж тайлбарласан. Тэрбээр энэ хөшөөг барих санаагаа арван жилийн өмнөөс олж, зургаан жил хөөцөлдсөний ачаар энэ онд ийн ажил хэрэг болгосноо нээлтийн үеэр танилцуулж байв. Мөн энэ нээлтэд ирсэн УИХ-ын гишүүн С.Баяр “Марко Поло гадаад ертөнцтэй Монголыг, гадаад ертөнцийг Монголтой холбосон одоогийнхоор бол Элчин сайд байсан. Цэл залуудаа манайд хөл тавиад, Хубилай хааны дэргэд 17 жил алба хааж, түүний элч төлөөлөгчөөр Юань гүрний олон муж улсад зарагдаж явсан хүн. Тийм ч учраас өөрийгөө “Их эзэнт гүрний өргөмөл хүү” гэдэг байсан болов уу. Бараг бүх насаа өрнө, дорныг холбоход зориулсан учраас Марко Полог европчууд даяаршлын анхны үндсийг тавьсан гэж үздэг. Монгол Улсад орчин цагийн дипломат алба үүсч хөгжсөний 100 жилийн ой тохиож буй энэ цаг үед түүний хөшөөг энд байрлуулсан нь цаанаа утга учиртай” хэмээн ярилаа. Эл хөшөөг бүтээх хөрөнгийн тэн хагасыг нийслэлийн төсвөөс гаргаж, үлдсэнийг нь хувь хүмүүсийн хандиваар бий болгожээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:2011 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло|Хөшөө]] {{Mongolia-stub}} 4f22v9qsomiaugwmdcqu980dycptq9c 870022 870021 2026-09-17T14:56:18Z Chongkian 21163 870022 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Monument to Marco Polo in Ulaanbaatar, Mongolia.jpg|thumb|Марко Пологийн Xөшөө]] '''[[Марко Поло]]гийн хөшөө''' нь 2011 оны 12-р сард [[Улаанбаатар]] хотын [[Сүхбаатарын талбай]]н зүүн урд талд, Сэнтрал Тауэрын урд баригдсан, уран барималч [[Барсболдын Дэнзэн|Барсболдын Дэнзэнгийн]] урласан хөшөө юм. Уг хөшөөг өндөр давцан дээр [[Марко Поло|Марко Полог]] бөсөө байдалтай баруун мөрөн дээрээ шонхор шувуу суулгаж, хагас европ загвартай цэргийн хувцас өмссөн байдлаар дүрсэлжээ. Энэхүү хөшөөг санаачлан, барьсан гол эзэн нь билгүүн номч, их гүүш [[Бямбын Ринчен|Бямбын Ринчений]] ач хүү уран барималч Барсболдын Дэнзэн аж. Тэрбээр урласан хөшөөнийхөө онцлогийг тайлбарлахдаа Марко Поло католик шашинтайг нь бодож залаа бүхий малгай өмсүүлсэн. Монголын үе үеийн эзэн хаадын шүтээн болсон цагаан шонхор шувууг баруун мөрөн дээр нь суулгасан нь өрнө, дорныг хамтад нь илэрхийлэх агуулгатай. Хуягийг нь европ маягаар, хувцасных нь хормой хэсгийг монгол хэв загвараар урласан хэмээн ярьж байсан юм. Түүнчлэн хүрэл хөшөөг ногооноор будсан шалтгаанаа Газар дундын тэнгисийнх нь чийглэг агаарыг мэдрүүлэхийг зорьсон гэж тайлбарласан. Тэрбээр энэ хөшөөг барих санаагаа арван жилийн өмнөөс олж, зургаан жил хөөцөлдсөний ачаар энэ онд ийн ажил хэрэг болгосноо нээлтийн үеэр танилцуулж байв. Мөн энэ нээлтэд ирсэн УИХ-ын гишүүн С.Баяр “Марко Поло гадаад ертөнцтэй Монголыг, гадаад ертөнцийг Монголтой холбосон одоогийнхоор бол Элчин сайд байсан. Цэл залуудаа манайд хөл тавиад, Хубилай хааны дэргэд 17 жил алба хааж, түүний элч төлөөлөгчөөр Юань гүрний олон муж улсад зарагдаж явсан хүн. Тийм ч учраас өөрийгөө “Их эзэнт гүрний өргөмөл хүү” гэдэг байсан болов уу. Бараг бүх насаа өрнө, дорныг холбоход зориулсан учраас Марко Полог европчууд даяаршлын анхны үндсийг тавьсан гэж үздэг. Монгол Улсад орчин цагийн дипломат алба үүсч хөгжсөний 100 жилийн ой тохиож буй энэ цаг үед түүний хөшөөг энд байрлуулсан нь цаанаа утга учиртай” хэмээн ярилаа. Эл хөшөөг бүтээх хөрөнгийн тэн хагасыг нийслэлийн төсвөөс гаргаж, үлдсэнийг нь хувь хүмүүсийн хандиваар бий болгожээ. Мөн алдарт аялагч Марко Полод зориулсан дэлхийд анхны хөшөө юм. {{commonscat}} [[Ангилал:2011 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]] [[Ангилал:Марко Поло|Хөшөө]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө]] {{Mongolia-stub}} 8lik6lz9mqdhk0z7ma6hfreoccvrurc Next Electronics 0 78174 870062 839679 2026-09-17T15:56:35Z Chongkian 21163 870062 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = НЭКСТ Групп | logo = Next logo.png | type = [[Хувьцаат компани|Хаалттай хувьцаат]] | genre = [[Жижиглэн болон бөөний худалдаа]] | founded = {{Start date and age|2009|11|05}} [[Улаанбаатар]], Монгол | founder = <!-- or: founders = --> | fate = | successor = <!-- or: successors = --> | hq_location = Хаан тауэр, Хан-Уул дүүрэг | hq_location_city = Улаанбаатар | hq_location_country = Монгол | num_locations = | area_served = Монгол | key_people = Лхамсүрэнгийн Чулуунболд (Ерөнхийлөгч)<br> Чимэддоржийн Эрдэнэзаяа (Гүйцэтгэх захирал) | products = [[Электрон бараа]]<br/>[[Тавилга]]<br/>[[Гэр ахуйн бараа]]<br/>[[IT бүтээгдэхүүн]] | brands = | services = | num_employees = 300 - 500 | parent = | divisions = | subsid = [[NEXT Electronics]]<br/>[[NEXT Mebel]]<br/>[[NEXT Distribution]]<br/>[[NEXT Service]]<br/>[[NEXT Logistics]]<br/>[[NEXT Integrations]]<br/>[[NEXT Commerce]]<br/>[[NEXT Properties]] | website = [http://www.next.mn www.next.mn] }} '''НЭКСТ Электроникс ХХК''' (Next Electronics LLC) нь Монгол улс дахь цахилгаан барааны зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Орон даяар байрлах нийт 15 салбар дэлгүүр, [http://www.next.mn next.mn] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодог байна.<ref>Бидний тухай - НЭКСТ Электроникс - {{Webarchiv|url=http://nextgroup.mn/mn/about-us/introduction.html |wayback=20180729034513 |text=www.nextgroup.mn |archiv-bot=2023-10-06 01:12:07 InternetArchiveBot }}</ref> Анх 2003 оноос гэр ахуйн тавилгын худалдаа чиглэлээр нээгдсэн '''Mebeltown''' дэлгүүр нь бизнесийн цар хүрээгээ нэмэгдүүлэх, зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээнүүдийг нэвтрүүлэх зорилгоор 2009 онд цахилгаан барааны зах зээлд орж '''NEXT''' нэрийн доор үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн юм. Нэкст Электроникс компаниас эхлэлтэй '''НЭКСТ Групп''' нь тасралтгүй хөгжих зорилт тавин, үйл ажиллагаагаа тогтмол сайжруулж ажилласнаар өдгөө 10 салбар компанитай, Улаанбаатар хот болон Монгол Улсын 11 аймагт 15 салбар дэлгүүртэй, 300 орчим ажилчидтай болон өргөжөөд байна. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Бизнесийн үндсэн салбар '''НЭКСТ Электроникс ХХК''' (Next Electronics LLC) ''Гэр ахуйн цахилгаан хэрэгслийн импорт, борлуулалт'' Гэр ахуйн цахилгаан бараа, компьютерын хамгийн өргөн сонголттой Нэкст Электроникс компани нь 2009 онд байгуулагдсан бөгөөд өдгөө Монгол орон даяар 16 салбар дэлгүүрээр хэрэглэгч, харилцагч нартаа хүрч үйлчилж байна. Нэкст Электроникс ХХК нь Гэр ахуйн цахилгаан барааны зах зээлийн 20% орчмыг бүрдүүлдэг бөгөөд дэлхийн нэр хүндтэй 30 гаруй брэндүүдийн албан ёсны эрхтэй, 1000 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүний сонголтыг хэрэглэгчдэд санал болгодог, салбартаа тэргүүлэгчдийн нэг юм. '''НЭКСТ Мебель ХХК''' (Next Mebel LLC) ''Тавилгын импорт, борлуулалт'' Нэкст Мебель компани нь гэр ахуйн болон оффисын тавилгын бүтээгдэхүүнийг Монгол айл өрх, албан байгууллагын хэрэгцээнд нийлүүлдэг бөгөөд тавилгын хүргэлт, угсралт, суурилуулалтын үйлчилгээг найдвартай, түргэн шуурхай үзүүлдэг. Өдгөө Орос, Польш, Малайз, Хятад улсын 30 гаруй нэр хүндтэй брэндүүдийг албан ёсоор төлөөлж 600 гаруй нэр төрлийн бараа бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчиддээ санал болгон ажиллаж байна. '''НЭКСТ Дистрибьюшн ХХК''' (Next Distribution LLC) ''Цахилгаан барааны импорт, дистрибьюшн борлуулалт'' Нэкст Дистрибьюшн компани нь Гэр ахуйн цахилгаан барааны импортын үйл ажиллагаа явуулж зах зээл дэх дилерүүдэд нийлүүлэх дистрибьюшн борлуулалтын үйлчилгээ үзүүлдэг. Мөн түүнчлэн гэр ахуйн цахилгаан барааны Rotenzo болон Asaya брэндүүдийг хөгжүүлэн хэрэглээнд төгс нийцсэн, чанартай бөгөөд монгол айл өрхүүдэд нийцэх үнэтэй бараа, бүтээгдэхүүнийг хөгжүүлж байна. '''НЭКСТ Сервис ХХК''' (Next Service LLC) ''Цахилгаан барааны засвар болон дагалдах үйлчилгээ'' Анх 2010 онд Нэкст Электроникс ХХК-ны нэрэн дор үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн Нэкст Сервис Центр буюу Засвар үйлчилгээний төв нь зөвхөн өөрсдийн борлуулсан бараа бүтээгдэхүүнд борлуулалтын дараах үйлчилгээ үзүүлж байсан бол 2017 оноос эхлэн бие даасан Нэкст Сервис ХХК болон өргөжиж албан ёсны засварын эрхтэй цөөнгүй брэндийн бүтээгдэхүүний техникийн үзлэг, оношилгоо, баталгаат болон баталгаат бус хугацааны засварын үйлчилгээ үзүүлж байна. '''НЭКСТ Логистикс ХХК''' (Next Logistics LLC) ''Агуулах, логистикийн үйлчилгээ'' Нэкст Логистик ХХК нь агуулах, тээврийн цогц үйлчилгээ үзүүлэх зорилгоор 2020 онд байгуулагдсан бөгөөд 3000 м2 талбай бүхий аюулгүй байдлыг хангасан агуулах, жижиг болон том оврын бараа бүтээгдэхүүн тээвэрлэх чадалтай, холын замд болон хот дотор явах зориулалттай бүхий 20 орчим ачаа тээврийн хэрэгслүүд, мэргэжлийн баг хамт олонтойгоор үйл ажиллагаа явуулж байна. '''НЭКСТ Интегрешн ХХК''' (Next Integrations LLC) ''Байгууллагын технологийн шийдэл'' Нэкст Интегрейшн ХХК нь байгууллагын хэрэгцээнд зориулсан технологийн цогц шийдэл, бараа бүтээгдэхүүнийг санал болгож, борлуулалтын дараах үйлчилгээг чанартай бөгөөд шуурхай үзүүлдэг. Өдгөө Монгол улсын 50 гаруй томоохон аж ахуйн нэгж, байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, үйлчилгээ үзүүлсэн туршлагатай бөгөөд албан байгууллагын хэрэгцээнд шаардлагатай шинэлэг технологийг түүчээлэн хүргэхийг зорин ажиллаж байна. '''НЭКСТ Коммерс ХХК''' (Next Commerce LLC) ''Онлайн худалдаа'' Нэкст Коммерс компани нь www.next.mn Цахилгаан барааны онлайн дэлгүүр болон www.gerplace.mn Гэр ахуйн маркетплэйсээр дамжуулан хэрэглэгч, үйлчлүүлэгчидэд бараа бүтэгдэхүүний өргөн сонголт, цахим төлбөр тооцооны хамгийн орчин үеийн шийдлүүд, худалдан авалтын шинэлэг арга хэмжээ, урьдчилсан захиалга, шинэ шинэ урамшууллыг санал болгодог. '''НЭКСТ Групп''' (Next Group) ''Холбоотой компаниудын менежмент, дэмжих үйл ажиллагаа'' “Нэкст”-ийн гэр бүл өргөжин тэлэхийн хирээр салбар компаниудыг стратегийн түвшинд удирдах, тэдгээрт төлөвлөлт, хүний нөөц, санхүү, маркетинг, процессын автоматжуулалтаар дэмжлэг үзүүлэх толгой компанийн шаардлага үүссэн бөгөөд энэ хэрэгцээг хангаж Нэкст Групп ХХК 2018 оноос үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм. = Цахим холбоос = * [https://web.archive.org/web/20230331064250/https://nextgroup.mn/ Байгууллагын сайт] * [http://www.next.mn Интернэт дэлгүүр] = Эшлэл = <references /> [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] 605cmjmdl377hublad9iap40lsl0qz1 870063 870062 2026-09-17T15:56:47Z Chongkian 21163 870063 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = НЭКСТ Групп | logo = Next logo.png | type = [[Хувьцаат компани|Хаалттай хувьцаат]] | genre = [[Жижиглэн болон бөөний худалдаа]] | founded = {{Start date and age|2009|11|05}} [[Улаанбаатар]], Монгол | founder = <!-- or: founders = --> | fate = | successor = <!-- or: successors = --> | hq_location = Хаан тауэр, Хан-Уул дүүрэг | hq_location_city = Улаанбаатар | hq_location_country = Монгол | num_locations = | area_served = Монгол | key_people = Лхамсүрэнгийн Чулуунболд (Ерөнхийлөгч)<br> Чимэддоржийн Эрдэнэзаяа (Гүйцэтгэх захирал) | products = [[Электрон бараа]]<br/>[[Тавилга]]<br/>[[Гэр ахуйн бараа]]<br/>[[IT бүтээгдэхүүн]] | brands = | services = | num_employees = 300 - 500 | parent = | divisions = | subsid = [[NEXT Electronics]]<br/>[[NEXT Mebel]]<br/>[[NEXT Distribution]]<br/>[[NEXT Service]]<br/>[[NEXT Logistics]]<br/>[[NEXT Integrations]]<br/>[[NEXT Commerce]]<br/>[[NEXT Properties]] | website = [http://www.next.mn www.next.mn] }} '''НЭКСТ Электроникс ХХК''' (Next Electronics LLC) нь Монгол улс дахь цахилгаан барааны зах зээлийн тэргүүлэгч компанийн нэг юм. Орон даяар байрлах нийт 15 салбар дэлгүүр, [http://www.next.mn next.mn] онлайн дэлгүүр мөн байгууллагын борлуулалтын сувгуудаар үйлчлүүлэгчдээ бараа бүтээгдэхүүнүүдээ санал болгодог байна.<ref>Бидний тухай - НЭКСТ Электроникс - {{Webarchiv|url=http://nextgroup.mn/mn/about-us/introduction.html |wayback=20180729034513 |text=www.nextgroup.mn |archiv-bot=2023-10-06 01:12:07 InternetArchiveBot }}</ref> Анх 2003 оноос гэр ахуйн тавилгын худалдаа чиглэлээр нээгдсэн '''Mebeltown''' дэлгүүр нь бизнесийн цар хүрээгээ нэмэгдүүлэх, зах зээл дээр шинэлэг бүтээгдэхүүн болон үйлчилгээнүүдийг нэвтрүүлэх зорилгоор 2009 онд цахилгаан барааны зах зээлд орж '''NEXT''' нэрийн доор үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн юм. Нэкст Электроникс компаниас эхлэлтэй '''НЭКСТ Групп''' нь тасралтгүй хөгжих зорилт тавин, үйл ажиллагаагаа тогтмол сайжруулж ажилласнаар өдгөө 10 салбар компанитай, Улаанбаатар хот болон Монгол Улсын 11 аймагт 15 салбар дэлгүүртэй, 300 орчим ажилчидтай болон өргөжөөд байна. = Үндсэн үйл ажиллагаа = Бизнесийн үндсэн салбар '''НЭКСТ Электроникс ХХК''' (Next Electronics LLC) ''Гэр ахуйн цахилгаан хэрэгслийн импорт, борлуулалт'' Гэр ахуйн цахилгаан бараа, компьютерын хамгийн өргөн сонголттой Нэкст Электроникс компани нь 2009 онд байгуулагдсан бөгөөд өдгөө Монгол орон даяар 16 салбар дэлгүүрээр хэрэглэгч, харилцагч нартаа хүрч үйлчилж байна. Нэкст Электроникс ХХК нь Гэр ахуйн цахилгаан барааны зах зээлийн 20% орчмыг бүрдүүлдэг бөгөөд дэлхийн нэр хүндтэй 30 гаруй брэндүүдийн албан ёсны эрхтэй, 1000 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүний сонголтыг хэрэглэгчдэд санал болгодог, салбартаа тэргүүлэгчдийн нэг юм. '''НЭКСТ Мебель ХХК''' (Next Mebel LLC) ''Тавилгын импорт, борлуулалт'' Нэкст Мебель компани нь гэр ахуйн болон оффисын тавилгын бүтээгдэхүүнийг Монгол айл өрх, албан байгууллагын хэрэгцээнд нийлүүлдэг бөгөөд тавилгын хүргэлт, угсралт, суурилуулалтын үйлчилгээг найдвартай, түргэн шуурхай үзүүлдэг. Өдгөө Орос, Польш, Малайз, Хятад улсын 30 гаруй нэр хүндтэй брэндүүдийг албан ёсоор төлөөлж 600 гаруй нэр төрлийн бараа бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчиддээ санал болгон ажиллаж байна. '''НЭКСТ Дистрибьюшн ХХК''' (Next Distribution LLC) ''Цахилгаан барааны импорт, дистрибьюшн борлуулалт'' Нэкст Дистрибьюшн компани нь Гэр ахуйн цахилгаан барааны импортын үйл ажиллагаа явуулж зах зээл дэх дилерүүдэд нийлүүлэх дистрибьюшн борлуулалтын үйлчилгээ үзүүлдэг. Мөн түүнчлэн гэр ахуйн цахилгаан барааны Rotenzo болон Asaya брэндүүдийг хөгжүүлэн хэрэглээнд төгс нийцсэн, чанартай бөгөөд монгол айл өрхүүдэд нийцэх үнэтэй бараа, бүтээгдэхүүнийг хөгжүүлж байна. '''НЭКСТ Сервис ХХК''' (Next Service LLC) ''Цахилгаан барааны засвар болон дагалдах үйлчилгээ'' Анх 2010 онд Нэкст Электроникс ХХК-ны нэрэн дор үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн Нэкст Сервис Центр буюу Засвар үйлчилгээний төв нь зөвхөн өөрсдийн борлуулсан бараа бүтээгдэхүүнд борлуулалтын дараах үйлчилгээ үзүүлж байсан бол 2017 оноос эхлэн бие даасан Нэкст Сервис ХХК болон өргөжиж албан ёсны засварын эрхтэй цөөнгүй брэндийн бүтээгдэхүүний техникийн үзлэг, оношилгоо, баталгаат болон баталгаат бус хугацааны засварын үйлчилгээ үзүүлж байна. '''НЭКСТ Логистикс ХХК''' (Next Logistics LLC) ''Агуулах, логистикийн үйлчилгээ'' Нэкст Логистик ХХК нь агуулах, тээврийн цогц үйлчилгээ үзүүлэх зорилгоор 2020 онд байгуулагдсан бөгөөд 3000 м2 талбай бүхий аюулгүй байдлыг хангасан агуулах, жижиг болон том оврын бараа бүтээгдэхүүн тээвэрлэх чадалтай, холын замд болон хот дотор явах зориулалттай бүхий 20 орчим ачаа тээврийн хэрэгслүүд, мэргэжлийн баг хамт олонтойгоор үйл ажиллагаа явуулж байна. '''НЭКСТ Интегрешн ХХК''' (Next Integrations LLC) ''Байгууллагын технологийн шийдэл'' Нэкст Интегрейшн ХХК нь байгууллагын хэрэгцээнд зориулсан технологийн цогц шийдэл, бараа бүтээгдэхүүнийг санал болгож, борлуулалтын дараах үйлчилгээг чанартай бөгөөд шуурхай үзүүлдэг. Өдгөө Монгол улсын 50 гаруй томоохон аж ахуйн нэгж, байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, үйлчилгээ үзүүлсэн туршлагатай бөгөөд албан байгууллагын хэрэгцээнд шаардлагатай шинэлэг технологийг түүчээлэн хүргэхийг зорин ажиллаж байна. '''НЭКСТ Коммерс ХХК''' (Next Commerce LLC) ''Онлайн худалдаа'' Нэкст Коммерс компани нь www.next.mn Цахилгаан барааны онлайн дэлгүүр болон www.gerplace.mn Гэр ахуйн маркетплэйсээр дамжуулан хэрэглэгч, үйлчлүүлэгчидэд бараа бүтэгдэхүүний өргөн сонголт, цахим төлбөр тооцооны хамгийн орчин үеийн шийдлүүд, худалдан авалтын шинэлэг арга хэмжээ, урьдчилсан захиалга, шинэ шинэ урамшууллыг санал болгодог. '''НЭКСТ Групп''' (Next Group) ''Холбоотой компаниудын менежмент, дэмжих үйл ажиллагаа'' “Нэкст”-ийн гэр бүл өргөжин тэлэхийн хирээр салбар компаниудыг стратегийн түвшинд удирдах, тэдгээрт төлөвлөлт, хүний нөөц, санхүү, маркетинг, процессын автоматжуулалтаар дэмжлэг үзүүлэх толгой компанийн шаардлага үүссэн бөгөөд энэ хэрэгцээг хангаж Нэкст Групп ХХК 2018 оноос үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм. = Эшлэл = <references /> = Цахим холбоос = * [https://web.archive.org/web/20230331064250/https://nextgroup.mn/ Байгууллагын сайт] * [http://www.next.mn Интернэт дэлгүүр] [[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] mzqi7ps7rbyp6dnwb2vwzuvz8imikys Монгол улсын хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 0 84821 870032 852336 2026-09-17T15:40:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870032 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улс дахь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ''' нь хөдөлмөрийн хөлс, ажилчдын цалин хөлс, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ юм. Энэ дүнг Монголын засгийн газар шийдвэрлэдэг. 2017 оноос эхлэн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард ₮240000 буюу $98.75 байна. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 2013 онд 25 хувиар өсгөсөн.<ref name="автоссылка3">[http://ikon.mn/n/wox Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 22 жилийн хугацаанд 9,600-аас 240,000 төгрөг болж нэмэгджээ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="автоссылка2">[http://ikon.mn/n/pxg “Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 240,000 төгрөг болгох шийдвэр 2017 оноос хэрэгжинэ“<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.today.mn/p/24908 |title=Алдаа 500<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180315070500/http://www.today.mn/p/24908 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/i/105114 |title=Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 240 мянга боллоо<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2017-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023063607/http://www.mnb.mn/i/105114 |url-status=dead }}</ref> Монголд хөдөлмөрийн насны хүн амын 7 хүртэлх хувь нь цалингийн доод хэмжээг авдаг. 2019 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ ₮320000 ($122.7) (нийт), ₮288000 ($110.43) (цэвэр) байна.<ref>{{Cite web |url=http://xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |title=Mongolia to raise minimum wage - Xinhua {{!}} English.news.cn<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820132025/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1">[http://www.mlsri.edu.mn/pdf/1481364131_1481364010_zulaa-%D0%A5%D0%A5%D0%94%D0%A5.pdf]</ref> 2020 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн доод тал нь ₮420000 ($160.51) (нийт).<ref>[www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2019-04/04/content_74647209.htm]</ref><ref>{{Cite web |url=http://medeel.mn/?p=23247 |title=Archive copy |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407030024/http://medeel.mn/?p=23247 |url-status=dead }}</ref> Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 2023 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс 550 мянган төгрөг болгож шинэчлэн тогтоосон. Хүснэгт дэх цалингийн доод хэмжээг татварыг төлөхөөс өмнө бүхэлд нь жагсаасан байна: == Түүх == {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan=8 | Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ |- !Огноо !₮ дэх үнэ !$ дэх үнэ |- |1 Нэгдүгээр сар 2024 |660000 |195.61 |- |1 Нэгдүгээр сар 2023 |550000 |163.11 |- |1 Нэгдүгээр сар 2020 |420000<ref>[www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2019-04/04/content_74647209.htm]</ref><ref>{{Cite web |url=http://medeel.mn/?p=23247 |title=Archive copy |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407030024/http://medeel.mn/?p=23247 |url-status=dead }}</ref> |160.51 |- |1 Нэгдүгээр сар 2019 |320000<ref>{{Cite web |url=http://xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |title=Mongolia to raise minimum wage - Xinhua {{!}} English.news.cn<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-03-12 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820132025/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/20/c_137404793.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1"/> |124.74 |- |1 Нэгдүгээр сар 2017 |240000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |98.7 |- |1 Есдүгээр сар 2013 |192000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |79.00 |- |5 Дөрөвдүгээр сар 2011 |140400<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |57.7 |- |1 Нэгдүгээр сар 2008 |108000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |44.44 |- |1 Аравдугаар сар 2007 |90000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |37 |- |1 Нэгдүгээр сар 2007 |69000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |28.3 |- |1 Хоёрдугаар сар 2006 |53000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |21,8 |- |1 Долдугаар сар 2005 |42500<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |17.4 |- |1 Гуравдугаар сар 2004 |40000<ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |16.4 |- |1 Нэгдүгээр сар 2003 |30000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |12.3 |- |1 Аравдугаар сар 2001 |24750<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |10.1 |- |1 Аравдугаар сар 20000 |18000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |7.4 |- |7 Долдугаар сар 1998 |12000<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |4.9 |- |1 Нэгдүгээр сар 1997 |11900<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |4.8 |- |1 Нэгдүгээр сар 1995 |9600<ref name="автоссылка3" /><ref name="автоссылка2" /><ref name="автоссылка1" /> |3.9 |} == Ном зүй == * [https://www.forum.mn/res_mat/2012/Tsalin%20hulsnii%20sudalgaa_2011.pdf] * [https://web.archive.org/web/20220821003011/https://www.ndaatgal.mn/tailan/huuli/hhdh.pdf] * [http://nli.gov.mn/gariinavlaga/HODOLMORIIN%20ERH%20ZUI.pdf] * [https://www.mongolbank.mn/documents/tovhimol/group9/9-19.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_343034.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---ilo-beijing/documents/publication/wcms_508710.pdf] * [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---ilo-beijing/documents/publication/wcms_497512.pdf] * [http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1575/Law%20of%20Mongolia%20on%20Minimum%20Wage%201998.pdf] * [https://web.archive.org/web/20180315070615/http://www.naog.gov.mn/%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%8D%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C.pdf] * [https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/661195/Low_Pay_Commission_2017_report.pdf] * [https://web.archive.org/web/20180315070613/https://www.pwc.de/de/newsletter/laender/assets/oe-kompakt-ausgabe-124.pdf] * [https://www.pwc.com/mn/en/publication/assets/dbg_2015.pdf] * [http://hrss.org.cn/upload/lawcrawl/Conditions_of_employment/MGN99556%20ENG.pdf]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nwpc.dole.gov.ph/pages/statistics/stat_comparative.pdf] * [https://www.state.gov/documents/organization/160094.pdf] * [https://www.state.gov/documents/organization/252995.pdf] * [http://library.fes.de/pdf-files/bueros/bukarest/13270.pdf] * [https://web.archive.org/web/20220401120444/http://store.ectap.ro/articole/1279.pdf] * [http://feaa.ucv.ro/annals/v1_2012/EIB-6.pdf] * [https://mpra.ub.uni-muenchen.de/79863/1/MPRA_paper_79863.pdf] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://countryeconomy.com/national-minimum-wage/mongolia] * [https://www.google.com/publicdata/explore?ds=ml9s8a132hlg_] * [http://ikon.mn/n/wox] * [http://ikon.mn/n/pxg] * [http://ilo.org/dyn/natlex/natlex4.detail?p_lang=en&p_isn=91034&p_country=MNG&p_count=131&p_classification=12.02&p_classcount=6] * [https://web.archive.org/web/20171023063607/http://www.mnb.mn/i/105114] * [http://lehmanlaw.mn/blog/minimum-wage-increased/] * [http://www.nwpc.dole.gov.ph/pages/statistics/stat_comparative.html] * [https://web.archive.org/web/20180315070446/http://theubpost.mn/2016/04/23/minimum-wage-being-raised-to-240000-mnt/] * [https://akipress.com/news:587219/] * [https://web.archive.org/web/20201027013417/http://www.legalinfo.mn/law/details/566] * [http://www.zasag.mn/news/view/13170] * [https://web.archive.org/web/20230506111935/http://www.olloo.mn/n/37376.html] * [https://www.roc-taiwan.org/mn_en/post/1223.html] * [https://web.archive.org/web/20180130083843/http://www.shuud.mn/content/read/217939.htm] * [http://sorgog.mn/news.php?news=6059] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг]] doc5z9d8hovn3dsssud2yx4zgwwh5bi Самбуугийн Баатарсүх 0 96351 870089 869665 2026-09-18T02:02:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870089 wikitext text/x-wiki [[Файл:Багшийн зураг 2020 07 05 0019.jpg|alt=Төрийн шагналт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч| {| class="wikitable" !Самбуугийн БААТАРСҮХ |- |'''1948 оны 05-р сарын 15-нд''' '''Улаанбаатар хотод төрсөн''' |- |'''ТШ (2019), МУУГЗ (2008)''' |- |'''<small>Онцлох бүтээл</small>''' * '''<small>[[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)]]</small>''' *'''<small>[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Нүдэн нуур (дуу)]]</small>''' * '''<small>[[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)]]</small>''' *'''<small>[[Дөрвөн улирал хоёр амраг (дуу)]]</small>''' * '''<small>[[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]]</small>''' * '''<small>[[Алтан ураг (симфони)|"Алтан ураг" III симфони]]</small>''' * <small>'''"Хүннү" теледуурь'''</small> * <small>'''[[Монголын нууц товчоо (симфони)|"Монголын нууц товчоо" VII симфони]]'''</small> |} |thumb|316x316px]] '''Самбуугийн Баатарсүх''' (1948 оны 05-р сарын 15-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) [[Монгол]]ын анхны поп-рок [[гитар]] хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч. Бага наснаасаа гитар хөгжмийг бие даан тоглож сурсан. 1975-1982 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ-ын]] Уралын Консерваторт (зохиомжийн багш нар [[:ru:Биберган,_Вадим_Давидович|Биберган, Вадим Давидович]]; [[:ru:Кобекин,_Владимир_Александрович|Кобекин, Владимир Александрович]]) суралцан, I симфони, "Арван хоёр баярын дуу" кантат бүтээлүүдээрээ дипломоо онц дүнтэй хамгаалж, хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшсэн. Түүний I симфонийг 1982 онд [[Екатеринбург|Свердловск хотын]] Симфони оркестр, 1985 онд манай [[Монгол Улсын Филармони|Улсын Филармонийн]] Симфони найрал тус тус тоглосон. 1983 онд [[Чехословак|Чехословак улсын]] Братислав хотноо Олон Улсын Сонгодог хөгжмийн Наадамд I симфони, "Бамбарууш" төгөлдөр хуурын цикл бүтээлүүдээрээ уригдан оролцжээ. Тэрээр 1966 онд Монголд анх цахилгаан хөгжмийн хамтлаг "Цахилгаан гитарын чуулга"-ыг [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]] дээр байгуулж, хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчнаар ажиллан уран бүтээлээ туурвиж эхэлсэн юм. Түүний анхны уран бүтээл бол алдарт 'Хашийн улаан гитар' гэгддэг цахилгаан гитар дээр туурвисан, 'ХХ зууны эстрадын шилдэг дуу - 25' өргөмжлөл 2009 онд хүртсэн, бидний сайн мэдэх “Нүдэн нуур” дууны ая билээ. Баатарсүхийн удирдаж байсан МУИС-ийн энэхүү цахилгаан хөгжмийн хамтлаг "Халхын голын ялалт"-ын 30 жилийн ой тохиосон тэр жил Дэлхийн Пролетарийн Их Удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Лениний]] мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан ЗХУ-ын (хуучнаар) Лениний Комсомолын Төв Хороо, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо хамтран 1969 оны зун ЗХУ-ын [[Ташкент]] хотноо зохион байгуулсан "Зөвлөлт-Монгол", "Монгол-Зөвлөлт"-ийн Найрамдалт III фестивальд манай орны бүхий л их, дээд, дунд тусгай мэргэжлийн сургуулиудаас шалгаран эх орныхоо мянга мянган оюутан залуучуудын төлөөлөл болон оролцож урлагийн тоглолтоо хилийн чанадад толилуулж байсан юм. Тус хамтлаг Ташкентын фестивальд [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ",]] [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|З.Хангалын ая "Өглөөний наран"]] зэрэг гитарын гоцлолуудаараа оролцохын зэрэгцээ уг наадамд ая дуугаа өргөсөн дуучдынхаа дууг тоглож хөгжимджээ. МУИС-ийн ХЗЭ-ийн хороон дарга Жамцын Бадраа тус хамтлагийн ахлагч Баатарсүхэд "Танай хамтлаг эх орноо төлөөлж гадаад оронд тоглох тул монгол гэх үндэстний нүүр царай болох ёстой" хэмээн [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэнгийн]] шүлэг Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ" дууг гитараар тогло гэсэн тул тэрээр "Соёл-Эрдэнэ" дууны аянд чимэг хийж, анх цахилгаан хөгжимд зориулан найруулж гитарын гоцлол болгож тоглосон байна. "Өглөөний наран" гитарын гоцлолын хувьд бол тус хамтлагийн урын санд хэдийнээ байраа эзэлсэн, тоглогдож ирсэн бүтээл байв. Хангалын энэ ая анх дан аяараа Радиогоор явдаг байгаад "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу болсон гэдэг. З.Хангалын ая "Өвлийн үдэш" энэ дууны аян дундуур Баатарсүх чимэг (импровизаци) хийж найруулан гитарын гоцлол болгоод цахилгаан хөгжмийн хамтлагтайгаа тоглодог байжээ. Тэрээр энэ гоцлолыг Ташкентын Фестивальд явж ирээд "Өглөөний наран" нэрээр Радиод бичүүлсэн гэдэг. Тэрээр ноот мэдэхгүй хэдий ч төрөлхийн хөгжмийн сайн сонсголтой, хөгжмийн найруулга (оркестровка буюу аранжировка) сонсголоор сайн хийдэг, мөн гитар хөгжмөөр гоцолж сайн хөгжимддөг байсан зэрэг түүний авьяас чадварыг манай урлаг соёлын зүтгэлтнүүд олж харан 1969 оноос БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Мэдээлэл Радио, Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн “Бигбэнд оркестр”-т (Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) гоцлол гитарчнаар урьж ажиллуулсан байдаг юм. МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээний ая "Цэнхэр залаа" бол түүний анхны зохиол билээ. Тэрээр энэхүү хөгжмөө зүүдэлж бичсэн хэмээдэг. Өөдрөг хийгээд гэгээлэг "Цэнхэр залаа" хэмээх энэ сайхан аялгуу 1969 оны хавар нэг шөнө түүний зүүдэнд зураглалтайгаа ороод ирсэн гэдэг. Энэхүү аялгууг МРЗРУХ-ны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, хөгжмийн зохиолч УГЗ [[Төмөрийн Чимэддорж]] анх ноотолж, ардын урлаг судлагч, яруу найрагч СГЗ [[Жамцын Бадраа]] “Цэнхэр залаа” хэмээн нэр өгч, Баатарсүх гитараар гоцолж Монголын Радиогийн биг бэнд оркестрын цахилгаан хөгжмийн хэсэг хөгжимдөн анх гитарын гоцлол болгож тоглосноор [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|'''"Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол''']] 1969 оноос радио, телевизийн эфирт гарчээ. Монгол Улсын Төрийн Дууллын аяыг бичилцсэн, Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналт, манай 'Зууны манлай хөгжмийн зохиолч' [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] “Цэнхэр залаа” аялгууг сонсоод “Хөгжим ингэж хүнд хүрч дуу шиг аялагдах нь тун ховор байдаг юм. Билэгийн Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-аас өөр ингэж хүнд хүрсэн дан хөгжим одоогоор байхгүй байгаа. Чамд баяр хүргэе” гэж өөрийн биеэр хүрч ирэн урам хайрласан гэдэг билээ. АЖ, УГЗ хөгжмийн зохиолч [[Дашийн Мяасүрэн]] нэгэнтээ “Цэнхэр залаа” бол Баатарсүхийг “нээсэн” уран бүтээл гэж би боддог. Би энэ аялгууг Билэгийн Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-тай зүйрлэдэг юм. Энэ аялгуу богинохон атлаа зохиомж, аялгуу, тоглолт хамсраа зэрэг нь зохирсон сайхан бүтээл хэмээжээ. "Цэнхэр залаа"-г анх гарахад олон зохиолч яруу найрагч шүлэг бичиж ирүүлсэн гэдэг. МУСГЗ [[Загдын Түмэнжаргал]] ч мөн "Цэцгэн зүйрлэл" дууны шүлгээ анх "Цэнхэр залаа"-д зориулж авчирч байжээ. "Цэнхэр залаа"-г залгуулан Баатарсүхийн "Оддын дуулал" ([[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|Долоон бурхан]]), "[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|Сансрын хөлөг]]" (Сансрын хүлэг), "[[Хөгжилтэй залуус (гитарын гоцлол)|Хөгжилтэй залуус]]" (Торгон утас) зэрэг гитарын гоцлолууд, "[[Нүдэн нуур (дуу)|Нүдэн нуур"]], [[Сургууль минь баяртай (С.Баатарсүх)|“Сургууль минь баяртай”]], “[[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|Цэцгэн зүйрлэл]]” зэрэг дуунууд нь төржээ. Монгол оронд Радио өргөн нэвтрүүлэг албан ёсоор эхлүүлсний 35 жилийн ойн баярын өдөр 1969 оны 09-р сарын 01-нд Драмын театрт болсон МРЗРУХ-ны "Цахилгаан хөгжмийн чуулга"-ын нээлтийн тоглолт дээр түүний “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол, "Нүдэн нуур" дуу нь тоглогджээ. МРЗРУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулга долоо хоногт гурван удаа тоглодог байх үед нэг тоглолт дээр гэхэд “Цэнхэр залаа”-г багадаа гурав дахиулдаг байсан хэмээн Баатарсүх дурссан байдаг. Баатарсүхийг МРЗРУХ-ны “Цахилгаан хөгжмийн чуулга”-д ажиллаж байх үед тус чуулгын урансайхны удирдагч Т.Чимэддорж түүнд цахилгаан хөгжмийн хамтлагийн талаарх өөрийн туршлагаа УАДБЧ дээр шинээр байгуулагдах цахилгаан хөгжмийн хамт олонтой хуваалцаж "Цэнхэр залаа", "Оддын дуулал", "Сансрын хөлөг", "Хөгжилтэй залуус" зэрэг гитарын гоцлолуудаа Радиогийн оркестрын цахилгаан хөгжмийн хэсэг тоглодог шиг тоглуулж сургахыг даалгажээ. Баатарсүх Радио дахь өөрийн үндсэн үүрэгт ажлын хажуугаар тэрхүү цахилгаан хөгжмийн шинэ хамтлагийн залуустай хамтран ажиллаж [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|“Соёл-Эрдэнэ” хамтлагийг]] анх байгуулагдахад өөрийн уран бүтээл, авьяас чадвар, хүч хөдөлмөрөө харамгүй зориулсан билээ. Тус хамтлагийн ятгач залуусын зүгээс “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлолыг тоглож сурахаар сургуулилж байхдаа хөгжмийн зохиолч Баатарсүхэд түүний гитараар (хоёр өөр өнгөн дээр) гоцолж тоглосон хэсгийг '''гитараар биш ятгаар тоглох'<nowiki/>'' (жич: үүнийг ''<nowiki/>'гитарт зориулж бичсэн хөгжмийг ятганд зориулан найруулж хөгжимдөх''' гэдэг байна) санал тавьж, ятга хөгжим гитар шиг өнгө шууд сольж тоглож болдоггүй тул С.Баатарсүхийн 1969 онд хийсэн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлолын анхны эх аранжировка дээр хоёр өөр хөгтэй ятгаар хоёр ятгачин ээлжилж тогложээ. Ийнхүү 1971 онд нээлтийн тоглолтоо хийсэн, манай Зууны манлай, "Алдрын Од"-ын анхны эзэн "Соёл-Эрдэнэ" хамтлагийн урын сангийн гол бүтээлүүдийн нэг С.Баатарсүхийн ая "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлол төрсөн түүхтэй. Харин олны хэлж заншсан "Цаг агаарын ая" буюу МҮОНРТ-ийн эфирт цаг агаарын мэдээ гарах бүрт эгшиглэдэг [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" ятгын гоцлолыг]] МРЗРУХ-ны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын уран сайхны удирдагч, хөгжмийн зохиолч УГЗ Т.Чимэддоржийн өгсөн үүргийн дагуу Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын (одоогийн Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) хөгжимчид ятга хөгжимчидтэй хамтран '''1972 оны 4-р сарын 23'''-нд Радиод бичүүлж Монголын Радиогийн Алтан Фондод үлдээжээ. '''МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр эгшиглэж буй С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлолыг тоглосон бүрэлдэхүүн''': *Бөмбөр - [[Бямбаагийн Нямбаяр]] (Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын анхны бөмбөрчин, [[Буурангийн Нандинцэцэг|Б.Нандинцэцэгийн]] дуулсан "Хаврын урь", [[Мандширын Янжиндулам|М.Янжиндуламын]] дуулсан "Аавын хайр" дуу зохиосон), *Орган - [[Лунжгайн Батаа]] (Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын альто саксафонч, даралтат хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг [[Мөнгөн шөнө (дуу)|"Мөнгөн шөнө"]], Ш.Цогтын шүлэг [[Үртэй хүн жаргалтай (Л.Батаа)|"Үртэй хүн жаргалтай"]], [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбатын]] шүлэг "Алтайн хангайн уулс" дуу зохиосон), *Басс гитар - [[Лувсанчойдорын Сэргэлэн]] (1966-1967 онд МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д, 1967 оноос Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгад басс гитарчин, орос нэр нь 'Сергей') *Ритм гитар - Самбуугийн Баатарсүх ("Цэнхэр залаа" хөгжмийн зохиолч, 1966 оноос МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д гоцлол гитарчин, 1969 оноос Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгад гоцлол ба хэмнэлт гитарчин), *Соло ятга: ** 'до' мажорын дэвсгэр өнгөн дээр "Цэнхэр залаа"-г ятга хөгжмөөр гоцолж тоглосон - Б.Наранбаатар ([[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) ** 'ре' мажорын дэвсгэр өнгөн дээр "Цэнхэр залаа"-г ятга хөгжмөөр гоцолж тоглосон - Б.Эрдэнэхуяг ([[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) ==<small>Түүний удирдсан болон хөгжим тоглож байсан хамтлаг, чуулга, ажилласан газар</small> == *1963-1966 он Нийслэлийн 5-р дунд сургууль, "Сурагчдын банзан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч **1964 онд Барилгачдын Соёлын Ордон дээр, 1965 онд Монголын Хүүхдийн Пионерын Ордон (хуучин) дээр байгуулагдсан З.Хангалын удирдаж байсан гитарын дугуйланд хамтлагаараа явж гитарын шинэ барилт (септ аккорд) сурч, шинэ дуу заалгаж байв. **1964-1965 он Барилгачдын Соёлын Ордны дагшаа найрлын албан ёсны тоглолт эхлэх хүртэл тус дагшаа найрлын хөгжимчин, найз З.Хангалын хамт бүжгийн ая тоглож, бүжиг явуулдаг байв. С.Баатарсүх З.Хангал найзаараа бөмбөр тоглохыг заалгаж, З.Хангалыг төгөлдөр хуураа тоглох үед нь бөмбөр дээр сууж, З.Хангалыг бөмбөр дээр суух үед гитар тоглож байв. *1966-1969 он МУИС, "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин **1966-1967 оны хичээлийн жилд 1-р курсийн оюутан байхдаа найз З.Хангалынхаа байгуулсан ХБДуС-ийн багш нараас бүрдсэн дагшаа хөгжимд цахилгаан гитар тоглож байв. **1967-1968 он 013 дугаар ангийн "Байлдагчдын цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин *1969-1972 он Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны Цахилгаан Хөгжмийн Чуулга, гоцлол ба хэмнэлт гитарчин *1972-1974 он Улсын Филармонийн эстрадын “Баянмонгол” чуулга, гоцлол ба хэмнэлт гитарчин *1974-1975 он Эрхүү хот, Их сургуулийн хэлний бэлтгэл, Оюутны “Найрамдал” хамтлаг, хамтлагийн ахлагч, гитарчин *1975-1982 он Свердловск хот, Уралын Консерватор, Оюутны "Найрамдал" хамтлаг, хамтлагийн ахлагч гитарчин *1982-1984 он Говь-Алтай аймгийн Ардын Дуу Бүжгийн "Алтай" Чуулга, урансайхны удирдагч *1985-1986 он Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулга, хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч *1986-1987 он Хүүхэд Залуучуудын "Найрамдал" Парк, хөгжмийн багш, хөгжмийн хамтлагийн удирдагч, найруулагч *1987-1989 он Залуучуудын Соёлын Төв, Залуу Хөгжмийн Зохиолчдын Нэгдлийн эрхлэгч-аргазүйч *1989-1990 он Хүүхэд Залуучуудын Театр, хамтлагийн удирдагч *1990 он - Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбоо, хөгжмийн зохиолч *1991-1992 он Монгол Кино Үйлдвэр, Киноны хөгжмийн редактор == <small>Уран бүтээлийн тухай</small> == Тэрээр туурвигч мөн гүйцэтгэгч уран бүтээлч юм. Дуунаас дуурь, дан хөгжмөөс симфони хүртэл бичсэн мэргэжлийн хөгжмийн зохиолч. Өөрийгөө хөгжүүлж хөгжимчин болсон хүн. Хөгжмийн бүхий л төрөл жанраар жигд аялгуу сайтай бичдэг гэж түүнийг үнэлсэн байдаг. Урын сандаа найман зуу гаруй бүтээлтэй. Монголын Радиогийн сан хөмрөгт хоёр зуугаад уран бүтээл нь авагдсан байдаг байна. Радио, телевизийн нэвтрүүлгийн чимэг хөгжим олныг бичиж, гитар хөгжмөөр гоцлон тоглож Радиогийн алтан сан хөмрөгт үлдээжээ. Түүний тухай МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, "Чингис хаан" одонт, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Бямбасүрэнгийн Шарав|Б.Шарав]] 2012 онд телевизийн нэгэн нэвтрүүлэгт "Ялангуяа энэ ... гитар гэж ... гаднаас орж ирсэн энэ хөгжмийг монголчууд нутагшуулж хэрэглэхэд ... манай Баатарсүхийн бүтээл, зүтгэл ... маш их өндөр байгаа гэж бодно доо. Хөгжмийн их хүнд төрлийн томоохон хэлбэрүүдэд бас амжилт олсон. Манайд ... хөгжмийн томоохон хэлбэрүүдээр хөгжмийн зохиол бичсэн хүмүүс бас тийм ч олон биш байдаг. ... хөгжмийн томоохон хэлбэрүүдийн зовлон жаргалыг мэдэх ... хөгжмийн зохиолчийн нэг. ... Далан таван онд бид хоёр оюутан болж нэг поездонд нэг купенд явж очсон. ... Би болбол бас ч үгүй хөгжмийн сургууль төгсөөд явсан хүн. Баатарсүх бол яг ажиллаж байгаад л Улсын филармонид ажиллаж байсан байх тэр үед, ... практикаар гэх юм уу ... хөгжимд орсон хүн. ... практикийн хүн ... хөгжмийн дээд сургууль тэр өндөр мэргэжил олгодог газар яваад очихоороо ... бас нэлээн хүндрэлтэй байсан байх. ... Төгсөхдөө ... нэгдүгээр симфони бичиж төгссөн. Нэгдүгээр симфонио тоглуулж дипломоо онц хамгаалж байсныг би ... санадаг юм." хэмээсэн байдаг. Мөн "Цэнхэр залаа” гэдэг хөгжмийн хувьд ярихад болбол үнэхээр энэ хөгжмийн онцлог нь тэр монгол аялгуундаа, монгол сэтгэхүйдээ байгаа л гэж боддог гэжээ. == <small>Гитарын гоцлол</small> == ''Зохиож тоглосон'' [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" (гитарын гоцлол)]] 1969 он [[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|"Долоон бурхан" (гитарын гоцлол)]] 1969 он [[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|"Сансрын хөлөг" (гитарын гоцлол)]] 1969 он "[[Хөгжилтэй залуус (гитарын гоцлол)|Хөгжилтэй залуус" (гитарын гоцлол)]] 1970 он [[Золжаргал (гитарын гоцлол)|"Золжаргал" (гитарын гоцлол)]] 1970 он [[Залуусын дуу (гитарын гоцлол)|"Залуусын дуу" (гитарын гоцлол)]] 1971 он [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" (ятгын гоцлол)]] 1971/1972 он [[Бахдал баясал (гитарын гоцлол)|"Бахдал баясал" (гитарын гоцлол)]] 1995 он [[Мөнгөн зүү (гитарын гоцлол)|"Мөнгөн зүү" (гитарын гоцлол)]] 1995 он [[Цагаан шөнө (гитарын гоцлол)|"Цагаан шөнө" (гитарын гоцлол)]] 1984/1995 он "[[Есөн тахил (гитарын гоцлол)|Есөн тахил" (гитарын гоцлол)]] 1995 он ''Хөгжмийн найруулга хийж тоглосон:'' З. Хангалын [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|"Өглөөний наран" (гитарын гоцлол)]] Ж.Дорждагвын [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|"Соёл-Эрдэнэ" (гитарын гоцлол)]] ''Cover тоглосон:'' "Apache" ([[:en:The_Shadows|"The Shadows"]]) "The God Riders in the Sky" ([[:en:The_Ventures|"The Ventures"]]) "Уянгалан дуулагч гитар" ("The Shadows"; [[:en:Karel_Duba|"Karel Duba"]]; "[[:ru:Поющие_гитары|Поющие гитары" ВИА]]) Жич: С.Баатарсүх гитараар ''cover'' гоцолж, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн УФ-ийн "Баянмонгол" чуулга хөгжимдснөөр Монголын Радиод анх бичигдсэн эдгээр гитарын гоцлолууд нь Англиийн "The Shadows", АНУ-ын "The Ventures", Чехословакийн "Karel Duba", ЗХУ-ын "Поющие гитары" ВИА зэрэг хамтлаг, чуулгын урын санд орж тоглогдож ирсэн бүтээлүүд юм. Монголын Радиод анх бичигдсэн 1960-аад оны сүүлээр, тухайн цаг үед барууны дуу хөгжим хориотой байсантай холбоотой эдгээр бүтээл монгол нэрээр сонсогчдод хүрсэн байдаг. 1990 оноос цаг үе өөрчлөгдсөн тул эдгээр бүтээл нэрээрээ сонсогчдын хүртээл болдог болсон. С.Баатарсүх эдгээр хамтлаг чуулга болон [[:en:Hank_Marvin|Hank Marvin]], [[:en:Karel_Duba|Karel Duba]] зэрэг гоцлол гитарчдыг өөрийн орон зайн багш нар хэмээн үздэг хэмээсэн байдаг. Дээр дурдагсан гоцлолуудын нэг "Уянгалан дуулагч гитар"-ыг С.Баатарсүх 1994 оны 11-р сарын 2-4-нд СТӨ-нд "Цэнхэр залаа-25" бие даасан уран бүтээлийн анхны тоглолт дээрээ cover тоглож үзэгч сонсогчдод толилуулсан. 1996 онд тэрбээр энэхүү гоцлолыг дуу бичлэгийн студид мөн гитараар гоцолж хөгжимдөн бичүүлсэн нь 1997 онд Монголын Радиод авагдаж радиогийн эфирт эгшиглэж (МҮОНР-ийн хөтөлбөр /1-р суваг/ 2015.03.02-2015.03.08, Ням гариг, 08.30 [https://web.archive.org/web/20230409052931/https://www.mnb.mn/index.php/i/47729 Шедоусын “Уянгалан дуулагч” гитарын гоцлол]) иржээ. == <small>Дууны уран бүтээлээс</small> == [[Нүдэн нуур (дуу)|Нүдэн нуур]] (шүлэг: [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбат]]) [[Сургууль минь баяртай (С.Баатарсүх)|Сургууль минь баяртай]] (шүлэг: Ө.Тогоо) [[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|Цэцгэн зүйрлэл]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[Дөрвөн улирал хоёр амраг (дуу)|Дөрвөн улирал хоёр амраг]] (шүлэг: [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]) [[Учрахын ерөөл (Б.Лхагвасүрэн, С.Баатарсүх)|Учрахын ерөөл]] (шүлэг: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]]) [[Хувиршгүй гэлээ (С.Оюун, С.Баатарсүх)|Хувиршгүй гэлээ]] (шүлэг: [[Санжаажавын Оюун|С.Оюун]]) [[Өлгийн дуу (Б.Явуухулан, С.Баатарсүх)|Өлгийн дуу]] (шүлэг: [[Бэгзийн Явуухулан|Б.Явуухулан]]) [[Халтар манан хөөрөг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|Халтар манан хөөрөг]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|Охин үр]] (шүлэг: Бя.Энхтуяа) [[“00” цаг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|00 цаг]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[КАСПЕР (Б.Нацагдорж, С.Баатарсүх)|Каспер]] (шүлэг: Б.Нацагдорж) [[Цас цагаан охин (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|Цас цагаан охин]] (шүлэг: Бя.Энхтуяа) [[Хүрээ байшин (Л.Дашням, С.Баатарсүх)|Хүрээ байшин]] (шүлэг: Л.Дашням) [[Бурхан ээж минь дээ (С.Чулуунбаатар, С.Баатарсүх)|Бурхан ээж минь дээ]] (шүлэг: С.Чулуунбаатар) [[Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг (Ж.Жаргалсайхан, С.Баатарсүх)|Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг]] (шүлэг: Ж.Жаргалсайхан) [[Асгарсан хормойтой дээл (Д.Норов, С.Баатарсүх)|Асгарсан хормойтой дээл]] (шүлэг: Д.Норов) [https://www.youtube.com/watch?v=UcPh-uXEQBU Хатан хөөрөг] (өөрийн шүлэг) == <small>Бусад бүтээлээс</small> == ''Хөгжмийн:'' Симфони I, 1980/1982 он Симфони II, 1988 он Симфони III [[Алтан ураг (симфони)|("Алтан ураг", цомнолыг Ц.Чимэддорж)]], 1990 он Симфони IV, 1996 он Симфони V, 1997 он Симфони VI, 2000 он Симфони VII [[Монголын нууц товчоо (симфони)|("Монголын нууц товчоо")]], 2007 он "Залуу нас" симфони удиртгал, 1987 он "Сэрүүн сайхан хангай" симфони найраглал, 1987 он Симфони бүжиг 1, 2, 1988 он "Хөгжилтэй зугаалга" симфони удиртгал, 1989 он Соната - ятга, 1990-1993 он Соната - шанз, 1990-1993 он Соната - лимбэ, 1992 он "Хөх судар", 2001 он "Субашид" морин хуурын чуулгад 2003 он "Бамбарууш" ("Медвежонок"), 1979-1980 он [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" (хийлийн гоцлол)]] 1983/1989 он "Унага" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Ботго" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Тугал" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Хурга" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Ишиг" - төгөлдөр хуур, 1983 он ''Тайз дэлгэцийн:'' "Говь-Алтай магтаал" дуу бүжгийн цоморлог (З.Гүнсэн), 1983 он "Наадам" дуу бүжгийн цоморлог (З.Гүнсэн), 1984 он "Их найрагчийн нутаг" дуу бүжгийн цоморлог (П.Бадарч), 1990 он "Хайрын дууль" дуу бүжгийн цомог (С.Батмөнх), 1992 он "Гүнжийн домог" уран сайхны кино (Ж.Төвсанаа), 1994 он "Хүннү" теледуурь (Д.Банзрагч), 1997 он "Хатан бүүвэй" теле хөгжимт кино (Б.Нацагдорж), 1999 он "Хандармаа" хүрээ дуурь (Б.Дариймаа), 2013 он "Зөрлөг дээр ургасан сарнай" поп-джаз мюзикл, 2014 он ''Дуулаачийн:'' "Миний Монгол" кантат (Түүвэр шүлэг), 1978 он "Арван хоёр баярын дуу" кантат ([[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]), 1982 он "Алтан соёмбо" магтуу (Д.Содномдорж), 1983 он "Бид залуучуудын эвлэл" магтуу (Ш.Сүрэнжав), 1988 он "Найрамдлын зам" магтуу (Ш.Сүрэнжав), 1989 он "Гийнгоо" найрал дуу - 1, 2, 3 (Д.Пүрэвсүрэн), 1979-1980 он "Мөнгөн зул" найрал дуу (Ш.Цогт), 1979-1980 он "Дөрвөн уул" найрал дуу (Ш.Цогт), 1979-1980 он "Алтан намар" найрал дуу (В.Алзахгүй), 1983 он "Хос цагаан хун" романс (Д.Батсүрэн), 1979-1980 он "Цагаан хус" романс (С.Есенин), 1979-1980 он "Миний ээж" романс (өөрийн шүлэг), 1979-1980 он ''Монгол ардын дуу хөгжмийн найруулга'' (1982-1985 он, Говь-алтай аймаг, АДБ-ийн "Алтай" чуулга): "Булгиар хүрэн цүнх", "Ламба гуай", "Эхийн ерөөл", "Тоохуу нэг гос", "Дөвчин унзад", "Жаахан шарга", "Гандий мод", "Тонжоо", "Хүүш Дамдин", "Найгал гол", "Сэндэр охин", "Могой хээр", "Улаан бууртай тэмээ", "Судгийн ногоо", "Гавалмаа", "Сэрэвгэр хадны зэрэглээ", "Улаан байгаад бор боллоо", "Зүүд", "Цууриа", "Гүүшээн", "Жинстийн гурван салаа", "Улаан буурал морь", "Бяцхан хээр", "Нууцаа хүндэтвэ", "Бөхөөжээ гэлгүй яахав" зэрэг дуу, "Биелгээ", "Елхэндэг", "Хотон", "Баяд", "Торгууд", "Дархад", "Урианхай", "Жороо морь", "Агсал" зэрэг бүжгийн хөгжим == <small>Шагнал</small> == Төрийн дээд шагнал * 2000 он, Алтан гадас * 2008 он, МУУГЗ * 2019 он, Төрийн шагнал (УФ-ийн "Баянмонгол" чуулгын гитар хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч) Салбарын шагнал * 1991 он, МХөЗЭХ-ны шагнал (III симфони зэрэг) * 1998 он, МҮОНРТ-ийн тэргүүний ажилтан * 1998 он, СТА Бусад * 1968 он, БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадмын 1-р зэргийн диплом (Армийн тусгай анги салбаруудын бүсээс байлдагч Баатарсүх нь БНМАУ-ын зэвсэгт хүчний залуучуудын 3-р их наадмын ''Гоцлол хөгжимд “гитар” хөгжмөөр гоцлон'' 1-р байр эзэлсэн тул) * 1968-1969 оны хичээлийн жил ** Нийслэлийн дээд тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэгийн 1-р зэргийн диплом (МУИС-ийн гитарын “хоршил” цөөхүүл нь ''хөгжмийн төрлийн уралдаанд 1-р байр эзэлсэн'' тул) ** Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадмын мөнгөн медаль, 2-р зэргийн диплом (н.Самбуу овогтой Баатарсүх нь МЗО-ны 3-р их наадамд шалгаран оролцож Мөнгөн медальт байр эзэлсэн тул МЗО-ны 3-р их наадмын 2-р зэргийн дипломоор шагнав.) ** Нийслэлийн 10 жилийн 5-р дунд сургуулийн МХЗЭ-ийн хорооны баярын бичиг (МУИС-ын оюутны хөнгөн хөгжмийн хамт олонд, Манай үдэшлэгт идэвхтэй оролцож сайхан ая эгшгээрээ хөгжөөн баясгасан явдалд тань талархаж оюутан та нараасаа сурлагын өндөр амжилтыг хүсэн ерөөж дурсгав. 1969-03-15) * 1969 оны 6-р сарын 1-9, ЗХУ-ын Ташкент хотноо зохиогдсон Монгол-Зөвлөлтийн залуучууд оюутны найрамдалт III фестиваль (Улсын их сургуулийн, одоогийн МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин, Ж.Дорждагвын [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|"Соёл-Эрдэнэ" гитарын гоцлол]], З.Хангалын [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|"Өглөөний наран" гитарын гоцлол]]) * 1971 он, МРТУХ-ны Баярын бичиг (Мэдээлэл Радио, Телевизийн ажилд идэвхтэй оролцон, үр бүтээлтэй ажиллаж байгааг үнэлж Самбуу овогтой Баатарсүхийг Ардын Хувьсгалын түүхт 50 жилийн ойг тохиолдуулан Мэдээлэл Радио, Телевизийн Улсын Хорооны баярын бичгээр шагнав. 1971 оны 7-р сарын 04-ны өдөр, МРТУХ-ны дарга С.Жалан-Аажав); (Жич: "Цэнхэр залаа" Жалан-Аажав даргын үед гитарын гоцлолоороо Радиогийн цаг агаарын мэдээний ая болсон гэж зохиогч С.Баатарсүх хэвлэл мэдээлэлд өгсөн ярилцлагууддаа олонтоо дурссан байдаг.) * 1973 он, Герман улс, Берлин хот, ДЗО-ны Х их наадамд [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" ятгын гоцлол]] (Улсын Филармонийн эстрадын [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) * 1974-1975 оны хичээлийн жил, ЗХУ, Эрхүү хот, талархлын бичиг, (Почетной грамотой награждается студент подготовительного факультета Иркутского государственного университета имени А.А.Жданова Самбуугийн Баторсух за активное участие в общественной жизни. Ректор университета профессор Н.Ф.Лосев) * 1980 он, ЗХУ, Бүх Холбоотын хэмжээнд хөгжмийн залуу зохиолчдын дунд зарласан уралдаан, тэргүүн байр, "Миний Монгол" кантат (Уралын консерватор, үндсэн анги, 3-р курс) * 1980 он, ЗХУ, Бүх Холбоотын хэмжээнд Москвагийн зуны олимпыг угтаж зарласан хөгжмийн төрлийн уралдаан, тэргүүн шагнал, "Медвежонок" төгөлдөр хуурын бүтээл (С.Баатарсүх Уралын консерваторын үндсэн ангийн 3-р курст суралцаж байв.) * 1981 он, Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойд зориулсан Бүх Ард Түмний Урлагийн Их Наадам (манай таван хүн тутмын нэг оролцсон), гадаад дотоодын их дээд тусгай мэргэжлийн сургуульд суралцдаг монгол оюутан залуучуудын урлагийн үзлэг, мөнгөн медаль (Уралын консерватор, оюутан) * 1982 он, ЗХУ, Свердловск хот, Уралын Консерватор, талархлын бичиг (Почетная грамота, Награждается тов. Батарсух С., выпускник композиторского факультета УГК за активную работу по руководству ансамбля “Найрамдал” (Дружба). Сердечный привет и наилучшие пожелания в Вашей творческой и общественной деятельности! Комитет ВЛКСМ, ПрофКом, 31 мая 1982 года г.Свердловск) * 1983 он, Чехословак улсын Братислав хот, Сонгодог хөгжмийн наадам, 1-р симфони, "Бамбарууш" ("Унага", "Ботго", "Тугал", "Хурга", "Ишиг") төгөлдөр хуурын цикл бүтээл * 1984 он, АДБ-ын "Алтай" чуулга улсад түрүүлсэн (уран сайхны удирдагч) * 1989 он, Радиогийн урын санг баяжуулах хөгжмийн төрлийн уралдаан, [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]] * 1993 он, Герман, Бонн хот, Олон улсын сонгодог хөгжмийн симпозиум, [[Алтан ураг (симфони)|"Алтан ураг" III симфони]], [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]] * 1997 он, Пентатоник-97 цом (гоцлол гитарын концерт) * 1998 он, "Цэнхэр залаа" тоглолт, Радиогийн бичлэг (С.Баатарсүх, 50 нас) * 1999 он, МҮОНТ, С.Баатарсүх оролцсон "Шүтээн" нэвтрүүлэг, (МҮОНР - 65 жил, "Цэнхэр залаа" - 30 жил) * 1999 он, "Ирээдүйн одод" тэмцээн, [[“00” цаг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|"00" цаг дуу]] (дуучин: Т.Амина) * 2000 он, Монголын Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Төв, "Сайн үйлс" медаль ("Дэлхий цагаан гэр" тоглолт зэрэг) * 2007 он, БСШУ-ны "Оны шилдэг бүтээл"-ийн батламж ([[Монголын нууц товчоо (симфони)|"Монголын нууц" товчоо, VII симфони]]), (МХөЗХ - 50 жил) * 2012 он, "Цэнхэр залаа"-тай цэнхэр дэлгэц (Мэдээлэл Радиогийн улсын хорооны дэргэд цахилгаан хөгжмийн чуулга байгуулагдсан - 45 жил; "Зурагт радио" буюу Телевиз байгуулагдсан - 45 жил; МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулгыг бүрэн бүрэлдхүүнээр нь Улсын филармонид шилжүүлсэн, "Баянмонгол" чуулга нэр авсан - 40 жил) * 2014 он, [http://www.shuud.mn/a/337951 Монголын Ус Цаг уурын Алба, 90 жил], ойн тэмдэг (МУЦА - 90 жил; "Цэнхэр залаа" - 45 жил) * 2014 он, МҮОНРТ, [https://web.archive.org/web/20230402094118/https://www.mnb.mn/i/23365 Хөгжмийн зохиолч, УГЗ С.Баатарсүхэд хүндэтгэл үзүүллээ] (МҮОНР - 80 жил, "Цэнхэр залаа" - 45 жил) * 2016 он, С.Баатарсүхийн нэрэмжит [https://montsame.mn/en/read/36368 өсвөрийн гоцлол гитарчдын улсын анхдугаар уралдаан] (Байр: 1. [https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%9E.%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%85%D2%AF%D2%AF+%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80 О.Бархүү], 2. Г.Эрхэмтөгөлдөр, 3. н.Оргил) Жич: 1969 онд анх хилийн чанадад, Ташкентын фестивальд тоглолтоо толилуулсан, УИС (МУИС)-ийн дэргэд 1966 онд байгуулагдсан "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга" - 50 жил * 2017 он, [https://web.archive.org/web/20230402083235/https://www.mnb.mn/i/122046 "Цэнхэр залаа"-гийн С.Баатарсүх] хөрөг нэвтрүүлэг (МҮОНТ - 50 жил) * 2018 он, МУИС-ийн Биеийн Тамирын Тэнхим, Монголын ууган БТТ, 70 жилийн ойн тэмдэг (С.Баатарсүх - 1968 онд улсад үзүүрлэсэн, 1970 онд улсын аварга болсон МУИС-ийн сагсны багийн гишүүн, холбон тоглогч, баруун жигүүрийн довтлогч) * 2020 он, МҮОНР, С.Баатарсүхийн тухай [https://web.archive.org/web/20220302145835/https://www.mnb.mn/i/219797 "Гитар минь уянгалан дуул"] хөрөг нэвтрүүлэг * 2021 он, МҮОНР, Дуун увидас, С.Баатарсүхийн хөгжим, Ш.Шажинбатын шүлэг [https://web.archive.org/web/20230402083238/https://www.mnb.mn/i/237989 "Нүдэн нуур" дууны тухай] * 2022 он, [https://web.archive.org/web/20221205004758/https://www.mnb.mn/i/273701 МҮОНРТ-ийн 88, 55 жилийн ойд] концерт [1:31:55-1:32:35] (Цэнхэр дэлгэцээр дамжуулан С.Баатарсүхэд ойн баярын мэнд хүргэж, мэндчилгээ дэвшүүлэв.) * 2022 он, МҮОНР, [https://web.archive.org/web/20230325140004/https://www.mnb.mn/i/273874 "Охин үр минь" дуун өгүүлэмж] (С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг [[Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|"Охин үр"]] дуу нэвтрүүлгийн фоонно болон эгшиглэв.) {{DEFAULTSORT:Баатарсүх, Самбуугийн}} [[Ангилал:Гитарчин]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] ics9ccm2y1hj6cfpnz325uul2ait8nc Загвар:Инфобокс сэлэгч 10 97908 870076 638566 2026-09-17T21:01:54Z Enkhsaihan2005 64429 870076 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _alias-map = module2:module3 | _exclude = strokes, classification, club, college_team, coach | template_name = Инфобокс сэлэгч | header_color = #abdfee | text_color = #000000 | sport = [[Спортын усанд сэлэлт|Усанд сэлэлт]] | module2 = {{Инфобокс | child = yes | label1 = Сэлэлтийн хэв | data1 = {{{strokes|}}} | label2 = [[Пара усанд сэлэлтийн ангилал|Ангилал]] | data2 = {{{classification|}}} | class3 = org | label3 = Клуб | data3 = {{{club|}}} | label4 = Коллежийн баг | data4 = {{{college_team|}}} | label5 = Дасгалжуулагч | data5 = {{{coach|}}} }} }}<!-- Tracking categories -->{{#if:{{{nationality|}}}|[[Category:Pages using infobox swimmer with nationality parameter]]<!-- -->{{#ifeq:{{#invoke:String|replace|{{{nationality}}}|^.*USA.*$|USA|plain=false}}|USA|[[Category:Pages using infobox swimmer with USA nationality]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{#invoke:String|replace|{{{nationality}}}|^.*United States.*$|USA|plain=false}}|USA|[[Category:Pages using infobox swimmer with USA nationality]]}} }}<!-- -->{{#if:{{{national_team|}}}|[[Category:Pages using infobox swimmer with national team parameter]]}}<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{show-medals|}}}}}|no|=|#default=[[Category:Pages using infobox swimmer with show-medals enabled]]}}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox swimmer|infobox swimmer]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox swimmer with conflicting parameters}} | module2; module3 }}</includeonly><!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> njg7undunv8991gvluqk4qltoi49rmq Загвар:Инфобокс уулын цаначин 10 97955 869999 869878 2026-09-17T13:39:32Z Enkhsaihan2005 64429 869999 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _alias-map = module:module2 | _exclude = role, gender, disciplines, wc_debut, olympic_teams, olympic_medals, olympic_golds, paralympic_teams, paralympic_medals, paralympic_golds, worlds_teams, worlds_medals, worlds_golds, wc_seasons, wc_wins, wc_podiums, wc_overalls, wc_titles | template_name = infobox alpine ski racer | career_header = Замнал | header_color = #84A7F8 | sport = {{If empty |{{{role|}}}|[[Уулын цана]]}}{{#switch:{{lc:{{{gender|}}}}} |male|m=&nbsp;{{abbr|&#9794;|эрэгтэй|class=gender}} |эмэгтэй|f=&nbsp;{{abbr|&#9792;|female|class=gender}} |#default=<!--error tracking?--> }} | module2 = {{Инфобокс | child = yes | autoheaders = yes | headerstyle = background-color: #84A7F8; color: inherit; | label1 = Цанын төрөл | data1 = {{{disciplines|}}} | class1 = category | label2 = {{Longitem|Дэлхийн Цомын анхны тоглолт}} | data2 = {{{wc_debut|}}} | header3 = Олимп | label4 = Баг | data4 = {{{olympic_teams|}}} | label5 = Медаль | data5 = {{{olympic_medals|}}} {{#if:{{{olympic_golds|}}}|({{{olympic_golds|}}} алт)}} | header6 = Паралимп | label7 = Баг | data7 = {{{paralympic_teams|}}} | label8 = Медаль | data8 = {{{paralympic_medals|}}} {{#if:{{{paralympic_golds|}}}|({{{paralympic_golds|}}} алт)}} | header9 = World Championships | label10 = Баг | data10 = {{{worlds_teams|}}} | label11 = Медаль | data11 = {{{worlds_medals|}}} {{#if:{{{worlds_golds|}}}|({{{worlds_golds|}}} алт)}} | header12 = Дэлхийн Цом | label13 = Улирал | data13 = {{{wc_seasons|}}} | label14 = Ялалт | data14 = {{{wc_wins|}}} | label15 = Тавцан | data15 = {{{wc_podiums|}}} | label16 = {{Longitem|Ерөнхий аварга}} | data16 = {{{wc_overalls|}}} | label17 = {{Longitem|Төрлийн аварга}} | data17 = {{{wc_titles|}}} }} }}<!-- Tracking categories -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox alpine ski racer]] | cat = {{Main other|Category:Pages using infobox alpine ski racer with conflicting parameters}} | module; module3 }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> bggz27hc6q63jnvraxutj047nijldy8 870015 869999 2026-09-17T14:27:55Z Enkhsaihan2005 64429 870015 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _alias-map = module:module2 | _exclude = role, gender, disciplines, wc_debut, olympic_teams, olympic_medals, olympic_golds, paralympic_teams, paralympic_medals, paralympic_golds, worlds_teams, worlds_medals, worlds_golds, wc_seasons, wc_wins, wc_podiums, wc_overalls, wc_titles | template_name = infobox alpine ski racer | career_header = Замнал | header_color = #84A7F8 | sport = {{If empty |{{{role|}}}|[[Уулын цана]]}}{{#switch:{{lc:{{{gender|}}}}} |male|m=&nbsp;{{abbr|&#9794;|эрэгтэй|class=gender}} |эмэгтэй|f=&nbsp;{{abbr|&#9792;|female|class=gender}} |#default=<!--error tracking?--> }} | module2 = {{Инфобокс | child = yes | autoheaders = yes | headerstyle = background-color: #84A7F8; color: inherit; | label1 = Цанын төрөл | data1 = {{{disciplines|}}} | class1 = category | label2 = {{Longitem|Дэлхийн Цомын анхны тоглолт}} | data2 = {{{wc_debut|}}} | header3 = Олимп | label4 = Баг | data4 = {{{olympic_teams|}}} | label5 = Медаль | data5 = {{{olympic_medals|}}} {{#if:{{{olympic_golds|}}}|({{{olympic_golds|}}} алт)}} | header6 = Паралимп | label7 = Баг | data7 = {{{paralympic_teams|}}} | label8 = Медаль | data8 = {{{paralympic_medals|}}} {{#if:{{{paralympic_golds|}}}|({{{paralympic_golds|}}} алт)}} | header9 = Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн | label10 = Баг | data10 = {{{worlds_teams|}}} | label11 = Медаль | data11 = {{{worlds_medals|}}} {{#if:{{{worlds_golds|}}}|({{{worlds_golds|}}} алт)}} | header12 = Дэлхийн Цом | label13 = Улирал | data13 = {{{wc_seasons|}}} | label14 = Ялалт | data14 = {{{wc_wins|}}} | label15 = Тавцан | data15 = {{{wc_podiums|}}} | label16 = {{Longitem|Ерөнхий аварга}} | data16 = {{{wc_overalls|}}} | label17 = {{Longitem|Төрлийн аварга}} | data17 = {{{wc_titles|}}} }} }}<!-- Tracking categories -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox alpine ski racer]] | cat = {{Main other|Category:Pages using infobox alpine ski racer with conflicting parameters}} | module; module3 }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> j92c41y0kuoff8jxk1chso9xzd6gnbv Загвар:Инфобокс цаначин 10 98107 870018 614095 2026-09-17T14:49:57Z Enkhsaihan2005 64429 870018 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _alias-map = module:module3 | _exclude = seasons, individual_starts, total_podiums, wins, team_starts, team_podiums, team_wins, wc_overalls, wc_titles, fh_titles, sf_titles, ra_titles, nt_titles, jp_titles, | _reuse = sport, module2, image, caption | template_name = инфобокс цаначин | header_color = #d7ecff | embed_header = Замнал | image = {{If empty|{{{image|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}}} | caption = {{If empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata|getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}} | sport = {{If empty|{{{sport|}}}|Цана}} | module2 = {{Инфобокс | child = yes | autoheaders = yes | headerstyle = {{#ifeq:{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes|| background-color: #d7ecff; color:inherit; }} | header1 = Дэлхийн Цом | label2 = Улирал | data2 = {{{seasons|}}} | label3 = {{abbr|Ганц.&nbsp;гараа|Ганцаарчилсан гараа}} | data3 = {{{individual_starts|}}} | label4 = {{abbr|Ганц.&nbsp;тавцан|Ганцаарчилсан тавцан}} | data4 = {{{total_podiums|}}} | label5 = {{abbr|Ганц.&nbsp;ялалт|Ганцаарчилсан ялалт}} | data5 = {{{wins|}}} | label6 = {{abbr|Багийн&nbsp;гараа|Багийн, холимог багийн, супер багийн төрлүүдийг багтаасан}} | data6 = {{{team_starts|}}} | label7 = Багийн&nbsp;тавцан | data7 = {{{team_podiums|}}} | label8 = Багийн&nbsp;ялалт | data8 = {{{team_wins|}}} | label9 = Ерөнхий&nbsp;аварга | data9 = {{{wc_overalls|}}} | label10 = Төрлийн&nbsp;аварга | data10 = {{{wc_titles|}}} | label11 = [[List of Four Hills Tournament winners|Four Hills titles]] | data11 = {{{fh_titles|}}} | label12 = [[List of FIS Ski Flying World Cup winners|Ski Flying titles]] | data12 = {{{sf_titles|}}} | label13 = [[Raw Air|Raw Air titles]] | data13 = {{{ra_titles|}}} | label14 = [[Nordic Tournament|Nordic titles]] | data14 = {{{nt_titles|}}} | label15 = [[FIS Ski Jumping World Cup#Ski Jumping (JP) Cup|JP titles]] | data15 = {{{jp_titles|}}} }} }}</includeonly>{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox skier]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox skier with conflicting parameters}} | nationality; country | module; module3 | child; embed }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 6t53qinca1aqjwlapsa8gkjrvztkutg П. И. Филимонов 0 102037 870087 660249 2026-09-18T00:40:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870087 wikitext text/x-wiki [[File:Filimonov.IMG_2695.JPG|right|thumb|250px|П. И. Филимонов]] '''П. И. Филимонов''' ({{lang-et|P. I. Filimonov}}, {{lang-ru| П. И. Филимонов}}; [[1975]] оны [[3 сарын 4]]-нд төрсөн) нь [[Эстони]]йн орос хэлээр ярьдаг зохиолч, яруу найрагч. Жинхэнэ нэр нь '''Роман Фокин''' ({{lang-et|Roman Fokin}}, {{lang-ru| Роман Фокин}}). Яруу найргаас гадна тэр зохиол, жүжиг, эссэ бичсэн байдаг. [[Таллин]] хотын 26 дугаар дунд сургуулиа төгсөөд Филимонов Таллины их сургуулийн англи филологи чиглэлээр үргэлжлүүлэн суралцжээ. Филимонов Таллины үйлчилгээнийн сургуульд англи хэлний багшаар ажилладаг. == Бүтээлүүд == ===Орос хэлээр=== * 2007 "Зона неевклидовой геометрии" (роман) * 2007 "Мантры третьего порядка" (шүлгийн түүвэр) * 2009 "Боги Безрыбья" (шүлгийн түүвэр) ===Эстони хэлээр=== * 2010 "Mitteeukleidilise geomeetria tsoon" (Орос хэлнээс орчуулсан Ааре Пилв, роман) * 2011 "Väärastuste käsiraamat" (Орос хэлнээс орчуулсан Катрин Вяли, Маарья Кангро, Игорь Котюх ба Каяр Пруул, шүлгийн түүвэр) * 2013 "Thalassa! Thalassa!" (Орос хэлнээс орчуулсан Ингрид Велбаум-Стауб, роман) * 2013 "Nekroloogide kirjutamise oskus" (Орос хэлнээс орчуулсан Катрин Вяли, П. И. Филимонов ба Каяр Пруул, өгүүллэгийн түүвэр) * 2016 "Laulis, kuni kõik lõppes" (Орос хэлнээс орчуулсан Ингрид Велбаум-Стауб, роман) * 2017 "Hariton Naganovi surm ja ajatus. Libabiograafia" (Орос хэлнээс орчуулсан Вероника Эйнберг, роман) == Шагнал == * 2007 Зохиолын зорилтот сангийн орос хэлээр ярьдаг зохиогчийн шагнал ("Мантры третьего порядка" шүлгийн түүврийн төлөө) * 2012 Соёлын яамны нэгтгэх хэлтсийн медиа тэтгэлэг (Игорь Котюхийн хамтаар "Sõnaline vitraaž" радио нэвтрүүлгийн төлөө) * 2020 Фридеберт Тугласын уран зохиолын шагнал ("Sebastian Rüütli tõehetk" өгүүллэгийн төлөө) ==Гадны холбоосууд== *[https://web.archive.org/web/20200727050006/http://www.epifanio.eu/nr13/est/filimonov.html П. И. Филимоновын шүлгүүд (эстони хэл дээр)], Epifanio nr 13 {{DEFAULTSORT:Филимонов, П. И.}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Эстонийн зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Эстонийн яруу найрагч]] [[Ангилал:Англи хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Таллины хүн]] [[Ангилал:Эстоничууд]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] ntyjkdg2e3bcbdmfuxxlr4nuyoqi7kf Хайфа 0 105908 870123 869675 2026-09-18T07:27:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870123 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh Одхүүгийн Дөлгөөн 0 106502 870084 862190 2026-09-18T00:15:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 4 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870084 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин|name=Дөлгөөн|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|1991|6|5}}|ажил_үйл={{flatlist| *[[Жүжигчин]] *Кино Зохиолч }}|танил_үе=2011 оноос|театр=Улсын Драмын Эрдмийн Театр <br />(2015–2017)|сургууль={{unbulleted list |[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] |Урлагийн Академийн Их Сургууль (АНУ) }}|төрсөн_нэр=Одхүүгийн Дөлгөөн|зураг=|image_size=200px|image_caption=Дөлгөөн 2020 онд|төрсөн_газар=[[Улаанбаатар]]|яс_үндэс={{MNG}}}} '''Одхүүгийн Дөлгөөн''' нь (1991 оны 6 сарын 5-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) Монголын эмэгтэй жүжигчин.<ref>{{Cite web |url=https://kinosan.mn/person/show/id/917 |title=Одхүүгийн Дөлгөөн |access-date=2020-12-17 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926161931/https://kinosan.mn/person/show/id/917 |url-status=dead }}</ref> Түүний карьер жүжигчний мэргэжлээр суралцаж байх үедээ эхэлсэн бөгөөд, 2011 онд “Амьдралд тавтай морил” нэртэй Монголын телевизийн олон ангит кинонд гол дүрийг бүтээснээр олонд танигджээ.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://news.mn/r/60428/ |title=“Амьдралд тавтай морил” кино гарна |access-date=2020-12-14 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404141428/https://news.mn/r/60428/ |url-status=dead }}</ref> == Өмнөх амьдрал == Дөлгөөн нь 1991 оны 6 сарын 5-нд Улаанбаатар хотод төрж өссөн бөгөөд 3 хүүхэдтэй айлын дундах нь юм. Тэрээр 2008 онд Улаанбаатар хотын Чингэлтэй дүүргийн ерөнхий боловсролын 5-р сургуульд суралцаж төгссөн. Жүжигчин болох нь түүний багын мөрөөдөл байсан бөгөөд ахлах сургуулийнх нь хажууд түүний суралцахыг хүссэн урлагийн их сургууль байрладаг байжээ.<ref>[http://sondorgo.blogspot.com/2013/12/normal-0-false-false-false-en-us-x-none_7.html "Мөрөөдлийн театр"-ын залуу жүжигчин О.Дөлгөөн]</ref> == Боловсрол == Ахлах сургуулиа төгссөний дараагаар 2008-2012 оны хооронд Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургуулийн Кино Драмын ангид Жүжигчний мэргэжлээр суралцаж бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Үргэлжлүүлэн 2017-2019 оны хооронд Калифорни мужийн Сан-Франциско хотын Урлагийн Академийн Их Сургуульд Жүжигчин болон Кино зохиолчоор мастерын зэргийг хамгаалжээ.<ref>[https://montsame.mn/mn/read/190571 Жүжигчин О.Дөлгөөн Америкийн урлагийн их сургууль дүүргэв]</ref><ref>[https://news.zindaa.mn/2qtl О.Дөлгөөн: Гайхалтай улсын, гайхалтай сургуулийг төгслөө]</ref> == Карьер == === 2011-Карьерын эхлэл === Дөлгөөн мэргэжлийн карьераа жүжигчний мэргэжлээр суралцаж байх хугацаандаа эхлүүлсэн бөгөөд 2011 онд Хайрын эрэлд, Амьдралд тавтай морил гэх зэрэг Монголын телевизийн олон ангит кинонуудад гол дүр болон туслах дүрүүдийг бүтээгээд байв. Мөн 2011 оноос эхлэн Мөрөөдлийн театрт жүжигчнээр ажиллаж байсан байна. <ref>[https://unuudur.mn/отгон-жульетта-одөлгөөн/ Отгон Жульетта О.Дөлгөөн]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sonin.mn/news/culture/39183 |title=О.Дөлгөөн: Мөрөөдлөө биелүүлэхийн төлөө алхам алхмаар урагшилж явна |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929212015/http://www.sonin.mn/news/culture/39183 |url-status=dead }}</ref> === 2012-2016 === ==== Театр ==== Тэрээр 2012 онд их сургуулиа төгссөний дараагаар Мөрөөдлийн театртаа үргэжлүүлэн жүжигчнээр ажиллажээ. 2 жил гаруйн хугацаанд ажилласны дараагаар Монгол улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллах саналыг тухайн театрын ерөнхий найруулагч Н. Наранбаатар тавьснаар түүний драмын урлагийн замнал эхэлсэн юм. <ref>{{Cite web |url=http://www.hiub.mn/content/read/5754.htm |title=О.Дөлгөөн ”Мөрөөдлийн театр”-г орхилоо |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204092006/http://www.hiub.mn/content/read/5754.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/125418/ |title=Г.Дөлгөөн-Аюуш УДЭТ-ын жүжигчин болжээ |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404145132/https://news.mn/r/125418/ |url-status=dead }}</ref> Дөлгөөн тус театрт ажиллаж байх хугацаандаа 2015 онд [[Уильям Шекспир]]ийн зохиол “Ромео ба Жульетта” жүжгийн Жульеттагийн дүрд<ref>[https://ikon.mn/n/lm4 Н.Наранбаатар: Залуу уран бүтээлчдийн чадал “Ромео Жульетта”-гаар дамжин харагдах учиртай]</ref>, “[[Гамлет]]” зохиолын жүжгийн Офелиагийн<ref>[https://gogo.mn/r/181679 "Гамлет" жүжгийн Офелиягийн дүрд О.Дөлгөөн тоглоно]</ref> <ref>[http://www.mnb.mn/i/79476 О.Дөлгөөн Офелиягийн дүрд сонгогдлоо]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> дүрд тус тус тоглож байжээ. Түүний хувьд 24 насандаа “Ромео ба Жульетта” нэрт зохиолын жүжигт тоглосон нь Монгол Улсдаа Жульеттагийн дүрийг бүтээсэн хамгийн залуу жүжигчин болж тэмдэглэгдэж байв.<ref>[https://ikon.mn/n/ll2 ФОТО: “Ромео & Жульетта” 20 жилийн дараа ...]</ref> ==== Кино ==== Дөлгөөн драмын урлагт ажиллахын хажуугаар кино урлагийн салбарт олон бүтээл дээр ажиллажээ. Түүний тоглосон онцлох уран бүтээлүүдээс: 2011 онд Wizard продакшны бүтээл “Нэг хоёрын гурваа” Монголын уран сайхны киноны Маралын дүрийг бүтээсэн нь түүний анхны бүрэн хэмжээний киноны гол дүр болж байв.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/271 |title=Нэг хоёрын гурав аа МУСК (2011) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124011645/https://kinosan.mn/content/271 |url-status=dead }}</ref> 2013-2015 оны хооронд Ю Фильмийн бүтээл "[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]" Монголын уран сайхны киноны нэг, хоёрдугаар ангийн Гэрэлцэцэгийн дүрийг бүтээсэн ба кино гарсан даруйдаа Монгол Улсад маш олон үзэгчдэд хүрч, түүний карьерт өндрөөр нөлөөлжээ.<ref>[https://mass.mn/n/23117 Кино сонин - Single Ladies]</ref><ref>[http://www.shuud.mn/a/459525 “Single ladies-2” нээлтээ хийнэ]</ref> Цаашлаад 2015 онд Фантастик продакшны бүтээл “Маш нууц” <ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/710754/ |title=Хашгираан доторх маш нууц |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404150654/https://news.mn/r/710754/ |url-status=dead }}</ref> түүхэн, тулаант Монголын уран сайхны киноны Сийлэгмаагийн дүрийг бүтээжээ. Тус кино 2015 оны 9 сарын 18-нд дэлгэцэд нээлтээ хийснээс хойш 7 хоногийн хугацаанд ашиг орлогоороо тэргүүлж байсан юм.<ref>[http://www.mnb.mn/i/68446 “Маш нууц” уран сайхны кино өнгөрөгч сард ашиг орлогоороо тэргүүлжээ]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://kinosan.mn/news/14 Кино тоолуур: 10/11 - Маш нууц МУСК 3 дахь удаагаа тэргүүллээ]</ref> Мөн 2016 онд Монгол ТВ телевизийн шинэ жилийн хөтөлбөрт зориулан хийгдсэн “Гацуурхан” инээдмийн Монголын уран сайхны киноны гол дүр Солонгын дүрийг бүтээжээ. <ref name=":2" /> === 2017-2019 === Дөлгөөн 2017 онд мэргэжлээ дээшлүүлэхээр [[Калифорни]] муж улсын [[Сан-Франциско]] хотын Урлагийн Академийн Их Сургуульд жүжигчин болон кино зохиолчоор магистрт суралцаж эхэлсэн. <ref>[https://news.zindaa.mn/2u69 Жүжигчин О.Дөлгөөн анх удаа эсрэг дүр бүтээлээ]</ref> Тэрбээр суралцаж байх хугацаандаа зуны амралтаараа Монголд ирж 2017 онд гарсан "[[Ганц бие бүсгүйчүүд]]" киноныхоо гуравдугаар ангид, мөн 2019 онд гарсан Хувьсал продакшны бүтээл “Тэнгэрээс буусан од”<ref>[https://news.zindaa.mn/2nbt О.Дөлгөөн: Гол нь SEXY байх даалгавар авсан]</ref> Монголын уран сайхны киноны гол дүр Одод оролцон тогложээ. <ref>[https://montsame.mn/mn/read/177543# "Тэнгэрээс буусан од" кино удахгүй дэлгэцнээ гарна]</ref> == Тайз, дэлгэцийн бүтээл == === Кино бүтээл === {| class="wikitable" |+ !Жил !Киноны нэр !Дүр !Кино компани, продакшн !Үүрэг !Ref. |- |2007 |Хана |Энхжин | Face Studio |Туслах дүр |<nowiki>-</nowiki> |- |2010 |Эзэнгүй бөгж |Халиунаа |Лоожик Фильм |Туслах дүр |<ref>[https://news.mn/r/13234/ “Эзэнгүй бөгж” нэртэй шинэ кино гарлаа]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2011 |Нэг хоёрын гурваа |Марал |Визард Продакшн |Анхны гол дүр |<ref name=":0" /> |- |2013 |[[Ганц бие бүсгүйчүүд]] |Гэрэлцэцэг |Ю Фильм |Гол дүр |<ref>{{Cite web |url=http://time.mn/8oF.html |title=“Single ladies” инээдмийн УСК-ны нээлт боллоо |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404143631/http://time.mn/8oF.html |url-status=dead }}</ref> |- |2014 |[[Сүүлчийн шөнө (Монгол кино)|Сүүлчийн шөнө]] |Анирлан |Paramind Art, Tengri Concept |Гол дүр |<ref>[https://ikon.mn/n/b5v “Сүүлчийн шөнө” киноны нээлт өнөөдөр боллоо]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/i/31788 |title=Н.Наранбаатар найруулагчийн ээлжит уран бүтээл тун удахгүй нээлтээ хийнэ |access-date=2020-12-17 |archive-date=2014-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140906163600/http://mnb.mn/i/31788 |url-status=dead }}</ref> |- |2014 |[[Учрал (кино)|Учрал]] |Намуун |Aurora Film Production |Гол дүр |<ref>[http://www.mnb.mn/i/49570 “Учрал” кино ирэх сарын 24-нд нээлтээ хийнэ]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2015 |Хамтран амьдрагч |Буянаа |Хүүк Фильм |Гол дүр |<ref>{{Cite web |url=http://www.mnb.mn/i/45725 |title="Хамтран амьдрагч" кино үзэгчдэд хүрнэ |access-date=2020-12-17 |archive-date=2015-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614091339/http://mnb.mn/i/45725 |url-status=dead }}</ref> |- |2015 |Маш нууц |Сийлэгмаа |Фантастик Продакшн |Гол дүр |<ref>[http://www.mnb.mn/i/63190 “Маш нууц” уран сайхны кино энэ сарын 18-нд нээлтээ хийнэ]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2015 |[[Ганц бие бүсгүйчүүд]] - 2 |Гэрэлцэцэг |Ю Фильм |Гол дүр |<ref>[http://www.mnb.mn/i/64159 “Ганц бие бүсгүйчүүд-2” ирэх сард нээлтээ хийнэ]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1439 |title=Ганц бие бүсгүйчүүд 2 МУСК (2015) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125023057/https://www.kinosan.mn/content/1439 |url-status=dead }}</ref> |- |2016 |[[Нүдээ аниад төсөөл]] |Нандиа |Expressive Line Production |Гол дүр |<ref>[http://itoim.mn/article/ган-очир-бодит-амьдал-төсөөлөл-хоёр-асар-их/6889 Г.Ган-Очир: Бодит амьдал, төсөөлөл хоёр асар их ялгаатайг “Нүдээ аниад төсөөл” киногоор харуулахыг зорьсон]</ref><ref>{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1815 |title=Нүдээ аниад төсөөл МУСК (2016) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121151554/https://kinosan.mn/content/1815 |url-status=dead }}</ref> |- |2017 |[[Гацуурхан (кино)|Гацуурхан]] |Солонго |Монгол ТВ |Гол дүр |<ref name=":2">{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1852 |title=Гацуурхан МУСК (2016) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022757/https://kinosan.mn/content/1852 |url-status=dead }}</ref> |- |2017 |[[Ганц бие бүсгүйчүүд]] - 3 |Гэрэлцэцэг |Ю Фильм |Гол дүр |<ref>{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/1944 |title=Ганц бие бүсгүйчүүд 3 МУСК (2017) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202121311/https://www.kinosan.mn/content/1944 |url-status=dead }}</ref> |- |2019 |Тэнгэрээс буцаасан од |Од |Хувьсал Продакшн |Гол дүр |<ref>[https://news.zindaa.mn/2ngs “Тэнгэрээс буусан од” бүх цаг үеийн рекордыг эвдлээ]</ref> |} === Телевизийн олон ангит кино === {| class="wikitable" !Жил !Киноны нэр !Дүр !Сүлжээ !Үүрэг !Ref. |- |2011 |[[Хайрын эрэлд]] |Солонго |Боловсрол Телевиз |Туслах дүр |<ref>{{Cite web |url=https://kinosan.mn/content/956 |title=Хайрын эрэлд МОАК (2011) |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202121751/https://www.kinosan.mn/content/956 |url-status=dead }}</ref> |- |2011 |Амьдралд тавтай морил |Золоо |[[Монголын Үндэсний Телевиз]] |Гол дүр |<ref name=":1" /> |} === Театрын жүжиг === {| class="wikitable" !Жил !Киноны нэр !Дүр !Театр !Үүрэг !Ref. |- |2011 |Миний нууц хүү |Энхжин |Мөрөөдлийн Театр |Гол дүр |<nowiki>-</nowiki> |- |2012 |Хайртай бол эргэж хараарай |Сарантэргэл |Мөрөөдлийн Театр |Гол дүр |<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/106190/ |title=“Хайртай бол эргэж хараарай” нээлтээ хийнэ |access-date=2020-12-17 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404145134/https://news.mn/r/106190/ |url-status=dead }}</ref> |- |2012 |Амьдрал өөрөө бэлэг |Саруул |Мөрөөдлийн Театр |Гол дүр |<ref>[https://news.zindaa.mn/wqg ”Мөрөөдлийн театр”: Амьдрал өөрөө бэлэг]</ref> |- |2015 |Бүүвэй |Нандиа |Улсын Драмын Эрдмийн Театр |Гол дүр |<ref>[http://www.info.mn/news/67285.htm “Бүүвэй” жүжгийн гол дүрийг О.Дөлгөөн бүтээв]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2015 |Ромео ба Жульетта |Жульетта |Улсын Драмын Эрдмийн Театр |Гол дүр |<ref>[https://ikon.mn/n/ksp "Ромео Жульетта" 19 жилийн дараа тайзнаа амилна]</ref><ref>[https://ikon.mn/n/l8i “РОМЕО ЖУЛЬЕТТА” жүжиг шинэ тавилтаар дахин амилна]</ref> |- |2016 |Гамлет |Офелиа |Улсын Драмын Эрдмийн Театр |Гол дүр |<ref>{{Cite web |url=https://www.drama.mn/repertory?id=2 |title=ГАМЛЕТ - У.ШЕКСПИР |access-date=2020-12-17 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221232509/http://drama.mn/repertory?id=2 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://eagle.mn/r/4984 О.Дөлгөөн Офелияд тоглоно]</ref> |} == Шагнал == {| class="wikitable plainrowheaders" |- !Үйл ажиллагаа !Жил !Нэр дэвшсэн бүтээл !Шагнал !Үр дүн ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|Reference}} |- |“Гэгээн Муза” 13 - Олон улсын театруудын наадам <ref>[https://ikon.mn/n/qdr ФОТО: "Гэгээн Муза" наадмын ШИЛДГҮҮД]</ref> | 2015 | Ромео ба Жульетта | Шилдэг Эмэгтэй Гол Дүр | {{Won}} | style="text-align:center;" |<ref>"Ромео, Жульетта"-гийн баг гран при {{Webarchiv|url=https://www.mnb.mn/i/86721 |wayback=20221007123544 |text=хүртэв |archiv-bot=2026-09-18 00:15:59 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://gogo.mn/r/184537 “Ромео & Жульетта” жүжиг "Гэгээн Муза" наадмын Гран приг хүртлээ]</ref><ref>[http://eagle.mn/r/10246 Н.Наранбаатарын “Ромео Жульетта” “Гэгээн муза” наадмын Гранпри хүртлээ] </ref><ref>[http://www.dailynews.mn/i/199 Жүжигчин О.Дөлгөөн Гэгээн Музагын эзэн боллоо]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ==== Бусад шагналууд ==== * 2013 он - Шилдэг Ажилтан - Мөрөөдлийн Театр *2015 он - Ромео ба Жульетта жүжгийн Жульетта-гийн дүрээр "Шилдэг Дебют" шагнал - Улсын Драмын Эрдмийн Театр * 2016 он - Тэргүүний Залуу Алтан Медаль - Монголын Залуучуудын Холбоо <ref>[http://www.times.mn/f/8966/ Жүжигчин О.Дөлгөөн Тэргүүний залуу алтан медаль хүртжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2016 он - Хөдөлмөр, нийгмийн хамгаалалын "Жуух Бичиг" - Монголын улсын Хөдөлмөр, Нийгмийн Хамгаалалын Яам * 2019 он - Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний ажилтан - Монголын улсын Боловсрол, Соёл Урлагийн Яам <ref>[https://news.zindaa.mn/2n3f Хожуу ирсэн Соёлын тэргүүний ажилтан]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.mnb.mn/i/166520 |title=Жүжигчин О.Дөлгөөн СТА болжээ |access-date=2020-12-17 |archive-date=2020-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219024544/http://www.mnb.mn/i/166520 |url-status=dead }}</ref> == Эх сурвалжууд == <references responsive="" /> {{DEFAULTSORT:Дөлгөөн, Одхүүгийн}} [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]] __FORCETOC__ 3c3t22zqalsp4in2ofjhzjcd9k0sxy6 Төмөрийн Чимэддорж 0 106809 870109 805393 2026-09-18T05:50:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870109 wikitext text/x-wiki '''Төмөрийн Чимэддорж''' (1921-1986) нь Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цолтой хөгжмийн зохиолч. [[Монгол Улсын Филармони|Монгол Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулгыг]] үндэслэн байгуулагч. ==Намтар== УГЗ хөгжмийн зохиолч Төмөрийн Чимэддорж 1921 оны 6-р сарын 25-нд [[Улаанбаатар|Нийслэл Хүрээнд]] төрсөн. Найм есөн настайгаасаа хотын Х хорооны клубийн хүүхдийн уран сайхны бүлгэмд явж хуучир, мандолин хөгжимдөж сураад, 1932 онд 11 настайдаа Морин цэргийн дивизийн хөгжимд орж бүрээ үлээж бөмбөр цохиж хөгжим тоглож явжээ. 1934 онд Цэргийн Төв Клубт шилжиж "Хөнхөр хуурч" гэж олноо танигдсан Ө.Лувсан зэрэг хүнээр үндэсний хөгжим, мөн Зөвлөлтийн мэргэжилтэн Р.И.Решетнякаар европ хөгжим заалгаж, улмаар "Өргөмөл Сувд", "Үймээн" жүжигт хүүхдийн дүрд тоглодог байв. 1940 онд бүтсэн БНМАУ-ын анхны Улсын баатар Ш.Гонгорын тухай "Анхдугаар хичээл" түүхэн баримтат уран сайхны кино хийхэд тэрбээр Зөвлөлтийн мэргэжилтэн Р.И.Решетняк, манай "Зууны манлай хөгжмийн зохиолч" [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] нарын хамт гитар, мандолин, балалайкаар хөгжимдөж дуу оруулалцсан нь манай киноны түүхэнд киноны анхны хөгжим чимэглэл болсон байна. Лувсанжамбын Мөрдорж 20 настайдаа уг киноны хөгжмийг бичиж монгол киноны хөгжмийн зохиолчдын анхдагч болжээ. Т.Чимэддорж 1940-1943 онд ЗСБНХУ-ын Москва хотын Дорно Дахины Хөдөлмөрчдийн Их сургуульд суралцан төгсөж ирээд Улсын Циркийн дагшаа найралд 1947 он хүртэл хөгжимчнөөр ажиллаж байхдаа аккордион, кларнетээр хөгжимдөж сурч, удалгүй шилдэг хөгжимчдийн тоонд багтжээ. 1947-1951 онд мөн ЗСБНХУ-ын Москва хотын Октябрийн нэрэмжит Хөгжмийн Дунд Сургуульд суралцаж төгсөж ирээд найрал дууны удирдаачаар ажиллаж байхаасаа дууны уран бүтээл туурвиж эхэлжээ. Тэрээр 1951-1956 онд Улсын Хөгжимт Драмын Театрт, 1956-1958 онд Улсын Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгад тус тус найрал дууны удирдаач багшаар ажиллаж байлаа. 1958-1962 онд БНХАУ-ын Шанхай хотын Хөгжмийн Дээд Сургуульд 'Симфони найрал хөгжмийн удирдаач' мэргэжлээр суралцан төгсжээ. 1963 оноос БНМАУ-ын СнЗ-ийн дэргэдэх Мэдээлэл Радиогийн Улсын Хорооны Хөгжмийн редакцийн хариуцлагатай редакторын албыг 1981 он хүртэл хашиж гавьяаныхаа амралтад суугаад, 1986 онд насан эцэслэх хүртлээ Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбоонд мэргэжилтнээр ажиллан өөрийн ухамсарт бүхий л амьдралаа Монголын урлагт зориулсан билээ. ==Монголын эстрадын хөгжилд оруулсан хувь нэмэр== Монгол улсад орчин цагийн хөгжим, тэр дундаа эстрад урлаг үүсч хөгжихөд хөгжмийн зохиолч УГЗ Төмөрийн Чимэддоржийн оруулсан хувь нэмэр үнэлж баршгүй их. 1945 онд манай орны нам төрийн удирдлагууд "Улсын Эстрад Концертын Товчоо"-г эмхлэн байгуулах ажлыг Уран Сайхны Хэрэг Эрхлэх Газарт даалгаж тогтоол шийдвэр гаргажээ. Энэхүү шийдвэр нь нэгэнт жам ёсоороо бүрэлдэн бий болж байсан урлагийн тэрхүү салбарыг хүлээн зөвшөөрсний үндсэн дээр эмхлэн хөгжүүлэх тухай шийдвэр байсан нь дамжиггүй. 1964 онд Барилгачдын Соёлын Ордонд хөгжимчдийг шалган авч дагшаа найрал хөгжмийн тоглолтоо циркийн үзүүлбэртэйгээр ард түмэндээ анх толилууж байсан түүхтэй. Тэрхүү тоглолтод АЖ Л.Цэнд-Аюушийн дуулсан С.Мааяагийн ая "Таксин цоохор машин", Т.Чимэддоржийн ая "Зам дээр гээгдсэн цэцэг" зэрэг дуу дуулагджээ. Т.Чимэддорж 1965 онд БНСЧУ-ын Прага хотноо зохион байгуулагдсан олон улсын жаз хөгжмийн фестивальд оролцож, мөн тэр онд манай оронд айлчлан тоглосон Германы Радиогийн дэргэдэх оркестрын тоглолтыг үзснээр Радиод хамт ажиллаж байсан [[Шагдаржавын Эрдэнэбат|Ш.Эрдэнэбат]] (Ж.Бадраа "Багшаа дуулъя"; [[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]] "Арав дахь хавраа үдье", "Миний ардын сэтгэл цагаан"; [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбат]] "Цэнгэлтэй үдэш" зэрэг дууны аяыг зохиосон) нарын залуу уран бүтээлчидтэй хамтарч Радиодоо цахилгаан хөгжимтэй жаз оркестртой болох ажлыг санаачлан эхлүүлсэн байдаг. Тэрбээр уг санаачилсан ажлаа удирдах дээд байгууллагадаа танилцуулж зөвшөөрүүлэх, тогтоол шийдвэр гаргуулах ажлыг албан үүргийн дагуу хариуцан гүйцэтгэсний зэрэгцээ Монгол орны өнцөг булан бүрээс авьяасаараа торойн гарч ирж байсан залуучуудыг эрж хайн, тэр бүгдтэй биечлэн уулзаж хөгжимчид дуучид зэрэг уран бүтээлчдийн багаа бүрдүүлсэн байдаг. Түүний энэхүү уйгагүй хичээл зүтгэлийн тухай '''1969''' '''он'''д анхны уран бүтээл нь Монголын Радио Телевизийн эфирт гарч, албан ёсны нээлтийн тоглолтоо олонд толилуулсан тухайн үеийн Мэдээлэл Радио Телевизийн Цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн Төрийн Шагналт '''"БАЯНМОНГОЛ"''' чуулгын анхны хөгжимчид, дуучид, ахмад уран бүтээлчдийн дурсамж яриа, нэвтрүүлэгт олонтоо дурдагдсан байдаг. Хоёр зууныг дамжсан мөнхийн бүтээлүүдээрээ ард түмнээ хэдийн танигдсан Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын * даралтат хөгжимчин, органч [[Бизъяагийн Даваа]] (Ө.Балчиндорж "Навчин дээрх шүүдэр", Н.Рэнчинхорлоо "Өргөө гэр минь", Даг.Жамъян "Хүслийн дуу", О.Жадамбаа "Ээжийн сургаал", Ц.Ням-Осор "Амрыг айлтгая", Л.Дагвадорж "Хоёулаа явъяа хонгор минь" зэрэг олон арван дууны ая зохиогч), * бөмбөрчин [[Бямбаагийн Нямбаяр]] (1967 онд ХБДуС-ийг цохилуур хөгжмийн ангийг төгссөн, "Чигчийн чинээ дүү минь", "Хаврын урь", "Сэрдээ сэр хүү минь", "Аавын хайр" дууны ая зохиогч), * трубач Лодойсамбуугийн Пүрэвсүрэн, * техникийн ажилтан Дондойн Гантөмөр, * гоцлол болон хэмнэлт гитарчин Мушгиагийн Лхагвасүрэн (Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийн даралтат хөгжмийн анги төгссөн) * басс гитарчин [[Лувсанчойдорын Сэргэлэн]] (1966 онд МУИС дээр байгуулагдсан Монголын анхны поп рок цахилгаан хөгжмийн хамтлаг болох "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-ын басс гитарчин), * тенор саксафонч [[Тогтохын Уртнасан]] (С.Баатарсүхийн тоглосон "Улаан сарнай" гитарын гоцлол, Ш.Шажинбатын шүлэг "Намрын тухай дурьдатгал", Г.Сэсмээгийн шүлэг "Хангайн магтуу" зэрэг дууны ая бичсэн, 1972-1981 онд "Баянмонгол" чуулгын удирдаач, хөгжмийн зохиолч, уран сайхны удирдагчаар ажилласан. 1978 онд анх зохиогдож олон жил уламжлал болон тоглогдож ирсэн "Анд нөхдийн ая дуу" наадмыг санаачлагчдын нэг), * альто саксафонч [[Лунжгайн Батаа]] (С.Оюун "Мөнгөн шөнө", Ш.Цогт "Үртэй хүн жаргалтай", Н.Рэнчинхорлоо "Хавар болжээ хонгор минь", Ш.Шажинбат "Алтайн хангайн уулс" дууны ая зохиогч), * тромбон хөгжимчин Адшъяагийн Хишигдорж нарын авьяаслаг 9 залуугийн бүрэлдэхүүнтэйгээр Төмөрийн Чимэддорж 1968 оны 10 сард Польш улсыг зорьж хөгжимчдөө 3 сарын дамжаанд суулгажээ. Т.Чимэддорж Польш улсад байх хугацаандаа Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл (СЭВ)-ийн орнуудын хуралд оролцохоор очсон манай нам төрийн тэргүүн Юмжаагийн Цэдэнбалтай уулзаж, тулгамдаад байсан асуудлаа хэлж санхүүгийн асуудлаа шийдүүлээд Польшоос ирэхдээ Радиодоо иж бүрэн цахилгаан хөгжим хэрэгсэл авчирсан нь Монгол Улсын түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Хөгжим, хөгжимчид бэлэн болж дуучдын асуудал яригдахад [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн арван жилийг 1969 онд төгсөх, Ш.Сүрэнжавын шүлэг, Ш.Эрдэнэбатын ая "Арав дахь хавраа үдье" дууг гитардаж дуулсан нь Монголын Радиогоор эгшиглэж сонсогчдод хүрсэн [[Лувсангийн Оюунчимэг]] охиныг чуулгынхаа үндсэн дуучнаар авахаар товлож, эрэгтэй дуучнаар УАДБЧ дээр дуулаачийн дамжаанд [[Дундговь аймаг|Дундговиос]] ирсэн Ц.Өлзий-Оршихыг авчиржээ. Сайн концерт, сайхан тоглолт хийхийн тулд орон тооны бус өөр дуучид бас хэрэгтэй байсан тул 1967 оны намар МУИС-ийн 25 жилийн хүндэтгэлийн тоглолтын ерөнхий удирдаачаар ажилласан Т.Чимэддорж тухайн үед эстрад чиглэлийн орос монгол дуу дуулж нэрд гарч ирж байсан МУИС-ийн [[Түнжээгийн Рэнцэнханд|Т.Рэнцэнханд]], Д.Майжаргал, [[Магваны Бямбадорж|М.Бямбадорж]], БДС-ийн Д.Цэцгээ нартай хамтарч ажиллахаар төлөвлөжээ. МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулгынхан 1969 оны долдугаар сард Улсын баяр наадмаар телевизээр орон даяар цацагдах 30 минутын тоглолтын хөтөлбөртөө бэлдэж байтал чуулгын гитарчин Мушгиагийн Лхагвасүрэн ажлаас гэнэт халагдах болсонд чуулгын хөгжимчид "Гитарчингүй, одоо яах вэ, багшаа?" гэхэд Т.Чимэддорж "Их сургуульд соло гитар сайн тоглодог нэг хүү бий. Баатарсүх гэж, [[Самбуугийн Баатарсүх]] гэж, тэрийг авчирна аа" гэжээ. Т.Чимэддорж [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-ын гоцлол гитарчин Баатарсүхийг сайн мэддэг байлаа. Т.Чимэддорж 1967 оны хавар С.Баатарсүхийн гэрт очиж "Манай Радио цахилгаан хөгжимтэй болох гэж байгаа, чи ирж манайд гитар тогло. Бадраа багш чинь чамайг тэндээ заавал аваарай гэсэн юм" гэхэд эцэг эх нь зөвшөөрөөгүй тул Баатарсүх аль болох хол газар цэрэгт явж, Чимэддорж багш нь түүнийг цэргээс Радиодоо шууд татаж авахаар тохиролцсон боловч Баатарсүхийг цэргийн карантийн дээр байхад нь аав нь мэдээд түүнийг хотод хуваарилуулж, харин Чимэддорж багшийнх нь талаар "Төмөрийн Чимэддорж гэдэг хүн хүүг минь уруу татаж урлаг руу оруулах гэлээ" хэмээн гомдол мэдүүлснээр анхны оролдлого нь бүтэлгүйтжээ. Тэр явдлаас хойш хоёр жилийн дараа Т.Чимэддорж дахин 1969 оны хавар С.Баатарсүхийн сургууль дээр хүрч очоод "За миний хүү, чи ерөөсөө л манай Радиод оч. Чамгүй бол ерөөсөө болохгүй нь" гэхэд араас нь Бадраа багш нь орж ирээд "Миний хүү, чи ерөөсөө хөгжмийн л хүн, чи хөгжмөөрөө л амьдарна. Бурхан чамд юм өгсөн юм шүү" хэмээн ятгасанд хоёр мундаг хүн дэмжсэнд урамшсан тэрээр энэ удаад эцэг эхийн зүгээс ирэх эсэргүүцлийг хүлээж авалгүй МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулгад гитар хөгжимчнөөр очжээ. С.Баатарсүхийг Радиод очоод удаагүй байхад түүний анхны дан хөгжмийн бүтээл болох МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээний ая алдарт "Цэнхэр залаа" бүтээл нь (анх гитарын гоцлолоороо гарч ирсэн) төрж, Төмөрийн Чимэддорж багш нь ноотолж, Жамцын Бадраа багш нь шавийнхаа хөгжмийг сонсоод сайтар бодож тунгаасны үндсэн дээр "Цэнхэр залаа" гэдэг нэрийг өгчээ. Ийм бүтээл төрөхөд нөлөөлсөн гол хүнийг тэрээр [[Жамцын Бадраа]] багшийгаа гэдэг. Бадраа багш нь түүнд "үндэсний өв уламжлалаа барь, хадгал" гэж байнга сануулж, учрыг нь сайтар тайлбарлан хэлж өгдөг байсан гэдэг. С.Баатарсүх: [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|"Цэнхэр залаа"]] бол Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ" дууг гитарын гоцлол болгож тоглосны дараахан, Радиод очоод удаагүй байхад нэг шөнө үүрээр миний зүүдэнд зураглалтайгаа ороод ирсэн аялгуу. Одоо энэ цаг агаарын мэдээгээр явж байгаа энэ бүх цогцоороо орж ирсэн юм хэмээсэн байдаг. Ж.Бадраа С.Баатарсүхийг 1-р курсээс нь мэддэг багш нь байлаа. 1969 онд Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадамд түрүүлсэн МУИС-ийн багийг удирдаж байсан Ж.Бадраа Монголын Алтан ургийн сүүлчийн хошуу ноён Баатар ван [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэнгийн]] шүлэг, [[Жигзавын Дорждагва|Ж.Дорждагвын]] ая "Соёл-Эрдэнэ" дууг гитараар тогло гэсэн үүрэг Баатарсүхэд өгч, С.Баатарсүх "Соёл-Эрдэнэ" дууг цахилгаан хөгжмийн хамтлагт (бит бүрэлдхүүнд) зориулж хөгжмийн найруулга хийн анх гитарын гоцлол болгож 1969 оны 6 сарын 1-нээс 10-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХУ]]-ын [[Ташкент]] хотноо зохион байгуулагдсан Монгол-Зөвлөлтийн Найрамдалт 3-р фестивальд МУИС-ийн цахилгаан хөгжмийн чуулгатайгаа тогложээ. Т.Чимэддоржийн уйгагүй хөөцөлдөж Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгадаа гитар хөгжимчнөөр авчирсан С.Баатарсүх "Цэнхэр залаа"-гаа залгуулаад "[[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|Долоон бурхан]]", "[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|Сансрын хөлөг]]", "[[Хөгжилтэй залуус (гитарын гоцлол)|Хөгжилтэй залуус"]], "[[Золжаргал (гитарын гоцлол)|Золжаргал]]", "[[Залуусын дуу (гитарын гоцлол)|Залуусын дуу]]" зэрэг гитар хөгжимд зориулсан дан хөгжмийн бүтээлүүдээ туурвиж, гоцлон тоглож Монголын Радиод бичүүлжээ. С.Баатарсүхийн найруулсан [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|З.Хангалын ая "Өглөөний наран"]], [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ"]] зэрэг гитарын гоцлолууд мөн түүний гоцлон хөгжимдснөөр Монголын Радиогийн Алтан сан хөмрөгт орсон. Гитар хөгжимд зориулагдсан эдгээр бүтээлүүд нь С.Баатарсүхийн төдийгүй тус чуулга болон манай орны бусад цахилгаан хөгжмийн хамтлаг чуулга, гоцлол гитарчдын урын санд орж тоглогдсоор иржээ. Хөгжмийн зохиолч УГЗ Т.Чимэддоржийн анх санаачлан байгуулсан "Баянмонгол" чуулга, тус чуулгын үе үеийн авьяаслаг уран бүтээлчдийн монголын эстрад урлагийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж үүсгэн байгуулагдсны 50 жилийн ойн жил нь МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2019 онд Төрийн Соёрхол хүртээсэн юм. Төмөрийн Чимэддорж '''1971''' '''он'''д нээлтийн тоглолтоо хийсэн, манай зууны манлай, "Алдрын Од"-ын анхны эзэн [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|Соёл-Эрдэнэ хамтлагийг]] байгуулагдахад басхүү чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг билээ. Тус чуулгыг анх байгуулагдахад БНМАУ-ын СнЗ-ийн дэргэдэх МРТУХ-ны Хөгжмийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын уран сайхны удирдагч, удирдаач, хөгжмийн зохиолч Төмөрийн Чимэддоржид УАДБЧ-ын ятгачин дөрвөн залууг цахилгаан хөгжмийн хамтлаг байгуулахад бүхий л талаар тусалж дэмжих, цахилгаан хөгжим тоглуулж сургах, улмаар урын сангаа босгоход нь зөвөлгөө туслалцаа үзүүлэхийг Соёлын Сайдаас даалгасан байдаг. Т.Чимэддорж МРТУХ-ны хөгжимчиддөө УАДБЧ-ын дэргэд байгуулагдаж байгаа цахилгаан хөгжмийн шинэ хамт олонд мэдэх чадах бүхнээ зааж өгөхийг давхар даалгаж гоцлол гитарчин С.Баатарсүхийг "Цэнхэр залаа" болон бусад гитарын гоцлолуудаа тэрхүү шинэ хамт олноор тоглуулж сургахаар томилсон гэдэг. С.Баатарсүх Т.Чимэддорж багшийнхаа өгсөн үүргийн дагуу "Соёл-Эрдэнэ" дээр хүрч очиход гоцлол гитарчнаар түүний хувьд хуучны танил, өмнө нь түүнээс хувиараа сургалт авч байсан [[Дэмчигдоржийн Галсанбат|Д.Галсанбат]] ирсэн байжээ. С.Баатарсүх үндсэн ажлынхаа хажуугаар орой үдшийн цагаар тэдэнтэй жил тойрон хамтарч ажилласан гэдэг бөгөөд тус хамтлагийн урын санд түүний гитарын гоцлолууд орж, С.Баатарсүх, Д.Галсанбат нар ийнхүү албан ёсоор багш шавийн барилдлагатай болжээ. Нэгэн нэвтрүүлэгт С.Баатарсүхээс гитарчдын тухай асуухад тэрээр "Миний гарын анхны шавь болохоор Галсанбатыгаа их хайрладаг даа" хэмээсэн байдаг. Багшийн эрдэм шавиасаа гэдэг, Д.Галсанбат 1992 онд МУГЖ цол хүртэж Монголын эстрад урлаг, тэр дундаа монголын поп-рок ертөнцөөс төрсөн анхны ГАВЬЯАТ болсон юм. Д.Галсанбатын насан турш гоцлол гитарчнаар ажилласан "Соёл-Эрдэнэ" хамтлаг 1999 онд болсон бүх нийтийн санал асуулгаар ХХ зууны манай манлай хамтлагаар шалгарч, 2015 онд "Алдрын Од"-ын анхны эзэн болсон. "Соёл-Эрдэнэ" нь 1973 онд Герман улсад болсон ДЗО-ны Х их наадамд "Залуучууд их наадамдаа", "Хүүш Дамдин" дуу, С.Баатарсүхийн хөгжим "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлолоороо амжилттай оролцож хилийн чанадаас алтан медаль авчирсан анхны хамтлаг билээ. '''1972 он'''д Монгол '''УЛСЫН ФИЛАРМОНИ''' байгуулагдахад Т.Чимэддоржийн санаачлан байгуулсан МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулга, мөн дээд удирдлагаас өгсөн үүргийн дагуу байгуулалцсан "Соёл-Эрдэнэ" чуулга гэх эдгээр хоёр цахилгаан хөгжмийн хамт олон бүрэн бүрэлдхүүнээрээ шилжин очсон юм. Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга Улсын Филармонид шилжиж очоод эстрадын "Баянмонгол" чуулга гэсэн шинэ нэр авчээ. 1974 онд "Баянмонгол" чуулгын гоцлол гитарчин С.Баатарсүх Хөгжмийн их сургуульд сурах болоход УФ-ийн дарга [[Цэгмидийн Намсрайжав|Ц.Намсрайжав]] багш нь орныхоо хүнийг олж ир гэсэнд тэрээр Багшийн сургуулийг төгссөн, БСО-нд ажиллаж байсан гитар хөгжим сайн тоглодог, түүний суралцаж төгссөн 10 жилийн 5-р дунд сургуульд мөн суралцаж төгссөн [[Бадамдоржийн Ганбат|Б.Ганбат]]<nowiki/>ыг авчиржээ. Б.Ганбат нь хөгжмийн боловсролтой, ноот мэддэг, гитар сайн тоглодог, 1965 онд 5-р сургуулийн тавдугаар ангид сурч байхаасаа С.Баатарсүхийг харж сонсож ирсэн тэрбээр түүний гитарын гоцлолуудыг хэдийнээ бие даан тоглож сурсан, БСО-ны гитарын дугуйланд багшилж байхдаа дугуйлангийнхаа хүүхдүүдэд заадаг байжээ. Б.Ганбат нь 1969-1973 онд Багшийн сургуульд суралцаж байхдаа хөгжмийн зохиолч [[Бямбасүрэнгийн Шарав|Б.Шарав]], [[Нацагийн Жанцанноров|Н.Жанцанноров]], [[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргал]] нартай хамтран сургуулийнхаа анхны цахилгаан хөгжмийн хамтлагийг байгуулж мэргэжлийн түвшинд тоглодог байсан хэмээн дурссан байдаг. Б.Ганбат "Баянмонгол" чуулгад 2021 он хүртэл тасралтгүй ажилласны зэрэгцээ гитарын сургалтаа үргэлжлүүлэн [[Цэндсүрэнгийн Энхманлай|Ц.Энхманлайгаас]] О.Бархүү хүртэл олон арван шилдэг гитарчдыг бэлтгэсэн гавьяатан билээ. Төмөрийн Чимэддоржийн Германы үзэсгэлэн худалдаанаас Радиод зориулж сонгон худалдаж авсан '''Матадор 25 цахилгаан орган''' Монгол оронд цоо шинэ үзэгдэл болж 1972 оны 4-р сарын 23-нд бичигдсэн МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээний ая [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" ятгын гоцлол]]<nowiki/>ын (МРТУХ-ны ЦХЧ-ын альто саксафонч, даралт хөгжимчин Лунжгайн Батаагийн тоглосноор) эхэнд нэг, дунд хоёр удаа эгшиглэж, Л.Оюунчимэгийн дуулсан "Үртэй хүн жаргалтай", "Навчин дээрх шүүдэр", Т.Рэнцэнхандын дуулсан "Энэрэлт сайхан харц", Д.Цэцгээгийн дуулсан "Том болж дээ миний хүү", М.Бямбадоржийн дуулсан [[Мөнгөн шөнө (дуу)|"Мөнгөн шөнө"]], "Хавар болжээ хонгор минь", [[Нүдэн нуур (дуу)|"Нүдэн нуур"]], Л.Оюунчимэг [[Хоовойн Галхүү|Х.Галхүү]] нарын хамтран дуулсан [[Дөрвөн улирал хоёр амраг (дуу)|"Дөрвөн улирал хоёр амраг"]], Х.Галхүүгийн дуулсан "Мөрөөдлийн дуу", М.Янжиндуламын дуулсан "Орь залуу нас" зэрэг тухайн үед Монголын Радиод бичигдэж Радиогийн Алтан Фондод хадгалагдан үлдсэн "Баянмонгол" чуулгын уран бүтээлийн эх бичлэгээс сонсох боломжтой. УГЗ хөгжмийн зохиолч Т.Чимэддоржийн зөвлөхөөр ажилласан, '''1978 он'''д бүтсэн Ж.Бадраагийн зохиол '''"Учралын уянга"''' телекино концертод УФ-ийн эстрадын "Баянмонгол", "Соёл-Эрдэнэ" чуулгын уран бүтээлчид оролцож, уран бүтээл нь тоглогдсон байна. # "Учралын уянга", ая [[Зундуйн Зундарь|З.Зундарь]], шүлэг Ж.Ёндонсамбуу (дуучин Б.Нандинцэцэг, "Соёл-Эрдэнэ" чуулга) # "Үртэй хүн жаргалтай", ая Л.Батаа, шүлэг Ш.Цогт (дуучин Л.Оюунчимэг, "Баянмонгол" чуулга) # "Орь залуу нас", ая [[Товуугийн Насанбуян|Т.Насанбуян]], шүлэг Ж.Бадраа (дуучин М.Янжиндулам, "Баянмонгол" чуулга) # "Ангийн хоёр анддаа", ая Д.Галсанбат, шүлэг Ч.Пүрэвдорж (дуучин Б.Нандинцэцэг, "Соёл-Эрдэнэ" чуулга) # "Сэтгэлийн жигүүр", ая З.Зундарь, шүлэг Д.Мангалжав (дуучин Б.Баяраа, "Соёл-Эрдэнэ" чуулга) # "Намрын уран сэтгэмж", М.Смагины найруулга ("Баянмонгол" чуулга) # "Навчин дээрх шүүдэр", ая Б.Даваа, шүлэг Ө.Балчиндорж (дуучин Л.Оюунчимэг, "Баянмонгол" чуулга) # "Хайрын дуу", ая Д.Жанчив, шүлэг С.Дашдооров (дуучин Б.Нандинцэцэг, "Соёл-Эрдэнэ" чуулга), ("Мартагдашгүй намар" киноны дуу) # "Цэнхэр залаа", хөгжим С.Баатарсүх (ятга Б.Наранбаатар), [1969 онд зохиогдож олны хүртээл болсон С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" 127 такт гитарын гоцлолыг 1971 онд "Соёл-Эрдэнэ" чуулга ятгаар гоцолж хөгжимдөхдөө ятга нь гитар шиг өнгө шууд сольж болдоггүй тул хоёр өөр хөгтэй хоёр ятган дээр Б.Наранбаатар, Б.Эрдэнэхуяг нар хэсэг хэсгээр нь ээлжлэн тогложээ. 1972 оны 04-р сарын 23-нд Радиогийн бичлэгт МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулга хөгжимдөж "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлолын 127 такт (С.Баатарсүхийн анх тоглосон хувилбар) болон 197 такт (Радиогийн ажилтан н.Жамбалсүрэнгийн найруулга - одоо МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр явдаг) тоглосон урт богино хоёр бичлэгт ятга хөгжимчид болох Б.Наранбаатар, Б.Эрдэнэхуяг нар мөн хамт орж ээлжлэн тогложээ. 1978 онд бүтсэн "Учралын уянга" хэмээх энэхүү телекино концертын киноны зураг авалтад хоёр өөр өнгөн дээр сонсогдож байгаа 127 такт "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлолыг нэг ятгаар дүрсжүүлсэн тул ятгачин Б.Наранбаатар дүрсэнд ганцаараа орсон байна.] '''1979 он'''д Монголын Радиогийн дэргэд '''"ИНЭЭМСЭГЛЭЛ"''' чуулгыг бага наснаас дуу хөгжмөөр нөхөрлөсөн авьяаслаг залуус хамтран байгуулахад мөн л Төмөрийн Чимэддорж дэмжин ажилласан хэмээн өдгөө манай "Пентатоник" академийн тэргүүн Б.Долгион дурсан ярьсан байдаг. Төмөрийн Чимэддорж гэдэг энэхүү эгэл хэрнээ эрхэм хүний Монголын эстрад урлагийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж баршгүй. ==Уран бүтээл== ===Тайз, дэлгэцийн бүтээл=== Ш.Сүрэнжавын цомнол "300 хүүхэн" хошин дуурь (1987 он) "Доктор Шастин" /1970/, "Гал голомт" /1972/, "Улаанбаатар" /1974/ зэрэг баримтат кино, Д.Батбаяр, Б.Балжинням нарын зохиол "[[Сүхболдын яриа]]" /1975/, "Жигүүр" /1981/, Б.Нямаагийн зохиол "Багын найз" /1983/ зэрэг уран сайхны кино, "Майга бор, цагаан хүзүүт" /1955/, "Адуучин хүү" /1957/, "Сайхан дуу" /1961/, "Эзэд" /1966/, "Таны чин зориг мэднэ" /1968/, "Хээтэй мөнгөн бөгж" /1968/, "Тагтаа" /1968/ зэрэг жүжиг, радио-теле жүжгийн хөгжим Жич: Ж.Бадраагийн зохиол [https://www.youtube.com/watch?v=mFOG17pW10o "Учралын уянга"] /Монгол Кино Үйлдвэр, 1978 он/ телекино концертын ерөнхий зөвлөх ===Дан хөгжмийн бүтээл === "Цэлмэг тэнгэрийн дор" дөрвөн ангит яруу чуулбар /1964/, "Хувьсгалын уриа" яруу удиртгал /1971/, "Пионерын зуслан" зургаан ангит яруу чуулбар /1972/ зэрэг яруу найрлын бүтээл, ардын болон бусад хөгжмийн зэмсэгт зориулсан аязууд, төгөлдөр хуур - найрал хөгжимд зориулсан аяз, төрөл бүрийн гоцлолууд, хүүхдийн тоглоомт бүжгийн аязууд, радио нэвтрүүлгийн чимэг хөгжим зэрэг 40 гаруй ===Дуулаачийн бүтээл=== # [https://www.youtube.com/watch?v=0fqN2tecAeY "Зам дээр гээгдсэн цэцэг"] (шүлэг С.Дашдооров) # [https://www.youtube.com/watch?v=dP-suXzq-gc "Бүсгүй"] (шүлэг С.Дашдооров) # [https://www.youtube.com/watch?v=U1ZwvstvqiY "Том болж дээ миний хүү"] (шүлэг Д.Наваансүрэн) # [https://www.youtube.com/watch?v=9XJH1MzVH70 "Энэрэлт сайхан харц"] (шүлэг [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]), (Монгол тулгатны 100 дуу) # [https://www.youtube.com/watch?v=S_GAbhTYLlQ "Сувилагч тандаа баярлалаа"] ([[Шаравын Сүрэнжав|Ш.Сүрэнжав]]), (Монгол тулгатны 100 дуу) # [https://www.youtube.com/watch?v=IqLIM4MrerQ "Нас тогтох сайхан"] (З.Дорж) # [https://www.youtube.com/watch?v=_t8sUXWqE-E "Торгон хилийн зүг"] (Ш.Сүрэнжав) # [https://www.youtube.com/watch?v=mxGIvsBzemQ "Ахан дүүсийн дуу"] (Д.Батсүрэн) # [https://www.youtube.com/watch?v=cvhkm4MsYAs "Ургацын далай"] (С.Дашдооров) # [https://www.youtube.com/watch?v=m6bNtHYOCbk "Налгар намрын уянга"] (Дан.Нямаа) #"Шөнийн эргүүл" (С.Дашдооров) # Хүүхдийн дуу: "Хоёр хоньчны дууль" (Ч.Чимэд), [https://www.youtube.com/watch?v=dADimr-Ywok "Эрх цагаан ишиг"] (М.Чойжил), "Нараа баясан угтъя" (Ө.Баасанжав), "Мөрөөдөл" (Ө.Баасанжав), "Насан багын үерхэл" (Г.Мэнд-Ооёо); "Зайрмаг", "Сайн байна уу", "Баяртай", "Төрсөн өдрийн дуу" зэрэг найрал, чуулга, хүүхдийн дуу, нийтийн дууны 200 гаруй дууны ая туурвижээ. ===Хэвлэгдсэн бүтээл === "Манай гариг баярласаар" /УБ, 1971/, "Залгамж үеийн тэмүүлэл" /УБ, 1974/, "Цэнгэлийн орон" /УБ, 1983/ зэрэг дууны түүвэр == Цахим холбоос == # STV, [https://www.facebook.com/duuchin.oyunchimeg/videos/%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B6%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D0%B3-%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%81%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%81-%D0%BD%D1%8D%D0%B2%D1%82%D1%80%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D0%BC/269001264305223/ "Зуун дамжсан аялгуу", Монголын Рок Поп хөгжмийн түүх, "1960-аад он - Төмөрийн Чимэддорж", зохиогч-хөтлөгч Балчинжавын Долгион][46'16"] # Facebook Watch, Дуучин Л.Оюунчимэг, 2020-05-29, ЗУУН ДАМЖСАН АЯЛГУУ Монголын рок попыг өгүүлсэн тус нэвтрүүлгийн дугаараар "Баян Монгол" чуулгын үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ, орчин цагийн хөгжмийн зүтгэлтэн Төмөрийн Чимэддоржийн тухай өгүүлэх болно, [https://www.facebook.com/watch/?v=269001264305223 Монголын Рок Поп хөгжмийн түүх, "1960-аад он - Төмөрийн Чимэддорж", зохиогч-хөтлөгч Балчинжавын Долгион,] [46'16"] # МУ-ын ерөнхийлөгч: Халтмаагийн Баттулга, 2019-12-29, [https://www.youtube.com/watch?v=il36OXl2ijw Улсын филармонийн "Баянмонгол" чуулгын уран бүтээлүүдэд Төрийн соёрхол хүртээлээ.] # MARGAASH LIVE, 2019-12-30, [https://web.archive.org/web/20211225161412/https://margaash.live/%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB-%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3/%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D1%91%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BB/ Б.Хонгорсайхан, "Баянмонгол чуулга" Төрийн Соёрхол хүртлээ] # МҮОНР, 2021-06-27, Монголын радиогийн “Дуун увидас" нэвтрүүлэг. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Т.Чимэддоржийн хөгжим, Д.Батсүрэнгийн шүлэг "Ахан, дүүсийн дуу"-ны тухай өгүүлнэ. ''[https://web.archive.org/web/20220302114530/https://www.mnb.mn/i/238931 Дуун увидас: "Ахан, дүүсийн дуу"-ны тухай]'' # Өдрийн сонин, 2021-11-07, Урлаг судлаач Д.Мягмарсүрэн: [https://web.archive.org/web/20211222052922/https://dnn.mn/%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B3-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%87-%D0%B4-%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD-%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%B4-%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B-%D1%8D%D0%B7%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D0%BC%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%87%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6-%D0%B3%D1%83%D0%B0%D0%B9%D0%BD-%D0%B0%D1%87-%D0%B1%D1%83%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D0%B3-%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8D%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B3%D2%AF%D0%B9/ “Ургацын далай", "Нас тогтох сайхан" гээд олон дууны эзэн Төмөрийн Чимэддорж гуайн ач буяныг энэхэн насандаа мартахгүй] # МҮОНР, 2021-12-28, [https://web.archive.org/web/20220302091842/https://www.mnb.mn/i/253004 "Төмөрийн Чимэддорж ба хүрээ хөгжим"], радио нэвтрүүлэг # #MNB #МҮОНТ, 2022-04-21, [https://www.youtube.com/watch?v=MQnlQ1rHnGo "Дурсамж хөглөсөн аялгуу", Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Т.Чимэддорж] {{DEFAULTSORT:Чимэддорж, Төмөрийн}} [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1921 онд төрсөн]] [[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]] 8i4p0071c2r93tqcq8tkiau62ijd445 Ангилал:The Voice of Mongolia 14 107170 870055 643346 2026-09-17T15:51:03Z Chongkian 21163 870055 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{DEFAULTSORT:Voice of Mongolia #The}} [[Ангилал:Монгол Телевиз]] [[Ангилал:Телевизийн шоуны сэдэв]] [[Ангилал:Авьяастны шоуны сэдэв]] jjyy2464eyokt5znn2pcxqgc81yxr0r Ангилал:Монгол Телевиз 14 107174 870054 786661 2026-09-17T15:50:44Z Chongkian 21163 870054 wikitext text/x-wiki {{cat main|Монгол ТВ}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] [[Ангилал:Телевизийн сувгийн сэдэв]] oz1nirch36niw5uenn1t4a6blau36g4 Хэрэглэгчийн яриа:SHB 3 116317 870093 673005 2026-09-18T02:39:59Z Max 88487 Max moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:SHB2000]] to [[Хэрэглэгчийн яриа:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 673005 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc Лувсангийн Дагвадорж 0 117624 869998 855720 2026-09-17T13:34:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 869998 wikitext text/x-wiki '''Лувсангийн Дагвадорж''' (1936 онд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]]анд төрсөн) нь Монголын яруу найрагч. Ард түмний сэтгэлд хоногшсон олон олон нийтийн дууны шүлгийг бичжээ. 1950 онд Төмөр замын техникумын цахилгаанчийн курс төгссөн. Зүүнхараагийн Төмөр замын Соёлын ордонд сайн дурын уран сайханч байхдаа "Учиртай гурван толгой" дуурийн Балганы дууг дуулж, "Тожоо жолооч" жүжигт тоглож байжээ. 1960-аад онд Улаанбаатар хотноо Рашаан сувилалд эмчлүүлж байхад нь түүний төрөлхийн аргил хоолойгоор эвлэг дуулахыг сонссон тус сувилалд мөн эмчлүүлж байсан УАДБЧ-ын дарга Д.Батцэнгэл чуулгадаа ирж ажиллахыг урьсан байдаг. Унаган авъяас нь түүнийг ийнхүү урлагийн замд хөтөлсөн байдаг юм. 1967 онд Октябрийн баярын 50 жилийн ойд зориулсан уралдаанд түүний бичсэн "Залуусаа, дуулаад явъя" шүлэг нь түрүүлснээр түүний уран бүтээлийн гараа эхэлж "Цэлгэр цэнхэр нутаг", "Дуундаа жаргалтай дэлхий", "Хөглөж орхиогүй эгшиг", "Эр хүн", "Хүж дэлхий амгалан байг", "Ухаарч амьдрах хорвоо" зэрэг шүлгийн ном, "Буянтын урсгал" роман, "Сохор хүүхэн", "Нүгэл нь үгүй хайр", "Учгийн зангилаас" зэрэг өгүүллэг, тууж бичиж "Хоёр зуун дууны түүвэр" хэвлүүлжээ. Л.Дагвадорж УАДБЧ-д дуучин, утга зохиолын эрхлэгч, МЗЭ-ийн нарийн бичгийн дарга, "Үлгэрийн далай" чуулгын дарга, их зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн музейн эрхлэгчээр тус тус ажиллаж байв. 2020 оны 10-р сарын 21-нд Ховд аймгийн Буянт сумын төвд Л.Дагвадоржийн хөшөөний нээлт болжээ. "Эр хүн" номоо барьсан түүний хөшөөний суурийн өмнө хананд "Монголын дууны шүлгийн хаан, зохиолч, яруу найрагч Лувсангийн Дагвадорж", (1936-1996), Лувсангийн Дагвадорж сан, Буянт сумын Залуучуудын холбоо, хөшөөг зураач Б.Аюурзана бүтээв, 2020 он гэж, үлдсэн гурван талд "Хүний маань дээд нь ээж минь", "Ухаарч амьдрах хорвоо", "Эмч хүн жаргалын ээж" дууны үгийг сийлжээ. Түүний хэлсэн үг: "'''''Уг нь би дууны шүлгийн хаан биш боол нь юм'''''" ==Уран бүтээл== ===Дууны шүлэг=== * [https://www.youtube.com/watch?v=WvsUO4Sh8IA "Арван наймтын уянгын дуу"] (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]); /"Амьдралын анхны хонх" жүжгийн дуу/ * [https://www.youtube.com/watch?v=KOSpBUF_aOc "Бүүвэйл хорвоо"] 1972 он (Хөгжим [[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдорж]]) * "Бэрцэцэг" киноны дуу (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=tLkBF3h_Zd4 "Дэлхий минь, хүмүүс минь"] (Хөгжим [[Хайдавын Сэргэлэн|Х.Сэргэлэн]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=AkjODcM6Kes "Жалам хар" бүжгийн дуу] (Хөгжим [[Эрэгзэнгийн Чойдог|Э.Чойдог]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=OaWmkWwxyhs "Жолооч миний жаргал"] (Хөгжим [[Зундуйн Батсүх|З.Батсүх]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=KO4eRpkt-qs “Зөвлөлт нөхөд”] (Хөгжим [[Зундуйн Батсүх|З.Батсүх]]) * "[https://www.youtube.com/watch?v=p9S7T0KFn-Q Зүрх минь уйлах юм]" (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]) * “Маргааш би” (Хөгжим [[Бизъяагийн Даваа|Б.Даваа]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=ir56XCYYmt8 “Миний аз жаргалын дуу”] (Хөгжим [[Дэмчигдоржийн Галсанбат|Д.Галсанбат]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=4D3AzD4frsM "Миний нутаг сайхан аа"] (Хөгжим [[Товуугийн Насанбуян|Т.Насанбуян]]) * “Нартай хорвоо намуухан бүүвэй” (Хөгжим С.Бүтэд) * [https://www.youtube.com/watch?v=6Ll63aShRMU "Нисэгчийн дуу" / "Нисгэгчийн дуу"] (Хөгжим [[Товуугийн Насанбуян|Т.Насанбуян]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8 "Нэгдэлч түмнээ дуулъя" / “Нэгдэлчин түмнээ дуулъя”] (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=dkPgO85zecI "Оторч адуучны дуу" / “Отрын адуучны дуу” / "Отрын адуучин"] (Хөгжим Г.Чойжилжав) * [https://www.youtube.com/watch?v=06_Reh-QaLE "Өлзиймаа"] (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=UUyZ5-Acdyc “Өр өвтгөх юм бүхнийг дуул]” (Хөгжим Б.Бямбабаяр) * [https://www.youtube.com/watch?v=RcA7TDE7XPk "Саальчин бүсгүй"] (Хөгжим [[Эрэгзэнгийн Чойдог|Э.Чойдог]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=bR3WwKnkX4U “Сайхан монгол морьд" / “Сайхан монгол морь минь”] (Хөгжим П.Пүрэвсүрэн) * “Тэмээчний дуу” (Хөгжим С.Цогтсайхан) * [https://www.youtube.com/watch?v=T_TduCUg3wE "Унаган хайр" / "Унаган хайрын дуу"] (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]) * “Уулс халхалсан намар” (Хөгжим Д.Баттөмөр) * "Ухаантай ээж" (Хөгжим Д.Алтантуул) * [https://www.youtube.com/watch?v=AsvghWahPOs "Ухаарч амьдрах хорвоо"] (Хөгжим [[Самдангийн Цэрэнчимэд|С.Цэрэнчимэд]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=8DcRQwk4leE "Үйлсийн сайхан Улаанбаатар"] (Хөгжим [[Дагвын Лувсаншарав|Д.Лувсаншарав]]) * “Үлгэр дууссан хойно” киноны дуу (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=6TR_VcA_spI "Хайр дааж амьдарна"] 1988 он (Хөгжим Ё.Сүхбаатар) * "Хоёулаа явъя хонгор минь" (Хөгжим [[Бизъяагийн Даваа|Б.Даваа]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=CWkVvqnIAA8 "Хүж дэлхий амгалан байг"] (Хөгжим Д.Алтантуул) * [https://www.youtube.com/watch?v=W4KS4VijmrA "Хүн хүндээ хайртай байдаг юм" / "Хүн хүндээ хайртай явъя"] (Хөгжим Ё.Сүхбаатар) * [https://www.youtube.com/watch?v=78T4hIrHkis "Хүүгийн бодол"] (Хөгжим С.Задгай) * [https://www.youtube.com/watch?v=ZfyPUAEeYL8 "Цэрэг эрийн гэргийдээ дуулсан дуу"] (Хөгжим [[Цэндийн Батчулуун|Ц.Батчулуун]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=DDval9BGSWg "Цэрэг эрийн гэргийн дуу"] 1978 он (Хөгжим [[Цэндийн Батчулуун|Ц.Батчулуун]]) * “Чи бидэн хоёрын дэлхий” (Хөгжим Б.Магсаржав) * [https://www.youtube.com/watch?v=nPqU1ZT9w34 "Шинэ жил" / "Шинэ жилдээ"] (Хөгжим [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуяг]]) * [https://www.youtube.com/watch?v=-nMIvxbchV0 "Эмч хүн жаргалын ээж" / “Эмч хүн жаргалын ээжий"] (Хөгжим Д.Алтантуул) * “Энгүй сайхан эх орон” (Хөгжим Д.Баттөмөр) * [https://www.youtube.com/watch?v=vcyBuRYdetA "Эр хүн"] (Хөгжим Р.Энхбазар) * “Эрэл хүслийн дуу” (Хөгжим Л.Галмандах) * [https://www.youtube.com/watch?v=9bV1X-hoHtM "Ээж минь" / “Хүний маань дээд нь ээж минь”] (Хөгжим [[Зундуйн Батсүх|З.Батсүх]]) * "Ятга чи ялдам нэгэн бүсгүй байсан юм уу" (Хөгжим Д.Алтантуул) == Цахим холбоос == ; Л. Дагвадоржийн тухай * [https://web.archive.org/web/20211029060236/http://www.mnb.mn/i/247696 Монголын Радиогийн хөрөг нэвтрүүлэг] * [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/altan-san-ergezh-bayna-yaruu-nayragch-ldagvadorzhiyn-shleg-yaruu-nayrgaas Яруу найргийн түүвэр] ; Л. Дагвадоржийн шилдэг уран бүтээлийн тоглолт 2019 он * [https://www.youtube.com/watch?v=OE_HX8p5MZs Уран бүтээлийн тоглолт] {{DEFAULTSORT:Дагвадорж, Лувсангийн}} [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] ej4yp961e9auqxmammwaro9sdueufjn Лунжгайн Батаа 0 119216 870002 779387 2026-09-17T13:44:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870002 wikitext text/x-wiki '''Лунжгайн Батаа''' (1948-2013) Монголын эстрад хөгжмийн цахилгаан хөгжмийн үеийн түүхийг бичилцсэн гол төлөөлөгчдийн нэг, ая зохиогч, хөгжимчин. Улсын төсвийн санхүүжилттэй цахилгаан хөгжмийн манай анхны чуулга, БНМАУ-ын СнЗ-ийн Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны Хөгжмийн редакцийн дэргэдэх Цахилгаан хөгжмийн чуулга ([[Монгол Улсын Филармони|Төрийн соёрхолт "Баянмонгол" чуулга]])-ын анхны альто саксофонч. 1948 онд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн]] суманд төрсөн. Бага наснаас гармонь, аккордион тоглож сурсан, нийслэл хотод джазз оркестрт саксофон, даралтат хөгжим тоглож байсан. 1964 оноос “Улаанбаатар” зочид буудлын дагшаад үлээвэр хөгжим - саксофон, даралтат хөгжим–цахилгаан орган тоглож байв. Тэрээр "Улаанбаатар" зочид буулын дагшаад мөн Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын ("Баянмонгол" чуулгын) анхны татах бүрээч А.Хишигдоржтой хамт ажиллаж байв. Радио цахилгаан хөгжимтэй дагшаатай болох гэж байгаа хөгжимчид шалгаруулж авч байгаа тухай зарыг А.Хишигдорж түүнд дуулгасан хэмээдэг. 1967 онд Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн дэргэд “Цахилгаан хөгжмийн чуулга” байгуулагдах зар дуулж, очиж шалгуулж тэнцэн тус чуулгад альто саксофон хөгжимчнөөр ажилд оржээ. 1969 оны 7 сард Улсын баяр наадмаар Монгол орон даяар телевизээр цацагдсан [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадоржийн]] үг, [[Гаадангийн Алтанхуяг|Г.Алтанхуягийн]] ая [https://www.youtube.com/watch?v=c9PUxFaYAn8 “Нэгдэлчин түмнээ дуулъя”] дууны эфирын шууд бичлэгээс 20-21 настай түүний даралтат хөгжим - төгөлдөр хуур тоглож буйг энд дарж үзэх боломжтой. Тэрээр чуулгадаа хөгжимчнөөр ажиллахын зэрэгцээ хөгжим бичиж, хөгжим найруулж, [[Үртэй хүн жаргалтай (Л.Батаа)|“Үртэй хүн жаргалтай”]], “Хавар болжээ хонгор минь”, [[Мөнгөн шөнө (дуу)|“Мөнгөн шөнө”]], "Намжаа дэлхий", “Алтай хангайн уулс” зэрэг тус чуулгын нэрийн хуудас болсон олон сайхан дууны ая бичиж чуулгынхаа урын санг баяжуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, байгалиас заяасан төрмөл авъяастай нэгэн. Тус цахилгаан хөгжмийн чуулга урын сангийнхаа дан хөгжмийн анхны бүтээлүүдийн нэг, [[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүхийн]] хөгжим [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|“Цэнхэр залаа” (1969) гитарын гоцлол]]<nowiki/>ыг 1972 оны [[4 сарын 23]]-нд ятга хөгжимчидтэй хамтарч Монголын Радиод ятгатай урт богино хоёр янз (ятгаар cover гоцолж) бичүүлэхэд Л.Батаа "Матадор-25" цахилгаан орган тогложээ. "Цэнхэр залаа"-г зохиогч С.Баатарсүх "Одоо энэ МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр явдаг [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|'Цэнхэр залаа" (1972) ятгын гоцлолын]] органыг манай 'Мөнгөн шөнө'-ийн Батаа тоглосон" хэмээсэн билээ. 1978 онд бүтсэн [https://www.youtube.com/watch?v=mFOG17pW10o “Учралын уянга” телекино концертод] түүний [[Үртэй хүн жаргалтай (Л.Батаа)|“Үртэй хүн жаргалтай” дуу]] тус чуулгын анхны эмэгтэй дуучин [[Лувсангийн Оюунчимэг|Л.Оюунчимэгийн]] дуулснаар оржээ. Тэрээр Монголын хөгжмийн урлагийн цахилгаан хөгжмийн үеийн нэртэй зүтгэлтнүүдийн нэг,  зуун дамжин дуулагдаж ирсэн дууны ая зохиосон, авъяаслаг уран бүтээлч. == ''<small>Уран бүтээл</small>'' == '''''Зохиосон дуу:''''' “Мөнгөн шөнө” (шүлэг [[Санжаажавын Оюун|С.Оюун]]) [https://www.youtube.com/watch?v=YeFQRjK_2Os] Жич: ''Бичлэгт "ая Л.Батаа" гэхийг "ая Баатарсүх" гэж ташаа бичигдсэн байдаг байна.'' “Хавар болжээ хонгор минь” (шүлэг Ц.Ринчинхорлоо) [https://www.youtube.com/watch?v=D_MyTDNtiwE] “Үртэй хүн жаргалтай” (шүлэг Ш.Цогт) [https://www.youtube.com/watch?v=ahoAwsx45wI] “Алтай хангайн уулс” (шүлэг Даг.Жамъян) [https://www.youtube.com/watch?v=ylOLXHP0PfE] “Амраг минь” (шүлэг н.Батмагнай) “Бөмбөлөг, бөмбөлөг хөөрөөрэй” (шүлэг н.Хорлоо) “Намрын дуу” (шүлэг [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбат]]) “Хөх тэнгэр” (шүлэг н.Түмэндэлгэр) “Унаган нутгийн дуудлага” (шүлэг н.Ням-Осор) “Намжаа дэлхий” “Хайрын дуу” '''''Джаз хөгжимд найруулсан:''''' “Хэнтийн өндөр ууланд” (хөгжим [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэн]]) [[Бизъяагийн Даваа|Б.Даваагийн]] хамт найруулга хийсэн “Жинчний амраг” / "[[Жинчин]]" (Монгол ардын дуу)   “Үглээ шаазгай” (Монгол ардын дуу) == <small>''Радиогийн нэвтрүүлэг''</small> == [https://web.archive.org/web/20230415093203/https://www.mnb.mn/i/225020 МҮОНР, 2020-12-17, Монголын радио, "Мартагдашгүй дуу" нэвтрүүлэг: Хөгжмийн зохиолч Л.Батаагийн “Алтай, хангайн уулс”, "Мөнгөн шөнө", “Үртэй хүн жаргалтай” дууны тухай], [https://web.archive.org/web/20220305152038/http://www.mnb.mn/i/225020] SOUNDCLOUD, MNB, Mongolian National Radio, 2020-12-16, Мартагдашгүй дуу: "Алтай, хангайн уулс", "Мөнгөн шөнө", "Үртэй хүн жаргалтай" [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/martagdashgy-duu-altay-khangayn-uuls-mngn-shn-rtey-khn-zhargaltay] {{DEFAULTSORT:Батаа, Лунжгайн}} [[Ангилал:Эрдэнэбүрэний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хөгжимчин]] [[Ангилал:Саксофонч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны хөгжимчин]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] [[Ангилал:2013 онд өнгөрсөн]] 07t5q6jlsq5w4x45rzxpueiw32fou4u Мөнгөн шөнө (дуу) 0 119796 870081 766293 2026-09-17T23:00:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870081 wikitext text/x-wiki '''"Мөнгөн шөнө"''' '''дуу''' 1970-аад оны эхээр зохиогдсон. Дууны аяыг [[Лунжгайн Батаа]] зохиож, шүлгийг зохиолч яруу найрагч [[Санжаажавын Оюун]] бичжээ. Дууг [[Магваны Бямбадорж]] дуулж нийтэд хүргэсэн. Энэ дууны шүлгийг ТШ, МУСГЗ С.Оюун Анагаахын Дээдийн оюутан байхдаа бичсэн гэдэг. Энэ сайхан уран бүтээлийн нэрээр нэрлэгдсэн шинэ жилийн цэнгүүн уламжлал болон зохиогдож ирсэн. Мөн энэ уран бүтээлээр нэрлэгдсэн залуу дуучдын уран бүтээлийн цомог гарсан байдаг. 2022 онд дуучин М.Бямбадоржийн уран бүтээлийн [https://www.youtube.com/watch?v=-1txnRExjCQ "Мөнгөн шөнө" пянз] хэвлэгдэн гарчээ. == <small>Дууг сонсох</small> == 1. МРТУХ-ны Цахилгаан хөгжмийн чуулга (Төрийн Соёрхолт [[Монгол Улсын Филармони|"Баянмонгол" чуулга]]) хөгжимдөж дуучин Магваны Бямбадорж анх дуулсан хувилбар: [https://www.youtube.com/watch?v=YeFQRjK_2Os Мөнгөн шөнө~М.Бямбадорж] Жич: Энэхүү бичлэгт "Ая Л.Батаа" гэхийг "Ая Баатарсүх" гэж ташаа бичигдсэн байдаг байна. 2. Бусад cover хувилбар: * Мөнгөн шөнө - Л.Балхжав МУУГЗ, Б.Сарантуяа МУГЖ, 2017-08-29 [https://www.youtube.com/watch?v=yRu6lPZIdIs] * "Мөнгөн шөнө" Нямзагд Хандмаа, 2019-12-10 [https://www.youtube.com/watch?v=9uJWr9SN-sw] == <small>Нэвтрүүлэг сонсох</small> == 2019-01-06, МҮОНРТ, Монголын Радиогийн уран бүтээлчдийн бэлтгэсэн "Дуун увидас" нэвтрүүлэг: [https://web.archive.org/web/20240101150343/https://www.mnb.mn/i/161833 "Мөнгөн шөнө" дууны тухай] [[Ангилал:1970-д оны дуу]] [[Ангилал:Монголын хөгжим]] isnemyka0vzrxzfq3mku2emti7yukwf Самдангийн Цэрэнчимэд 0 119804 870090 747070 2026-09-18T02:05:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870090 wikitext text/x-wiki '''Самдангийн Цэрэнчимэд''' Монголын дуучин, ая зохиогч. [[Төв аймаг|Төв]] аймгийн [[Алтанбулаг сум (Төв)|Алтанбулаг суманд]] төрсөн. Уянгалаг сайхан хоолойгоор дуулахын зэрэгцээ "Ээж минь дээ", "Ухаарч амьдрах хорвоо", "Амьдрал хайр дээр тогтдог" зэрэг олон сайхан дууны аяыг зохиосон уран бүтээлч юм. Тэрбээр "Ээж минь дээ" дуугаа 1988 онд Монголын Зохиолчдын Хорооны дэргэдэх "Үлгэрийн далай" чуулгад дуучнаар ажиллаж байхдаа зохиолч яруу найрагч Ч.Дагвадоржид хандан ээждээ зориулж дуу хийх хүсэлтэй байгаагаа хэлж шүлэг захиалж, шүлгэндээ өөрөө ая хийж, өөрөө дуулж Монголын Радиод бичүүлжээ. Энэ дуу 1989 оны "Морин хуур" наадамд дэд байр эзэлж, мөн тэр жил Монголын Радиогийн хөгжмийн редакцад сонсогчдоос хамгийн олон, 324 захидал ирүүлснээр тэргүүлж, 1990 оны 1-р сард болсон Монголын Радиогийн "Цагаан лавайн эгшиг" хөгжмийн нэвтрүүлгийн анхны тоглолтод дуулагдсан ажээ. 1998 онд энэ дуунд зориулсан хөшөө Төв аймагт босгожээ. ==Бүтээл== === Зохиосон дуу === *"Аав минь" (шүлэг Л.Гаваасүрэн) [https://www.youtube.com/watch?v=v7PwUga6eEg] *"Амьдрал хайр дээр тогтдог" (шүлэг [[Шагдарын Дулмаа|Ш.Дулмаа]]) [https://www.youtube.com/watch?v=iKl6ljF2xgc] *"Арслантай авдар" (шүлэг Ц.Чимиддорж) [https://www.youtube.com/watch?v=64k7rUBf2E4] *"Бодлын наран" (шүлэг Ч.Дагвадорж) *"Ухаарч амьдрах хорвоо" (шүлэг [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадорж]]) [https://www.youtube.com/watch?v=AsvghWahPOs] *"Ээж минь дээ" (шүлэг Ч.Дагвадорж) [https://www.youtube.com/watch?v=8ovvrTKs-tY] === Дуулсан дуу === *"Адуучны хийморь" (шүлэг Ц.Чимиддорж, хөгжим [[Зундуйн Батсүх|З.Батсүх]]) *"Амьдрал хайр дээр тогтдог" (шүлэг Ш.Дулмаа, хөгжим С.Цэрэнчимэд) *"Арслантай авдар" (шүлэг Ц.Чимиддорж, хөгжим С.Цэрэнчимэд) *"Гандий мод" (Монгол ардын дуу) *"Зүүдэн бороо" (шүлэг [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]], хөгжим Б.Магсаржав) [https://www.youtube.com/watch?v=-oDRe7HECKA] *"Малчин заяа" (шүлэг Ц.Чимиддорж, хөгжим З.Батсүх) *"Насны хань" (шүлэг П.Сандуйжав, хөгжим Н.Чулуунхүү) *"Настан буурал эмээ" (шүлэг П.Сандуйжав, хөгжим Н.Чулуунхүү) [https://www.youtube.com/watch?v=_pzKm_vSDjw] *"Тод магнай" (шүлэг Ж.Шагдар, хөгжим Х.Сэргэлэн) *"Ухаарч амьдрах хорвоо" (шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим С.Цэрэнчимэд) *"Учрах хувьгүй заяа" (шүлэг Д.Хүрэлбаатар, хөгжим Б.Бямбабаяр) *"Хайр дааж амьдарна" (шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим Ё.Сүхбаатар) *"Чамайг тойрон эргэлдэнэ" (шүлэг Б.Лхагвасүрэн, хөгжим Д.Баттөмөр) *"Чи бидэн хоёр" (шүлэг Л.Дагвадорж, хөгжим З.Батсүх) *"Ээж минь дээ" (шүлэг Ч.Дагвадорж, хөгжим С.Цэрэнчимэд) [https://www.youtube.com/watch?v=ytPG8MwLXeM] *"Ээжийнхээ хайраар" (шүлэг Ч.Пүрэвдорж, хөгжим Ч.Сангидорж) *"Ээжээс ерөөл хүсэх дуу" (шүлэг Т.Галсан, хөгжим Б.Бямбабаяр) [https://www.youtube.com/watch?v=QLqWIBe4CYk] == Нэвтрүүлэг == *С.Цэрэнчимэдийн тухай "Уянгын бороо" нэвтрүүлэг [https://www.youtube.com/watch?v=Q-ucNLshr7I] *МҮОНР, [https://web.archive.org/web/20230422020435/https://www.mnb.mn/i/183722 Монголын радиогийн 85 жилийн ойд зориулсан “Цагаан лавайн эгшиг” хөгжмийн нэвтрүүлэг], 2019-09-01, [3:42-6:00] *SOUNDCLOUD, [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/tsagaan-lavayn-egshig “Цагаан лавайн эгшиг” хөгжмийн нэвтрүүлэг], 2019-09-01, [3:42-6:00] {{DEFAULTSORT:Цэрэнчимэд, Самдангийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Алтанбулагийн (Төв) хүн]] 4rlodo03p9iw6kxktetpd9e22kisznm Хайдавын Сэргэлэн 0 120055 870122 738876 2026-09-18T07:23:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870122 wikitext text/x-wiki '''Хайдавын Сэргэлэн''' (1948 оны 12-р сарын 28-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монголын хөгжмийн зохиолч, хормейстр, удирдаач. == Намтар == Тэрээр Ардын жүжигчин, Хөдөлмөрийн Баатар, дуурийн дуучин [[Гонгорын Хайдав]] гуйан ууган хүү бөгөөд эх нь Дарьсүрэн гэж Бөмбөгөр ногооны авьяаслаг хөгжимчин байжээ. 1959-1966 онд [[Монгол Улсын Консерватори|ХБДуС]]-д алдарт хуурч Жамъянгийн удирдлаганд сурч төгссөн. 1967-1971 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Их Сургуулийн дэргэдэх ХТДуС-д найрал дууны удирдаачийн ангид, 1976-1980 онд [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хотын Н.П.Крупскаяагийн нэрэмжит Соёлын Ажилтны Дээд Сургуульд суралцаж найрал дууны багш-аргазүйч мэргэжил эзэмшсэн. 1980-1986 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны Соёлын Хэлтэст зааварлагч, хэлтсийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч, 1986-1990 онд Сёолын Яамны Соёл гэгээрлийн ажлын хэлтсийн мэргэжилтэн, 1991-1996 онд ААДБЧ-д найрал дууны багш, 1996-1998 онд Монголын Хүүхдийн Ордонд найрал дууны туслах багш, 1998-2005 онд чөлөөт уран бүтээлч, 2005-2008 онд ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн сургуульд багшаар тус тус ажиллаж 2008 оноос чөлөөт уран бүтээлч болсон. 1986 онд МХөЗЭ-ийн гишүүнээр элссэн. 1987 онд ХАА-н тэргүүний ажилтан, 1994 онд СТА цол, МХөЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал хүртсэн. "Морин хуур-91", "Алтан намар-96" хөгжмийн наадам болон 1996 онд Пхеньян олон улсын наадмын шагнал хүртсэн хөгжмийн зохиолч юм. МХөЗЭ-ийн шагналтан хөгжмийн зохиолч Х.Сэргэлэн 1000 дуу зохиосноо тэмдэглэн тоглолтоо хийж байсан нь хөгжмийн урлагийн түүхнээ содон үйл явдал болон тэмдэглэгдэн үлджээ. Тэрээр "Сэргэлэн бага нас", "Дэлхий минь, хүмүүс минь", "Хаврын найраг" зэрэг монгол түмний зүрх сэтгэлд хоногшин, зуунаас зуун дамжин дуулагдаж ирсэн олон сайхан дууны ая туурвисан авъяаслаг уран бүтээлч билээ. Жич: "Сэргэлэн бага нас" дуугаа хүүхэд ахуй цагтаа өөрийн аав [[Гонгорын Хайдав|Г.Хайдавт]] зориулж зохиосон байна. == <small>Уран бүтээл</small> == ''Тайз дэлгэц'' "Бадарчин", "Ам цагаан хулгана" телекиноны хөгжим Дуулалт жүжгийн хөгжим - 4 Концертын бүжгийн хөгжим - 10 гаруй ''Дуулаачийн бүтээлээс'' [https://www.youtube.com/watch?v=-TNF9-IVNdU "Дэлтэй шувуу"] (Шүлэг Ж.Шагдар) [https://www.youtube.com/watch?v=tLkBF3h_Zd4 "Дэлхий минь, хүмүүс минь"] (Шүлэг [[Лувсангийн Дагвадорж|Л.Дагвадорж]]) [https://www.youtube.com/watch?v=pTWCA2DIWNc "Сэргэлэн бага нас"] (Шүлэг Г.Лхагваа) "[https://www.youtube.com/watch?v=WkbJAJO9vUA Тод магнай]" (Шүлэг Ж.Шагдар) "[https://www.youtube.com/watch?v=uE3wtSSrv0Y Тэмээн дээрээс наран ойрхон]" (Шүлэг Ж.Шагдар) [https://www.youtube.com/watch?v=nMHYMlFYVUY "Үүр шөнийн нулимс"] (Шүлэг З.Дорж) [https://www.youtube.com/watch?v=Qe8_sRiMSdU "Хаврын найраг"] (Шүлэг Ж.Шагдар) == <small>Сонсох</small> == МҮОНР, 2021-01-12, Монголын радиогийн “Дуун увидас" нэвтрүүлэг. [https://web.archive.org/web/20230825032733/https://www.mnb.mn/i/197051 Сэргэлэнгийн хөгжим, Лхагваагийн шүлэг “Сэргэлэн бага нас” дууны тухай] /2020.01.12/ SoundCloud, 2021-01-12, Монголын радиогийн “Дуун увидас" нэвтрүүлэг. [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/sergelen-baga-nas-duuny-tukhay Сэргэлэнгийн хөгжим, Лхагваагийн шүлэг “Сэргэлэн бага нас” дууны тухай] == <small>''Баримт''</small> == Түүний аав ХБ, АЖ [[Гонгорын Хайдав|Г.Хайдав]] юм. Төрсөн дүү нь ТШ, МУГЖ [[Хайдавын Төмөрбаатар|Х.Төмөрбаатар]]. Анх ханилсан гэргий нь МУАЖ [[Чинзаяатын Мөнхшүр|Ч.Мөнхшүр]] юм. {{DEFAULTSORT:Сэргэлэн, Хайдавын}} [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Монголын удирдаач]] aq3agccdvv7c7qrsuc8lq4j5z9x0rar Гэсэржавын Пүрэвдорж 0 123418 869993 823946 2026-09-17T12:43:11Z ~2026-50147-11 107534 869993 wikitext text/x-wiki '''Гэсэржавын Пүрэвдорж''' (1954 оны 5-р сарын 13-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) -Монгол улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч, багш. Монголын эстрадын рок, попынхон дунд болон олны дунд “'''Сахал Пүүжээ'''” гэж авгайлдаг. Нийслэлийн хүндэт иргэн. == Намтар == Эцэг Гэсэржав хөгжмийн мэргэжлийн хүн биш атлаа дуу, хөгжим их сонирходог байсан тул хүүдээ бага байхад нь дуу хөгжимд сонирхолтой болоход нь ихэд нөлөөлсөн ажээ. Тэрээр 4 настайдаа аккордион тоглож эхэлсэн байна. Тэрээр Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид элсэн суралцаад 5-р ангиасаа хөгжмийн зохиолчийн анги руу шилжин орж суралцсан байна. Тэрээр энэ үед Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч болоход нь гол чиглүүлсэн хүн байсан гэж дурссан байна. Дунд сургуулиа төгсөөд хуучин [[ЗХУ]]-ын [[Оросын Уралийн хөгжмийн дээд сургууль|Уралийн хөгжмийн дээд сургуульд]] 1975 онд элсэн орж 1980 онд төгссөн байна. 1980-1990 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд багш. Бие даасан уран бүтээлээ 1985 оноос "Шинэ өглөө", "Тавтай нойрсоорой", "Түүдэг гал" зэрэг хүүхдийн дуунуудаар уран бүтээлээ эхэлж байжээ. Түүний зохиосон "Нандин эрдэнэ" дууг гавьяат жүжигчин [[Чулуунбаатарын Насантогтох]] анх дуулж байсан. Хөгжим бүжигт багшилж байхдаа "[[Инээмсэглэл хамтлаг|Инээмсэглэл]]" хамтлагтайгаа холбогдсон. Тухайн үедээ хамгийн хит дуунды аяыг зохиож байсан байна. Алдарт [[Улаанбаатарын үдэш (дуу)|"Улаанбаатарын үдэш" дууг]] 1985 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч, яруу найрагч [[Пүрэвдоржийн Сандуйжав|Пүрэвжавын Сандуйжавын]] үгээр зохиож анх энэ дууг [[Бадраагийн Бадар-Ууган]] дуулж олны хүртээл болгож байжээ. 1988 онд [["Хөх тэнгэр" хамтлаг]]<nowiki/>ийг байгуулсан. Рок, попын анхны цомог болох [[Батмөнхийн Сарантуяа]], [[Намсрайн Ганхуяг]] хоёрын "Зүүдний говь" дууны аяыг зохиосон байна. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, хүүхдийн зохиолч [[Жамбын Дашдондог]] гуайн зохиолоор "Дэлхий ээжийн төрсөн өдөр" гэдэг хүүхдийн дуурь бичсэн. Энэ дуурь хүүхдэд зориулсан анхны дуурь болсон. Г.Пүрэвдорж олны танил "Зууны манлай эстрадын дуучин", поп хатагтай Батмөнхийн Сарантуяагийн дуулсан "Мартъя", гавьяат жүжигчин, НҮБ-ын Хүүхдийн элч дуучин [[Төмөрийн Ариунаа]]<nowiki/>гийн дуулсан "Зөвхөн тэр хайрандаа" соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин [[Самбуугийн Сэрчмаа|Самбуугийн Сэрчмаагийн]] "Эрх хонгор сэтгэл" зэрэг дууг зохиосон. 2012 оны 9-р сард бие даасан "Нандин-Эрдэнэ" тоглолтыг С.Ононбат найруулан хийсэн. 2013 онд тэрээр Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн цол хүртсэн. 2014 оны 10-р сард Нийслэлийн 15 дахь “Хүндэт иргэн”-ээр өргөмжилсөн. 2014 онд Тэрээр "Сонголт", “Эгшин тасрахгүй амьдрал” хэмээх олон ангит киноны дуу, бүх “чимэг” хөгжмийг хийсэн. 2015 оны 6-р сард "Хөх Тэнгэр" хамтлаг үүсэн байгуулагдсны 25 жилийн ойг тохиолдуулан хамтлагийн анхны бүрэлдэхүүн 20 жилийн дараа дахин тайзнаа нэгдэж тоглосон. Г.Пүрэвдорж бол хөгжмийн зохиолчоор зогсохгүй шилдэг [[Төгөлдөр хуур|төгөлдөр хуурч]], Монголын топ аранжировшик, омог бардам бахархах олон шавьтай хүн юм. Г.Пүрэвдорж:-"''Хөгжим бол аугаа зүйл. Баригдахгүй, харагдахгүй мөртлөө сонсогддог. Бас ус, агаар мэт хүнд хэрэгтэй. Би хөгжмийн зохиолч гэдэг нэр зүүгээд уран бүтээл туурвиж яваадаа баярладаг''". '''Киноны Хөгжмүүд;''' Сонголт (2010) Хувь Тавилангийн Ээдрээ (2013) == Бүтээлүүд == Тэрээр 2012 оны 9-р сарын 21-нд “UB Palace”-ын концертын их танхимд “Нандин эрдэнэ” нэртэй анхны бие даасан тоглолтоо хийсэн. * “Нандин эрдэнэ” дуу * "Улаанбаатарын үдэш" дуу * “Мартъя” дуу * “Агшин” киноны дуу * “Сонголт” киноны дуу * “Удам” киноны дуу == Гэр бүл: == Хүү, охин хоёртой. {{DEFAULTSORT:Пүрэвдорж, Гэсэржавын}} [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 3cmnerml0t5ebhfpq2i2qat49zj6ek1 Жулиан Ассанж 0 124007 870098 834036 2026-09-18T03:36:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 870098 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:RUEDA DE PRENSA CONJUNTA ENTRE CANCILLER RICARDO PATIÑO Y JULIAN ASSANGE - 14953880621 (cropped).jpg|thumb|Жулиан Ассанж]] '''Жулиан Пол Ассанж''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Julian Paul Assange'' [əˈsɑːnʒ]; 1971 оны 7-р сарын 3-нд Австрали улсын [[Таунсвилл]] хотод төрсөн) - австралийн интернет-сэтгүүлч, телевизийн хөтлөгч, олон улсын арилжааны бус [[WikiLeaks]] байгууллага үндэслэгч. Хөгжилтэй орнуудын дээд хэмжээний дипломат болон, цэргийн, тагнуулын, авилгын болон маш нууц их хэмжээний мэдээнүүдийг олон нийтэд ил болгосон хүн. АНУ-ын засгийн газрын шилжүүлэн өгөх оролдлогыг Британийн шүүх эсэргүүцсэн тул тэрээр 2019 оны 4-р сараас хойш Их Британийн Белмарш шоронд хоригдож байв. 2024 оны 6-р сарын 24-нд Англи, Уэльсийн Дээд шүүх Жулиан Ассанжийг батлан ​​даалтаар сулласан. Тэрээр бараг тэр даруй Австрали руу ниссэн. Өмнө нь Хойд Марианы арлуудын АНУ-ын дүүргийн шүүх Ж.Ассанжийг гэм буруугаа хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрч болох тухай баримт бичгийг нийтэлсэн бөгөөд уг баримт бичгийн дагуу түүнийг АНУ-д шилжүүлэн өгөхийг хүлээж байсан Их Британийн шоронд өнгөрүүлсэн хугацаанд нь ял оноож, дараа нь суллах болно. 2024 оны 6-р сарын 26-нд Сайпан арал дээр шүүх хурал болж, Ж.Ассанж аль хэдийн ял эдэлсэн шоронгийн хугацаатай тэнцэх ялын оронд тагнуул хийсэн хэргээ хүлээн зөвшөөрч, хэргийг албан ёсоор хаасан байна. == Намтар == Жулиан Ассанжийн эх нь 19-р зууны дундуур [[Австрали]]<nowiki/>д ирсэн Шотланд, Ирландын цагаачдаас гаралтай. Түүний эцэг Жон Шиптон гэдэг хүн байсан бөгөөд [[Вьетнамын дайн|Вьетнамын дайны]] эсрэг жагсаалын үеэр Жулианы эх Кристин Хокинстэй уулзаж танилцсан ажээ. Эх нь жирэмсэн болсны дараа эцэг эх хоёрынхон харилцаа дууссан ажээ. Жулиан сүүлд эцэгтэйгээ анх 25 настайдаа уулзаж танилцжсан байна. 1972 онд түүний эх аялагч театрын найруулагч Бретт Ассанжтай гэрлэж, Жулиан бага насаа нүүдэл суудалд өнгөрүүлсэн байна. 1991 онд Ассанж 20 настай байхдаа хамсаатнуудтайгаа Канадын харилцаа холбооны Nortel Networks компанийн төв серверт хууль бусаар нэвтрэн орсон хэргээр баривчлагджээ. Хэд хэдэн байцаалт авсны дараа тэрээр бүх 25 зүйл ангиар гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрсөн. Тус компанид бага зэргийн хохирол учирсан тул Ассанж торгууль төлж хэргээс мултарсан байна. Жулиан Ассанж Төв [[Квинсландын Их Сургууль]]<nowiki/>д (1994), [[Мельбурны Их Сургууль]]<nowiki/>д (2003-2006) програмчлал, физик, математикийн чиглэлээр суралцсан байна. Ассанж 2006 онд [[WikiLeaks]] сайтыг үүсгэн байгуулжээ. Маш эмзэг материалтай тулгарна гэдгээ ойлгосон тэрээр сэтгүүлчдэд нааштай ханддаг гэдгээрээ алдартай Швед улсыг үндсэн серверийн “гэр” байхаар шийдсэн байна. Мөн оны арванхоёрдугаар сард WikiLeaks сайтад "Засгийн газрын албан тушаалтныг цаазлах тухай Сомалийн Исламын шүүхийн шийдвэр" гэсэн анхны материал гарч ирэв. Энэ баримт нь бодит бус байж магадгүй ч "АНУ-ын тагнуулын ноцтой эх сурвалжаас олж авсан" гэж портал онцолж байжээ. [[Файл:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] Мэдээж Ассанж өөрийн мэдээлэгч эх сурвалжаа хэзээ ч илчилж байгаагүй. Энэ нь эргээд тэдэнд бүрэн аюулгүй байдлыг өгдөг байна. WikiLeaks хуудас руу орохын өмнө мэдээлэл нь бүх портал сервер дээр нэгэн зэрэг хуулбарлагдан байралдаг тул түүнийг мөрдөж олох боломжгүй юм. Ассанж “Аль-Жазира”, “[[The Guardian]]”, “[[Der Spiegel]]”, “[[The New York Times]]” сонинд Афганистан дахь дайны явцын талаарх 100 мянга орчим нууц бичиг баримт, мөн Ирак дахь дайны талаарх хэдэн арван мянган баримт бичгүүдийг илгээжээ. Зарим баримт бичиг нь энгийн иргэдийг цаазлахтай холбоотой байсан. Зарим нотлох баримт, ялангуяа видео мэдээлэл нийтлэгдсэний дараа олон улсад маш их дуулиан дэгдээсэн байна. 2012 оны долдугаар сард Ассанж Wikileaks-д [[Сири]] дэх мөргөлдөөнтэй холбоотой 2.4 сая орчим баримт бичгийг нийтлэнэ гэж мэдэгдсэн. Ассанжийн хэлснээр, баримт бичгүүдийг олон нийтэд ил болгосноор энэ улсад юу болж байгааг илүү сайн ойлгоход тусална гэжээ. 2013 оны 8-р сард WikiLeaks 400 гигабайтаас дээш хэмжээтэй баримт бичгийг татаж авах линкүүдийг нийтэлсэн боловч файлууд нь тухайн байгууллагын аль нэгэн гол албан тушаалтанд хохирол учруулсан тохиолдолд мэдэгдэнэ гэж амласан түлхүүрээр хамгаалагдсан байдаг. Энэ нь [[Эдвард Сноуден]], Жулиан Ассанж нарын аюулгүй байдлын баталгаа болдог юм. 2010 онд түүнийг [[Швед]]<nowiki/>ийн цагдаа хүчингийн хэрэгт буруутгасан байна. 2012 оны 5-р сарын 30-нд Английн Дээд шүүх Шведэд шилжүүлэн өгөх хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгосон. 6-р сарын 19-нд гэрийн хорионд байсан Ассанж Лондон дахь [[Эквадор]]<nowiki/>ын Элчин сайдын яаманд орогнож тус улсын удирдлагаас улс төрийн орогнол хүссэн байна. Цагдаагийнхан үүнийг гэрийн хорионд байх нөхцөлийг зөрчсөн үйлдэл гэж үзээд түүнийг Элчин сайдын яамнаас гарах мөчид нь баривчлах болно гэж мэдэгджээ. Гэвч халдашгүй эрхтэй дипломат төлөөлөгчийн газрын байранд цагдаа орж чадахгүй байсан юм. Ассанж дараагийн долоон жил буюу 2019 оны 4-р сар хүртэл Элчин сайдын яамны байранд амьдарсан. Орон сууцны хувьд Эквадорын дипломатууд түүнд оффисын нэг өрөө гарган өгсөн байна; Элчин сайдын яамны байнгын ажил зэргэлдээх байранд үргэлжилсэн. Энэ өрөөнд ор, флюресцент чийдэн, утас, компьютер, гал тогооны өрөө, шүршүүр, гүйлтийн зам, номын тавиурууд байсан байна. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Ассанж, Жулиан}} [[Ангилал:1971 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Австраличууд]] [[Ангилал:Мельбурны хүн]] [[Ангилал:Австралийн зохиолч]] [[Ангилал:21-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Программ хангамж хөгжүүлэгч]] [[Ангилал:Хянан тохиолдуулагч]] [[Ангилал:Идэвхтэн]] [[Ангилал:Эрэн сурвалжлах сэтгүүлч]] [[Ангилал:Сүлжээний соёлын хүн]] h5wujg0o9jc7oekjt24ds5bpe6bz9mj Мичид шүргэх Алтай (Т.Насанбуян) 0 125625 870025 750354 2026-09-17T15:04:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870025 wikitext text/x-wiki Хөгжим: Т.Насанбуян Шүлэг: Д.Батсүрэн МИЧИД ШҮРГЭХ АЛТАЙ Хатан дэлхийн цээжнээс Онгон тэнгэрийн өлмийг түшилцсэн Хилэн галын дөл шиг Одон тийшээ мандан тэмүүлсэн. Дт: Мичид шүргэх Алтай Миний уулсын тэргүүн Унаган бидний өлгий Шунхан улаан уулууд ... Гэрээ гэсээр очиход Цайлган аавын халуун голомт шиг Гэнэт яваад ороход Хайлган зангаар баясан мишээдэг. Дт: Мичид шүргэх Алтай Миний уулсын тэргүүн Унаган бидний өлгий Шунхан улаан уулууд ... Сүүлчийн шувууг дагаад Элгэн үрээ буцан мордох дор Сүүгээ хойноос өргөөд   Эх минь юм шиг мэлрэн хоцордог. Дт: Мичид шүргэх Алтай Миний уулсын тэргүүн Унаган бидний өлгий Шунхан улаан уулууд ... == Сонирхолтой баримт == Энэ дуу хоёр шүлэгтэй. 1970 онд хөгжмийн зохиолчийг Говь-Алтай аймгийн АДБ-ын "Алтай" чуулгад томилогдон очиж ажиллаж байх үед энэ дууны аялгуу төржээ. Анхны шүлгийг тус чуулгын дуучин Д.Дамдин бичсэн бол хоёрдахь шүлгийг МХөЗХ-ны ажилтан, хөгжим судлаач [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]] бичжээ. Жич: Д.Дамдин нь "Алтай" чуулгын баритон дуучин, 1984 онд дэлгэцэнд гарсан [https://www.youtube.com/watch?v=3KD27bx3uGo "Ард Аюуш" кино]нд Маньбазарын дүрийг [3:49-3:54] бүтээсэн. == Дууг сонсох == # МҮОНР, 1971 он, хөгжмийг зохиосон [[Товуугийн Насанбуян|Т.Насанбуян]], шүлгийг зохисон [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]], "Мичид шүргэх Алтай", [[Дарьзавын Дашням|Д.Дашням]] дуулж, Цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн УФ-ийн Төрийн Соёрхолт [[Монгол Улсын Филармони|"Баянмонгол" чуулга]]) хөгжимдөнө. (4’35”) # SoundCloud, 2012 он, [https://soundcloud.com/gobialtai/gldr3raa8qch "Мичид шүргэх АЛТАЙ" Д.Дашням] # YouTube, 2020 он, [https://www.youtube.com/watch?v=eILlH0ZJdVk Мичид шүргэх алтай МУГЖ Д ДАШНЯМ] == Дууны тухай нэвтрүүлэг == МҮОНР, 2021-02-07, [https://www.mnb.mn/i/228624 Дуун увидас: “Мичид шүргэх алтай” дууны тухай]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} SoundCloud, 2021-02-20, [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/duun-uvidas-michid-shrgekh-altay-duuny-tukhay Дуун увидас: Мичид шүргэх Алтай" дууны тухай] == Унших == Хөгжмийн зохиолч хэвлэлд өгсөн доорхи ярилцлагууддаа "Мичид шүргэх Алтай" дууныхаа тухай дурссан байдаг байна. # Зиндаа сонин, 2017-11-23, [https://news.zindaa.mn/27ge Т.Насанбуян: Нисгэгчийн тухай дуу бичих гэж бараг онгоц жолоодож ч үзлээ] # Өдрийн сонин, 2018-06-01, [https://web.archive.org/web/20230321191829/https://dnn.mn/%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%8F%D0%BD-%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%B3%D1%8D%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D1%83%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C-50-%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BE%D0%B9%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%B3%D0%BE%D0%BE-%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%B6-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0/ Т.Насанбуян: Нисгэгчийн дуу маань 50 насны ойтойгоо золгож байна] [[Ангилал:Монголын дуу]] [[Ангилал:1970 оны дуу]] fzjjsn5js7yy1grdlaa06ylnt6zb7us Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх) 0 125674 870086 727150 2026-09-18T00:35:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870086 wikitext text/x-wiki Шүлэг: Бя.Энхтуяа Хөгжим: С.Баатарсүх ОХИН ҮР Цэцэн буурал гацуур модны гунигийг цэлмүүлэхээр   Цэцэгт хаврын цэнхэр яргуй цасанд гэрэлтлээ  [Цээжний гуниг насны баярын дундуурыг дүүргэхээр  Цэлмэгэр багахан охин үр минь нартад мэндэллээ.]x2 Цээнийн цэцэгт хөвч хангайн цэнгэлийг гүйцээхээр  Цээлхэн дуутай хөхөө шувуу зунжин донгодлоо  [Цэвэр ичимтгий монгол зангаараа хотлыг уяраахаар  Цэв цэвэрхэн охин үр минь гэрээ гийгүүллээ.]x2 Цэмцгэр гоёхон цэцгийн гунигийг нимгэлэхээр Цэнгүүн тайгын цэгцхэн гацуур намрыг үдлээ [Цэгнэж туулдаг, алдаж ухаардаг хорвоог танихаар Цэгцгэр гол шиг охин үр минь дуулан гэгэлзлээ.]x2 Цэлийн цэлийх цасан далайн шимийг залгуулахаар  Цээнэ, шарилж өвлийн туршид цасанд сэрвэлзлээ [Цэрвүү холдоо охин үр минь хадамд гарахаар Цэцгийн үндэс шиг ижий аав нь гэртээ үлдэнэ.]x2 == Дууны тухай == Энэ дуу 1994 онд бүтсэн. Хөгжмийн зохиолч [[Самбуугийн Баатарсүх|С.Баатарсүх]] 1993 онд энэ шүлгийг яруу найрагчаас нь анх өөр нэгэн аялгуундаа зориулан авч байжээ. Тэрээр энэ дууны шүлгэн дээрээ “Охин үр минь нартад мэндэллээ”, “Цэцгийн үр” гэх зэргээр бичиж тэмдэглэсэн байдаг.   1994 оны 11-р сарын 2-4-нд Соёлын Төв Өргөөнд тоглогдсон С.Баатарсүхийн бие даасан уран бүтээлийн анхны “Цэнхэр залаа-25” тоглолт дээр Бүх Цэргийн Дуу Бүжгийн чуулгын гоцлол дуучин Бүрнээбаяр, Сонгодог Урлагийн Академик Их Театрын гоцлол дуучин [[Гэндэндарамын Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]] нарын хамтран дуулснаар дуу анх олны хүртээл болж, мөн тэдний хамтран дуулснаар Монголын Радиод анх авагджээ. Жич: МУГЖ Г.Эрдэнэбат хөгжмийн зохиолчийн [[Учрахын ерөөл (Б.Лхагвасүрэн, С.Баатарсүх)|"Учрахын ерөөл"]] (шүлэг: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]]), МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нь дуучин СТА Т.Аминатай хамтран [[Цас цагаан охин (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|"Цас цагаан охин"]] (шүлэг: Бя.Энхтуяа) зэрэг дууг дуулсан байдаг байна. == Сонсох == МУГЖ Г.Эрдэнэбат, МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нарын хамтран дуулсан анхны хувилбар   # МҮОНР, МУГЖ Г.Эрдэнэбат, МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нарын хамтран дуулсан С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг "Охин үр" дуу # YouTube, 2012-09-12, [https://www.youtube.com/watch?v=VvD1kcvzVAk Бүрнээбаяр,Эрдэнэбат - Охин үр минь]  # Монголын радио, 2022-09-29, [https://web.archive.org/web/20230325140004/https://www.mnb.mn/i/273874 “Охин үр минь” дуун өгүүлэмж] (1:36-4:45)  # SoundCloud, 2022-09-28, [https://soundcloud.com/mongolian-national-radio/okhin-r-min-duun-glemzh/s-d7WtW7vm03I “Охин үр минь” дуун өгүүлэмж] (1:36-4:45)   Бусад хувилбар # YouTube, 2015-11-02, [https://www.youtube.com/watch?v=pnb8qz29YCU Bold, Chuluunchimeg - Ohin ur min | Болд, Чулуунчимэг - Охин үр минь] [[Ангилал:Монголын дуу]] [[Ангилал:1994 оны дуу]] gfemmihwcfwrlumjp4trpayqmvihh90 Үнэнбатын Оюунзул 0 126041 870145 828695 2026-09-18T10:54:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870145 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |овогнэр = Үнэнбатын Оюунзул |зураг =|200px|Image: 200 pixels]] |тайлбар = Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Төлөөлөгч. 2022 он |алба1 = ГЭРЛЭХ ЁСЛОЛЫН ОРДНЫ ДАРГА |ээлж1 = 2021 он |өмнөх1 = С.Эрдэнэтуул |алба2 = Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч |ээлж2 = 2020 оноос |алба4 = Нийгмийн ардчилал Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо |ээлж4 = 2010 оноос |төрсөногноо = 1987 оны 7 сарын 14 |төрсөнгазар = [[Төв]] [[аймаг]], [[Улаанбаатар]] [[хот]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] }} '''Үнэнбатын Оюунзул ''' ([[1987 он]]ы 7 сарын 14-нд төрсөн) нь [[Монгол улс|Монгол]] улсын улс төрч. [[2020 он| 2020]] [[Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]]ын төлөөлөгч<ref>Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч{{Webarchiv|url=https://khural.ulaanbaatar.mn/representative/article?representative=61f76041e98c5a1ba6efe81b |wayback=20230422091636 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-02-27 19:49:18 InternetArchiveBot }}</ref>,[[2021 он|2021]]- Үндэсний цэцэрглэгт хүрээлэнгийн дарга. <ref>Үндэсний цэцэрглэгт хүрээлэнгийн дарга<nowiki/>{{Webarchiv|url=https://www.mnb.mn/i/246154 |wayback=20230422094238 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-09-18 10:54:25 InternetArchiveBot }}</ref>. [[Монгол Ардын Нам|МАН-ын]] Бага хурлын гишүүн<ref>Бага хурлын гишүүн[http://niislel.nam.mn/%D0%B8%D1%82%D1%85/3462631]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Боловсрол=== * 1995-2005 онд Орхон цогцолбор сургууль /БҮРЭН ДУНД/ * 2005-2009 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол улсын их сургуулийн]] НШУС-ийг Улс төр судлаач, нийгмийн ухааны багш /БАКАЛАВР/<ref>МУИС-ИЙН НШУС-ИЙГ УЛС ТӨР СУДЛААЧ, НИЙГМИЙН УХААНЫ БАГШ{{Webarchiv|url=https://vip76.mn/u/11182 |wayback=20230422094237 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-08-26 15:04:32 InternetArchiveBot }}</ref> * 2014-2016 онд “Рояал академи” олон улсын дээд сургуулийг Төрийн удирдлагын менежмент /МАГИСТР/ ==Ажилласан байдал== * 2009-2010 онд “Улаанбаатар” их сургуульд нийгмийн ухааны багш * 2010-2015 онд НАМЗХ-ны Нарийн бичгийн дарга * 2015-2016 онд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт мэргэжилтэн * 2016-2018 онд “Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн” ОНӨҮГ-т орлогч дарга * 2018-2019 онд “Стратеги академи”-ийн Улс төрийн боловсролын институтад захирал * 2019 онд НАМЭХ-ны ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2020 онд [[Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал]]ын төлөөлөгч * 2021 оноос Үндэсний цэцэрглэгт хүрээлэнгийн дарга<ref>{{Cite web |url=https://vip76.mn/u/11182 |title=Archive copy |access-date=2023-04-22 |archive-date=2023-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422094237/https://vip76.mn/u/11182 |url-status=dead }}</ref> ==Бүтээл== ===Ном=== Ү. Оюунзул нь "Долоон гарагийн тэмдэглэл" "Бидний мөрөөдлөө биелүүлсэн түүх" зэрэг номыг зохиосон. <ref>Долоон гарагийн тэмдэглэл[https://books.google.mn/books/about/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%82%D1%8D%D0%BC%D0%B4%D1%8D.html?id=fbKGswEACAAJ&redir_esc=y]</ref> == Эх сурвалж == [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] mo0r4aqdku7vjkgg4xnzt70s3sp0v01 Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар 0 134572 870149 866227 2026-09-18T11:38:08Z Egzs 88168 шинэчлэв. 870149 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|Монгол Улсын 32, 33 дахь Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|286x286px]]'''Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар''' нь анх 2021 оны 1-р сарын 29-нд [[Монгол|Монгол Улсын]] 32 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Л.Оюун-Эрдэнийн засгийн газар нь 2021 оноос [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]] хүртэл тогтвортой ажилласан ба тэрээр шинээр сонгогдсон Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар улиран томилогдож дахин өөрийн танхимаа 7-р сард бүрдүүлсэн. Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь засаг нь [[Монгол Ардын Нам]] (МАН), [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН), [[ХҮН нам]] гэсэн гурван том хүчний хамтарсан эвслийн засгийн газар гэдгээрээ онцлог байсан. 23 сайдын бүрэлдэхүүнтэй уг засгийн газар нь 2024 оны 7-р сарын 10-наас 2025 оны 6-р сарын 18-н хүртэл ажилласан. == 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 10|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх<br>62 / 76 (81.6%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 62 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 10|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] <small>(2021 оны 5-р сар хүртэл)</small> | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] }}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1-р сарын 27-нд [[УИХ|Улсын Их Хурлын]] чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилож, тэрбээр 1-р сарын 29-нд танхимын сайд нараа УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр түүний засгийн газар ажилдаа орсон. Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ. 2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}</ref> !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |[[Монголын намын жагсаалт|Нам, эвсэл]] ![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2021 оны 1 сарын 27 |2024 оны 7 сарын 5<br>{{small|(дахин томилогдсон)}} | rowspan="36" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хэнтий аймаг]]</small> |- !2 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |{{CSS image crop|Image=Amarsaikhan Deputy Prime Minister of Mongolia.jpg|bSize=160|cWidth=100|cHeight=140|oTop=5|oLeft=27}} |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Шадар сайд]] бөгөөд [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |{{CSS image crop|Image=Chimediin Khurelbaatar.jpg|bSize=180|cWidth=100|cHeight=140|oTop=23|oLeft=49}} |[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Увс аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[File:Tsendiin_Nyamdorj.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tsendiin_Nyamdorj.jpg|123x123px]] |[[Цэндийн Нямдорж]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[File:Amarbayasgalan_Dashzegve.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amarbayasgalan_Dashzegve.jpg|133x133px]] |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !5 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[File:Battsetseg_Batmunkh_(cropped)(cropped)..jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battsetseg_Batmunkh_(cropped)(cropped)..jpg|125x125px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |{{CSS image crop|Image=Boldyn Javkhlan.jpg|bSize=200|cWidth=100|cHeight=140|oTop=50|oLeft=70}} |[[Болдын Жавхлан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |7 | rowspan="2" |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[File:Khishgeegiin_Nyambaatar_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khishgeegiin_Nyambaatar_(cropped).png|130x130px]] |[[Хишгээгийн Нямбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 оны 10 сарын 5<br>{{small|(хотын даргаар томилогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- |{{CSS image crop|Image=Battumuriin Enkbayar.jpg|bSize=160|cWidth=100|cHeight=140|oTop=10|oLeft=35|Align=}} |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2023 оны 10 сарын 5 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Баянзүрх|<small>Баянзүрх дүүрэг</small>]] |- ! rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]] |[[File:Н.Уртнасан_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9D.%D0%A3%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_(cropped).jpg|125x125px]] |[[Нямжавын Уртнасан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[Файл:Bat-Ulzii BAT-ERDENE (cropped).jpg|125x125px]] |[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !9 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:23_06_2021_mcis_mongolia_1200_(cropped_2).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:23_06_2021_mcis_mongolia_1200_(cropped_2).jpg|125x125px]] |[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] | |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хөвсгөл аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |11 | rowspan="2" |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]] | |[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]] |2023 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хөвсгөл аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн сайд]] | |[[Лувсангийн Халтар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[File:Byambatsogt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Byambatsogt_(cropped).jpg|125x125px]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Ховд аймаг]]</small> |- ! rowspan="4" |13 | rowspan="4" |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] | |[[Аюушийн Ариунзаяа]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] |2022 оны 8 сарын 30 |2022 оны 10 сар | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хан-Уул|Хан-Уул дүүрэг]]</small> |- | |[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]] |2022 оны 10 сар |2023 оны 3 сар | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Чингэлтэй|<small>Чингэлтэй дүүрэг</small>]] |- | |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 3 сар |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Баянзүрх|<small>Баянзүрх дүүрэг</small>]] |- ! rowspan="2" |14 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Хаянгаагийн Болорчулуун]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |15 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн сайд]] | |[[Сэрээнэнгийн Энхболд]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Содномын Чинзориг]] |2022 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Өвөрхангай аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |16 | rowspan="2" |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]] | |[[Гэлэнгийн Ёндон]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Жамбалын Ганбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- ! rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] | |[[Нансалын Тавинбэх]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[File:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D0%BE%D0%B9%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Увс аймаг]]</small> |- !18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын сайд]] |[[File:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|133x133px]] |[[Чинбатын Номин]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !19 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] |[[File:Nyam-Osoryn_Uchral_in_2022.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nyam-Osoryn_Uchral_in_2022.jpg|100x100px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- ! rowspan="2" |20 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд,<br>Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга |[[File:Ж.Сүхбаатар_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96.%D0%A1%D2%AF%D1%85%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_(cropped).jpg|125x125px]] |[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2023 оны 10 сарын 5<br>{{small|(огцорсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Чингэлтэй|<small>Чингэлтэй дүүрэг</small>]] |- |[[File:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%85%D2%AF%D2%AF%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%94%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2023 оны 10 сарын 5 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дорноговь аймаг]]</small> |- !21 |Монгол Улсын сайд,<br>Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга |[[File:GRIX3129-550(1)_(1).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GRIX3129-550(1)_(1).jpg|139x139px]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хэнтий аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |22 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга | |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 1 сар |2023 оны 4 сар<br>{{small|(томилогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Баянзүрх|<small>Баянзүрх дүүрэг</small>]] |- | |[[Буяагийн Тулга]] |2023 оны 4 сар |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |} == 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 10|incumbent=2024 оны 7 сарын 10 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн I<br>Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>118 / 126 (93.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 42 |partycolor2 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party3 = 8 |partycolor3 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} }}|deputy_government_head={{Unbulleted list | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] | [[Тогмидын Доржханд]] }}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|first_minister=[[Лувсаннямын Гантөмөр]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]}} [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа 7-р сарын 5-ны Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар Монгол Улсын 33 дахь Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг улираан томилох саналыг нийт 104 гишүүнээс 103 нь дэмжсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 33 дахь Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/62648/ |access-date=2026-09-18 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> 33 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон Л.Оюун-Эрдэнэ хамтарсан засгийн газрынхаа сайд нараа УИХ-д 7-р сарын 10-нд танилцуулсан.<ref>{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Уг өдөр УИХ-ын дэмжлэгтэй шинэ танхимын бүтцийг батласнаар хамтарсан засгийн 22 гишүүд тангаргаа өргөж, тамгаа гардан авсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710205103/https://news.mn/r/2738293/ |url-status=dead }}</ref> Нийт танхимын гишүүдээс 12 сайд нь МАН-аас, 8 сайд нь АН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас сонгогдсон билээ.<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Гэвч нэг жилийн дотор, Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс 2024 оны сүүлд бэлэглэсэн нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсэн.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn|title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв|url=http://isee.mn/n/78042|access-date=2025-06-18|website=iSee.mn|language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр|first=|date=2025-05-13|title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ|url=https://ikon.mn/n/3ekt|access-date=2025-06-18|website=ikon.mn|language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу|url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url|access-date=2025-06-18|website=www.graph.mn|language=en}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn|title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой|url=https://gogo.mn/r/2167n|access-date=2025-06-18|website=gogo.mn|language=mn}}</ref> УИХ-ын чуулганаар ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ноос 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, чуулганы сүүлээр [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын]] 24 гишүүд хурлаас гарч, санал хураалтанд оролцсон 82 гишүүний 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, хамтарсан засгийн газрыг татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр|first=|date=2025-06-03|title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо|url=https://ikon.mn/n/3f6x|access-date=2025-06-18|website=ikon.mn|language=}}</ref> 2025 оны 6-р сарын 13-нд УИХ-ын дарга асан [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] дараагийн 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилж, түүний танхим 6-р сарын 18-нд бүрдснээр Л.Оюун-Эрдэний засаг албан ёсоор тарсан. {| class="wikitable mw-collapsible" !д.д !Албан тушаал !Зураг||Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |[[Монголын намын жагсаалт|Нам, эвсэл]] ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|125x125px]]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2024 оны 7 сарын 5 |2025 оны 6 сарын 13 {{Small|(огцорсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[Файл:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|133x133px]]||[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2024 оны 7 сарын 10<ref name=":0" /> |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |[[Файл:Amarsaikhan Deputy Prime minister (cropped).jpg|134x134px]]||[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]] |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|140x140px]]||[[Тогмидын Доржханд]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]||[[Ням-Осорын Учрал]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Файл:Batmunkh Battsetseg, Foreign Minister of Mongolia at the Department of State in Washington, D.C. on July 23, 2024 (cropped).jpg|133x133px]]||[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Файл:Болдын_Жавхлан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D0%B2%D1%85%D0%BB%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]]||[[Болдын Жавхлан]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !8 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] | ||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !9 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] | ||[[Салдангийн Одонтуяа]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:Byambatsogt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Byambatsogt_(cropped).jpg|125x125px]]||[[Сандагийн Бямбацогт]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],</small> <small>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !11 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] |[[Файл:Пүрэвсүрэнгийн_Наранбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !12 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] | ||[[Жамбын Батсуурь]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !13 |[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !14 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] | ||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !15 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] |[[Файл:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]]||[[Жадамбын Энхбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !16 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] | ||[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !17 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] |[[Файл:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D0%BE%D0%B9%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]]||[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],</small> <small>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] |[[Файл:Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg|133x133px]]||[[Чинбатын Номин]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] | |[[Тогтмолын Мөнхсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хан-Уул]]</small> |- !20 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] | ||[[Цэндийн Баатархүү]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- !21 |Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга | ||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !22 |Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга | ||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !23 |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга | ||[[Буяагийн Тулга]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]] ahcvg628lq31xo1m9e222molbx4kjv7 Өнчин цагаан ботго 0 134891 870146 779420 2026-09-18T11:06:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870146 wikitext text/x-wiki '''Өнчин цагаан ботго''' гэж Монгол ардын сургамжит үлгэр, уртын дуу, тууль, дууль байдаг. Монголчууд энэхүү үлгэрээр ном зохиол, жүжиг, хүүхэлдэйн кино, бэлэг дурсгалын бүтээгдэхүүн хийсэн байдаг. == Үлгэр == Эрт урьд цагт нэг баян хүн тэнгэрийн эзэн хаанд гурван жилд нэгэн удаа зуун цагаан [[тэмээ]]<nowiki/>гээр бэлэг барьдаг байжээ. Нэгэн удаа зуун цагаан тэмээгээр бэлэг барих гэтэл нэг цагаан тэмээ дутаж гэнэ. Тэгэхээр нь зарц хүүхнийхээ яриг цагаан ингийг сариг цагаан ботгоноос нь салгаж өгөөд явуулж гэнэ. Ингээд яриг цагаан [[ингэ]] ерэн есөн цагаан тэмээний сүүлд орж, алс холын замд явахдаа өөдөө ч явсан бөн бөн гүйж, уруугаа ч явсан бөн бөн гүйж, сариг цагаан ботгоо бодож, бөөн бөөн нулимс унагасаар буйлан хайлан явж гэнэ. Гэвч алс холын аянд яваа аянчин, [[жинчин]] хүмүүсийн аль нь ч гэсэн хөөрхий тэр ингэний зовлонг анхаарч эс үзэж гэнэ. Энэ завсар эхээс өнчрөн салсан сариг цагаан ботго уяаныхаа гадсыг тойрон өлбөрөн хайлан буйлсаар байхад нь өнөө баян хүн ч өнчин муу ботгыг өрөвдөн хайрлах байтугай харин: -Энэ муу ботгыг тавьж хэрхэвч болохгүй. Хэрэв үүнийг тавих юм бол хий дэмий гүйгээд хээрийн [[нохой]]<nowiki/>н хоол болж, жалга судаг бузарлах заяагүй муу амьтан гэж өрөвдөх, хайрлах эзэнгүй өнчин муу ботгыг өгүүлж ийн хэлэв гэнэ. Үүнийг баяны тэмээчин сонсоод, уяа ногтоо тасалж магадгүй гээд сариг цагаан ботгыг төмөр гинжээр гинжлээд, төмөр тушаагаар тушиж гэнэ. Түүнээс хойш эзэн нь нэгэн өглөө босож ирээд, -Энэ муу ботго өглөө үдэшгүй орилоод ер унтуулахгүй юм. Үүнийг чоно идвэл ч идэг. Холын хол аваачиж хурдан түргэн зайлуул! гэж зарц хүүхэндээ зандран тушаан хэлж гэнэ. Хүүхэн уяа хүлээтэй нялх амьтан өвс ногоо идэг гээд сариг цагаан ботгыг суллавал яриг цагаан ингэний явсан зүгт алсын замыг чиглэн бөн бөн гүйж, бөөн бөөн нулимс асгаруулсаар буйлан хайлан явахад нь тэмээчин өвгөн дайралдаж, -Тэр муу ботгыг тэгж дураар нь хэн тавь гэсэн юм бэ? гэж зарц ядуу хүүхнийг загнан зүхэн харааж, төмөр шилбүүр барин давхиж, сариг цагаан ботгоны хоёр муу хонгыг хорсож тасартал ороолгон хөөж, гаднаа ирээд төмөр тушаагаар тушиж, -Энэ муу ботгыг хэрэв дахин тавих юм бол та хоёрт адилхан төмөр шилбүүрийн амт үзүүлнэ,-гэж зарз хүүхнийг загнажээ. Үүнээс хойш өчүүхэн муу ботго гадсаа тойрон ганганаж, бөөн бөөн нулимс бөмбөрүүлсээр борви шилбэ нь халж, булбарай бие нь зовж гэнэ. Тэгэхээр нь өнөө зарц хүүхэн өглөө эртлэн босож, сариг цагаан ботгонд өдөрт нэг шанага сүү өгдөг байжээ. Тэр хүүхнийг харах бүрдээ яриг цагаан ээжийгээ харсан мэт сариг цагаан ботго санадаг байжээ. Гэтэл тэмээчин өвгөнийг нэгэн удаа эрэлд явахаар нь зарц хүүхэн сариг цагаан ботгыг суллан тавивал эхийнхээ явсан зүгт өөдөө ч явсан бөн бөн гүйж, уруугаа ч явсан бөн бөн гүйж, бөөн бөөн нулимс унаган, хайлан буйлан явсаар аян замын уртад аргагүй л ул тавхай нь шалбарч, үнэхээр явахад бэрх болжээ. Тэмээчин өвгөн ирээд, -Сариг цагаан ботго яасан бэ? гэж зарц хүүхнээс асуухад, -Мэдэхгүй, гэжээ. Тэгэхээр нь эзэн ноёндоо ирээд энэ тухай хэлэхэд нь, -Өдөр шөнөгүй орилсон өөдгүй муу ботго араатан чононд өртөгдөж ашгүй нэг тонилсон бол айдаа тун сайн байна,- гэж пар пар инээд алдан, баруун өвдгөө базлан суув гэнэ. Гэтэл хэд хоногийн дараа тэмээчин өвгөн, -Сариг цагаан ботгыг энэ муу зарц хүүхэн зориуд тавьж явуулсан байна,- гэж эзэн баяндаа дахин ховловол зарц хүүхнийг хөөн явуулжээ. Сариг цагаан ботго цааш эхийн зүг явахаар оролдсон боловч үнэхээр туйлдсан тул арга буюу нэгэн бутны ёроолд нөмөртөн хэвтээд унтаж гэнэ. Гэтэл өглөө босоход нь өчүүхэн ботгоны хоёр талд өлөн хоёр чоно идэхээр хэвтэж байв гэнэ. Нэг [[чоно]] нь: -Чамайг иднэ, гэхэд, -Би яриг цагаан ингэний сариг цагаан ботго гэгч байна. Манай баян эзэн тэнгэрийн хаанд зуун цагаан тэмээгээр бэлэг өгөх гэхэд нь нэгэн цагаан тэмээ дутсан тул миний ээжийг өгсөн юм. Тэгээд би ачит эхтэйгээ уулзаж, ангир шар уургы нь хөхөөр зорьж яваа боловч аргагүй ядарч зүдрээд, бутны нөмөрт хэвтэж байгаа нь энэ, - гэж үнэн учраа хэлж, өршөөл уучлалт гуйсан нөгөө талд байсан өлгөчин чоно: -Энэ муу дэлүүн чинээ ботгыг идлээ гээд ямар чи бид хоёр цадах юм биш. Ер нь чи бидний муу сайн үрс ч гэсэн аль газар, ямар янзтай яваа билээ. Үүгээр яахав, гэжээ. Ингээд сариг цагаан [[Тэмээ|ботго]] өөдөө ч явсан бөн бөн гүйж, уруугаа ч явсан бөн бөн гүйж, бөөн бөөн нулимс унагасаар цаашаа явж байтал урьд нь буцалсан улаан далай дайралдаж, замы нь хаажээ. Өгсөж гурав хоног, уруудаж гурав хоног яваад гарч чадсангүй хэвтэж байхад нь нэг мэлхий дайралдсан тул түүнд үнэн учраа хэлбэл, тэр далайн усыг хага зүсэн зам гаргаж өгчээ. Тэгээд цаашаа мөн л явж байтал нэг их элгэн улаан хад замы нь хаагаад гарч болсонгүй гэнэ. Тэгэхээр нь бас л дээшээ гурав хоног, доошоо гурав хоног яваад эс гарч чадсан тул нэг [[могой]] дайралдахад нь үнэн учраа хэлбэл, элгэн улаан хадыг гаргаж өгч гэнэ. Тэгээд цаашаа сариг цагаан ботго нилээд явсан боловч дөрвөн тавхай нь хагарч, явах аргагүй болсон тул нэгэн хонхорт хэвтэв гэнэ. Тэнгэрийн ноёны тэмээчинг тэмээгээ хариулж явахад нь нэгэн муу цагаан ингэ үргэлж буцаж зугтаагаад байхаар нь барьж аваад төмөр тушаагаар тушиж гэнэ. Гэтэл тушаатайгаа гүйгээд байхаар нь бас төмөр аргамжаар аргамжжээ. Яриг цагаан ингэ аргагүйн эрхэнд аргамжаандаа гиюүрэн шаналж байтал нэгэн өдөр сариг цагаан ботгоны дуу нь сонсогдох шиг болж гэнэ. Тэгээд уяагаа тойрч бөөн бөөн нулимс унаган буйлан хайлж байтал тэнгэрийн ноёны зарц эмгэн, “Энэ муу ингэний дэлэнг жаахан дундруулъя” гэж очоод түүний уяаг тавьжээ. Гэтэл яриг цагаан ингэ сариг цагаан ботгоныхоо дуу гарсан зүгт хоёр хоног буйлан хайлан явахад яриг цагаан ботго эхийнхээ дууг сонсоод босох гэсэн боловч чадсангүй гэнэ. Яриг цагаан [[ингэ]] гурван өдөр явж сариг цагаан ботгоныхоо байсан хонхорт ирж, ангир шар уургаа хөхүүлж байтал тэнгэрийн ноёны тэмээчин өвгөн төмөр шилбүүрээ барьж ирээд тас няс гуядахад нь яриг цагаан ингэ боссонгүй гэнэ. Тэхээр нь түүнийг дор нь алж, толгой дэлэн хоёроос бусдыг нь аваад явж гэнэ. Сариг цагаан ботго эхийнхээ дэлэнг хөхөж, толгойгий нь дэрэлсээр хэвтэж байжээ. Гэтэл хоёр [[тас]] нисэж ирээд нэг нь: -Юун сайхан зөөлөн [[хоол]] вэ? Чи яагаад энэ эзэнгүй газар байдаг билээ? гэж асуухад нь, Манай эзэн тэнгэрийн ноёнд зуун цагаан тэмээгээр бэлэг барих гээд нэг цагаан тэмээ дутсан тул миний эжий яриг цагаан ингийг өгсөн юм. Тэгээд ээжтэйгээ дөнгөж уулзаад ангир шар уургийг нь хөхөж байтал тэнгэрийн [[ноён]]<nowiki/>ы тэмээчин ирж ээжийгий минь алж аваад явчихлаа, гэжээ. Тэгэхэд нь эм тас нь: -Энэ муу [[малгай]]<nowiki/>н чинээ ботгыг идээд чи бид хоёр ямар цадах юм биш. Бидний муу сайн үрс ч хаана ямар янзтай яваа билээ. Харин энэ ботгыг уг нутагт нь хүргэж өгье гэжээ. Ингээд нэг нь ботгыг, нөгөө нь яриг цагаан ингэний толгой дэлэн хоёрыг аваад үүлэн дээгүүр нисэж, уг нутагт нь авчирч өгчээ. Хааны зарц ядуу хүүхэн тарвага зурманд явах гээд өглөө эрт гартал хойт толгой дээр байгаа торгор бараан юман дээгүүр хоёр тас нисээд явахыг харжээ. Тэгээд очиход нь сариг цагаан [[Тэмээ|ботго]] нь байв гэнэ. Түүнийг өрөвдөхийн ихээр өрөвдөж, муу овоохойдоо аваачиж хар [[цай]] цутгаж, өвсний сайныг өгвөл дороо тэнхэрч, төдөлгүй торниж гэнэ. Нэг [[жил]] өнгөрсний дараа нөгөө зарц хүүхэн чинь сариг цагаан ботготойгоо байна гэж баян эзэн нь сонссон боловч, энэ жилдээ яахав, харин ирэх жил л очиж авъя гэжээ. Дараа жил нь сариг цагаан ботго үнэхээр том цагаан буур болж, урдуураа улаан хөлтэй юм гаргахгүй аюултай амьтан болж гэнэ. Баян эзэн нь “Тэр буурыг бариад ир!" гэж зарцаа явуулахад нь: -Барьж идчих гээд арайхийж амь зугатан ирэв,- гэжээ. Гэтэл “Тэмээ тууж очоод, түүнийг хамт туугаад ир!” гэж дахин хэлэхэд эзний нь барьж идчих гээд, тууж очсон тэмээг нь хураагаад авчээ. Тэгэхээр нь нөгөө баян тэмээнийхээ хойноос ирж, -Тэр тэмээ нааш нь гаргаад аль!-гэж зарц байсан хүүхэнд хэлж гэнэ. Тэр хүүхэн тосон очиж, -Та миний зарагдсан бүх жилийн минь хөлсийг хайрла,-гэхэд: -Чи яасан задарсан амьтан бэ? Олон юм ярилгүй тэр тэмээ нааш нь туу! –гэж гэнэ. -Эзэн минь! Таны тэмээг тууж ирээгүй шүү дээ. Харин та ажлынхаа хөлсөнд өгсөн ганц яриг цагаан ингийг сариг цагаан ботгоноос нь салгаж тэнгэрийн ноёнд өгсөн биш үү? гээд овоохойдоо ирж гэнэ. Гэтэл цагаан [[Тэмээ|буур]] нөгөө баяныг барихаар дайран очиход сандран зугатаж гэнэ. Ингээд зарц хүүхний өнчин цагаан ботго өчүүхэн үлгэр болсон нь энэ ажээ. == Уртын дуу == [[Уртын дуу]]<nowiki/>г С.Цоодол, Г.Дадьсүрэн болон [[Намжилын Норовбанзад]] нарын алдарт уртын дуучид дуулж ард түмэнд хүргэсэн юм. "Өнчин цагаан ботго" уртын дуу нь олон янзын хувилбартай. Уртын дуучид бүр өөрсдийн сурч дадсан нутгийн үг хэллэг, ая дангаар дуулдаг. === С.Цоодолын хувилбар === Уртын дууч С.Цоодол "Өнчин цагаан ботго" уртын дууг: Өнчин цагаан ботго уртын дуунд: Өнчин цагаан ботго нь Өлсөхийн эрхэнд буйлна Ээжтэй цагаан ботго нь Ээжийгээ дагаад тоглоно Ээжгүй цагаан ботго нь Ижлээ дагаад буйлна хө... гэж дуулдаг. === Г.Дадьсүрэнгийн хувилбар === Уртын дуучин Г.Дадьсүрэн "Өнчин цагаан ботго" уртын дууг: Өнчин цагаан ботго нь Өглөө босоод буйлна даа хө Өл буурал [[Хангайн нуруу|хангай]]<nowiki/>гаа Ширтэн байж буйлна даа Аавтайхан ботго нь Аавыгаа  тойроод тэшнэ дээ Аавгүй ботго нь Араар тэнээд буйлна [[Хулсан мод|Хулс]]<nowiki/>ны мөчрийг Хэмлэн хэмлэн буйлна Хуруун чинээ мөөмөө Үгүйлэхийн эрхээр буйлна... гэж дуулдаг аж. == Аялгуу == Хийлч Дээгий буюу хийлч Ч.Дэлгэрцэцэг 2011 онд гаргасан "Үлэмжийн чанар" цомогтоо "Өнчин цагаан ботго" аялгууг багтаасан байдаг. == Ном зохиол == Зохиолч [[Дашийн Оюунчимэг]], зураач [[Батбаярын Төрмөнх]] хамтарч "Өнчин цагаан ботго" [[хүүхэд]] багачуудад зориулсан зохиол 2023 онд гаргасан. [[Осорын Бяруузана]] "Цагаан ботго" хүүхдийн зохиол гаргасан. == Цахим холбоос == [https://www.youtube.com/watch?v=Ch2R1VfvfM4 Өнчин цагаан ботго - МУГЖ И.Одончимэг] [https://www.youtube.com/watch?v=gcMUbowyMGQ Өнчин цагаан ботго 1] [https://www.youtube.com/watch?v=3s8J8t3ZnPk С. Цоодол - Өнчин цагаан ботго] [https://www.youtube.com/watch?v=PCmmWTECKaE 14# Өнчин цагаан ботго - НАМЖИЛЫН НОРОВБАНЗАД] [https://web.archive.org/web/20240529013850/https://www.mnb.mn/i/119489 "Өнчин цагаан ботго" үлгэр] [https://www.youtube.com/watch?v=K3crdB_ViNY White Orphaned Camel] [[Ангилал:Үлгэр домог]] [[Ангилал:Үлгэр домог судлал]] [[Ангилал:Монгол ардын аман зохиол]] [[Ангилал:Амьтан]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ c8k0ukculmzditad1v1ln80hnjkakte Монгол тэмээ 0 134950 870029 862177 2026-09-17T15:33:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870029 wikitext text/x-wiki '''Монгол тэмээ''' нь дэлхийд ховор буюу тэмээний 10 хувийг эзэлдэг (Хоёр бөхт тэмээ, ''Camelus bactrianus'') хоёр бөхтэй тэмээ юм. == Түүхэн тойм == Хүннү гүрэн болоод Монгол Улс байгуулагдахад тэмээг түлхүү хэрэглэж, уналга, ачлага, алсын нүүдэлд ашилаж байсан түүх бий. Манай орны нутаг дэвсгэрийн 41.7 хувийг эзлэх цөл, цөлөрхөг бүс нутаг Баянхонгор, Говь-Алтай, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймгуудад улсын бүх тэмээний 60 гаруй хувь, Их нууруудын хотгорт 19.9 орчим хувь, Дорнодын талд 7 орчим хувь, уулын ба ойт хээрийн бүс нутагт орших аймгуудад 5.2 хувь нь тус тус байршиж  өсгөн үржүүлж байна. Тэмээний тоогоор Өмнөговь аймаг тэргүүлж, Баянхонгор, Дорноговь, Говь-Алтай, Дундговь аймаг удаалж байна. Монгол үүлдрийн тэмээний дотор аж ахуй биологийн онцлог ялгаа бүхий Галбын говийн улаан, Ханын хэцийн хүрэн омог болон “Төхөм тунгалаг” үржлийн хэсгийн тэмээ бий. "Тэмээ олонтой газар үлийн цагаан оготно үрждэггүй" гэлцдэг. 2019 оны байдлаар Монгол Улсын малын тоо 70.9 саяд хүрсэн. Үүний 45,5 хувийг хонь, 41,2 хувийг ямаа, 6,2 хувийг үхэр, 5,9 хувийг адуу бүрдүүлж байгаа бол тэмээн сүрэг ердөө 0,7 хувийг эзэлж байна. * [[2008 он|2008]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Чикаго]] хотын Врукфильдын амьтны хүрээ­лэнгийн [[монгол]] ингэ бот­голсон. * [[2010 он|2010]] онд [[Япон]] улсын [[Осака]] хотын Тэнножи амьтны хүрээлэнгийн монгол [[ингэ]] ботголжээ. * [[2019 он|2019]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Айдахо|Айдоха]] мужийн “Idaho Falls” амьтны хүрээлэнд монгол ингэ ботголсон байна. == Тэмээний удам угшил == Галбын говийн улаан, Ханын хэцийн хүрэн ([[Өмнөговь аймаг]]), Ламын гэгээний жаахан шар/улаан ([[Баянхонгор аймаг]]), Дөхөм тунгалагийн хос зогдорт ([[Говь-Алтай аймаг]]) зэрэг тэмээний угшлууд бий. == Үүлдэр == 1980-аад оны үеэс Монгол оронд тэмээг Галбын улаан, Хэцийн хүрнээр сайжруулах ажлыг Говь-Алтай аймагт хийж байв. Тэмээний төрхийг гол төлөв бөхний аяс хэлбэрээр нэрлэнэ. === Галбын улаан тэмээ === Галбын улаан тэмээ Монгол улсын Өмнөговь аймгийн Ханбогд суманд өсдөг. Алдарт “Галбын говь” сумын нутагт нутагшсан ганган улаан тэмээ бол бие том, өнгө зүс нь ихэвчлэн шаргал, улбар, улаандуу байдаг. Энэ сум ойролцоогоор 50 мянган малтай. Үүнээс тэмээ 20 мянга. Галбын говьд Монголын тэмээний 4 хувь нь оршдог. Галбын улаан тэмээний гол нутаг гэж нэрлэгддэг. Монголын тэмээний аж ахуй үүсгэн фермер байгуулах, 25 жилийн турш судалгаа, сурвалжилга, ажиглалт явсан. “Галбын говийн тэмээ” төсөл хөтөлбөрийг 1969, 1990 онд хэрэгжүүлж байв. Гэвч 1991 онд Хүнс-хөдөө аж ахуйн яам, говийн бүсийн хүлэмж аж ахуйг шинэчлэх зорилгоор тэмээний бэлчээр, малын тарга, ашиг шимийн бүртгэл, малын эрүүл мэндийн бүртгэл, малын тэжээл, малын удмын бүртгэл, малын технологи, мөрдөн ажиглах маягийн түүхэн арга хэмжээг хөтөлж байсан. == Тэмээний бэлгэдэл == Монголчууд тэмээ тэнгэрийн амьтан гэж дээдэлж ирсэн. Монгол ёс заншлын найман цагаан [[Адуу|морь]], нэг цагаан [[Ингэ|тэмээ]] эрхэм дээд есөн цагааны бэлэгт ордог. Есөн цагаан бэлэгт найман цагаан морь, булган молцогтой нэг цагаан тэмээ багтдаг. Есөн эрдэнэ гэдэгт алт мөнгө, шүр сувд, оюу номин, тана зэс болд зэрэг хамаарна<ref>{{Cite book |last=Сэндэнжав |first=Дулам |title=Монгол бэлгэдэл зүй Тэргүүн дэвтэр: Тооны бэлгэдэл зүй |publisher=Адмон |year=1999 |edition=1st |location=Улаанбаатар |pages=5}}</ref>. Монголчууд хүйтэн хошуутай ямаа, тэмээнээс цагаан өнгөтэйг онцгойлж хүндэтгэн үзэх бөгөөд сүү саалийг нь анагаах увидас чадалтай гэж үздэг. === Ачаатай тэмээний бэлгэдэл === Ачаатай тэмээ болон [[Тэмээн жин|тэмээн жин,]] [[тэмээн жингийн цуваа]] нь алс газраас ховор нандин эд бараа тээж ирж буй баяжихын бэлгэдэл, эд баялгийн бэлгэ тэмдэг болдог. === Тэмээтэй үлгэр домог === Тэмээний тухай ардын үлгэр домог олон бий. Үүнд: * "[[Тэмээ эврээ алдсан нь]]" буюу "Тэмээ буга хоёр" үлгэр * "Тэмээ яагаад 12 жилд багтаагүй вэ?" буюу "[[12 жилийн үлгэр]]" * "[[Өнчин цагаан ботго]]" үлгэр === Тэмээний магтаал === Монголын ард түмэн таван хошуу мал тус бүртээ зориулсан магтаалтай. [[Тэмээний магтаал]] нь Тэмээний магтаал гэхээс гадна "Орсон буурын магтаал" зэрэг эцэг малаар нэрлэсэн байдаг. == Идэш, хэвтэр, араншин == Монгол [[тэмээ]] зун бутны намааг тастаж биш, шувтарч иддэг бол өвөл харин тастаж иддэг. [[Хөмөл]] [[Таана|тааныг]] толгойлохоос өмнө бүхлээр нь иддэг ч толгойлбол толгойг нь иддэг. Тэмээ хүзүү урт амьтан болохоор нэг метрийн цаанахыг иддэгээс бэлчээрт халгүй байдаг. Говь нутгийн өвөл цаг ердөө бор говь, улаан бутраана сайтай байвал тэмээ сайн тогтдог жамтай. Өвөл бор говь өвс идсэн тэмээ хавар тарга сайн байдаг. Хавар дахин цагаан бэлчээрт гарч хялгана иддэг нь бэлчээр сольж байгаагийн илрэл. Хаврын сүүлч зуны эхэн сард бут голлож цэцэглэх үе болоход тэмээ бут сайтай бэлчээрийг зорьж явдаг. Зун хаа ч хамаагүй салхи барьж ам ангалзуулан явдаг тэмээг хүмүүс “[[халгай]] идсэн тэмээ” гэдэг. Үнэндээ тэмээ ерөөс халгай иддэггүй гэнэ. Амаа их ангайдаг нь гашуун өвс их идсэнээс болсон гэж нутгийн [[Малчин шүлэг|малчид]] тайлбарлаж байв. Тэмээний гол идэш тэжээл нь [[таана]], баглуур, [[бударгана]], [[Хөмөл|хөмүүл]] бөгөөд үүнийг идсэн тэмээ маш сайн таргална. Тэмээ 11 сар хүртэл тарга тэвээргээ авна. Зун, намар таана, хөмүүл их идсэн тэмээ нь дотор халуу оргисноос болоод амаа ангайж салхи сөрөн алхдаг ба үүнийг салхидах гэнэ. Тэмээ бэлчээрт гамтай халгүй байдаг нь тэмээний таваг нь зөөлөн, сүрэглэхдээ зөрөглөж явдаггүй. Тэмээ бас хэвлэгтэй амьтан болохоор сайн цадвал 3-4 цаг хэвтдэг. Зуны халуунд маш урт цагаар хэвтдэг байна. Өвлийн шуурганд гэдэс цатгалан бол босохгүй хэвтдэг. Тэмээ өдөрт бараг 5 кг өвс иднэ. === Тэмээ хүрээлэх === Тэмээ хүрээлнэ гэдгийг хэр барагийн хүн сонсоогүй, үзээгүй зүйл байх. Хүрээлнэ гэдэг нь сүрэг тэмээ нэг захаа дарж эргэлдэж идэшлэхийг хэлдэг. '''Тэмээний хүрээ, янзаган хүрээ, тоодгийн хүрээ''' хэмээн гурван хүрээ байдаг. Жил болгоны 8 сарын сүүл 9 сарын үеэр тэмээн сүрэг хүрээлдэг. == Зүс, биеийн онцлог == Тэмээг улаан, цагаан, хар, бор, зандан хүрэн гэж зүсэлдэг. Сайхан тэмээ унахыг хүсвэл холбоо бөхтэй нь ганган байдаг. Шааман бөхтэй тэмээ хурдан байдаг. Гуя сайтай тэмээ чадал сайтай байдаг. Давхар борвитой тэмээ унахад онцгой сайн байдаг ч одоо тийм тэмээ бараг байхгүй болжээ гэж малчид ярих юм. == Үйл явдал == * 1997 оноос хойш зохион байгуулж буй "Түмэн тэмээний баяр" * 2006 оноос хойш "Монгол тэмээ-999" [[тэмээн уралдаан]] * Хоёр жил тутамд "Монгол тэмээ" наадам 2 сард [[Сайншанд]] хотноо болдог. * 2024 оны 5 сарын 12-нд "Нялх ботгоны баяр" анх удаа [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]] суманд зохион байгуулсан. * 2024 оны 1 сарын 22-нд Баянхонгор аймагт эхэлсэн “Монголын тэмээн соёл” улсын зөвлөгөөн болсон. == Амьтны хүрээлэнд == Монгол хоёр бөхтэй тэмээ дэлхийн олон улс орны амьтны хүрээлэнд байдаг. Үүнд: * [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Чикаго]] хотын амьтны хүрээлэн * [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Айдахо|Айдоха]] мужийн “Idaho Falls” амьтны хүрээлэн * [[Пакистан]] улсын амьтны хүрээлэн * [[Япон]] улсын [[Осака]] хотын Тэнножи амьтны хүрээлэн == Уран бүтээлд == === Уран зурагт === Монгол түмэнд алдартай "Хар буур" зургийг ардын зураач [[Адъяагийн Сэнгэцохио]] зурсан юм. [[Содномын Төгс-Оюун]] зураачийн уран зураг, номын чимэг зураг, чимэглэлийн бүтээлд монгол тэмээний төрхийг буулгаж [[тэмээчин]], [[тэмээн жин]], [[тэмээн жингийн цуваа]], [[жинчин]] зэргийг дүрслэгдсэн байдаг. [[Цэндийн Монгол]] зураачийн байгалийн уран зурагт, говь нутгийн сэдэвт уран бүтээлд нь монгол тэмээ голлох байр суурь эзэлдэг. === Ном зохиолд === 2017 онд Зохиолч [[Чулууны Содномпил]] "Монгол хоёр бөхтэй тэмээний гайхамшиг" ном гаргасан байдаг. === Кино урлагт === 2003 онд Герман, Монголын хамтарсан "[[Ингэн нулимс]]" баримтат кино. == Цахим холбоос == * [https://www.facebook.com/people/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D/100044159963017/ Монгол тэмээ ФБ хуудас] * [https://montsame.mn/mn/read/336047 Г.Занданшатар: Хоёр бөхт монгол тэмээний удмын санг хамгаалах нь хүн төрөлхтний өмнө бидний хүлээсэн онцгой үүрэг] * [https://gogo.mn/r/j22xv ФОТО: Дэлхийд ховордсон хос бөхтэй тэмээний удмын санг хадгалж үлдсэн цөөн орны нэг нь Монгол] * [https://muz.gov.mn/breeds/view/3 Тэмээ: МОНГОЛ ҮҮЛДЭР] * [https://web.archive.org/web/20240603111058/http://www.touristinfocenter.mn/cate10_more.aspx?ItemID=139 ТАВАН ХОШУУ МАЛ - ТЭМЭЭ] * [https://web.archive.org/web/20240603111057/https://www.buuvei.mn/?q=%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%BB/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D Малын соёл (Тэмээ)] * [https://www.medee.mn/p/176889 МОНГОЛ ТЭМЭЭГ АЯЛЛЫН БРЭНД БОЛГОХ ТҮМЭН ТЭМЭЭНИЙ БАЯРААС] * [https://web.archive.org/web/20240603111057/https://www.mnb.mn/i/80368 "Монгол тэмээ 999"-ийн сайхан тэмээтэй хосууд шалгарлаа /фото/] * [https://isee.mn/n/13552 Монголоос очсон тэмээнүүд гадаадын амьтны хүрээлэнгийн "үзмэр" болдог уу] * [https://gogo.mn/r/23611?i= Чикагогийн амьтны хүрээлэнд монгол ингэ ботголжээ] * [https://gogo.mn/r/67748?i= Японд ботголсон Монголын тэмээ олны анхаарлыг татаж байна] * [https://news.mn/r/2140877/ Амьтны хүрээлэнгийн ботгонд монгол нэр хайрлана]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20190906192237/http://www.solongonews.mn/content/read/7455.htm Тэмээний тухай сонирхолтойг өгүүлэхэд] * [http://khural.mn/n/83829 ТЭМЭЭ САЙХАН АМЬТАН] == Эх сурвалж == [[Ангилал:Амьтан]] [[Ангилал:Мал]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтан]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ dskcezq3diqlueo0ffzlhk7flk7bs1j Найзууд (олон ангит кино) 0 135101 870082 825744 2026-09-17T23:08:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870082 wikitext text/x-wiki [[Файл:Friends logo.svg|thumb|319x319px|"Найзууд" киноны таних тэмдэг]] '''Найзууд''' (телевизийн олон ангит кино) ([[Англи хэл|англи]]. ''Friends'')- зургаан найзын амьдралын түүхийг өгүүлдэг Америкийн ситком ([[Англи хэл|англи]]. ''situation comedy, '''sitcom''''') юм. Америкийн телевизийн түүхэн дэх хамгийн шилдэг инээдмийн цувралуудын нэг гэж хүлээн зөвшөөрөгдөж, 1990-ээд оны хамгийн алдартай төслүүдийн нэг болжээ. Продакшн өөрөө болон бүтээлч баг нь зургаан Эмми шагнал, Алтан бөмбөрцөг шагнал зэрэг олон шагнал хүртсэн. «Найзууд» олон ангит киног «Брайт/Кауффман/Крейн продакшенс» ([[Англи хэл|англи]]. ''Bright/Kauffman/Crane Productions'') компани "Warner Bros. Television" студитэй хамтран продюсерлэсэн бөгөөд 1994 оны [[9 сарын 22|9-р сарын 22]]-ноос 2004 оны [[5 сарын 6|5-р сарын 6]]-ны хооронд Америкийн "NBC" телевизийн суваг анх нэвтрүүлж үзэгчдэд хүргэсэн байна. 1994 онос 2004 он хүртэл тус кино цувралын 10 анги, нийт 236 хэсэгтэй зураг авалт хийсэн байна. Энэ нь дэлхийн янз бүрийн улс орнуудад маш амжилттай үзүүлж, олон шүтэн бишрэгчтэй болсон юм. == Зохиолын үйл явдал == Зохиолын үйл явдал ихэвчлэн Нью-Йорк хотын Манхэттэн дүүрэгт цувралын зураг авалттай ижил хугацаанд буюу 1994-2004 онд өрнөдөг байна. Энэхүү цуврал нь зургаан найзын амьдралыг харуулдаг юм: "аавын хайртай охин" Рэйчел Грин ([[Женнифер Энистон]]); цэвэрч тогооч Моника Геллер ([[Кортни Кокс]]); оффисын ажилтан Чандлер Бинг ([[Мэттью Перри]]); секс болон хоолонд хэт автсан, энгийн сэтгэлгээтэй дүрээ хүлээж буй жүжигчин Жой Триббиани (Мэттью ЛеБлан); салсан палеонтологич Росс Геллер ([[Дэвид Швиммер]]); хиппи массажчин, дуучин Фиби Буффэ ([[Лиза Кудроу-Штерн]]). == Ашиг орлого == "Найзууд"-н гол дүр болох 6 жүжигчин цувралын сүүлийн 2 бүлгийн анги тус бүрт 1 сая долларын хөлсөөр тоглож байсан. Үзэгчдийн хувьд "хэзээ ч үзсэн, уйддаггүй" гэх тодотголтой тус цуврал одоо ч гол дүрийн уран бүтээлчдэдээ багагүй ашиг (жилд 20 сая доллар орчим) авчирдаг хэвээр. Цувралыг бүтээгч "Warner Bros" компани зөвхөн "Friends" цувралаар жилдээ 1 тэрбум доллар олдог гэх судалгаа бий. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20240615015141/http://highlight.mn/2023/11/15/%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%B4-%D1%86%D1%83%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-central-perk-%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5-%D2%AF%D2%AF%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D0%B3/ Найзууд цувралын “Central perk” кафе үүд хаалгаа нээлээ] * [https://mass.mn/n/16498 "НАЙЗУУД" ЦУВРАЛЫН 20 ЖИЛИЙН ОЙ] * [https://news.zindaa.mn/i3f “Найзууд” киноны сонирхолтой фактаас...] * [https://web.archive.org/web/20240615013507/https://www.caak.mn/post/view/226495 “Найзууд” цувралын та бидний анзаараагүй сонирхолтой баримтууд] * [https://web.archive.org/web/20240615013506/https://www.mnb.mn/i/75718 "Найзууд" киноны тусгай анги ирэх сард үзэгчдийн хүртээл болно] * [https://itoim.mn/article/%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%B4-%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%BD/3494 "Найзууд" эргэн нэгдлээ] * [https://web.archive.org/web/20240615013505/https://www.caak.mn/post/view/211015 “Найзууд” цуврал киноны одууд: Тэр үед ба одоо] * [https://www.polit.mn/a/99873 “Найзууд” цувралын жүжигчид хэрхэн өөрчлөгдсөн бэ?] * [https://news.xopom.com/25257/ Friends цувралын жүжигчдийн өнгөрсөн ба одоо үе хамтдаа]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20240615015140/https://www.caak.mn/post/view/238273 Алдарт "Найзууд" цувралын жүжигчид нэрд гарахаасаа өмнө юу хийж байсан бэ?] edsjtkngkcelw4yc355wtot0v1oe1p4 Шүүдэргэнэ 0 135260 870141 814503 2026-09-18T10:05:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870141 wikitext text/x-wiki '''Шүүдэргэнэ''' '''цэцэг''' нь Монгол оронд ургадаг эмийн ургамал юм. * Овог: Намуунтан Papaveraceae * [[Монгол хэл|Монгол]]: Их шүүдэргэнэ * Ард түмний дундах нэршил: Шар Намуу, Шархны шар, Ходоодны шар * [[Латин хэл|Лат]]: Chelidonium majus, Papaveracea, [[Орос хэл|Орос:]] Чистотел большой, [[Төвөд хэл|Төвөд]]: ྟསོོང་རོས་ཟིལ་བ Донрой сэлва == Ерөнхий шинж == Шүүдэргэний жимс нь хальс хавьсаар нээгдэх гэрсэг үзүүртээ хатсан хоёр салбан амсартай байдаг. Иш нь залархаг навчирхаг ба цэцэг нь навчны өврийн шүхэрт байрладаг. Гэрцэг таславчгүй. Навчис нимгэн, зөөлөн, дүгрэг салбантай, үндэс бүдүүн, хүзүүвч орчимдоо хар хайрстай. Иш нь 40-өөс 80см өндөр мөчирлөг. Олон наст ургамал хүзүүвч орчимдоо хар арьстай. Цэцэг нь хурц шар өнгөтэй, голчоороо 2-3 см бөгөөд хонхорцог нь 5 см хүртэл урт, 2-3 мм өргөн байдаг. Асга, нуранги, байц хадны ёроолд ургадаг шүүдэргэний нутгийн улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд оруулах байдлаар хамгаалжээ. Их шүүдэргэнийг сүүлийн үед эмийн зориулалтаар их хэмжээгээр түүх болсон. Мөн түймэр, хэт хуурайшилтын улмаас улам ховордсоор байна. == Тархац == Европоос Япон хүртэлх сэрүүн уур амьсгал бүхий нутагт тааралдах хоёр зүйл төрөлтэй. Монгол орны шинэсэн ой, хусан төгөл, хад чулууны сүүдэрт гол эргийн сөөгөн шугуйд их шүүдэргэнэ ургадаг<ref>{{Cite book |last=Ч |first=Санчир |title=Ургамлын нэвтэрхий толь |publisher=Адмон принт ХХК |year=2022 |isbn=978-9919-515-23-2 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=522 |language=Монгол}}</ref>. == Түүх == Эрт дээр үеэс одоог хүртэл дэлхийн олон улс орны ардын эмнэлэгт ашиглаж ирсэн, дэлхийн эмийн ургамлын санд тэргүүн байрын нэгийг эзэлдэг “Их шүүдэргэнэ“ гэх ургамал нь ургамлын эмчилгээний гайхамшигтай чанар нь дэлхийд танигдсан, 250 гаруй өвчнийг анагаахад тус дэм болдог, эсийн түвшинд хүрч үйлчилдэг. Монголын ард түмэн эрт дээр үеэс “Мянган уулын шүүдэр цэцэг” гэж нэрлэдэг байжээ. Энэ нь мянган уул тутмаас нөхцөл нь бүрдсэн нэг ууланд л ургадаг, үлдсэн есөн зуун ерэн есөд нь ургадаггүй ховор эмийн ургамал гэсэн санааг агуулсан нэр ажээ. Хорь гаруй төрлийн алкалоид, А, С аминдэм , хелидон, нимбэг, алим, хувны зэрэг органик хүчлүүд, хелидониал гэдэг дээд алифат спирт, идээлгийн бодис, тос агуулагддаг. == Эмчилгээнд == Их шүүдэргэнэ нь хортой хоргүй хавдар, элэгний төрөл бүрийн өвчин, цөс нойр булчирхай, бөөр давсагны үрэвсэл, зүрх судасны зэрэг өвчнийг анагаахад тус дэм болдог нь Шинжлэх Ухаанаар батлагдсан төдийгүй бодисын солилцоог сайжруулснаар биеийг эрүүлжүүлж, тэнцвэртэй болгодог байна. Харин жирэмсэн эмэгтэйчүүд, бахардаж унадаг, бронхийн багтраа, зүрх цухалдах өвчтэй хүмүүс гадуур ч хэрэглэж болохгүйг анхаарах хэрэгтэй. '''Хатаасан ургамал хэрэглэх арга:''' ½ -1 хоолны халбагыг 1 аяга буцлам халуун ус /сүү/-анд хийж, 30 минут идээшүүлж шүүнэ. Өдөрт 50-100 мл-аар хоолноос өмнө 2-3 удаа ууна. Зөгийн балтай сироп хийж болно. Бургуй тавьж болно. Нэг удаагийн сувилгаа: 30 хоног. Завсарлага: 30 хоног. Хэмжээ, дамжаа баримтлана. '''Шүүдэргэнийн шүүсний шимийн хандмал хэрэглэх арга:''' Өдөрт 1-2 цайны халбагаар хоолноос өмнө 2-3 удаа ууна. Усаар даруулна. '''Шүүдэргэнийн шүүсний исгэсэн хандмал: Орц:''' Их шүүдэргэнийн цэцэг, навч, шүүс, байгалийн исгэсэн алимны шүүс ACV 5% Edeka® [[ХБНГУ]]. '''Арга:''' 1 аяга буцалсан халуун бүлээн усанд 1-2 цайны халбагыг хийж, зөгийн балаар амталж хутгана. Өдөрт 1 аягаар хоолноос  20-30 минутын өмнө 1-3 удаа ууна. Араас нь 50мл ус ууна. Өлөн дээрээ уувал сайн. Нэг удаагийн сувилгаа: 30 хоног. Завсарлага: 15 хоног. '''Шүүдэргэнийн шүүсний исгэсэн хандмал: Угаалга шавшлага:''' Хамрынхаа 2 нүхийг ээлжлэн угаана. Нүд угаахдаа 1/3 цх 130мл буцалсан усанд найруулж өдөрт 2-3 удаа угаана. Уусмалаа нүдэндээ оруулаад 2 минут нүдээ анина. Эмэгтэйчүүдийн өвчлөлийн хувьд унтахын өмнө хөлөө нугалж нуруугаараа хэвтээд угаана. Уусмалаа дотроо аль болох сайн оруулахыг хичээнэ. 3 хоолны халбагыг 900 мл буцалсан усанд найруулна. Маалингын тос дусаана. Дараа нь тампон шургуулна<ref>{{Cite web |title=Их шүүдэргэнэ {{!}} Эмийн ургамал судлалын төв |url=https://urgamal.com/product/greater-celandine.html |access-date=2024-06-24 |language=mn}}</ref>. == Цахим холбоос == [https://web.archive.org/web/20240624031431/https://galuut.com/?p=4319 Их шүүдэргэнэ] [https://web.archive.org/web/20240624031426/https://www.mnb.mn/i/16061 Их шүүдэргэнэ ходоодны шархлаанд тустай] [https://web.archive.org/web/20240624031425/http://www.touristinfocenter.mn/cate12_more.aspx?ItemID=57 Их Шүүдэргэнэ] [https://ikon.mn/n/7uf Их шүүдэргэнэ гэдэг эмийн тарималжуулдаг хүн бий] [https://www.24tsag.mn/a/12379 ИХ ШҮҮДЭРГЭНЭ] [https://web.archive.org/web/20240624031425/https://www.medee.mn/p/135620 Их шүүдэргэнэ ургамал элэгний В, С вирус устгах ид шидтэй ч тунг нь хэтрүүлбэл АЮУЛТАЙ] == Эх сурвалж == [[Ангилал:Эмийн ургамал]] [[Ангилал:Ургамал судлал]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ afu4qu9mt9et47fgzrqwgt1rrxnnqg3 Дэлхийн түүх 0 136889 870112 865751 2026-09-18T06:02:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 870112 wikitext text/x-wiki '''Дэлхийн нийтийн түүх''' (мөн бүх нийтийн түүх гэгддэг, [[Газар дэлхийн түүх|газар дэлхийн түүхтэй]] андуурч болохгүй) нь анхны Хомо сапиенс үүссэн цагаас өнөөг хүртэлх хүн төрөлхтний туулсан түүхийг хэлдэг байна. Хүн төрөлхтний түүх нь бүтээлч байдал, нээлтийн хөгжлөөр, мөн хүн төрөлхтний материаллаг болон оюун санааны хөгжлийн эрин үеийг тодорхойлсон хүчирхийллийн үйл явдлууд - хувьсгалууд зэргээр тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. [[Файл:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb]] [[Файл:Greatwall-SA3.jpg|thumb]] Өнгөрсөн үед хүн төрөлхтний түүхийн эхлэл нь түүхийн өмнөх үеэс ялгаатай нь дэлхий дээрх хэд хэдэн газарт бичгийн бие даасан нээлт гэж тодорхойлогдсон бөгөөд энэ нь хүний ​​ой санамжийг мөнхжүүлж, дараагийн үеийнхэнд уламжлан дамжуулах, улмаар мэдлэгийг түгээх, нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог тодорхой дэд бүтцийг бий болгосон. Баруун Азид ойролцоогоор 13,000 жилийн өмнө эхэлсэн Неолитын үеийн хөдөө аж ахуйн хувьсгалын ([[Неолитын хувьсгал]] гэгддэг) үр дүнд нүүдэлчин амьдралын хэв маягаас (мал аж ахуй, цугларалт зэрэг) газар тариалан руу шилжсэн суурин нийгэмлэгүүдийн тархалтад хүргэсэн. Хөдөө аж ахуй руу шилжсэнээр хүнсний үйлдвэрлэл эрхэлдэггүй хүмүүсийн хэрэглэж, бусад нийгэмтэй солилцоо хийхэд ашигладаг илүүдэл бүтээгдэхүүнийг бий болгосон. Илүүдэл бүтээгдэхүүн бий болж, хүнсний үйлдвэрлэл эрхэлдэггүй хүмүүсийг чөлөөлсөн нь нийгмийн хөгжлийн шинэ, урт хугацааны үе шатыг эхлүүлж, анх эрэмбэлэгдэж, дараа нь давхаргажиж, эцэст нь анги давхаргад суурилсан нийгэм бий болоход хүргэсэн. Тархай бутархай нийгэмлэгүүд, ихэвчлэн чухал усны эх үүсвэр (гол мөрөн, нуур)-ын ойролцоо байрладаг бөгөөд аажмаар улам бүр том нэгж болж хувирсан бөгөөд энэ нь улам бүр үр ашигтай тээврийн хэрэгслийн хөгжлийг дагаж оршиж байв. Зэргэлдээ суурин бүлгүүдийн хоорондох хааяа тохиолддог зөрчилдөөн, өрсөлдөөнөөр дүүрэн нийгэмлэгүүдийн нэгдэл нь мянган жилийн турш бүр ч том нийгмийн нэгжүүд болох улс орнууд, тэр ч байтугай эзэнт гүрнүүдийг бий болгоход хүргэсэн. Эдгээр үйл явдлууд нь [[Месопотами]], [[Эртний Египет|Египет]], [[Эртний Энэтхэг|Энэтхэг]], эртний Хятадад эртний соёл иргэншлүүд бий болох замыг нээж өгсөн бөгөөд энэ нь МЭӨ 3500 оны орчим үеийг түүхийн эртний үеийн эхлэл гэж тооцдог. Эдгээр эртний соёл иргэншил нь мэдлэгийг үеэс үед биет хэрэгслээр уламжлан дамжуулах боломжийг олгодог [[Бичиг үсэг|бичиг үсгийг]] зохион бүтээсэн бөгөөд энэ нь бусад хүчин зүйлсийн хамт олон янзын гар урлалын хөгжил, хөдөлмөрийн хуваарилалт, нийгмийг анги давхаргад хуваахыг өдөөсөн байдаг юм. Бичиг үсэг бий болсны дараа үйл явдлуудыг анх тогтмол бус боловч хожим нь тэмдэглэж, бичгийн түүхийн эхлэлийг тавьсан. Эдгээр соёл иргэншил нь бүс нутгийн эзэнт гүрнүүдийг бий болгож, өнөө үед бидэнд мэдэгдэж буй философийн болон шашны санаануудыг хөгжүүлэх үндэс суурь болсон бөгөөд энэ нь [[Хүрэл зэвсгийн үе|Хүрэл зэвсгийн]] сүүл үеийн [[Хиндү шашин]], хожим [[Буддын шашин]], [[Күнзийн сургаал]], [[Эртний Грекийн философи]], Жайнизм, [[Иудаизм]], Даоизм буюу [[Бумбын шашин]], Зороастрианизм зэрэг үзлүүдийн хүрээнд бий болсон юм. [[Файл:Vascodagama.JPG|thumb]] Эртний эриний төгсгөлд Европын [[Ромын эзэнт гүрэн]] нуран унаснаар Эртний үе дуусгавар болж [[Дундад зуун|Дундад зууны]] эхлэл тавигдсан гэж үздэг. [[15-р зуун|15-р зууны]] дунд үед Хятадад [[дарь]] зохиож, [[Иоханнэс Гутэнбэрг|Иоханнэс Гутэнберг]] үсгийн хэв дээр суурилсан хэвлэх машин зохион бүтээсэн нь түүхийг орчин үеийн эрин үе рүү шилжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ үед [[Сэргэн мандалтын үе|Сэргэн мандалт]], [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]] зэрэг бусад дагавар хөгжлүүд гарч ирсэн. Орчин үеийн эхэн үед буюу 1500-1800 онуудад Европын гүрнүүд дэлхийн олон бүс нутгийг нээн судалж, колоничилж, соёл, эдийн засгийн солилцоог эрчимжүүлсэн. Энэ эрин үед Европ колоничлолын мөлжлөг, тив дамнасан худалдаа, шинэ нээлтүүдийн үр дүнд оюуны, соёлын болон технологийн томоохон хөгжил дэвшилд хүрсэн. [[18-р зуун]] гэхэд мэдлэг, технологийн дэвшлийн хуримтлал, ялангуяа Европт тодорхой олныг хамарсан нь Аж үйлдвэрийн хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. Тэр хувьсгалаас хойших сүүлийн 250 жилийн хугацаанд мэдлэг, технологи, худалдаа арилжааны салбарын дэвшил, мөн зайлшгүй дайн тулаан эрс нэмэгдэж, өнөөгийн дэлхий ертөнц болон хязгаарлагдмал нөөцтэй гараг дээр амьдарч буй хүмүүсийг боломж, аюул заналхийллийн аль алинтай нь тулгарахад хүргэсэн юм. [[Файл:Apollo 17 Cernan on moon.jpg|thumb]] Бүтээмжтэй хүчний хурдацтай өсөлт нь олон улсын худалдаа, колоничлолыг хүрээг улам бүр нэмэгдүүлж, даяаршлын замаар олон янзын соёл иргэншлийг холбож, Европын ноёрхлыг бэхжүүлсэн бөгөөд энэ нь [[19-р зуун|19-р зууны]] турш үргэлжилсэн. Шинжлэх ухаан, анагаах ухаан, технологи, худалдаа хурдацтай хөгжиж, дэлхийн эдийн засгийг бий болгох, амьдралын түвшин, чанарыг мэдэгдэхүйц сайжруулах боломжийг олгосон; энэ нь эргээд хүн амын хурдацтай өсөлтөд хүргэсэн. Үүний зэрэгцээ, [[20-р зуун|20-р зуунд]] шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил нь дэлхийн нэг болон хоёрдугаар дайн, дэлхийн цөмийн дайны аюул заналхийлэлд нөлөөлсөн. 20-р зууны хоёрдугаар хагаст хүн төрөлхтөн сансар судалалыг эхлүүлсэн бөгөөд үүнийг [[Хиймэл дагуул|сансрын хиймэл дагуул]] болон анх хүн сансарт ниссэн, мөн сансрын нисгэгчдийн [[сар]] руу хийсэн нислэгээр эхлүүлсэн. Орчин үед технологийн хурдацтай хөгжил, үйлдвэрлэлийн өсөлт, дэлхийн хүн ам үргэлжилсээр байна. Мөн хүний ​​үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй хүрээлэн буй орчны доройтол улам бүр эрчимжиж байна. Хүн төрөлхтний түүхийг [[түүхийн шинжлэх ухаан]], [[археологи]], [[хэл шинжлэл]], [[Хүн судлал|антропологи]], [[генетик]] зэрэг олон тооны шинжлэх ухааны салбарууд судалдаг. [[Ангилал:Түүх]] lm2dhew8y3928p8yqkbrw6ept6pwpkw Төмөр замын их сургууль 0 137344 870009 858249 2026-09-17T14:08:12Z Chongkian 21163 870009 wikitext text/x-wiki '''Төмөр замын их сургууль''' - Төмөр замын мэргэжилтэн бэлтгэдэг, Монгол Улсын "[[Улаанбаатар төмөр зам|УБТЗ]]" ХНН-ийн дэргэдэх дээд боловсролын байгууллага. == Түүх == 1951 оны 5-р сард "УБТЗ"-ын удирдах газрын дэргэд “Сургууль комбинат” (Учебный комбинат) нэртэйгээр анх байгуулагдсан. БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын Техникум болж үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц ууган сургууль болсон бөгөөд "Ашиглалт", "Зүтгүүр" гэсэн мэргэжлийн 2 ангитай 60 сурагчтай байсан юм. 1956 онд Хичээлийн төв байр ашиглалтад орсон. 1960-1963 онд Политехникийн салбар сургуулиуд Төмөр замын Техникум нээгдэв. Үүнд: Авто, нефть, холбоо, радио холбоо, барилга, эдийн засаг санхүү зэрэг юм. 1972-1973 онд Төмөр замын Техникумыг түшиглэн 60 ортой оюутны дотуур байртай "''Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургууль"'' шинээр нээгдсэн. 1984 онд Спорт заал ашиглалтад орсон. 1990 онд Төмөр замын Техникум, Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургуулийг нэгтгэн "''Төмөр замын сургалтын төв''" болгож байгуулсан. 1991 онд Төмөр замын Коллеж болж нэрээ өөрчилсөн. 2004 онд Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын № 238 дугаар тушаалаар "Төмөр замын дээд сургууль" статустай болсон. 2024 оны байдлаар 58 багштай, 1096 оюутантай үйл ажиллагаа явуулж байв. Мөн тус сургуулийг нийт 30 мянга гаруй оюутан бакалавр болон техникчээр төгссөн бөгөөд УБТЗ-ын хөдөлгөөнтэй шууд холбоо бүхий анхан, дунд шатны ажлын байранд ажиллаж буй ажилтнуудын 85 орчим хувь нь ТЗДС-ийн төгсөгч байдаг. Батлагдсан орон тоогоор 108 багш, ажилтантай, нийт ажилтны 49 хувийг багшлах бүрэлдэхүүн, 51 хувийг захиргааны ажилтнууд болон сургалтын алба, оюутны хөгжил, үйлчилгээний ажилтан эзэлж байна. 2025 оны 4-р сард мэргэжлийн итгэмжлэл 10 жилээр авсан бөгөөд магистрын сургалт явуулж байна. 2019-2020 оны хичээлийн жилд Мэргэжлийн салбарт 26, Байгаль нийгмийн ухааны тэнхимд 21, Хэл соёлын тэнхимд зургаа, нийт 53 багшийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сургалтын үйл ажиллагаа явуулсан. Нийт багш нарын 19% нь докторын зэрэгтэй юм. УБТЗ буюу үндэсний тээвэрлэгч томоохон байгууллагын боловсон хүчнийг бэлтгэж буй сургуулийн хувьд оюутнуудынхаа техник сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Улсын чанартай олимпиад, уралдаан, тэмцээнүүдэд оролцдог оюутнуудын амжилт улам ахиж байна. Тухайлбал, үндэсний хэмжээний “Робокон-2019” тэмцээний I шатны шалгаруулалт, “CAD-CAE -2019” олимпиадад тэргүүн байр эзэлсэн байна. ТЗДС-ийн оюутнууд ОХУ, БНСУ, БНХАУ-ын 8 их дээд сургуулийн оюутан солилцооны бакалавр болон магистраар хамтарсан хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Эдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд оюутнууд солонгос, хятад, орос хэлний сургалтад хамрагддаг байна. 2025 оны 6-р сард Монгол Улсын Боловсролын сайдын тушаалаар "Төмөр замын Их сургууль" статустай болжээ. ==Гадаад холбоос== *[https://rum.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Баянгол дүүрэг]] duj0p6zco8bgkwrxxeqnp0bosc0uf2q 870010 870009 2026-09-17T14:09:21Z Chongkian 21163 870010 wikitext text/x-wiki '''Төмөр замын их сургууль''' - Төмөр замын мэргэжилтэн бэлтгэдэг, Монгол Улсын "[[Улаанбаатар төмөр зам|УБТЗ]]" ХНН-ийн дэргэдэх дээд боловсролын байгууллага. == Түүх == 1951 оны 5-р сард "УБТЗ"-ын удирдах газрын дэргэд “Сургууль комбинат” (Учебный комбинат) нэртэйгээр анх байгуулагдсан. БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1953 оны 7-р сарын 14-ний өдрийн 9/129 дүгээр тогтоолоор байгуулагдсан Төмөр замын Техникум болж үндэсний хэмжээнд төмөр замын дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэдэг цорын ганц ууган сургууль болсон бөгөөд "Ашиглалт", "Зүтгүүр" гэсэн мэргэжлийн 2 ангитай 60 сурагчтай байсан юм. 1956 онд Хичээлийн төв байр ашиглалтад орсон. 1960-1963 онд Политехникийн салбар сургуулиуд Төмөр замын Техникум нээгдэв. Үүнд: Авто, нефть, холбоо, радио холбоо, барилга, эдийн засаг санхүү зэрэг юм. 1972-1973 онд Төмөр замын Техникумыг түшиглэн 60 ортой оюутны дотуур байртай "''Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургууль"'' шинээр нээгдсэн. 1984 онд Спорт заал ашиглалтад орсон. 1990 онд Төмөр замын Техникум, Төмөр замын Техник мэргэжлийн сургуулийг нэгтгэн "''Төмөр замын сургалтын төв''" болгож байгуулсан. 1991 онд Төмөр замын Коллеж болж нэрээ өөрчилсөн. 2004 онд Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын № 238 дугаар тушаалаар "Төмөр замын дээд сургууль" статустай болсон. 2024 оны байдлаар 58 багштай, 1096 оюутантай үйл ажиллагаа явуулж байв. Мөн тус сургуулийг нийт 30 мянга гаруй оюутан бакалавр болон техникчээр төгссөн бөгөөд УБТЗ-ын хөдөлгөөнтэй шууд холбоо бүхий анхан, дунд шатны ажлын байранд ажиллаж буй ажилтнуудын 85 орчим хувь нь ТЗДС-ийн төгсөгч байдаг. Батлагдсан орон тоогоор 108 багш, ажилтантай, нийт ажилтны 49 хувийг багшлах бүрэлдэхүүн, 51 хувийг захиргааны ажилтнууд болон сургалтын алба, оюутны хөгжил, үйлчилгээний ажилтан эзэлж байна. 2025 оны 4-р сард мэргэжлийн итгэмжлэл 10 жилээр авсан бөгөөд магистрын сургалт явуулж байна. 2019-2020 оны хичээлийн жилд Мэргэжлийн салбарт 26, Байгаль нийгмийн ухааны тэнхимд 21, Хэл соёлын тэнхимд зургаа, нийт 53 багшийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сургалтын үйл ажиллагаа явуулсан. Нийт багш нарын 19% нь докторын зэрэгтэй юм. УБТЗ буюу үндэсний тээвэрлэгч томоохон байгууллагын боловсон хүчнийг бэлтгэж буй сургуулийн хувьд оюутнуудынхаа техник сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Улсын чанартай олимпиад, уралдаан, тэмцээнүүдэд оролцдог оюутнуудын амжилт улам ахиж байна. Тухайлбал, үндэсний хэмжээний “Робокон-2019” тэмцээний I шатны шалгаруулалт, “CAD-CAE -2019” олимпиадад тэргүүн байр эзэлсэн байна. ТЗДС-ийн оюутнууд ОХУ, БНСУ, БНХАУ-ын 8 их дээд сургуулийн оюутан солилцооны бакалавр болон магистраар хамтарсан хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Эдгээр хөтөлбөрийн хүрээнд оюутнууд солонгос, хятад, орос хэлний сургалтад хамрагддаг байна. 2025 оны 6-р сард Монгол Улсын Боловсролын сайдын тушаалаар "Төмөр замын Их сургууль" статустай болжээ. ==Гадаад холбоос== *[https://rum.edu.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Баянгол дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]] oedh8czyl0r36xkl3wv1z6e0wwvgojo Загвар:МедальОлимп 10 137780 870012 800366 2026-09-17T14:19:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:МедальОлимпын]] to [[Загвар:МедальОлимп]] without leaving a redirect 800366 wikitext text/x-wiki <noinclude>{| </noinclude>|- ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit;" | [[Олимпын наадам]]<noinclude> |} {{documentation|Template:Medal templates documentation}} [[Ангилал:Загвар:Медаль инфобокс]] </noinclude> p85l8ibm4icvmej6wbap9k04dy1i6bp Эрдэнэбилэгийн Ариунболд 0 140368 870143 862779 2026-09-18T10:19:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870143 wikitext text/x-wiki Эрдэнэбилэгийн Ариунболд нь Монгол улсын орчуулагч, ном хэвлэн нийтлэгч. Англи хэлнээс орчуулдаг. == Бүтээлүүд == ===Орчуулсан ном=== * Хүүхдийн номын 4 цуврал: **Багачуудын анхны том ном: Яагаад? **Багачуудын анхны том ном: Яаж? **Багачуудын анхны том ном: Дэлхий **Багачуудын анхны том ном: Хүмүүс * Ган зам, дэлхийн төмөр замын түүх * Эмсгүй эрс * [[Шатрын задлан]] ===Уран зохиолын ном=== Зохиомол зовлон == Шагнал == 2018 онд Монголын зохиолчдын эвлэлийн [https://web.archive.org/web/20250616135912/https://www.mnb.mn/i/162014 Алтан өд наадмаас] шагнал хүртэж оны шилдэг орчуулагч болж байсан. {{DEFAULTSORT:Ариунболд, Эрдэнэбилэгийн}} [[Ангилал:Монголын орчуулагч]] [[Ангилал:Англи хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] cmjptdvexw36rozxu46giu2fhlwi02d Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар 0 140465 870140 866229 2026-09-18T10:02:38Z Egzs 88168 шинэчлэв. 870140 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4|first_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' нь 2025 оны 6-р сарын 18-нд өдөр бүрэлдсэн [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] тэргүүтэй [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] юм. Уг засгийн газар нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд татан буугдсан. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] чуулганаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ноос 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref>[[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|258x258px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]|left]]Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар == Засгийн газар нийт 19 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй ба үүнээс 16 сайд нь МАН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас, 1 сайд нь ИЗНН-аас томилогдсон. Засгийн газрын гишүүдийн 50 хувь (10) нь өмнөх Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд ажиллаж байсан бол үлдсэн 50 хувь (9) нь анх удаа томилогдож байна.<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn|date=2025-06-18|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[File:Zandanshatar_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zandanshatar_2025.png|140x140px]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 |2026 оны 3 сарын 30<br>{{Small|(огцорсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>Улсын Их Хуралд сонгогдоогүй</small> |- ! rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[File:Ням-Осорын_Учрал_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9D%D1%8F%D0%BC-%D0%9E%D1%81%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D1%87%D1%80%D0%B0%D0%BB_2025.png|140x140px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025{{nbsp}}оны{{nbsp}}11 сарын 20 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Сайнбуянгийн_Амарсайхан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 10 сарын 29<br>{{Small|(чөлөөлөгдсөн)<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029014808/https://news.mn/r/2830946/ |url-status=dead }}</ref>}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- |[[File:Ганхуяг_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%85%D1%83%D1%8F%D0%B3_(cropped).jpg|123x123px]] |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112071601/https://news.mn/r/2833412/ |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баянгол дүүрэг|<small>Баянгол</small>]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Тогмидын_Доржханд_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%B6%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4_2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[File:Сандагийн_Бямбацогт_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%82_2025.png|140x140px]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[File:Батмөнхийн_Батцэцэг_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%86%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%B3_2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[File:Болдын_Жавхлан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D0%B2%D1%85%D0%BB%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Болдын Жавхлан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[File:Лхагвын_Мөнхбаатар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9B%D1%85%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025 оны 10 сарын 24 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- |[[File:Battumuriin_Enkbayar.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battumuriin_Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref name=":2">{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !9 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[File:Гонгорын_Дамдинням_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%BC_2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:Дамбын_Батлут_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BB%D1%83%D1%82_2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !11 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] |[[File:Батын_Батбаатар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Батын Батбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !12 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] |[[File:Пүрэвсүрэнгийн_Наранбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" align="center" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !13 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы_Аубакир_2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баян-Өлгий аймаг|<small>Баян-Өлгий</small>]] |- !14 |[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !15 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] |[[File:Чинбатын_Ундрам_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC_2025.png|140x140px]] |[[Чинбатын Ундрам]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[File:Энхтайваны_Бат-Амгалан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BD%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан|Энхтайваны<br>Бат-Амгалан]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- ! rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 11 сарын 25<br>{{Small|(томилогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- | |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[File:Энхбаярын_Батшугар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] |[[File:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D0%BE%D0%B9%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[File:Жигжидсүрэнгийн_Чинбүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B8%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%B4%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 онд байгуулагдсан]] ri7yt8cetbs35dix9ht6e8vvlsuegy1 870150 870140 2026-09-18T11:41:04Z Egzs 88168 870150 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4|first_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' нь 2025 оны 6-р сарын 18-нд өдөр бүрэлдсэн [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] тэргүүтэй [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] юм. Уг засгийн газар нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд татан буугдсан. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] чуулганаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ноос 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref>[[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|258x258px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]|left]]Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар == Засгийн газар нийт 19 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй ба үүнээс 16 сайд нь МАН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас, 1 сайд нь ИЗНН-аас томилогдсон. Засгийн газрын гишүүдийн 50 хувь (10) нь өмнөх Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд ажиллаж байсан бол үлдсэн 50 хувь (9) нь анх удаа томилогдож байна.<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn|date=2025-06-18|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[File:Zandanshatar_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zandanshatar_2025.png|140x140px]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 |2026 оны 3 сарын 30<br>{{Small|(огцорсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>Улсын Их Хуралд сонгогдоогүй</small> |- ! rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[File:Ням-Осорын_Учрал_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9D%D1%8F%D0%BC-%D0%9E%D1%81%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D1%87%D1%80%D0%B0%D0%BB_2025.png|140x140px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025{{nbsp}}оны{{nbsp}}11 сарын 20 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбаагийн Энхбаяр|Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Сайнбуянгийн_Амарсайхан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 10 сарын 29<br>{{Small|(чөлөөлөгдсөн)<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029014808/https://news.mn/r/2830946/ |url-status=dead }}</ref>}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- |[[File:Ганхуяг_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%85%D1%83%D1%8F%D0%B3_(cropped).jpg|123x123px]] |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112071601/https://news.mn/r/2833412/ |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баянгол дүүрэг|<small>Баянгол</small>]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Тогмидын_Доржханд_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%B6%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4_2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[File:Сандагийн_Бямбацогт_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%82_2025.png|140x140px]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[File:Батмөнхийн_Батцэцэг_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%86%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%B3_2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[File:Болдын_Жавхлан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D0%B2%D1%85%D0%BB%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Болдын Жавхлан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[File:Лхагвын_Мөнхбаатар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9B%D1%85%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025 оны 10 сарын 24 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- |[[File:Battumuriin_Enkbayar.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battumuriin_Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref name=":2">{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !9 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[File:Гонгорын_Дамдинням_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%BC_2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:Дамбын_Батлут_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BB%D1%83%D1%82_2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !11 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] |[[File:Батын_Батбаатар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Батын Батбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !12 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] |[[File:Пүрэвсүрэнгийн_Наранбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" align="center" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !13 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы_Аубакир_2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баян-Өлгий аймаг|<small>Баян-Өлгий</small>]] |- !14 |[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !15 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] |[[File:Чинбатын_Ундрам_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC_2025.png|140x140px]] |[[Чинбатын Ундрам]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[File:Энхтайваны_Бат-Амгалан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BD%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан|Энхтайваны<br>Бат-Амгалан]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- ! rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 11 сарын 25<br>{{Small|(томилогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- | |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[File:Энхбаярын_Батшугар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] |[[File:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D0%BE%D0%B9%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[File:Жигжидсүрэнгийн_Чинбүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B8%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%B4%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 онд байгуулагдсан]] 63lsn9l8w0etf56rraydbvlej54iaej Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз 0 143718 870080 869548 2026-09-17T22:44:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870080 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын олон нийтийн үйлчилгээ үзүүлэгч}} {{Инфобокс өргөн нэвтрүүлгийн сүлжээ | network_name = Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз | network_logo = | logo_caption = | image = | caption = | country = Монгол | headquarters = [[Улаанбаатар]] | network_type = Радио, телевиз болон онлайн нэвтрүүлэг | picture format = | available = Үндэсний<br/>Олон улсын | launch_date = {{start date and age|1931|06|df=yes}} | former_names = Монголын үндэсний телевиз (1967-2005) | founder = | slogan = | motto = | market_share = | license_area = | broadcast_area = [[Монгол]] | erp = | owner = Монголын олон нийт | parent = | key_people = | closure_date = | past_names = | digital = | analog = | servicename1 = | service1 = | servicename2 = | service2 = | servicename3 = | service3 = | servicename4 = | service4 = | former_callsigns = | affiliates = | groups = | affiliation = | affiliations = | former_affiliations = | language = [[Монгол хэл]] | website = {{URL|http://www.mnb.mn}} | footnotes = }} '''Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз''' ('''МҮОНРТ''') нь [[Монгол]]ын албан ёсны, төрийн санхүүжилттэй өргөн нэвтрүүлгийн компани юм.<ref>{{Cite web|url=https://mongolia.mom-rsf.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-mongolian-national-broadcaster/|title = Групп: Монголын Олон Нийтийн Радио Телевиз}}</ref> ==Тухай== Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз (МҮОНРТ) нь Монголын хамгийн ууган өргөн нэвтрүүлгийн байгууллага бөгөөд улсын цорын ганц олон нийтийн нэвтрүүлэгч юм. МҮОНРТ-ийн зорилго нь зөвхөн олон нийтийн эрх ашгийн төлөө үйлчилдэг, бие даасан, төвийг сахисан, тэргүүлэгч өргөн нэвтрүүлгийн байгууллага байх явдал юм. Түүнчлэн, МҮОНРТ нь гадаадын үзэгчдэд зориулсан гадаад үйлчилгээний нэвтрүүлгээрээ дамжуулан Монгол Улсыг дэлхийд сурталчлахад хүчин чармайлт гаргадаг. Өнөөдөр Монгол Улсын нийт хүн амын 90 гаруй хувь нь буюу 1.8 сая гаруй өрхөд МҮОНРТ үйлчилгээ үзүүлж байна. 2005 онд батлагдсан Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуулийн дагуу МҮОНРТ нь улс орон даяар өргөн нэвтрүүлгийн үйлчилгээ эрхлэх үүрэгтэй ашгийн бус хуулийн этгээд юм. ОНРТ-ийн удирдах дээд байгууллага нь 15 гишүүнтэй Үндэсний зөвлөл юм. Байгууллагын ерөнхий удирдлагыг Үндэсний зөвлөлөөс томилсон Ерөнхий захирал удирддаг. ==Түүх== <div style="float:right">'''Интервалын дохио:'''<ref>World radio handbook for listeners 1959, S. 115</ref><br /><score vorbis="1">{\set Staff.midiInstrument = #"celesta" g'4 e'' e''8. d''16 c''4 d''8. e''16 c''4 g'2}</score></div> [[File:Mongolian National Broadcaster building.jpg|thumb|Улаанбаатар дахь төв байр, ард нь Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио, Телевизийн антен]] [[Улаанбаатар]]т 1931 оны 5, 6 сард өргөн цацалт эхэлсэн бөгөөд Худалдаа, аж үйлдвэрийн сайд Гомбын Содном зохион байгуулжээ.<ref>{{Citation|last=Сандерс|first=Алан Ж. К.|year=2003|title=Монголын түүхийн толь бичиг|edition=2-р|publisher=Scarecrow Press|page=237|isbn=978-0-8108-6601-0|url=https://books.google.com/books?id=Z5umNthHltQC&q=mongolradio&pg=PA237}}</ref> 1960-д оны эхээр Улаанбаатарын орон нутгийн радио нэвтрүүлгийг нэвтрүүлж, үндэсний хоёр дахь радио суваг байгуулагдсан.<ref>[http://www.britannica.com/place/Mongolia/Media-and-publishing Британника нэвтэрхий толь]</ref> 1965 онд [[Өлгий]] хотод, 1978 онд [[Алтай (хот)|Алтай]], [[Даланзадгад]], [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] хотод [[урт долгион]]ы дөрвөн дамжуулагч нээгдсэн. 1981 онд [[Мөрөн]]гийн дамжуулагч [[дунд долгион]]оор нэвтрүүлэг цацаж эхэлсэн. Олон улсын [[богино долгион]]ы үйлчилгээ 1964 онд эхэлсэн бөгөөд 1997 онд "Монголын дуу хоолой" нэртэй болсон. Өлгий радио станц нь мөн [[казах хэл]] дээр орон нутгийн нэвтрүүлэг цацдаг. 2011 онд Р3 радиог залуучуудад зориулсан хөтөлбөр болгон эхлүүлсэн. {| class="wikitable" |- ! Байршил !! Солбицол !! Захиргааны нэгж !! Байгуулагдсан он !! Давтамж |- | Хонхор || {{coord|47|48|00|N|107|11|00|E|region:MN-1_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Chonchor}} || [[Улаанбаатар]] || 1960 || 164 кГц (1-р хөтөлбөр)<br />7260 кГц (2-р хөтөлбөр) |- | [[Өлгий]] || {{coord|48|57|25|N|89|58|13|E|region:MN-071_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Ölgii}} || [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || 1965 || 209 кГц (1-р хөтөлбөр) |- | [[Алтай (хот)|Алтай]] || {{coord|46|19|25|N|96|15|20|E|region:MN-065_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Altai}} || [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || 1978 || 227 кГц (1-р хөтөлбөр)<br />4830 кГц (2-р хөтөлбөр) |- | [[Даланзадгад]] || {{coord|43|31|55|N|104|24|42|E|region:MN-053_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Dalandsadgad}} || [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] || 1978 || 209 кГц (1-р хөтөлбөр) |- | [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] || {{coord|48|00|17|N|114|27|18|E|region:MN-061_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Tschoibalsan}} || [[Дорнод аймаг|Дорнод]] || 1978 || 209 кГц (1-р хөтөлбөр) |- | [[Мөрөн]] || {{coord|49|36|47|N|100|10|07|E|region:MN-041_dim:1500000_type:landmark|name=Sender Mörön}} || [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]|| 1981 || 882 кГц (1-р хөтөлбөр)<br />4895 кГц (2-р хөтөлбөр)<ref>Kai Ludwig: {{cite web|url=https://www.radioeins.de/programm/sendungen/medienmagazin/radio_news/beitraege/2017/mongolei.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704003130/https://www.radioeins.de/programm/sendungen/medienmagazin/radio_news/beitraege/2017/mongolei.html |archive-date=2018-07-04 |title=Mongolische Inlandskurzwellen wieder eingeschaltet |website=Radioeins |language=de}}</ref> |} [[File:Mongolian TV and radio schedule 1990.png|thumb|Тухайн үед ашиглагдаж байсан телевиз, радиогийн төхөөрөмжүүдийн логог харуулсан 1990 оны 8 сарын 10-12-ны телевиз, радиогийн нэвтрүүлгийн хуваарь.]] Телевизийн нэвтрүүлэг 1967 оны 9 сард эхэлсэн бөгөөд 2011 оны 7 сард хоёр дахь суваг нээгдсэн. Дамжуулагчийг РТС (Радио Телевизийн Үндэсний Сүлжээ) компани хариуцдаг. ==Үйлчилгээ== ===Телевиз=== МҮОНРТ-ийн телевизийн үйлчилгээ (Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз) дөрвөн сувгаас бүрддэг. *[https://web.archive.org/web/20251212004358/https://www.mnb.mn/live/tv1 МҮОНТ-1] *[https://www.facebook.com/mnbmongoliinmedee Монголын мэдээ] *[https://web.archive.org/web/20250808104542/https://www.mnb.mn/live/sport МҮОНРТ-ийн Спорт суваг] *[https://www.facebook.com/mnbworld MNB World] (Англи хэлний суваг) ===Радио=== МҮОНРТ-ийн радио үйлчилгээ (Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио) нь дотоодын хоёр сүлжээ, олон улсын нэг үйлчилгээнээс бүрддэг. *[http://www.mnb.mn/live/radio1 МҮОНР-1]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{Lang|mn|Монголын үндэсний олон нийтийн радио}}), орон даяар урт долгион, Улаанбаатарт FM 106 *[https://web.archive.org/web/20251215081449/https://www.mnb.mn/live/radio3 Р3 FM], орон даяар, Улаанбаатарт FM 100.9 *[[Монголын дуу хоолой]], олон улсын богино долгионы радио үйлчилгээ долоон хэлээр (Монгол, Англи, Орос, Япон, Хятад, Солонгос, болон Герман) === Вэбсайт === * [http://www.mnb.mn/ MNB вэбсайт] * [http://www.vom.mn/en Монголын дуу хоолой] ==Харилцаа== МҮОНРТ байгуулагдсан цагаасаа хойш олон улсын харилцаагаа хөгжүүлэх, олон улсын өргөн нэвтрүүлгүүдтэй хамтран ажиллах чиглэлээр ажиллаж ирсэн. 1997 оны 1 сард [[Ази-Номхон далайн өргөн нэвтрүүлгийн холбоо]]ны бүрэн эрхт гишүүн болсон. Дотооддоо үйлдвэрлэсэн материалыг цацахаас гадна [[1-р суваг (Орос)|Оросын Олон Нийтийн Телевиз]], [[NHK]], [[CNN]], [[ZDF]], [[Deutsche Welle]] зэрэг сувгуудтай нэвтрүүлэг солилцдог. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} ==Гадаад холбоос== {{commons category}} * {{Official website|http://www.mnb.mn}} *[https://www.facebook.com/MNBnationalTV Албан ёсны фэйсбүүк хуудас] {{Authority control}} [[Ангилал:1931 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Олон нийтээс санхүүждэг өргөн нэвтрүүлэгч]] [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээллийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] bbt6nvxgdau89qpa2ca1e28noo7kuip Загвар:Инфобокс тамирчин 10 144292 870023 861423 2026-09-17T14:56:52Z Enkhsaihan2005 64429 870023 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Infobox|infoboxTemplate | child = {{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width: 25em | headerstyle = {{#ifeq: {{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||background-color: {{If empty|{{{header_color|}}}|#CCCC99}}; color: {{If empty|{{{text_color|}}}|black}}; }} | autoheaders = yes | title = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|{{#ifeq:{{{embed_header_large|}}}|yes|<div style="text-align: center; font-size: 125%; line-height: 1.2em; font-weight: bold;">{{#if:{{{embed-header|}}}|{{{embed-header}}}|Спортын карьер}}</div>|{{#if:{{{embed-header|}}}|'''{{{embed-header}}}'''|'''Спортын карьер'''}}}}|{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}}<div class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}}}} | titlestyle = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||font-size:125%;}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#ifeq:{{lc:{{{landscape|}}}}}|yes|{{min|300|{{#if:{{#ifexpr:{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|300|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}}}x200px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}} | header1 = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}{{{native_name_lang|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{full_name|}}}{{{fullname|}}}{{{nickname|}}}{{{national_team|}}}{{{nationality|}}}{{{citizenship|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{resting place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{resting place coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{monuments|}}}{{{hometown|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{alma mater|}}}{{{occupation|}}}{{{years_active|}}}{{{years active|}}}{{{yearsactive|}}}{{{employer|}}}{{{agent|}}}{{{height_cm|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}}{{{height|}}}{{{weight_kg|}}}{{{weight_lb|}}}{{{weight_st|}}}{{{weight|}}}{{{spouse|}}}{{{life_partner|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{father|}}}{{{mother|}}}{{{relations|}}}{{{relatives|}}}{{{other_interests|}}}{{{other-interests|}}}{{{website|}}}|Хувийн мэдээлэл}}}} | label2 = Төрөлх&nbsp;нэр | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div> }} | class3 = nickname | label4 = Бүтэн&nbsp;нэр | data4 = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}} | class4 = nickname | label5 = <div class="nowrap">Хочнууд</div> | data5 = {{{nickname|}}} | class5 = nickname | label6 = Бусад нэр | data6 = {{{other_names|}}} | class6 = nickname | label7 = {{#if:{{{national_team|}}}|Үндэсний&nbsp;баг|Үндэс}} | data7 = {{#if:{{{national_team|}}}|{{{national_team}}}|{{{nationality|}}}}} | class7 = category | label8 = Иргэншил | data8 = {{{citizenship|}}} | class8 = category | label9 = Төрсөн огноо | data9 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label10 = Алга болсон | data10 = {{Br separated entries|1={{{disappeared_date|}}}|2={{{disappeared_place|}}}|3={{{disappeared_status|}}}}} | label11 = Нас барсан огноо | data11 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label12 = Үхлийн&nbsp;шалтгаан | data12 = {{{death_cause|}}} | label13 = Оршуулсан&nbsp;газар | data13 = {{br separated entries|{{if empty|{{{resting_place|}}}|{{{resting place|}}}|{{{restingplace|}}}}} |{{if empty|{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting place coordinates|}}}|{{{restingplacecoordinates|}}}}} }} | class13 = label | label14 = Хөшөө | data14 = {{{monuments|}}} | label15 = Төрсөн&nbsp;хот | data15 = {{{hometown|}}} | label16 = Боловсрол | data16 = {{{education|}}} | label17 = Их сургууль | data17 = {{if empty|{{{alma_mater|}}}|{{{alma mater|}}}}} | label18 = Мэргэжил | data18 = {{{occupation|}}} | class18 = role | label19 = Идэвхтэй&nbsp;жил | data19 = {{if empty|{{{years_active|}}}|{{{years active|}}}|{{{yearsactive|}}}}} | label20 = Ажил олгогч | data20 = {{{employer|}}} | class20 = org | label21 = Агент | data21 = {{{agent|}}} | class21 = agent | label22 = Өндөр | data22 = {{#if:{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}{{{height_ft|}}}{{{height_in|}}} | {{convinfobox|{{{height_m|{{{height_cm|}}}}}}|{{#if:{{{height_m|}}}|m|cm}}|{{{height_ft|}}}|ft|{{{height_in|}}}|in}}}}{{#if:{{{height|}}} | {{инфобокс хүн/өндөр|{{{height|}}}}}}} | label23 = Жин | data23 = {{convinfobox|{{{weight_kg|}}}|kg|{{{weight_st|}}}|st|{{{weight_lb|}}}|lb|{{#if:{{{weight_kg|}}}|0}}}}{{#if:{{{weight|}}}|{{инфобокс хүн/жин|{{{weight}}}}}}} | label24 = <div class="nowrap">Эхнэр/нөхөр</div> | data24 = {{{spouse|}}} | label25 = [[Life partner|Life <span class="nowrap">partner{{Pluralize from text|{{{life_partner|}}}|likely=(s)|plural=s}}</span>]] | data25 = {{{life_partner|}}} | label26 = Хүүхэд | data26 = {{{children|}}} | label27 = Эцэг эх | data27 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{Unbulleted list|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (эцэг)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (эх)}}}}}} | label28 = Хамаатан | data28 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | label29 = {{if empty|{{{family_label|}}}|Гэр бүл}} | data29 = {{{family|}}} | label30 = Бусад сонирхол | data30 = {{if empty|{{{other_interests|}}}|{{{other-interests|}}}}} | label31 = Вэбсайт | data31 = {{{website|}}} | data32 = {{{module|}}}{{{misc|}}} | header33 = {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{#if:{{{country|}}}{{{sport|}}}{{{position|}}}{{{shoots|}}}{{{catches|}}}{{{disability|}}}{{{disability_class|}}}{{{weight_class|}}}{{{rank|}}}{{{event|}}}{{{universityteam|}}}{{{collegeteam|}}}{{{league|}}}{{{club|}}}{{{team|}}}{{{turnedpro|}}}{{{partner|}}}{{{former_partner|}}}{{{formerpartner|}}}{{{coach|}}}{{{retired|}}}{{{coaching|}}}{{{module2|}}}|{{if empty|{{{career_header|}}}|Спорт}}}}}} | label34 = Улс | data34 = {{{country|}}} | label35 = Спорт | data35 = {{{sport|}}} | label36 = Handedness | data36 = {{{handedness|}}} | label37 = Байрлал | data37 = {{{position|}}} | label38 = Shoots | data38 = {{{shoots|}}} | label39 = Catches | data39 = {{{catches|}}} | label40 = Хөгжлийн бэрхшээл | data40 = {{{disability|}}} | label41 = {{#if:{{{disability_class_type|}}}|{{{disability_class_type}}}|[[Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн спортын ангилал|Хөгжлийн бэрхшээлийн&nbsp;ангилал]]}} | data41 = {{{disability_class|}}} | label42 = {{#if:{{{weight_class_type|}}}|{{{weight_class_type}}}|Жингийн&nbsp;ангилал}} | data42 = {{{weight_class|}}} | label43 = {{#if:{{{rank_type|}}}|{{{rank_type}}}|Зэрэглэл}} | data43 = {{{rank|}}} | label44 = {{#if:{{{event_type|}}}|{{{event_type}}}|<div class="nowrap">Төрөл{{Pluralize from text|{{{event|}}}|likely=(s)|plural=үүд}}</div>}} | data44 = {{{event|}}} | label45 = {{#if:{{{universityteam|}}}|Их сургуулийн|Коллежийн}} баг | data45 = {{#if:{{{universityteam|}}}|{{{universityteam}}}|{{{collegeteam|}}}}} | label46 = {{#if:{{{league_type|}}}|{{{league_type}}}|Лиг}} | data46 = {{{league|}}} | class46 = org | label47 = Клуб | data47 = {{{club|}}} | class47 = org | label48 = Баг | data48 = {{{team|}}} | class48 = org | label49 = {{#if:{{{turnedpro_type|}}}|{{{turnedpro_type}}}|Мэргэжлийн болсон}} | data49 = {{{turnedpro|}}} | label50 = Хамтрагч{{Pluralize from text|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=ид}} | data50 = {{{partner|}}} | label51 = Хуучин <span class="nowrap">хамтрагч{{Pluralize from text|{{if empty|{{{former_partner|}}}|{{{formerpartner|}}}}}|likely=(s)|plural=ид}}</span> | data51 = {{if empty|{{{former_partner|}}}|{{{formerpartner|}}}}} | label52 = Дасгалжуулагч | data52 = {{{coach|}}} | class52 = agent | label53 = Зодог тайлсан | data53 = {{{retired|}}} | label54 = Одоо дасгалжуулж буй | data54 = {{{coaching|}}} | data55 = {{{module2|}}}{{{misc2|}}} | header56 = {{#if:{{{worlds|}}}{{{regionals|}}}{{{nationals|}}}{{{olympics|}}}{{{paralympics|}}}{{{commonwealth|}}}{{{highestranking|}}}{{{pb|}}}|{{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes|{{#if:{{{embed-achievements-header|}}}|{{{embed-achievements-header}}}|Спортын амжилт, цол}}|Амжилт болон цол}}}} | label57 = {{#if:{{{olympics_type|}}}|{{{olympics_type|}}}|[[Олимпын наадам|Олимпын шигшээ]]}} | data57 = {{{olympics|}}} | label58 = {{#if:{{{paralympics_type|}}}|{{{paralympics_type|}}}|[[Паралимпын наадам|Паралимпын шигшээ]]}} | data58 = {{{paralympics|}}} | label59 = {{#if:{{{worlds_type|}}}|{{{worlds_type|}}}|Дэлхийн шигшээ}} | data59 = {{{worlds|}}} | label60 = {{#if:{{{regionals_type|}}}|{{{regionals_type|}}}|Бүсийн шигшээ}} | data60 = {{{regionals|}}} | label61 = {{#if:{{{nationals_type|}}}|{{{nationals_type|}}}|Үндэсний шигшээ}} | data61 = {{{nationals|}}} | label62 = {{#if:{{{commonwealth_type|}}}|{{{commonwealth_type|}}}|[[Хамтын нөхөрлөлийн наадам|Хамтын нөхөрлөлийн шигшээ]]}} | data62 = {{{commonwealth|}}} | label63 = Хамгийн өндөр чансаа | data63 = {{{highestranking|}}} | label64 = Хувийн <span class="nowrap">дээд амжилт{{Pluralize from text|{{{pb|}}}|likely=(s)|plural=ууд}}</span> | data64 = {{{pb|}}} | header65 = {{Инфобокс медалийн загвар | title = {{{medal_templates_title|}}} | medals = {{{medal_templates|}}} | expand = {{#ifeq:{{lc:{{{show_medals|}}}}}|no||yes}} }} <!-- This is required due to autoheaders logic --> | data66 = {{#if:{{{medal_templates|}}}|<nowiki/>}} | header67 = _BLANK_ | data68 = {{{module3|}}} | data69 = {{{module4|}}} | belowstyle = color: darkslategray; | below = {{#if:{{{updated|}}}|Шинэчлэгдсэн огноо: {{{updated}}}}} }}<!-- Tracking categories --><includeonly><!-- -->{{#if:{{{text_color|}}}|[[Category:Pages using infobox sportsperson with textcolor]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}} }}}}<!-- --></includeonly><!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{Main other|[[Category:Pages using {{If empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox sportsperson}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox sportsperson}}]] with unknown parameter "_VALUE_" |ignoreblank=y| agent | alt | birth_date | birth_name | birth_place | caption | career_header | catches | child | children | citizenship | club | coach | coaching | college_team | commonwealth | commonwealth_type | country | death_cause | death_date | death_place | disability | disability_class | disability_class_type | disappeared_date | disappeared_place | disappeared_status | education | embed | embed_achievements_header | embed_header | embed_header_large | employer | event | event_type | family | family_label | father | former_partner | full_name | handedness | header_color | height | height_cm | height_ft | height_in | height_m | highest_ranking | hometown | honorific_prefix | honorific_suffix | image | image_caption | image_size | image_upright | landscape | league | league_type | life_partner | medal_templates | medal_templates_title | module | module2 | module3 | module4 | monuments | mother | name | national_team | nationality | nationals | nationals_type | native_name | native_name_lang | nickname | nocat_wdimage | occupation | olympics | olympics_type | other_interests | other_names | paralympics | paralympics_type | parents | partner | personal_best | position | rank | rank_type | regionals | regionals_type | relatives | resting_place | resting_place_coordinates | retired | shoots | show_medals | sport | spouse | team | template_name | text_color | turned_pro | turned_pro_type | university_team | updated | website | weight | weight_class | weight_class_type | weight_kg | weight_lb | weight_st | worlds | worlds_type | years_active }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox sportsperson}}]] | cat = {{Main other|Category:Pages using {{If empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox sportsperson}} with conflicting parameters}} | child; embed | caption; image_caption | national_team; nationality | height; height_cm; height_ft; height_m | weight; weight_kg; weight_lb | parents; father | parents; mother | university_team; college_team }}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> mh8rwmdc8alzwxmm0ozjcavsntb9phm Ийгл телевиз 0 145694 870030 856461 2026-09-17T15:39:12Z Chongkian 21163 870030 wikitext text/x-wiki (англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан <ref>{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> '''Ийгл телевиз''' бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм. Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт суваг байсан юм. 1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.<ref name=":0">{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}</ref> Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов. Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм. Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн 2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.<ref>{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> 2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн <ref name=":0" /> 2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}</ref> Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв. 2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн. 2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав. 2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна. Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд Football talk Үгийг Таа гэх мэт гарч байсан <references /> # eyxlv8ryev7xzeb77gcglqcjcnrx9dy 870031 870030 2026-09-17T15:39:51Z Chongkian 21163 870031 wikitext text/x-wiki (англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан <ref>{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> '''Ийгл телевиз''' бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм. Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт суваг байсан юм. 1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.<ref name=":0">{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}</ref> Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов. Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм. Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн 2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.<ref>{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> 2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн <ref name=":0" /> 2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}</ref> Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв. 2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн. 2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав. 2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна. Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд Football talk Үгийг Таа гэх мэт гарч байсан <references /> [[Ангилал:Монголын телевиз]] 2t4q5khktk2ve47rk35y2k22hxbssgz 870033 870031 2026-09-17T15:40:19Z Chongkian 21163 870033 wikitext text/x-wiki (англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан <ref>{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> '''Ийгл телевиз''' бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм. Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт суваг байсан юм. 1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.<ref name=":0">{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}</ref> Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов. Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм. Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн 2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.<ref>{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> 2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн <ref name=":0" /> 2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}</ref> Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв. 2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн. 2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав. 2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна. Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд Football talk Үгийг Таа гэх мэт гарч байсан <references /> {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] n5bg2kh60e101u697yassjd57qk6722 870045 870033 2026-09-17T15:47:06Z Chongkian 21163 870045 wikitext text/x-wiki (англи: Eagle News mongolia монгол: Ийглийн мэдээ) Энэ суваг нь үйл явдлын мэдээг цаг тухайд нь дамжуулахаас гадна Есүсийн хөтөлбөрийг зэрэг гаргахад анхаардаг байсан <ref>{{Cite web |title=EAGLE.mn |url=https://eagle.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=eagle.mn |language=en}}</ref> '''Ийгл телевиз''' бол Монголын Анхны Мэдээллийн Бие даасан телевиз бөгөөд тасралтгүй болж буй үйл явдлын мэдээллийг тэнцвэртэй хүргэдэг монголын өргөн нэвтрүүлгийн цор ганц суваг юм. Мөн Манай монгол улс гэлтгүй Азийн ихэнх улсуудад анх удаа дэлгэрч буй Христийн шашин буюу сайн мэдээг тараах зорилготой цор ганц суваг байсан юм. Анх энэ суваг 1994 онд 8-р суваг хэлбэрээр MBC-ийн лицензээр гарч эхэлсэн Америкийн Христийн шашны сурталчлах Among Foundation ТББ Монголын ардчилагчид эсвэл ММК (Монголын Медиа Корпораци) хамтран үүсгэн байгуулсан ба хэвлэн нийтлэх үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө шашин шүтэх эс шүтэх маягаар гарч ирсэн монголын анхны чөлөөт суваг байсан юм. 1995 оны намар Үндэсний телевизийн цамхагт 40 тоннын чингэлэгтэй Контейнер буюу орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг авчран Пол Шванцендруберг гэх эрхэм CNN-ны антеныг хүлээн авсан нь монголын телевизийн түүхэнд шинэ эхлэл болсон юм.<ref name=":0">{{Cite news |last= |first= |author-link= |date= |year= |title= |language= |pages= |work= |publication-place= |url=Eagle.mn}}</ref> Анхны Эфир нь 1995 оны 11-р сарын 15-ны өдөр Нийслэл Улаанбаатар хот даяар CNN-ний эфирийг цацаж эхэлсэн ба дэлхийн жишгийг монголд анх удаа нэвтрүүлсэн нь Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цоо шинэ үзэгдэл тохиолдов. Дараа нь 1996 оны 4-р сарын 15-ны өдөр Үндэсний үйл явдлын мэдээллийн хөтөлбөрийг шууд цацаж эхэлж 1996 оны УИХ-ын сонгуулийг анхны шууд дамжуулалтийг 70-аад жил удирдсан МСДН МҮАН хамтран 53 суудал МАХН 26 суудал Үлдсэн нэг суудал нь (Яруу найрагч агсан О.Дашбалбар) сонгуулийн ялалт байгуулав хэмээн шуурхай мэдээллсэн нь монголын телевизүүдийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Түүний дараа өдөр тутам цаг тухайд хүргэх үйл явдлын мэдээ болон Христийн шашин буюу Их эзэний Сайн мэдээг тараах зорилготой хөтөлбөрийг тогтмол нэвтрүүлдэг эхлэл тавигдсан мөн ихэнх Америкийн захирлууд 1998 онд нутаг буцахаар явсан юм. Байгуулагдсан эхний жилүүдэд NBA TALK буюу сагсанбөмбөг тоглох спортыг тайлбартайгаар шууд утастайгаар үзүүлж харуулав дараа нь Цахиур чулууны хүмүүс хэмээх америкийн хуучин загвартай хүүхэлдэйн кино америкийн пасторуудыг орчуулгатай харуулах христийн нэвтрүүлгийг албан ёсны эрхтэйгээр бэлтгэж эхлэв 1999 оны 4-р сарын 1-ны өдөр шуурхай мэдээлэх станцаа ажиллуулсан ба 2000 онд телевизийн анхны сонгуулийн мэтгэлцээнийг нэвтрүүлсэн 2001 оны 9-р сарын 11-ны өдөр АНУ-ын худалдааны төвд томоохон хэмжээний аймшигт халдлагыг шуурхай мэдээ хэлбэрээр үзүүлэв мөн монголын чөлөөт хэвлэл Өдрийн Сонин зэрэг мэдээллсэн нь гадаад шуурхай мэдээг дамжуулсан нь цоо шинэ үзэгдэл болов.<ref>{{Citation |title=Main Page |date=2026-03-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&oldid=1345340283 |work=Wikipedia, the free encyclopedia |access-date=2026-04-02 |language=en}}</ref> 2002 онд Америкийн иргэн Том Терри болон ММК нар Ийгл ТВ-ыг удирдлагатаа авч Азид анх удаа болсон Хөлбөмбөгийн Тэмцээн монголын дуучдын Тоглолт концертууд арга хэмжээнүүд олон төрлийн Спортын тэмцээнүүдийг цаг тухайд шууд дамжуулсан ба нийгмийн асуудалд оролцсоор ирсэн <ref name=":0" /> 2003 оны 3-р сард эхэлсэн Иракын дайныг CNN-ны албан ёсны эрхтэйгээр 20 хоног шуурхай мэдээллсэн үүнтэй зэрэгцэн Ийгл телевиз үзэгчдын мэдэлгүй удаан үргэлжилсэн Санхүүгийн болон Удирдлагын маргаанаас болж Монголын талын түнш гэрээгээ цуцалж Засгийн Газар эрхийг хүчингүй болгож америкийн талын түнш тоног төхөөрөмжөө салган авч станцаа буулгаж 4-р сарын 22-ны өдөр нэвтрүүлгээ дамжуулахаа больж ажилчид нь ажлаасаа гарсан тохиолдол байсан<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-04-02 |website=web.archive.org}}</ref> Станцыг хаасны дараа Among Foundation Ийгл броадкастинг компанийг үүсгэн байгуулж захирлаар Том Терриг томилов тэрээр тус сувгийг кабелийн сүлжээгээр цацах үүрэг өгөв 2005 оны 1-р сарйн 16-ны өдөр Ийгл ТВ Шинэ Шударга Шуурхай уриагаар анхны 6 цагийн шууд мэдээллийг эхлүүлж нэвтрүүлгээ шинээр эхлүүлж Сансар Супервишн зэрэг олон кабелийн сувгын сүлжээгээр шууд нэвтрүүлж эхлэв ингэснээр монголын анхны мэдээний төрөлжсөн телевиз болж өргөжсөн ба 2005 оны ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолыг хот даяар бүтэн өдөржингөө үзүүлж харуулсан дашрамд хэлэхэд 2005 оны намар ХХЗХ Ийгл ТВ-д өргөн нэвтрүүлгийн лицензийг шинээр өгч эхэлсэн бөгөөд 24 цагийн шуурхай мэдээний форматыг бий болгох Өдөр Бүр өглөөний 7:00 цагаас үдшийн 00:00 цаг хүртэлх Нэвтрүүлгээ дамжуулах техник технлогийг бэхжүүлэх ба Христийн шашны нэвтрүүлгийн бодлогыг өөрчлилж танин мэдэхүйн чиглэлтэй болгох цаашид Орон даяар цацах хүртэлх хөгжүүлж байжээ. Цоо шинэ түншлэл нь Fox news суваг Associated press агентлагтай хамтын ажиллагаатай болж гадаад мэдээг үнэн бодитой өгч эхлэв. 2011 оны 4-р сарын 1-ны 100 хувь Монголын талын Монгол Масс Медиа групп Бодь Интернэйшнл ХХК нар Ийгл ТВ-г худалдан авч мэдээний бодлогыг сайжруулав Том Терри захиралаас чөлөөлөгдөж Ийгл ТВ-гийн Христийн нэвтрүүлэг бэлтгэдэг Улаанбаатар хот дахь Телевизийн Продакшн болох Үнэт Өв Продакшн буюу Амонг Монголиа ХХК-г үүсгэн байгуулсан. 2013 оны 11-р сард Христийн нэвтрүүлэгийг ШУУД суваг руу шилжүүлсэн. 2012 онд Ийгл Ньюс ТВ нь Монгол Масс медиа группын эзэмшилд бүрэн хэмжээний мэдээллийн телевиз болон өөрчлөгдөж эдийн засгийн санхүүгийн хөтөлбөрийг эфирт нэмж улс төрийн нийгмийн асуудалд оролцохоор бий болж 2013 оны 5-р сард Продюстингийн системд шилжиж 11-р сард CNN-ны хамтын ажиллагааны түншлэл байгуулагдав. 2013 онд EAGLE.MN мэдээллийн веб сайт нээгдэж Үндэсний Тойм сэтгүүл Ардын Эрх сонинтой нэгдэж Ийгл Ньюс ТВ 2014 онд Монголын Медиа Корпораци болон өөрчлөгдөн 2015 онд Eagle.FM 91.1 долгион нээгдэж Сошиал Медиа руу шилжиж бямба ням гараг бүр гарах амралтын хөтөлбөртэй албан ёсны гадаадын чухал сонирхолтой нэвтрүүлэг нэмэгдэж 2019 онд мэдээний стиди сайжирч Нэвтрүүлэг нь 100% үндэсний хэлбэртэй болгосон эдүгээ орон даяар мэдээгээ бэлтгэн гаргаж байна. Ийгл ТВ программын шинэчлэлт хийгдэж байгаад гаргасан хөтөлбөрүүд Football talk Үгийг Таа гэх мэт гарч байсан ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] rnsqwh8uhfcbnioyekq3jgzfzofcq98 Хорин тавдугаар суваг 0 145696 870040 852026 2026-09-17T15:44:35Z Chongkian 21163 870040 wikitext text/x-wiki 25-р суваг телевиз нь Монголын Өргөн нэвтрүүлэгээр дамжуулагдах суваг ба анхны хувийн чөлөөт ардчилсан телевиз 1996 оны 9-р сарын 26-ны 19:00 цагт анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн Улаанбаатар хот даяар дамжуулагдсан байсанба үүсгэн байгуулагчид нь сэтгүүлч З.Алтай Талийгч Өнөөдөр сонины эрхлэгч агсан Ц.Балдорж А.Авирмэд Эрдэнэт үйлдвэрийн захирал агсан Ш.Отгонбилэг Жаргалсайхан зэрэг эрхэм ноёд үүсгэн байгуулжээ. <ref>{{Cite web |title=TV25 |url=https://tv25.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=tv25.mn}}</ref> Тухайн Жааг ФМ нээж ажиллуулж байсан ба хамтран санаа гаргаж нэгтгэнэ шинэ телевиз байгуулах зорилготой байсан Тухайн үед иргэдийн төлөө ардчилалаа хамгаалах бэхжүүлэх зорилготой үндэсний хэмжээний чөлөөт олон төрлийн нэвтрүүлгүүд хийдэг гадаадын кинонууд үзүүлэн харуулж хийдэг байсан юм. {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] q356l2gcawpnz00hw1m0mc2lt1bm3xc 870041 870040 2026-09-17T15:44:45Z Chongkian 21163 870041 wikitext text/x-wiki 25-р суваг телевиз нь Монголын Өргөн нэвтрүүлэгээр дамжуулагдах суваг ба анхны хувийн чөлөөт ардчилсан телевиз 1996 оны 9-р сарын 26-ны 19:00 цагт анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн Улаанбаатар хот даяар дамжуулагдсан байсанба үүсгэн байгуулагчид нь сэтгүүлч З.Алтай Талийгч Өнөөдөр сонины эрхлэгч агсан Ц.Балдорж А.Авирмэд Эрдэнэт үйлдвэрийн захирал агсан Ш.Отгонбилэг Жаргалсайхан зэрэг эрхэм ноёд үүсгэн байгуулжээ. <ref>{{Cite web |title=TV25 |url=https://tv25.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=tv25.mn}}</ref> Тухайн Жааг ФМ нээж ажиллуулж байсан ба хамтран санаа гаргаж нэгтгэнэ шинэ телевиз байгуулах зорилготой байсан Тухайн үед иргэдийн төлөө ардчилалаа хамгаалах бэхжүүлэх зорилготой үндэсний хэмжээний чөлөөт олон төрлийн нэвтрүүлгүүд хийдэг гадаадын кинонууд үзүүлэн харуулж хийдэг байсан юм. {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} skdrjpx5arojf1gmwd6bb0vkghtndeq 870052 870041 2026-09-17T15:49:51Z Chongkian 21163 870052 wikitext text/x-wiki 25-р суваг телевиз нь Монголын Өргөн нэвтрүүлэгээр дамжуулагдах суваг ба анхны хувийн чөлөөт ардчилсан телевиз 1996 оны 9-р сарын 26-ны 19:00 цагт анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн Улаанбаатар хот даяар дамжуулагдсан байсанба үүсгэн байгуулагчид нь сэтгүүлч З.Алтай Талийгч Өнөөдөр сонины эрхлэгч агсан Ц.Балдорж А.Авирмэд Эрдэнэт үйлдвэрийн захирал агсан Ш.Отгонбилэг Жаргалсайхан зэрэг эрхэм ноёд үүсгэн байгуулжээ. <ref>{{Cite web |title=TV25 |url=https://tv25.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=tv25.mn}}</ref> Тухайн Жааг ФМ нээж ажиллуулж байсан ба хамтран санаа гаргаж нэгтгэнэ шинэ телевиз байгуулах зорилготой байсан Тухайн үед иргэдийн төлөө ардчилалаа хамгаалах бэхжүүлэх зорилготой үндэсний хэмжээний чөлөөт олон төрлийн нэвтрүүлгүүд хийдэг гадаадын кинонууд үзүүлэн харуулж хийдэг байсан юм. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} sfrks7ft2f4jmdjjf5sv9wmf1txz5mj 870092 870052 2026-09-18T02:15:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 870092 wikitext text/x-wiki '''"25-р суваг телевиз"''' нь Монголын арилжааны телевизийн суваг ба анхны хувийн чөлөөт ардчилсан телевиз 1996 оны [[9 сарын 26|9-р сарын 26]]-ны 19:00 цагт анхны нэвтрүүлгээ Улаанбаатар хотод цацаж эхэлсэн. Үүсгэн байгуулагчид нь сэтгүүлч [[Зоригийн Алтай|З.Алтай]], [[Өнөөдөр (сонин)|Өнөөдөр сонины]] эрхлэгч агсан [[Цэрэндоржийн Балдорж|Ц.Балдорж]], [[Аюушийн Авирмэд|А.Авирмэд]] Эрдэнэт үйлдвэрийн захирал агсан [[Шагдарын Отгонбилэг|Ш.Отгонбилэг]], Л.Жаргалсайхан, Д.Галсанжаргал нар үүсгэн байгуулжээ. <ref>{{Cite web |title=TV25 |url=https://tv25.mn/ |access-date=2026-04-02 |website=tv25.mn}}</ref> Анх "JAAG FM 107" нээж ажиллуулж байгаад шинэ телевиз байгуулах санаа төрсөн гэдэг. Тухайн үед иргэдийн төлөө ардчилалаа хамгаалах бэхжүүлэх зорилготой үндэсний хэмжээний чөлөөт олон төрлийн нэвтрүүлгүүд хийдэг гадаадын кинонууд үзүүлэн харуулж хийдэг байжээ. == Эзэмшил == Өдөр бүр 19 цагийн мэдээ, нэвтрүүлэг бэлтгэн орон даяар цацдаг. 110 ажилтан албан хаагчтай. Нэвтрүүлэг, зар сурталчилгааны орлогоор санхүүждэг. Улс төр, нийгэм эдийн засаг, танин мэдэхүй, түүх, соёл урлаг, спорт, энтертаймент, реалити, ток шоу гэх мэт олон талын контент бэлтгэн үзэгчдэд түгээдэг. Тус телевизийг үүсгэн байгуулсан “АЭ ба ЖААГ” компанийн 25,5 хувийг Ц.Балдорж, 25,5 хувийг Ш.Отгонбилэг, үлдсэн 49 хувийг Л.Жаргалсайхан, З.Алтай, А.Авирмэд, Д.Галсанжаргал нар эзэмшиж байжээ. Одоо тэдний гэр бүл буюу Б.Нандинтүшиг, Д.Туяа, З.Алтай, А.Намуужин, Д.Галсанжаргал, Л.Жаргалсайхан нар эзэмшдэг. 1996 оноос MN-25 дугаар суваг телевизийг байгуулан захирлаар нь олон жил ажилласан бөгөөд 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хуралд бие даан нэр дэвшиж сонгогдон улс төрд орж байсан. Түүний охин Алтайн Энхзул MN 25 суваг телевизийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 7fwrr0pesrs2t2rx62wpufd5zp36ka5 Ням-Осорын Учралын Засгийн газар 0 145804 870119 866230 2026-09-18T06:41:03Z Egzs 88168 шинэчлэв. 870119 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Н.Учралын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=22|date_formed=2026 оны 4-р сарын 4|incumbent=2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>79 / 126 (62.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 7 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{party color|Үндэсний Эвсэл (Монгол)}} }}|deputy_government_head=[[Нямтайширын Номтойбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=|successor=|date_dissolved=|first_minister=[[Жадамбын Энхбаяр]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН|Монгол Ардын Намын]] бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн. 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн Н.Учралыг дэмжиж 82 хувийн саналаар<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref> [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилсон. == Засгийн газрын сайд нар == Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг Улсын Их Хуралд танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр Н.Учралын танхим бүрэлдсэн.<ref>{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Prime Minister Nyam-Osoryn Uchral, Official Portrait 2026 (cropped).png|133x133px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2026{{nbsp}}оны{{nbsp}}3{{nbsp}}сарын{{nbsp}}30 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="#8d40c0" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Nomtoibayar Profile picture.jpg|133x133px]] |[[Нямтайширын Номтойбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="#005f33" | | align="center" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !8 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах сайд]] |[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !9 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] | |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !11 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] | |[[Цэндийн Сандаг-Очир]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !12 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !13 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | |[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !14 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !15 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !17 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] | |[[Жуковын Алдаржавхлан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[Файл:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|133x133px]] |[[Чинбатын Номин]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] | |[[Бадрахын Найдалаа]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="#8d40c0" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:2026 он]] fpukr8uy5swoi2h1t07sz8xuzvmue8l 870135 870119 2026-09-18T08:46:19Z Egzs 88168 870135 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Н.Учралын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=22|date_formed=2026 оны 4-р сарын 4|incumbent=2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>79 / 126 (62.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 7 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{party color|Үндэсний Эвсэл (Монгол)}} }}|deputy_government_head=[[Нямтайширын Номтойбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=|successor=|date_dissolved=|first_minister=[[Жадамбын Энхбаяр]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН|Монгол Ардын Намын]] бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн. 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн Н.Учралыг дэмжиж 82 хувийн саналаар<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref> [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилсон. == Засгийн газрын сайд нар == Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг Улсын Их Хуралд танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр Н.Учралын танхим нийт 16 яам, 19 сайдтайгаар бүрдсэн.<ref>{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-03 |title=Н.Учралын Засгийн газар 16 яам 19 сайдтайгаар бүрдлээ |url=https://eguur.mn/663142/ |access-date=2026-09-18 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон<br>тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Prime Minister Nyam-Osoryn Uchral, Official Portrait 2026 (cropped).png|133x133px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2026{{nbsp}}оны{{nbsp}}3{{nbsp}}сарын{{nbsp}}30 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- !2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Nomtoibayar.png|152x152px]] |[[Нямтайширын Номтойбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="#1C6957" | | align="center" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !8 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах сайд]] |[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !9 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] | |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !11 |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] | |[[Цэндийн Сандаг-Очир]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !12 |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !13 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | |[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !14 |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баян-Өлгий аймаг|<small>Баян-Өлгий</small>]] |- !15 |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !17 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] | |[[Жуковын Алдаржавхлан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Хан-Уул]]</small> |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[Файл:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|133x133px]] |[[Чинбатын Номин]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] | |[[Бадрахын Найдалаа]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:2026 онд байгуулагдсан]] 6f87ni5kl353d0a00awq4lnkur815e0 870138 870135 2026-09-18T09:11:50Z Egzs 88168 Дараалал 870138 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Н.Учралын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=22|date_formed=2026 оны 4-р сарын 4|incumbent=2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>79 / 126 (62.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 7 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{party color|Үндэсний Эвсэл (Монгол)}} }}|deputy_government_head=[[Нямтайширын Номтойбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=|successor=|date_dissolved=|first_minister=[[Жадамбын Энхбаяр]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН|Монгол Ардын Намын]] бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн. 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн Н.Учралыг дэмжиж 82 хувийн саналаар<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref> [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилсон. == Засгийн газрын сайд нар == Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг Улсын Их Хуралд танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр Н.Учралын танхим нийт 16 яам, 19 сайдтайгаар бүрдсэн.<ref>{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-03 |title=Н.Учралын Засгийн газар 16 яам 19 сайдтайгаар бүрдлээ |url=https://eguur.mn/663142/ |access-date=2026-09-18 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон<br>тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Prime Minister Nyam-Osoryn Uchral, Official Portrait 2026 (cropped).png|133x133px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2026{{nbsp}}оны{{nbsp}}3{{nbsp}}сарын{{nbsp}}30 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- !2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Nomtoibayar.png|152x152px]] |[[Нямтайширын Номтойбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="#1C6957" | | align="center" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !8 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !9 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !11 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] | |[[Цэндийн Сандаг-Очир]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !12 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] | |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !13 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баян-Өлгий аймаг|<small>Баян-Өлгий</small>]] |- !14 |[[Зам тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !15 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] | |[[Жуковын Алдаржавхлан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Хан-Уул]]</small> |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(дахин{{nbsp}}томилогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !17 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | |[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[Файл:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|133x133px]] |[[Чинбатын Номин]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] | |[[Бадрахын Найдалаа]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:2026 онд байгуулагдсан]] 2jiiwfyy2n5jajwv38x8u55nlp9y44q 870142 870138 2026-09-18T10:10:34Z Egzs 88168 870142 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Н.Учралын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=22|date_formed=2026 оны 4-р сарын 4|incumbent=2026 оны 4-р сарын 4 - одоо хүртэл|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>79 / 126 (62.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 7 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{party color|Үндэсний Эвсэл (Монгол)}} }}|deputy_government_head=[[Нямтайширын Номтойбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=|successor=|date_dissolved=|first_minister=[[Жадамбын Энхбаяр]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Ням-Осорын Учралын Засгийн газар''' нь 2026 оны 4-р сарын 4-ний өдөр байгуулагдсан [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] одоогийн засгийн газар юм. 2026 оны 3-р сарын 27 нд өмнөх засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] өөрийн хүсэлтээр огцорсны дараа [[МАН|Монгол Ардын Намын]] бага хурлаар хэлэлцээд МАН-ын дарга, УИХ-ын дарга [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралыг]] дараагийн ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн. 3-р сарын 30-ны өдрийн УИХ-ын чуулганаар хэлэлцэн хуралд оролцсон 107 гишүүдийн 88 гишүүн Н.Учралыг дэмжиж 82 хувийн саналаар<ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref> [[Ерөнхий сайд|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар]] томилсон. [[Файл:Valentina Matviyenko and Uchral Nyam-Osor 11 February 2026 39 (cropped).jpg|left|thumb|247x247px|Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]]]] == Засгийн газрын сайд нар == Шинэ ерөнхий сайд томилогдсоны дараа 4-р сарын 3-ний өдөр засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг Улсын Их Хуралд танилцуулж, 4-р сарын 4-ний өдөр тангараг өргөснөөр Н.Учралын танхим нийт 16 яам, 19 сайдтайгаар бүрдсэн.<ref>{{Cite web |date=2026-04-04 |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534/mn |access-date=2026-04-07 |website=mongolia.gov.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-03 |title=Н.Учралын Засгийн газар 16 яам 19 сайдтайгаар бүрдлээ |url=https://eguur.mn/663142/ |access-date=2026-09-18 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> 19 засгийн гишүүдээс 16 сайд нь МАН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас, 1 сайд нь Үндэсний Эвслээс сонгогдсон юм.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-04-03 |title=Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/3mjq |access-date=2026-04-07 |website=ikon.mn |language=}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон<br>тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Prime Minister Nyam-Osoryn Uchral, Official Portrait 2026 (cropped).png|133x133px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2026{{nbsp}}оны{{nbsp}}3{{nbsp}}сарын{{nbsp}}30 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- !2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[Файл:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд]] |[[Файл:Nomtoibayar.png|152x152px]] |[[Нямтайширын Номтойбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="#1C6957" | | align="center" |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Battumuriin Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Файл:Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !8 |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[Файл:Сайнбуянгийн Амарсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !9 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[Файл:Гонгорын Дамдинням 2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Файл:Дамбын Батлут 2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !11 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] | |[[Цэндийн Сандаг-Очир]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !12 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] | |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !13 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы Аубакир 2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баян-Өлгий аймаг|<small>Баян-Өлгий</small>]] |- !14 |[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн Дэлгэрсайхан 2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !15 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] | |[[Жуковын Алдаржавхлан]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Хан-Уул]]</small> |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[Файл:Энхтайваны Бат-Амгалан 2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан]] |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !17 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | |[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[Файл:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|133x133px]] |[[Чинбатын Номин]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] | |[[Бадрахын Найдалаа]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[Файл:Энхбаярын Батшугар 2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2026 оны 4 сарын 4 |одоо хүртэл | align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эшлэл == <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:2026 онд байгуулагдсан]] gwpgntz1oje65y05ffm8bzrv61jg46z Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал 0 146194 869994 869650 2026-09-17T12:44:32Z HorseBro the hemionus 100126 869994 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = '''{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}:'''<Br> *[[Торгууд]] *[[Дөрвөд]] | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} '''[[Далайбаатар тайш]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. Энэхүү байлдан дагуулалт нь зөвхөн хоёр нүүдэлчин хүчний хоорондох энгийн мөргөлдөөн бус, харин [[Еврази|Евразийн]] тал нутгийн улс төрийн тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн томоохон үйл явдал байв. Энэ үйл явдлын үр дүнд [[Баруун Монгол|Баруун Монголын]] [[Ойрадууд]] Ижил мөрний сав газарт тогтвортой суурьшиж, улмаар [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] өмнөд хил орчмын бодлого, [[Казахын ханлиг|Казах]] болон [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Ханлиг|ханлигуудын]] харилцаанд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн бөгөөд Евразийн худалдаа, нүүдэлчдийн шилжилт хөдөлгөөний чиг хандлагыг өөрчилсөн ач холбогдолтой. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Үр дагавар == Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=11}} Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, [[Оросын царьт улс]] руу довтлохоор явав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Үүний зэрэгцээ, [[Халимаг ястан|Халимагууд]] тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдахад хүргэсэн.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Энэ нь [[Перс]] болон [[Төв Ази]] руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд [[Сибирь]] болон [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь [[Кабардино-Балкар|Кабардид]] Кабард, Ногай, [[Крымын татарууд|Крымын Татаруудын]] эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг [[Урал гол]] руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Khodarkovsky|2004|pp=133-134}} Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, [[Казань]], [[Уфа]] хотуудыг эзлэн авав{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=134}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] 9qxccd5cfq7nc3mvuxvt578ecajf3zu 869995 869994 2026-09-17T12:45:04Z HorseBro the hemionus 100126 869995 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = '''{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}:'''<Br> *[[Торгууд]] *[[Дөрвөд]] | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} '''[[Далайбаатар тайш]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. Энэхүү байлдан дагуулалт нь зөвхөн хоёр нүүдэлчин хүчний хоорондох энгийн мөргөлдөөн бус, харин [[Еврази|Евразийн]] тал нутгийн улс төрийн тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн томоохон үйл явдал байв. Энэ үйл явдлын үр дүнд [[Баруун Монгол|Баруун Монголын]] [[Ойрадууд]] Ижил мөрний сав газарт тогтвортой суурьшиж, улмаар [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] өмнөд хил орчмын бодлого, [[Казахын ханлиг|Казах]] болон [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Ханлиг|ханлигуудын]] харилцаанд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн бөгөөд Евразийн худалдаа, нүүдэлчдийн шилжилт хөдөлгөөний чиг хандлагыг өөрчилсөн ач холбогдолтой. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далай баатар]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Үр дагавар == Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=11}} Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, [[Оросын царьт улс]] руу довтлохоор явав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Үүний зэрэгцээ, [[Халимаг ястан|Халимагууд]] тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдахад хүргэсэн.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Энэ нь [[Перс]] болон [[Төв Ази]] руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд [[Сибирь]] болон [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь [[Кабардино-Балкар|Кабардид]] Кабард, Ногай, [[Крымын татарууд|Крымын Татаруудын]] эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг [[Урал гол]] руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Khodarkovsky|2004|pp=133-134}} Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, [[Казань]], [[Уфа]] хотуудыг эзлэн авав{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=134}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] 076bz6paq670tk1u6hyw4zvqb1h3g5t 869996 869995 2026-09-17T12:46:15Z HorseBro the hemionus 100126 869996 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | date = Байлдан дагуулал 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн,{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. | place = [[Каспийн тэнгис]], Орчин үеийн [[Халимаг]], Орос болон, Зүүн Казахстан | result = Халимагийн ялалт<br> *[[Ногай улс|Ногай улсын]] уналт *[[Халимагийн хант улс]] байгуулагдсан | territory = *Халимагууд [[Ногай улс|Ногай улсыг]] эзлэсэн<br> *[[Урал гол]] болон Эмба голуудын хоорондох газар нутаг [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсын]] нэг хэсэг болсон | combatant1 = '''{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}:'''<Br> *[[Торгууд]] *[[Дөрвөд]] | combatant2 = {{flag|Ногай улс}} | commander1 = {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} '''[[Хо өрлөг]]'''<br>{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} '''[[Далайбаатар тайш]]''' | commander2 = {{flag icon|Ногай улс}} '''[[Канай]]'''<br>{{flag icon|Ногай улс}} Хан Мирза{{KIA}}{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Султанай Мурза{{Бууж өгсөн}}{{sfn|Trepavlov|2018|pp=418-419}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} Беша Бегемышев{{POW}}{{sfn|Ochirova|2014|p=20}} | casualties1 = {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} бага алдагдал | casualties2 = {{flag icon|Ногай улс}} Хүнд | casualties3 = {{flag icon|Ногай улс}} 2,500+ 1630 онд Халимагийн довтолгооны үеэр Ногайн энгийн иргэд алагдаж эсвэл боолчлогджээ.{{sfn|Tepkeev|2012|p=42}}<br>{{flag icon|Ногай улс}} [[Урал гол|Урал голыг]] гатлах үеэр 40,000 Ногай энгийн иргэд боолчлогдов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} | conflict = Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал | partof = Халимаг–Ногайн дайнууд | image = Kalmyk and kuban tatar2.jpg | caption = Ногай, Халимаг, 18-р зуун. }} '''Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал''' нь 17-р зууны эхээр [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрч ирсэн [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ногай ястан|Ногай үндэстнийг]] байлдан дагуулсан цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдаж, [[Ногай улс|Их Ногай улс]] нуран унахад хүргэсэн. Энэхүү байлдан дагуулалт нь зөвхөн хоёр нүүдэлчин хүчний хоорондох энгийн мөргөлдөөн бус, харин [[Еврази|Евразийн]] тал нутгийн улс төрийн тэнцвэрийг эрс өөрчилсөн томоохон үйл явдал байв. Энэ үйл явдлын үр дүнд [[Баруун Монгол|Баруун Монголын]] [[Ойрадууд]] Ижил мөрний сав газарт тогтвортой суурьшиж, улмаар [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] өмнөд хил орчмын бодлого, [[Казахын ханлиг|Казах]] болон [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Ханлиг|ханлигуудын]] харилцаанд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн бөгөөд Евразийн худалдаа, нүүдэлчдийн шилжилт хөдөлгөөний чиг хандлагыг өөрчилсөн ач холбогдолтой. == Өмнөтгөл == 17-р зууны эхээр [[Ногай улс]] өрсөлдөгч бүлэглэлүүдэд хуваагдсанаар тогтворгүй болсон. Мөн уг үндэстэн Мирза нарын төвлөрсөн эрх мэдлийг бага мэдэрсэн бол [[Найман]], [[Кипчак]] зэрэг үндэстэн доторх овог аймгууд бие даан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=365}} Ногайчууд удалгүй иргэний дайнд унаж, Мирза өөрсдийгөө довтлон, 1620-иод оны сүүлээр өлсгөлөнд нэрвэгдсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Үүний зэрэгцээ, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] Тауекел хааны үхлийн дараа Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд [[Сибирь]] рүү нүүж, Ногай болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигуудын]] хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд болон Ногайнуудын хоорондох анхны мөргөлдөөн 1607 онд болсон. Ногайчуудын ялагдсан бүлэг Иштерек [[Астрахань|Астраханаас]] зугтаж, [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] ойролцоо Халимагуудтай тулгарсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} Ойрадууд болон Ногайчуудын хоорондох мөргөлдөөн [[Самара]] болон [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийн]] нутаг дэвсгэрийн хооронд эхэлсэн. Энэ нь Ногайчуудыг [[Каспийн тэнгис]] рүү аажмаар нүүлгэн шилжүүлэхэд хүргэсэн. 1613 онд [[Хо өрлөг]] [[Ногай улс|Их Ногай улсын]] хүчийг ялсан.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1616 онд Ойрадууд [[Оросын царьт улс|Оросууд]], Ахлах Жүз болон [[Киргизүүд]] рүү довтлох үеэрээ Ногай улстай тулалдсан.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 онд Ногай улс Оросын царьт улс болон [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улстай]] Ойрадуудын эсрэг холбоо байгуулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч энэ нь бүтэлгүйтсэн бөгөөд Оросууд болон Узбекүүд тэдний саналыг няцаасан. Оросууд мөн Ногай улсын эсрэг Ойрадуудад туслахаас татгалзсан. 1619 онд Хо өрлөг Ногайчуудад дахин хүнд ялагдал хүлээлгэжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} 1620-иод онд Ногай, Казахууд болон [[Халх Монголчууд]] эвсэл байгуулжээ. Тэд Ойрадуудыг няцааж, цаашид ялж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Гэсэн хэдий ч Ногай улс [[Урал гол|Урал голын]] эрэг дээрх болон түүнээс цаашхи газар нутгийнхаа нэлээд хэсгийг алджээ. Ойрадуудад хийсэн цуврал ялагдал нь Ойрадуудын Ижил мөрөн, Урал гол руу нүүдлийг нэмэгдүүлжээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ойрадууд эцэстээ хоёр жигүүр болж хувирсан бөгөөд баруун гарыг [[Торгууд|Торгуудын]] Хо өрлөг, [[Дөрвөд|Дөрвөдын]] [[Далайбаатар тайш]] нар байгуулжээ. Тэд Ногай улсыг байлдан дагуулахад хүргэсэн жигүүр байсан тул.{{sfn|Trepavlov|2018|p=370}} [[Хошууд|Хошуудын]] язгууртнууд болох [[Байбагас баатар]] болон [[Цоохор]] нарын хоорондох иргэний дайны үеэр Хо өрлөг 1628 онд,{{sfn|Adle|2003|p=155}} Хошуудын дайнд оролцохгүйн тулд 50,000 орчим улстай хамт нүүж ирсэн.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Ногай улсыг байлдан дагуулах ажиллагаа 1628 эсвэл 1630 онд эхэлсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} == Байлдан дагуулалт == 1628 онд Хо өрлөг [[Урал гол|Урал голоор]] аялж, Их Ногай улс руу довтолсон бөгөөд энэ нь Халимагийн хяналтад байсан 40,000 энгийн иргэнийг эзлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Trepavlov|2018|p=371}} Ногай бэр Канай найрсаг харилцаа тогтоохыг оролдсон боловч амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Учир нь Халимагууд байнга ирж, газар нутгаа нэхэж байв. Тиймээс мөргөлдөөн үргэлжилсээр байв. Хожим нь Халимаг-Алтулын 10,000 цэрэг Ногайчуудыг дээрэмдэж, Нурадин Каракел Мухаммедийг шархдуулж, их хэмжээний хохирол амсаж, 21,000 морь олзлов. Халимагууд дахин нэг дайралтаар ухарчээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} Ногай Мирза нар Оросоос тусламж хүссэн боловч [[Царь]] тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=129}} 1631 онд Халимагууд Урал голоос гатлаж ирэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1632 онд Хо өрлөг Волга мөрөнд өөрийн төв байраа байгуулжээ. Ногайчууд Оросоос тусламж хүссэн ч дайны олзлогдогчийг эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Trepavlov|2018|p=372}} 1633 онд Халимагууд Жан-Мухаммедыг харьяат иргэдийнхээ хамт Волга мөрний баруун эрэг рүү зугтахыг албадав.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} 1633 оны сүүлээр Халимагууд довтолгооноо үргэлжлүүлж, энэ нь Канайн дүү Хан Мирзагийн үхэлд хүргэв.{{sfn|Trepavlov|2018|p=368}} 1634 онд Халимагийн цэргүүд Канайн үлдсэн цэргүүд рүү довтлов.{{sfn|Trepavlov|2018|p=366}} Байлдан дагуулал хэзээ дууссан нь тодорхойгүй. == Үр дагавар == Халимагуудын байлдан дагуулалтын улмаас Их Ногай улс нуран унав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=11}} Их Ногай улс Бага Ногай улстай нэгдэж, [[Оросын царьт улс]] руу довтлохоор явав.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Үүний зэрэгцээ, [[Халимаг ястан|Халимагууд]] тус бүс нутагт ирсэн нь тус бүс нутагт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн бөгөөд энэ нь [[Халимагийн хант улс]] байгуулагдахад хүргэсэн.{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=130}} Энэ нь [[Перс]] болон [[Төв Ази]] руу чиглэсэн худалдааны замыг тасалдуулсан. Халимагууд Өмнөд [[Сибирь]] болон [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хотуудыг дайрч, дээрэмдсэн. Халимагууд хожим нь [[Кабардино-Балкар|Кабардид]] Кабард, Ногай, [[Крымын татарууд|Крымын Татаруудын]] эвсэлд ялагдаж, Халимагуудыг [[Урал гол]] руу ухарахад хүргэсэн. Энэ үеэр Хо өрлөг тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Khodarkovsky|2004|pp=133-134}} Хожим нь Халимагууд Ногайчуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлж, [[Казань]], [[Уфа]] хотуудыг эзлэн авав{{sfn|Khodarkovsky|2004|p=134}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === *{{cite book |last=Trepavlov |first=V. V |title=История Ногайской Орды |url=https://royalhouseofsiberia.org/wp-content/uploads/2018/07/%D0%BD%D0%BE.pdf |publisher=JSC Publishing House, "Kazan Real Estate" |year=2018 |isbn=978-5-9907552-5-3 |edition=2nd |location=Kazan |pages=764 |language=ru}} *{{Cite journal |last=Ochirova |first=N. |date=2014 |title=The Federal State Budgetary Institution of Science: The Kalmyk Institute for Humanities of the Russian Academy of Sciences |url=http://kigiran.com/sites/default/files/vestnik_2_2014.pdf |journal=ВЕСТНИК КАЛМЫЦКОГО ИНСТИТУТА ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ РАН |edition=2 |issn=2075-7794}} *{{cite book |last=Tepkeev |first=V.T |title=Калмыки в Северном Прикаспии во второй трети XVII века |url=http://kigiran.com/sites/default/files/tepkeev_kalmyki.pdf |publisher=Jangar |year=2012 |location=Elista |pages=378}} *{{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} *{{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=5 |year=2003 |publisher=UNESCO}} * {{cite book |last=Khodarkovsky |first=Michael |title=Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500-1800 |publisher=Indiana University Press |publication-place=Bloomington, Indiana |date=2004 |pages=306 |isbn=978-0-253-21770-7}} [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Халимаг ястан]] 0iafadbeqtmdsfygoy18q55ydmqr384 ТВ8 0 146327 870038 856170 2026-09-17T15:43:22Z Chongkian 21163 870038 wikitext text/x-wiki English: Tv8 Mongolia Монгол: ТВ8 Телевиз Уриа: Шинэ Улаанбаатрын Төлөө 2006-2014 он хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=ТВ8 Бидэнтэй Цуг Байгаарай |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2014-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141115113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Бидэнтэй Цуг Байгаарай 2014-одоог хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=Movfix - Online Movies & TV Shows Template |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> '''Телевизийн Зорилго''' ТВ8 телевиз нь үндэсний хэмжээгээр орон даяар цацагддаг бөгөөд монгол улсын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз юм. Анхны нэвтрүүлэг нь 2006 оны 3-р сарын 24-нд албан ёсоор өргөн цацагдаж эхэлсэн бөгөөд үндэсний чөлөөт телевиз юм. Үүсгэн байгуулагч нь Сэнгээгийн Баярмөнх сэтгүүлч мэргэжилтэй Сэрүүлэг сонины эзэмшигч байсан. Тус суваг нь иргэдэд үнэн мэдээлэл хүргэх зорилготой ард түмний толь лавлах болох 1900 1952 утсаар ярьж мэдээлэл авдаг байсан түүнчлэн олон төрлийн сэдэвчилсэн нэвтрүүлгүүд болон Гадаад Дотоодын уран сайхны болон олон ангит кинонууд Баримтат кинонуудыг эфирт гаргаж байгаа. Мөн түүнчлэн 2006-2010-аад он хүртэлх Вебсайтаар ажиллуулж байсан ба одоогоор фейсбүүк хуудас болох Tv8 Mongolia фейжээр үнэн бодитой мэдээлэл Хэрэгтэй нжвтрүүлгүүдийг бага зэрэг оруулдаг '''Телевизийн Эзэмшигчид''': Х.Мандахбаяр Эрхэт Монгол Группын захирал Б.Номин-Эрдэнэ Телевизийн Гүйцэтгэх захирал '''Одоогийн гаргаж буй нэвтрүүлгүүд''' Толь мэдээллийн хөтөлбөр Даваа-Баасан гараг бүр 19:30 Эмээ үлгэр яриад өгөөч Эфирийн ихэнх цаг давтах эсвэл шинээр гаргасан дугаар байж магадгүй Vibe Music хөгжмийн хөтөлбөр Эфирийн төгсгөлд Өдрийн цагт гаргадаг нэвтрүүлэг Өв соёлоо дээдэлье Монгол Үндэстний Өв соёл Ес заншилтай холбогдуулан авч үлдэх хэлбэртэй нэвтрүүлэг Бизнес толь Шинээр гарч байгаа чанартай бүтээгдэхүүн хэрэгтэй зөвлөгөөг гаргадаг хөтөлбөр Be Strong шинээр гарсан '''Гаргахаа больсон хөтөлбөрүүд''' Жүжигчдийн Түүх (гархаа больсон) Найруулагчдийн түүх (гархаа больсон) Анухай фитнес шоу нэвтрүүлэг 4 улирлын турш хийсэн 2022-2025 он хүртэлх Gobi Challange тэмээ унах цэнгээнт нэвтрүүлэг Ардын журамт цэргийн мөрөөр шоу нэвтрүүлэг 1921 оны ардын хувьсгалын түүхийн тухай жүжигчилсэн хэлбэртэй шоу хөтөлбөр Quarantine Talk Ковид-19 халдвар гарсантай холбогдуулан хүмүүстэй онлайнаар ярилцах нэвтрүүлэг Алаг шаазгай шууд нэвтрүүлэг Найзууд хүүхдийн нэвтрүүлэг нэрээ сольсон гаргахаа больсон Амьдралын Өнгө Амьдрах Сайхан Хүмүүсийн амьдралын тухай гаргаж байсан Ододтой Шоппинг хийх үү Алдартай дуучид жүжигчид хүнсний дэлгүүр лүү орж хүнсээ цуглуулан ядарсан иргэдэд туслах зорилготой нэвтрүүлэг байсан Сэрүүлэг өглөөний хөтөлбөр ихэнхдээ 8:00 цагт эхлүүлдэг байсан 8 Music Эфирийн ихэнх цагт гаргаж байсан Их Үд өдрийн хөтөлбөр Like and Dislike Чухал сэдэв Үйл явдлын тухай 40 хором Тавилан Анчид Хамтдаа Шоу нэвтрүүлэг Golf and Coffee Шөнийн Толь хөтөлбөр Үдшийн үйл явдлын мэдээг тойм хэлбэрээр гаргадаг байсан Yes зарын цаг 1900-1952 утсаар зарын дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгдөг байсан Дуудлага Танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг {{Монгол улсын телевизүүд}} obiwc7snxwq21z9vj8pwlntv0pl7pp5 870039 870038 2026-09-17T15:43:36Z Chongkian 21163 870039 wikitext text/x-wiki English: Tv8 Mongolia Монгол: ТВ8 Телевиз Уриа: Шинэ Улаанбаатрын Төлөө 2006-2014 он хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=ТВ8 Бидэнтэй Цуг Байгаарай |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2014-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141115113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Бидэнтэй Цуг Байгаарай 2014-одоог хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=Movfix - Online Movies & TV Shows Template |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> '''Телевизийн Зорилго''' ТВ8 телевиз нь үндэсний хэмжээгээр орон даяар цацагддаг бөгөөд монгол улсын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз юм. Анхны нэвтрүүлэг нь 2006 оны 3-р сарын 24-нд албан ёсоор өргөн цацагдаж эхэлсэн бөгөөд үндэсний чөлөөт телевиз юм. Үүсгэн байгуулагч нь Сэнгээгийн Баярмөнх сэтгүүлч мэргэжилтэй Сэрүүлэг сонины эзэмшигч байсан. Тус суваг нь иргэдэд үнэн мэдээлэл хүргэх зорилготой ард түмний толь лавлах болох 1900 1952 утсаар ярьж мэдээлэл авдаг байсан түүнчлэн олон төрлийн сэдэвчилсэн нэвтрүүлгүүд болон Гадаад Дотоодын уран сайхны болон олон ангит кинонууд Баримтат кинонуудыг эфирт гаргаж байгаа. Мөн түүнчлэн 2006-2010-аад он хүртэлх Вебсайтаар ажиллуулж байсан ба одоогоор фейсбүүк хуудас болох Tv8 Mongolia фейжээр үнэн бодитой мэдээлэл Хэрэгтэй нжвтрүүлгүүдийг бага зэрэг оруулдаг '''Телевизийн Эзэмшигчид''': Х.Мандахбаяр Эрхэт Монгол Группын захирал Б.Номин-Эрдэнэ Телевизийн Гүйцэтгэх захирал '''Одоогийн гаргаж буй нэвтрүүлгүүд''' Толь мэдээллийн хөтөлбөр Даваа-Баасан гараг бүр 19:30 Эмээ үлгэр яриад өгөөч Эфирийн ихэнх цаг давтах эсвэл шинээр гаргасан дугаар байж магадгүй Vibe Music хөгжмийн хөтөлбөр Эфирийн төгсгөлд Өдрийн цагт гаргадаг нэвтрүүлэг Өв соёлоо дээдэлье Монгол Үндэстний Өв соёл Ес заншилтай холбогдуулан авч үлдэх хэлбэртэй нэвтрүүлэг Бизнес толь Шинээр гарч байгаа чанартай бүтээгдэхүүн хэрэгтэй зөвлөгөөг гаргадаг хөтөлбөр Be Strong шинээр гарсан '''Гаргахаа больсон хөтөлбөрүүд''' Жүжигчдийн Түүх (гархаа больсон) Найруулагчдийн түүх (гархаа больсон) Анухай фитнес шоу нэвтрүүлэг 4 улирлын турш хийсэн 2022-2025 он хүртэлх Gobi Challange тэмээ унах цэнгээнт нэвтрүүлэг Ардын журамт цэргийн мөрөөр шоу нэвтрүүлэг 1921 оны ардын хувьсгалын түүхийн тухай жүжигчилсэн хэлбэртэй шоу хөтөлбөр Quarantine Talk Ковид-19 халдвар гарсантай холбогдуулан хүмүүстэй онлайнаар ярилцах нэвтрүүлэг Алаг шаазгай шууд нэвтрүүлэг Найзууд хүүхдийн нэвтрүүлэг нэрээ сольсон гаргахаа больсон Амьдралын Өнгө Амьдрах Сайхан Хүмүүсийн амьдралын тухай гаргаж байсан Ододтой Шоппинг хийх үү Алдартай дуучид жүжигчид хүнсний дэлгүүр лүү орж хүнсээ цуглуулан ядарсан иргэдэд туслах зорилготой нэвтрүүлэг байсан Сэрүүлэг өглөөний хөтөлбөр ихэнхдээ 8:00 цагт эхлүүлдэг байсан 8 Music Эфирийн ихэнх цагт гаргаж байсан Их Үд өдрийн хөтөлбөр Like and Dislike Чухал сэдэв Үйл явдлын тухай 40 хором Тавилан Анчид Хамтдаа Шоу нэвтрүүлэг Golf and Coffee Шөнийн Толь хөтөлбөр Үдшийн үйл явдлын мэдээг тойм хэлбэрээр гаргадаг байсан Yes зарын цаг 1900-1952 утсаар зарын дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгдөг байсан Дуудлага Танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] 7rx3yftesy77m6lghf751s0895g4nq6 870049 870039 2026-09-17T15:48:34Z Chongkian 21163 870049 wikitext text/x-wiki English: Tv8 Mongolia Монгол: ТВ8 Телевиз Уриа: Шинэ Улаанбаатрын Төлөө 2006-2014 он хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=ТВ8 Бидэнтэй Цуг Байгаарай |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2014-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141115113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Бидэнтэй Цуг Байгаарай 2014-одоог хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=Movfix - Online Movies & TV Shows Template |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> '''Телевизийн Зорилго''' ТВ8 телевиз нь үндэсний хэмжээгээр орон даяар цацагддаг бөгөөд монгол улсын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз юм. Анхны нэвтрүүлэг нь 2006 оны 3-р сарын 24-нд албан ёсоор өргөн цацагдаж эхэлсэн бөгөөд үндэсний чөлөөт телевиз юм. Үүсгэн байгуулагч нь Сэнгээгийн Баярмөнх сэтгүүлч мэргэжилтэй Сэрүүлэг сонины эзэмшигч байсан. Тус суваг нь иргэдэд үнэн мэдээлэл хүргэх зорилготой ард түмний толь лавлах болох 1900 1952 утсаар ярьж мэдээлэл авдаг байсан түүнчлэн олон төрлийн сэдэвчилсэн нэвтрүүлгүүд болон Гадаад Дотоодын уран сайхны болон олон ангит кинонууд Баримтат кинонуудыг эфирт гаргаж байгаа. Мөн түүнчлэн 2006-2010-аад он хүртэлх Вебсайтаар ажиллуулж байсан ба одоогоор фейсбүүк хуудас болох Tv8 Mongolia фейжээр үнэн бодитой мэдээлэл Хэрэгтэй нжвтрүүлгүүдийг бага зэрэг оруулдаг '''Телевизийн Эзэмшигчид''': Х.Мандахбаяр Эрхэт Монгол Группын захирал Б.Номин-Эрдэнэ Телевизийн Гүйцэтгэх захирал '''Одоогийн гаргаж буй нэвтрүүлгүүд''' Толь мэдээллийн хөтөлбөр Даваа-Баасан гараг бүр 19:30 Эмээ үлгэр яриад өгөөч Эфирийн ихэнх цаг давтах эсвэл шинээр гаргасан дугаар байж магадгүй Vibe Music хөгжмийн хөтөлбөр Эфирийн төгсгөлд Өдрийн цагт гаргадаг нэвтрүүлэг Өв соёлоо дээдэлье Монгол Үндэстний Өв соёл Ес заншилтай холбогдуулан авч үлдэх хэлбэртэй нэвтрүүлэг Бизнес толь Шинээр гарч байгаа чанартай бүтээгдэхүүн хэрэгтэй зөвлөгөөг гаргадаг хөтөлбөр Be Strong шинээр гарсан '''Гаргахаа больсон хөтөлбөрүүд''' Жүжигчдийн Түүх (гархаа больсон) Найруулагчдийн түүх (гархаа больсон) Анухай фитнес шоу нэвтрүүлэг 4 улирлын турш хийсэн 2022-2025 он хүртэлх Gobi Challange тэмээ унах цэнгээнт нэвтрүүлэг Ардын журамт цэргийн мөрөөр шоу нэвтрүүлэг 1921 оны ардын хувьсгалын түүхийн тухай жүжигчилсэн хэлбэртэй шоу хөтөлбөр Quarantine Talk Ковид-19 халдвар гарсантай холбогдуулан хүмүүстэй онлайнаар ярилцах нэвтрүүлэг Алаг шаазгай шууд нэвтрүүлэг Найзууд хүүхдийн нэвтрүүлэг нэрээ сольсон гаргахаа больсон Амьдралын Өнгө Амьдрах Сайхан Хүмүүсийн амьдралын тухай гаргаж байсан Ододтой Шоппинг хийх үү Алдартай дуучид жүжигчид хүнсний дэлгүүр лүү орж хүнсээ цуглуулан ядарсан иргэдэд туслах зорилготой нэвтрүүлэг байсан Сэрүүлэг өглөөний хөтөлбөр ихэнхдээ 8:00 цагт эхлүүлдэг байсан 8 Music Эфирийн ихэнх цагт гаргаж байсан Их Үд өдрийн хөтөлбөр Like and Dislike Чухал сэдэв Үйл явдлын тухай 40 хором Тавилан Анчид Хамтдаа Шоу нэвтрүүлэг Golf and Coffee Шөнийн Толь хөтөлбөр Үдшийн үйл явдлын мэдээг тойм хэлбэрээр гаргадаг байсан Yes зарын цаг 1900-1952 утсаар зарын дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгдөг байсан Дуудлага Танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] b0vawxypys2fo0crnfye94a67w0oqld 870050 870049 2026-09-17T15:48:57Z Chongkian 21163 870050 wikitext text/x-wiki English: Tv8 Mongolia Уриа: Шинэ Улаанбаатрын Төлөө 2006-2014 он хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=ТВ8 Бидэнтэй Цуг Байгаарай |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2014-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141115113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Бидэнтэй Цуг Байгаарай 2014-одоог хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=Movfix - Online Movies & TV Shows Template |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> '''Телевизийн Зорилго''' '''ТВ8 телевиз''' нь үндэсний хэмжээгээр орон даяар цацагддаг бөгөөд монгол улсын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз юм. Анхны нэвтрүүлэг нь 2006 оны 3-р сарын 24-нд албан ёсоор өргөн цацагдаж эхэлсэн бөгөөд үндэсний чөлөөт телевиз юм. Үүсгэн байгуулагч нь Сэнгээгийн Баярмөнх сэтгүүлч мэргэжилтэй Сэрүүлэг сонины эзэмшигч байсан. Тус суваг нь иргэдэд үнэн мэдээлэл хүргэх зорилготой ард түмний толь лавлах болох 1900 1952 утсаар ярьж мэдээлэл авдаг байсан түүнчлэн олон төрлийн сэдэвчилсэн нэвтрүүлгүүд болон Гадаад Дотоодын уран сайхны болон олон ангит кинонууд Баримтат кинонуудыг эфирт гаргаж байгаа. Мөн түүнчлэн 2006-2010-аад он хүртэлх Вебсайтаар ажиллуулж байсан ба одоогоор фейсбүүк хуудас болох Tv8 Mongolia фейжээр үнэн бодитой мэдээлэл Хэрэгтэй нжвтрүүлгүүдийг бага зэрэг оруулдаг '''Телевизийн Эзэмшигчид''': Х.Мандахбаяр Эрхэт Монгол Группын захирал Б.Номин-Эрдэнэ Телевизийн Гүйцэтгэх захирал '''Одоогийн гаргаж буй нэвтрүүлгүүд''' Толь мэдээллийн хөтөлбөр Даваа-Баасан гараг бүр 19:30 Эмээ үлгэр яриад өгөөч Эфирийн ихэнх цаг давтах эсвэл шинээр гаргасан дугаар байж магадгүй Vibe Music хөгжмийн хөтөлбөр Эфирийн төгсгөлд Өдрийн цагт гаргадаг нэвтрүүлэг Өв соёлоо дээдэлье Монгол Үндэстний Өв соёл Ес заншилтай холбогдуулан авч үлдэх хэлбэртэй нэвтрүүлэг Бизнес толь Шинээр гарч байгаа чанартай бүтээгдэхүүн хэрэгтэй зөвлөгөөг гаргадаг хөтөлбөр Be Strong шинээр гарсан '''Гаргахаа больсон хөтөлбөрүүд''' Жүжигчдийн Түүх (гархаа больсон) Найруулагчдийн түүх (гархаа больсон) Анухай фитнес шоу нэвтрүүлэг 4 улирлын турш хийсэн 2022-2025 он хүртэлх Gobi Challange тэмээ унах цэнгээнт нэвтрүүлэг Ардын журамт цэргийн мөрөөр шоу нэвтрүүлэг 1921 оны ардын хувьсгалын түүхийн тухай жүжигчилсэн хэлбэртэй шоу хөтөлбөр Quarantine Talk Ковид-19 халдвар гарсантай холбогдуулан хүмүүстэй онлайнаар ярилцах нэвтрүүлэг Алаг шаазгай шууд нэвтрүүлэг Найзууд хүүхдийн нэвтрүүлэг нэрээ сольсон гаргахаа больсон Амьдралын Өнгө Амьдрах Сайхан Хүмүүсийн амьдралын тухай гаргаж байсан Ододтой Шоппинг хийх үү Алдартай дуучид жүжигчид хүнсний дэлгүүр лүү орж хүнсээ цуглуулан ядарсан иргэдэд туслах зорилготой нэвтрүүлэг байсан Сэрүүлэг өглөөний хөтөлбөр ихэнхдээ 8:00 цагт эхлүүлдэг байсан 8 Music Эфирийн ихэнх цагт гаргаж байсан Их Үд өдрийн хөтөлбөр Like and Dislike Чухал сэдэв Үйл явдлын тухай 40 хором Тавилан Анчид Хамтдаа Шоу нэвтрүүлэг Golf and Coffee Шөнийн Толь хөтөлбөр Үдшийн үйл явдлын мэдээг тойм хэлбэрээр гаргадаг байсан Yes зарын цаг 1900-1952 утсаар зарын дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгдөг байсан Дуудлага Танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] 9zb777159yk94100mxz99lnqk8jk2a0 Бүс ба Зам санаачилга 0 148031 870101 866798 2026-09-18T03:48:56Z Printing1024 106497 870101 wikitext text/x-wiki ‘’‘Бүс ба Зам санаачилга’’’ ({{lang-en|Belt and Road Initiative}}, ‘’‘BRI’’’) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас 2013 оноос дэвшүүлэн хэрэгжүүлж эхэлсэн олон улсын эдийн засаг, дэд бүтэц, худалдаа, тээвэр, санхүүгийн хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Уг санаачилгыг анх ‘‘Торгоны замын эдийн засгийн бүс’’ болон ‘‘XXI зууны далайн торгоны зам’’ гэсэн хоёр бүрэлдэхүүн хэсгээр дэвшүүлсэн бөгөөд 2015 оны 3 дугаар сарын 28-нд Хятадын Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хороо, Гадаад хэргийн яам, Худалдааны яам хамтран, Төрийн зөвлөлийн зөвшөөрлөөр ‘’“Торгоны замын эдийн засгийн бүс болон XXI зууны далайн торгоны замыг хамтран байгуулах тухай алсын хараа ба үйл ажиллагааны төлөвлөгөө”’’ баримт бичгийг нийтэлсэн. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Түүх == БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] 2013 онд Төв Ази болон Зүүн Өмнөд Азид хийсэн айлчлалын үеэр Торгоны замын эдийн засгийн бүс болон XXI зууны далайн торгоны замыг хамтран байгуулах санаачилгыг дэвшүүлсэн. Үүнийг хожим “Бүс ба Зам” санаачилга гэж нэрлэх болсон. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} 2015 оны 3 дугаар сарын 28-ны баримт бичигт санаачилгын зорилго, хамтын ажиллагааны зарчим, газарзүйн хүрээ, тэргүүлэх чиглэл болон хэрэгжүүлэх механизмын үндсэн хүрээг тодорхойлсон байна. Баримт бичигт Бүс ба Зам нь Ази, Европ, Африкийн бүс нутгуудыг эдийн засаг, худалдаа, тээвэр болон дэд бүтцийн сүлжээгээр холбох зорилготойг тодорхойлжээ. == Хамрах хүрээ == 2015 оны баримт бичигт Торгоны замын эдийн засгийн бүс болон XXI зууны далайн торгоны замын үндсэн чиглэлийг тодорхойлсон. === Торгоны замын эдийн засгийн бүс === Торгоны замын эдийн засгийн бүсийн хүрээнд дараах үндсэн чиглэлүүдийг тодорхойлсон байна. Хятадыг Төв Ази болон ОХУ-аар дамжуулан Европтой холбох; Хятадыг Төв Ази болон Баруун Азиар дамжуулан Персийн булан болон Газар дундын тэнгистэй холбох; Хятадыг Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд Ази болон Энэтхэгийн далайн бүс нутагтай холбох. === XXI зууны далайн торгоны зам === Далайн торгоны замын хүрээнд: Хятадын эргийн боомтуудыг Өмнөд Хятадын тэнгис болон Энэтхэгийн далайгаар дамжуулан Европтой холбох; Хятадын эргийн боомтуудыг Өмнөд Хятадын тэнгисээр дамжуулан Номхон далайн өмнөд хэсэгтэй холбох чиглэлийг тодорхойлсон байна. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Эдийн засгийн коридорууд == 2015 оны баримт бичигт Бүс ба Замын хүрээнд олон улсын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны зургаан үндсэн коридорыг тодорхойлсон байна. Үүнд: [[Шинэ Евразийн эх газрын гүүр|Шинэ Евразийн эх газрын гүүрийн эдийн засгийн коридор]]; [[Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор]]; Хятад–Төв Ази–Баруун Азийн эдийн засгийн коридор; Хятад–Энэтхэгийн хойгийн эдийн засгийн коридор; [[Хятад-Пакистаны эдийн засгийн коридор]]; [[Бангладеш-Хятад-Энэтхэг-Мьянмарын эдийн засгийн коридор]]. Эдгээр коридор нь дэд бүтцийн холболт, худалдаа, хөрөнгө оруулалт, тээвэр болон бүс нутгийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд чиглэсэн. == Шинэ Евразийн эх газрын гүүр == ‘’‘Шинэ Евразийн эх газрын гүүрийн эдийн засгийн коридор’’’ нь Хятадын зүүн хэсгийн боомтуудыг Евразийн эх газраар дамжуулан Европтой холбох тээврийн чиглэл юм. Хятадын Засгийн газрын 2015 оны баримт бичигт Хятадын [[Ляньюньган]] боомтоос эхлэн Казахстан, ОХУ болон Европын чиглэлд хүрэх төмөр замын холболтыг Евразийн эх газрын тээврийн чухал чиглэлүүдийн нэг гэж тодорхойлсон. Энэ хүрээнд Хятадын дотоодын төмөр замын сүлжээг Европын төмөр замын сүлжээтэй холбох зорилго тавьсан байна. 2015 оноос хойш Хятад–Европын төмөр замын ачаа тээврийн олон чиглэл хөгжсөн бөгөөд Хятадын хэд хэдэн хотыг Европын хотуудтай холбосон тогтмол ачааны галт тэрэгний үйлчилгээ бий болсон байна. {{cite web |title=Initiative offers road map for peace, prosperity |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор’’’ нь Монгол Улс, БНХАУ болон ОХУ-ын хоорондын тээвэр, худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд чиглэсэн гурван талт хамтын ажиллагааны хүрээ юм. 2014 оны 9 дүгээр сард гурван улсын төрийн тэргүүн [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]ын Дүшанбе хотноо болсон уулзалтын үеэр гурван талт хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх асуудлыг хэлэлцсэн байна. Гурван улс БНХАУ-ын Торгоны замын эдийн засгийн бүс, ОХУ-ын Евразийн тээвэр, эдийн засгийн холболтын төлөвлөгөө болон Монгол Улсын [[Талын зам]] санаачилгыг уялдуулах талаар санал солилцсон. 2015 оны 7 дугаар сард ОХУ-ын Уфа хотноо болсон гурван улсын төрийн тэргүүнүүдийн уулзалтаар Хятад, Монгол, Оросын гурван талт хамтын ажиллагааны дунд хугацааны хөгжлийн замын зураглалыг баталсан байна. {{cite web |title=Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/30/content_281475080041500.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-30 |access-date=2026-08-16 }} == Хятад-Төв Ази-Баруун Азийн эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад–Төв Ази–Баруун Азийн эдийн засгийн коридор’’’ нь Хятадын Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах орноос эхлэн Төв Азиар дамжин Баруун Ази, цаашлаад Газар дундын тэнгис болон Арабын хойгийн бүс нутагтай холбогдох эдийн засгийн коридор юм. Уг коридорын хүрээнд Казахстан, Киргизстан, Тажикистан, Узбекистан, Туркменистан зэрэг Төв Азийн орнууд болон Баруун Азийн улс орнуудтай худалдаа, хөрөнгө оруулалт, тээвэр, эрчим хүч, харилцаа холбооны салбарын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилго тавьсан байна. == Хятад-Энэтхэгийн хойгийн эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад–Энэтхэгийн хойгийн эдийн засгийн коридор’’’ нь Хятад болон Зүүн Өмнөд Азийн эх газрын улс орнуудын хооронд тээвэр, худалдаа, үйлдвэрлэл, хөрөнгө оруулалтын холболтыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн коридор юм. 2015 оны баримт бичигт Хятадын өмнөд хэсгээс Индохятадын хойгийн улс орнуудтай холбогдох тээврийн сүлжээ, дэд бүтцийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлыг тусгасан байна. == Хятад-Пакистаны эдийн засгийн коридор == ‘’‘Хятад–Пакистаны эдийн засгийн коридор’’’ ({{lang-en|China–Pakistan Economic Corridor}}, ‘’‘CPEC’’’) нь Хятад, Пакистаны хоорондын дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр, худалдаа, хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааны хөтөлбөр юм. Коридор нь Хятадын Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах орны [[Кашгар]] орчмыг Пакистаны [[Гвадар]] боомттой холбох чиглэлд төвлөрдөг. 2015 оны Бүс ба Замын баримт бичигт уг коридорыг зургаан үндсэн эдийн засгийн коридорын нэгээр тодорхойлсон. БНХАУ-ын 2015 оны Засгийн газрын ажлын тайланд Хятад–Пакистаны эдийн засгийн коридорын хүрээнд дэд бүтцийн холболт болон холбогдох төслүүдийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байсныг дурдсан байна. {{cite web |title=Full Text: Report on the Work of the Government (2015) |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2015/03/05/content_281475066179954.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2015-03-05 |access-date=2026-08-16 }} == Бангладеш-Хятад-Энэтхэг-Мьянмарын эдийн засгийн коридор == ‘’‘Бангладеш–Хятад–Энэтхэг–Мьянмарын эдийн засгийн коридор’’’ ({{lang-en|Bangladesh–China–India–Myanmar Economic Corridor}}, ‘’‘BCIM’’’) нь дөрвөн улсын хоорондын худалдаа, хөрөнгө оруулалт, тээвэр, дэд бүтцийн холболтыг хөгжүүлэх зорилготой хамтын ажиллагааны санаачилга юм. Уг коридор нь Хятадын баруун өмнөд хэсгийг Мьянмар, Энэтхэг болон Бангладештай холбох чиглэлд төвлөрч, тээврийн дэд бүтэц, худалдаа, хөрөнгө оруулалт болон хүмүүс хоорондын харилцааг хөгжүүлэх зорилготой байв. == Хамтын ажиллагааны үндсэн чиглэл == 2015 оны баримт бичигт Бүс ба Замын хамтын ажиллагааны таван үндсэн чиглэлийг тодорхойлсон. Үүнд: бодлогын зохицуулалт; дэд бүтцийн холболт; саадгүй худалдаа; санхүүгийн интеграц; хүмүүс хоорондын харилцаа. Эдгээр чиглэл нь оролцогч улс орнуудын хөгжлийн стратегийг уялдуулах, тээвэр болон дэд бүтцийн холболтыг сайжруулах, худалдаа хөрөнгө оруулалтын саадыг бууруулах, санхүүгийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, боловсрол, соёл болон иргэд хоорондын харилцааг хөгжүүлэхэд чиглэдэг. {{cite web |title=Vision for Maritime Cooperation under the Belt and Road Initiative |url=https://english.www.gov.cn/archive/publications/2017/06/20/content_281475691873460.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2017-06-20 |access-date=2026-08-16 }} == Санхүүжилтийн механизм == Бүс ба Замын санаачилгын хүрээнд дэд бүтэц болон бусад хамтын ажиллагааны төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор олон талт болон хоёр талт санхүүгийн механизмуудыг ашигладаг. === Торгоны замын сан === ‘’‘Торгоны замын сан’’’ ({{lang-en|Silk Road Fund}}) нь Бүс ба Замын хүрээнд хэрэгжих төслүүдийг санхүүжүүлэх зорилгоор байгуулагдсан хөрөнгө оруулалтын сан юм. БНХАУ-ын Засгийн газар 2014 оны 11 дүгээр сард Торгоны замын санд 40 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулах тухай зарласан. Сан нь дэд бүтэц, эрчим хүч, үйлдвэрлэл болон холбогдох салбарын төслүүдэд хөрөнгө оруулалт хийх чиглэлээр ажилладаг. {{cite web |title=Chronology of China’s Belt and Road Initiative |url=https://eng.yidaiyilu.gov.cn/p/1080.html |publisher=Belt and Road Portal |access-date=2026-08-16 }} 2015 оны баримт бичгийн хэрэгжилтийн хүрээнд Торгоны замын сан болон бусад санхүүгийн байгууллагууд Бүс ба Замын төслүүдийн санхүүжилтийн эх үүсвэрийн нэг болсон байна. {{cite web |title=Building the Belt and Road |url=https://eng.yidaiyilu.gov.cn/wcm.files/upload/CMSydylyw/201705/201705110537027.pdf |publisher=Belt and Road Portal |access-date=2026-08-16 }} === Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк === ‘’‘Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк’’’ ({{lang-en|Asian Infrastructure Investment Bank}}, ‘’‘AIIB’’’) нь Ази болон бусад бүс нутагт дэд бүтцийн тогтвортой хөгжлийг дэмжих зорилготой олон талт хөгжлийн банк юм. AIIB нь эрчим хүч, тээвэр, харилцаа холбоо, хот байгуулалт, усан хангамж болон бусад дэд бүтцийн салбарын төслүүдийг санхүүжүүлэхэд чиглэдэг. Банк 2015 онд байгуулагдаж, 2016 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. {{cite web |title=Full text: Report on China’s economic, social development plan |url=https://english.www.gov.cn/news/top_news/2016/03/19/content_281475310332486.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2016-03-19 |access-date=2026-08-16 }} == Олон улсын тээвэр, худалдаанд үзүүлэх нөлөө == Бүс ба Замын санаачилгын хүрээнд төмөр зам, авто зам, боомт, эрчим хүч, харилцаа холбооны дэд бүтцийн холболтыг хөгжүүлэхэд анхаардаг. Үүний хүрээнд Хятад болон Европыг холбосон төмөр замын ачаа тээвэр, далайн боомтын сүлжээ болон хил дамнасан худалдааны дэд бүтцүүд өргөжсөн байна. БНХАУ-ын Засгийн газрын мэдээлснээр 2015 оноос Бүс ба Замын хүрээнд зургаан эдийн засгийн коридор болон холбогдох тээврийн, холбооны сувгуудыг хөгжүүлэхэд ахиц гарсан байна. {{cite web |title=Full text: Report on China’s economic, social development plan |url=https://english.www.gov.cn/news/top_news/2016/03/19/content_281475310332486.htm |publisher=Government of the People’s Republic of China |date=2016-03-19 |access-date=2026-08-16 }} == Монгол Улстай холбогдох нь == Монгол Улс нь Бүс ба Замын санаачилгын хүрээнд [[Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор]]ын нэг хэсэг бөгөөд Монгол, Хятад, Оросын тээвэр, худалдаа, дэд бүтцийн хамтын ажиллагаанд уг коридорын хүрээ ашиглагддаг. Монгол Улсын хувьд тус санаачилгатай холбоотой хамтын ажиллагаанд төмөр зам, автозам, боомт, эрчим хүч, уул уурхай, худалдаа, логистик зэрэг салбарууд багтдаг. Хятад–Монгол–Оросын эдийн засгийн коридорын хүрээнд гурван улсын тээврийн сүлжээ болон эдийн засгийн хөгжлийн бодлогыг уялдуулах асуудал яригдаж ирсэн бөгөөд уг коридор нь БНХАУ-ын Торгоны замын эдийн засгийн бүс, ОХУ-ын Евразийн тээврийн холболт болон Монгол Улсын хөгжлийн бодлоготой уялдах зорилготой. == Шүүмжлэл == Бүс ба Замын санаачилга нь олон улсын худалдаа, дэд бүтцийн холболтыг нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үздэг талын зэрэгцээ улс орнуудын өрийн тогтвортой байдал, байгаль орчин, хөдөлмөрийн стандарт, төслийн ил тод байдал болон геополитикийн нөлөөлөлтэй холбоотойгоор олон улсын түвшинд хэлэлцүүлэг, шүүмжлэлийн сэдэв болсон. Эдгээр асуудлын үнэлгээ нь төсөл тус бүр, улс орон болон санхүүжилтийн нөхцөлөөс хамааран харилцан адилгүй байдаг. Иймээс Бүс ба Замын санаачилгын нийт үр нөлөөг нэг үзүүлэлтээр дүгнэхээс илүү төслийн түвшинд авч үзэх шаардлагатай. == Мөн үзэх == * [[Торгоны зам]] * [[Торгоны замын эдийн засгийн бүс]] * [[XXI зууны далайн торгоны зам]] * [[Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор]] * [[Хятад-Пакистаны эдийн засгийн коридор]] * [[Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банк]] * [[Торгоны замын сан]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Бүс ба Зам санаачилга]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засаг]] [[Ангилал:Олон улсын тээвэр]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] === “Бүс ба зам – Гэрэлт аялал” === '''“Бүс ба зам – Гэрэлт аялал”''' нь Монголын Улаан загалмай нийгэмлэг болон Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Улаан загалмайн байгууллагуудын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгждэг нүдний эрүүл мэндийн хүмүүнлэгийн төсөл юм. Төслийн хүрээнд нүдний болор цайх эмгэгтэй Монголын иргэдийг үзлэг, оношилгоо болон нүдний болор солих мэс засалд үнэ төлбөргүй хамруулдаг байна.<ref name="MRC2026">{{cite web |url=https://www.redcross.mn/news/217 |title=Нүдний болорын хагалгаанд хамрагдсан 120 ахмад сэтгэл өндөр ирлээ |publisher=Монголын Улаан загалмай нийгэмлэг |date=2026-05-27 |language=mn |access-date=2026-09-18 }}</ref> Төсөл 2017 оноос эхлэн Монголын Улаан загалмай нийгэмлэг болон Өвөр Монголын Улаан загалмайн байгууллагын хамтын ажиллагааны хүрээнд хэрэгжиж ирсэн байна.<ref name="MRC2026"/> 2026 оны хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол Улсын 120 ахмадыг нүдний болор цайх эмгэгийн оношилгоо, эмчилгээнд хамруулахаар сонгосон байна. Үүнээс өмнө 2026 оны 4 дүгээр сарын 20–24-ний өдрүүдэд Монгол Улсын Хоёрдугаар төв эмнэлэгт 400 орчим ахмадыг үзлэгт хамруулжээ. Үзлэгийн дүнд нүдний болор цайх эмгэгтэй бөгөөд мэс засал хийх заалттай 120 хүнийг сонгон авч, 5 дугаар сарын 18–22-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Эрээн хотод нүдний болор солих мэс засалд хамруулсан байна.<ref name="MRC2026"/> Мэс заслын эмчилгээг БНХАУ-ын Чао Жу нүдний эмнэлгийн эмч нар Монголын Улаан загалмай нийгэмлэг болон Монгол Улсын Хоёрдугаар төв эмнэлгийн нүдний тасгийн эмч, мэргэжилтнүүдтэй хамтран зохион байгуулжээ.<ref name="MRC2026"/> 2026 оны 2 дугаар сард Монголын Улаан загалмай нийгэмлэг болон Өвөр Монголын Улаан загалмайн байгууллагын төлөөлөгчид Хөх хотод уулзаж, 2026 онд “Бүс ба зам – Гэрэлт аялал” төслийг хамтран хэрэгжүүлэх гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. Уулзалтаар нүдний болор солих мэс засал, төслийн өмнөх хэрэгжилт болон тухайн жилийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний талаар хэлэлцжээ.<ref name="MRC2026plan">{{cite web |url=https://online.flippingbook.com/view/935189825 |title=“Бүс ба зам - Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав |publisher=Монголын Улаан загалмай нийгэмлэг |date=2026-02 |language=mn |access-date=2026-09-18 }}</ref> “Бүс ба зам – Гэрэлт аялал” төслийн хүрээнд өмнөх жилүүдэд мөн Монголын иргэдийг нүдний болор солих мэс засалд хамруулж байсан байна. Тухайлбал, 2024 онд 130 гаруй хүнийг урьдчилсан үзлэгт хамруулснаас 114 ахмадыг мэс засалд сонгон авч, Эрээн хотод эмчилгээ хийжээ.<ref name="Dorgio2024">{{cite web |url=https://www.dorgio.mn/index.php/p/153998 |title=114 ахмад настан БНХАУ-д нүдний болор солиулах мэс засал эмчилгээ хийлгэлээ |publisher=Dorgio.mn |date=2024-09-16 |language=mn |access-date=2026-09-18 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монголын Улаан загалмай нийгэмлэг]] * [[Бүс ба Зам санаачилга]] * [[Монгол–Хятадын харилцаа]] * [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Улаан загалмайн нийгэмлэг]] == Эх сурвалж == {{reflist}} 4ac0hd9b5ykqdyfo1hrrmruwwmd9j1i SBN телевиз 0 148157 870042 867718 2026-09-17T15:45:03Z Chongkian 21163 870042 wikitext text/x-wiki English: SBN Television mongolia (Supervision Broadcasting Network) Монгол: SBN телевиз SBN телевиз нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг бөгөөд энэхүү сувгийн хөтөлбөр нь энтертайнмент болон цэнгээнт хүүхдийн танин мэдэхүйн гадаадын ба мэдээллийн хөтөлбөр болон дотоод гадаадын уран сайхны олон ангит киноны нэвтрүүлэг цацдаг суваг бөгөөд анхны эфир нь 2006 оны 7-р сарын эхэнд туршилтын нэвтрүүлгээ бэлтгэж 8-р сарын 26-ны өдөр албан ёсоор анхны эфир болон нэвтрүүлгээ хийж эхэлсэн билээ. {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] 6t3442ybp2v8b2natu9wabm64bpa74m 870043 870042 2026-09-17T15:45:15Z Chongkian 21163 870043 wikitext text/x-wiki English: SBN Television mongolia (Supervision Broadcasting Network) Монгол: SBN телевиз SBN телевиз нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг бөгөөд энэхүү сувгийн хөтөлбөр нь энтертайнмент болон цэнгээнт хүүхдийн танин мэдэхүйн гадаадын ба мэдээллийн хөтөлбөр болон дотоод гадаадын уран сайхны олон ангит киноны нэвтрүүлэг цацдаг суваг бөгөөд анхны эфир нь 2006 оны 7-р сарын эхэнд туршилтын нэвтрүүлгээ бэлтгэж 8-р сарын 26-ны өдөр албан ёсоор анхны эфир болон нэвтрүүлгээ хийж эхэлсэн билээ. {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} swakhcubaok6h4flnj4mku895evjiiy 870044 870043 2026-09-17T15:45:29Z Chongkian 21163 870044 wikitext text/x-wiki English: SBN Television mongolia (Supervision Broadcasting Network) '''SBN телевиз''' нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг бөгөөд энэхүү сувгийн хөтөлбөр нь энтертайнмент болон цэнгээнт хүүхдийн танин мэдэхүйн гадаадын ба мэдээллийн хөтөлбөр болон дотоод гадаадын уран сайхны олон ангит киноны нэвтрүүлэг цацдаг суваг бөгөөд анхны эфир нь 2006 оны 7-р сарын эхэнд туршилтын нэвтрүүлгээ бэлтгэж 8-р сарын 26-ны өдөр албан ёсоор анхны эфир болон нэвтрүүлгээ хийж эхэлсэн билээ. {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 3maj22ye5bz2rzr5rhzn8cgz4qfdwvx 870053 870044 2026-09-17T15:50:12Z Chongkian 21163 870053 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} English: SBN Television mongolia (Supervision Broadcasting Network) '''SBN телевиз''' нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг бөгөөд энэхүү сувгийн хөтөлбөр нь энтертайнмент болон цэнгээнт хүүхдийн танин мэдэхүйн гадаадын ба мэдээллийн хөтөлбөр болон дотоод гадаадын уран сайхны олон ангит киноны нэвтрүүлэг цацдаг суваг бөгөөд анхны эфир нь 2006 оны 7-р сарын эхэнд туршилтын нэвтрүүлгээ бэлтгэж 8-р сарын 26-ны өдөр албан ёсоор анхны эфир болон нэвтрүүлгээ хийж эхэлсэн билээ. {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 98w0azw5x3tutagz99enk4js7cso6ui Танин мэдэхүйн суваг 0 148159 870035 867723 2026-09-17T15:42:08Z Chongkian 21163 870035 wikitext text/x-wiki ТМ телевиз нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг ба одоогоор монгол улсын болон дэлхийн улс үндэстний тухай тайлбарт мэдээлэл хүргэдэг оюунлаг танин мэдэхүйн сэдэвтэй телевиз юм <ref>{{Cite web |title=ТМ Телевиз |url=https://tmtv.mn/ |access-date=2026-08-30 |website=tmtv.mn |language=en}}</ref> Анхны нэвтрүүлэг ; 2006.04.01 {{Монгол улсын телевизүүд}} qtzpjlqgi2m8w2v7epiaxs66y1grea2 870036 870035 2026-09-17T15:42:19Z Chongkian 21163 870036 wikitext text/x-wiki ТМ телевиз нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг ба одоогоор монгол улсын болон дэлхийн улс үндэстний тухай тайлбарт мэдээлэл хүргэдэг оюунлаг танин мэдэхүйн сэдэвтэй телевиз юм <ref>{{Cite web |title=ТМ Телевиз |url=https://tmtv.mn/ |access-date=2026-08-30 |website=tmtv.mn |language=en}}</ref> Анхны нэвтрүүлэг ; 2006.04.01 {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] 2nt5y48prktag9er4jahwymtxknj5s4 870037 870036 2026-09-17T15:42:54Z Chongkian 21163 870037 wikitext text/x-wiki ТМ телевиз нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг ба одоогоор монгол улсын болон дэлхийн улс үндэстний тухай тайлбарт мэдээлэл хүргэдэг оюунлаг танин мэдэхүйн сэдэвтэй телевиз юм <ref>{{Cite web |title=ТМ Телевиз |url=https://tmtv.mn/ |access-date=2026-08-30 |website=tmtv.mn |language=en}}</ref> Анхны нэвтрүүлэг ; 2006.04.01 {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 80eou1rkiwy1shwpix9qmn2az03o3cj 870047 870037 2026-09-17T15:47:54Z Chongkian 21163 870047 wikitext text/x-wiki ТМ телевиз нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг ба одоогоор монгол улсын болон дэлхийн улс үндэстний тухай тайлбарт мэдээлэл хүргэдэг оюунлаг танин мэдэхүйн сэдэвтэй телевиз юм <ref>{{Cite web |title=ТМ Телевиз |url=https://tmtv.mn/ |access-date=2026-08-30 |website=tmtv.mn |language=en}}</ref> Анхны нэвтрүүлэг ; 2006.04.01 ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 9lt0zysbmms19hksm9cdqt6rq9e44df 870048 870047 2026-09-17T15:48:07Z Chongkian 21163 870048 wikitext text/x-wiki '''ТМ телевиз''' нь монгол улсын хэмжээнд цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн суваг ба одоогоор монгол улсын болон дэлхийн улс үндэстний тухай тайлбарт мэдээлэл хүргэдэг оюунлаг танин мэдэхүйн сэдэвтэй телевиз юм <ref>{{Cite web |title=ТМ Телевиз |url=https://tmtv.mn/ |access-date=2026-08-30 |website=tmtv.mn |language=en}}</ref> Анхны нэвтрүүлэг ; 2006.04.01 ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} 4lffguhy0yb4kpd4smh2f1hhn61v17l Хувч цөлийн нарны эрчим хүчний сэргээн босголт 0 148391 869984 2026-09-17T12:21:34Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Хувч цөлийн нарны эрчим хүчээр элсжилттэй тэмцэх төсөл''' (хятадаар: 库布齐光伏治沙; англиар: ''Kubuqi Photovoltaic Desertification Control'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын нутагт орших Хувч цөлд хэрэгжиж буй, нарны фотовольтаик (PV) цахилгаан станц ба эко..." 869984 wikitext text/x-wiki '''Хувч цөлийн нарны эрчим хүчээр элсжилттэй тэмцэх төсөл''' (хятадаар: 库布齐光伏治沙; англиар: ''Kubuqi Photovoltaic Desertification Control'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын нутагт орших Хувч цөлд хэрэгжиж буй, нарны фотовольтаик (PV) цахилгаан станц ба экологийн сэргээн босголтыг хослуулсан орчин үеийн цогц инженерчлэлийн загвар юм. Тус төсөл нь "Хавтан дээр цахилгаан үйлдвэрлэж, хавтан доор тариалалт хийн, хавтан хооронд мал ажиллах" (хятадаар: 板上发电、板下种植、板间养殖) гэсэн гурван хэмжээст эко-үйлдвэрлэлийн загварыг ашигладгаараа онцлогтой. Энэ нь Шар мөрний "Их тахийлт" (Хөх тохой)-ын бүс нутгийн экологийн аюулгүй байдлыг хамгаалах болон хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, нүүрстөрөгчийн саармагжилтыг хангахад чухал стратеги ач холбогдолтой юм. == Түүхэн ба газар зүйн суурь == Хувч цөл нь Өвөр Монголын Ордос өндөрлөгийн умард хэсэгт, Шар мөрний өмнөд эрэг дагуу хоороос баруун тийш нумалж байрладаг БНХАУ-ын долоо дахь том цөл юм. Ордосын Хангин, Далад, Жүнгар зэрэг хошуудын нутгийг дамнан орших тус цөл нь ургамалжилт багатай, элсний нүүдэл ихтэй тул уламжлалт байдлаар "Үхлийн тэнгис" хэмээн нэрлэгдэж иржээ. Гэвч тус бүс нутаг нь жилийн нарны гэрэлтүүлгийн хугацаа урт (жилд 3100 гаруй цаг) бөгөөд нарны цацрагийн эрчим өндөр тул нарны эрчим хүчний томоохон бааз байгуулах байгалийн асар их нөөцтэй. 2010-аад оноос эхлэн орон нутгийн засаг захиргаа болон "Элсжилттэй тэмцэх" компаниуд хамтран нарны фотовольтаик технологийг цөлжилттэй тэмцэх уламжлалт арга барилтай салангид бус, цогцоор нь холбон хэрэгжүүлж эхэлсэн. == Технологи ба хэрэгжилтийн загвар == Хувч цөлийн нарны эрчим хүчээр элсжилттэй тэмцэх инженерчлэл нь дараах үндсэн гурван технологийн механизмоор дамжин хөрс, экологийг сэргээдэг: === 1. Нарны хавтангийн физик нөлөө ба микро уур амьсгал === * '''Салхи ба элсний нүүдлийг бэхжүүлэх:''' Олон сая квадрат метр талбайг хамрах нарны хавтангуудыг тодорхой өнцгөөр эгнүүлэн суулгаснаар гадаргуугийн салхины хурдыг 20–50% сааруулж, элсний нүүдлийг зогсоодог. * '''Ууршилтыг бууруулах:''' Нарны хавтангууд нь хөрсөнд тусах шууд нарны гэрлийг блоклож, хөрсний гадаргуугийн температурыг бууруулан, чийгний ууршилтыг 20–30 хувиар багасгадаг. === 2. Хавтан доорх агротехнологи (Тариалалт) === Хавтангийн сүүдэр ба чийг хадгалагдах боломжийг ашиглан тэдгээрийн доор гангаас хамгаалагдсан, олон жилийн ашигт ургамлуудыг тариалдаг: * '''Эмийн ургамал:''' Чихэр өвс (Glycyrrhiza uralensis) нь хөрсний азотыг бэхжүүлж, хөрсийг шим тэжээлээр баяжуулдаг. * '''Бэлчээрийн ургамал:''' Царгас (Medicago sativa), шарилж зэрэг ургамлыг тариалж, цөлийн хөрсийг био-идэвхит хөрсөнд шилжүүлдэг. === 3. Эко-мал ахуй (Малын бэлчээр) === Хавтан хоорондын болон доод талбайн ургамалжилтыг ашиглан хонь, тахиа зэрэг богино хөлтэй мал авах системийг нэвтрүүлсэн. Энэ нь ургамлын хэт өндөр ургалтаас үүсэх сүүдэрлэлт болон галын аюулаас хамгаалахаас гадна, малын баас нь хөрсийг байлийн аргаар бордож байгалийн эргэлтийг бий болгодог. == Экологи ба эдийн засгийн ач холбогдол == === Экологийн үр дүн === * '''Элсний нүүдлийг хязгаарласан нь:''' Төсөл хэрэгжсэн бүс нутагт ургамалжилтын бүрхэвч 3-аас 53 гаруй хувь хүртэл нэмэгдсэн. * '''Шар мөрний хамгаалалт:''' Хувч цөлөөс Шар мөрөн рүү урсан орох элс, шаврын хэмжээг жилд сая сая тонноор багасгаж, Хөх тохойн экосистемийг хамгаалахад тодорхой хувь нэмэр оруулсан. === Эдийн засаг ба нийгмийн үр ашиг === * '''Цэвэр эрчим хүчний экспорт:''' Үйлдвэрлэсэн сая сая киловатт цэвэр цахилгаан эрчим хүчийг Хэт өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугамаар (UHV) Бээжин, Тяньжин, Хэбэй болон Дорнод Хятадын үйлдвэрлэлийн бүс нутгууд руу нийлүүлж байна. * '''Нутаг дэвсгэрийн иргэдийн орлого:''' Орон нутгийн малчдаас газар түрээслэх, нарны хавтангийн цэвэрлэгээ, арчилгаа болон хөдөө ахуйн тариалалтад ажиллах хүчээр оролцуулснаар ядуурлыг бууруулж, орлогын шинэ эх үүсвэрийг бүрдүүлсэн. == Сорилтууд ба ирээдүйн төлөв == * '''Усны нөөцийн хэрэглээ:''' Нарны хавтан дээр тогтсон тоос шороо, элсийг цэвэрлэхэд усны хэрэглээ шаардагддаг тул цөлийн бүс нутгийн гүний усны нөөцөд нөлөөлөхгүй байх үүднээс "хуурай цэвэрлэгээний робот" зэрэг шинэ технологийг нэвтрүүлж байна. * '''Цаг агаарын туйлшрал:''' Хувч цөлийн шороон шуурга, өвлийн асар их хүйтрэл нь нарны хавтангийн эдэлгээ ба ашигт ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлдэг тул тоног төхөөрөмжийн эдэлгээг уртасгах технологийн шинэчлэл шаардлагатай. == Мөн үзэх == * [[Хувч цөл]] * [[Нарны эрчим хүч]] * [[Цөлжилттэй тэмцэх]] * [[Шар мөрөн]] == Ашигласан материал == <references /> pefcobhewxjn49yz1djth1xnxqi1vk9 Эрээн боомтын төмөр замын бүч солих технологи ба ложистик 0 148392 869985 2026-09-17T12:23:46Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Эрээн боомтын төмөр замын бүч солих технологи ба ложистик''' (хятадаар: 二连浩特口岸铁路换轨与自动化物流; англиар: ''Erlian Railway Gauge Changing and Logistics Technology'') нь БНХАУ болон Монгол Улсын хоорондох төмөр замын транзит тээврийн гол зангилаа болох Эрээн хотын боомтод ашигла..." 869985 wikitext text/x-wiki '''Эрээн боомтын төмөр замын бүч солих технологи ба ложистик''' (хятадаар: 二连浩特口岸铁路换轨与自动化物流; англиар: ''Erlian Railway Gauge Changing and Logistics Technology'') нь БНХАУ болон Монгол Улсын хоорондох төмөр замын транзит тээврийн гол зангилаа болох Эрээн хотын боомтод ашиглагдаж буй төмөр замын замын цариг (бүч) солих инженерчлэл болон орчин үеийн автоматжуулсан ложистикийн систем юм. Ази-Европыг холбосон "Төв коридор" болон "Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн коридор"-ын стратегийн чухал зангилаа болох тус боомт нь БНХАУ-ын стандарт цариг (1435 мм) болон Монгол, Оросын өргөн цариг (1520 мм)-ийн зөрүүг шийдвэрлэх технологийн иж бүрэн дэд бүтэцтэй. == Төмөр замын цариг солих технологи == БНХАУ болон Монгол Улсын төмөр замын зам сүлжээ нь өөр өөр царигийн стандарттай тул хил дамнасан тээврийн галт тэрэг заавал Эрээн (хятад тал) эсвэл Замын-Үүд (монгол тал) боомт дээр цариг солих (тэргэнцэр солих) эсвэл ачаа шилжүүлэн ачих ажиллагааг гүйцэтгэдэг. === 1. Зорчигчийн вагоны тэргэнцэр солих (Бүч солих) === Зорчигчийн галт тэрэгний хувьд вагоны тэргэнцрийг (боги/bogie) шууд гидравлик өргүүрийн системээр солих технологи ашигладаг: * '''Гидравлик өргүүрийн парк:''' Вагонуудыг цуваагаар нь тусгай байранд оруулж, гидравлик өргүүрээр вагоны кузовыг агаарт өргөдөг. * '''Тэргэнцэр тусгаарлах ба солих:''' Өргөн царигийн (1520 мм) тэргэнцрийг доороос нь өнхрүүлэн гаргаж, оронд нь стандарт царигийн (1435 мм) тэргэнцрийг оруулж бэхэлдэг. * Тус ажиллагаа нь галт тэрэг тутамд ойролцоогоор 2–3 цаг үргэлжилдэг бөгөөд олон улсын зорчигч тээврийн тасралтгүй байдлыг хангадаг. === 2. Ачааны галт тэрэгний чингэлэг шилжүүлэн ачих технологи === Ачаа тээврийн хувьд вагоны тэргэнцрийг солихоос илүүтэй **чингэлэг шилжүүлэн ачих (Container transshipment)** ухаалаг аргыг голчлон ашигладаг: * '''Цахилгаан кран ба автоматжуулсан удирдлага:''' Өргөн ба стандарт царигийн замууд зэрэгцэн байрлах талбайд асар том портал крануудыг (Gantry crane) ашиглан чингэлгийг нэг галт тэрэгнээс нөгөө рүү шууд шилжүүлэн ачдаг. * '''Замын цариг хоорондын шилжүүлэгч тусгай зам:''' Галт тэрэг хоорондын ачаа шилжүүлэлтийг бага хугацаанд гүйцэтгэхийн тулд боомтын дотор хоёр өөр царигтай параллель замуудыг олноор байгуулсан. == Орчин үеийн ухаалаг ложистикийн систем == Сүүлийн жилүүдэд Эрээн боомтод "Хятад-Европ чиглэлийн ачааны галт тэрэг" (China-Europe Railway Express)-ний урсгал эрс нэмэгдсэнтэй холбогдуулан дижитал болон автоматжуулсан ложистикийн шинэ технологиудыг нэвтрүүлсэн. === 1. Ухаалаг гааль ба зайнаас шалгах технологи === * '''Ухаалаг рентген дохиолол (NII/H986):''' Галт тэргийг зогсоохгүйгээр зохих хурдаар замаар явах үед ачааг бүхэлд нь рентген туяагаар сканердаж, ачааны агуулга болон аюулгүй байдлыг автоматаар шалгадаг. * '''Цахим гаалийн бүрдүүлэлт:''' Хятад, Монголын гаалийн байгууллагууд мэдээллээ цахимаар солилцож, "Нэг цэгийн үйлчилгээ" (Single Window System)-ээр бичиг баримтыг боловсруулснаар боомт дээр саатах хугацааг 50 уулаа хувиар багасгасан. === 2. Автоматжуулсан чингэлэгийн талбай === * '''5G сүлжээ ба пилотгүй кран:''' 5G сүлжээнд суурилсан зайнаас удирддаг болон пилотгүй крануудыг нэвтрүүлснээр чингэлэг шилжүүлэн ачих ажиллагаа хоногийн 24 цагийн турш тасралтгүй, хүний оролцоо багатайгаар явагддаг. * '''AGV (Автомат удирдлагатай тээврийн хэрэгсэл):''' Боомтын талбай дотор чингэлэг тээвэрлэх цахилгаан AGV машинуудыг туршин ашиглаж байна. == Стратегийн ба эдийн засгийн ач холбогдол == * '''Ази-Европын худалдааны коридор:''' Эрээн-Замын-Үүдийн зангилаа нь Бээжин болон Улаанбаатар, Москва, цаашлаад Европын хотуудыг холбосон хамгийн дөт төмөр замын коридор юм. * '''Транзит тээврийн хүчин чадал:''' Бүч солих болон ухаалаг ложистикийн шинэчлэлийн үр дүнд Эрээн боомтоор дамжин өнгөрөх Хятад-Европ галт тэрэгний цувааны тоо жилд хэдэн мянгад хүрсэн. == Сорилтууд ба ирээдүйн чиглэл == * '''Хүчин чадлын туйлшрал:''' Дэлхийн худалдааны өсөлтөөс шалтгаалан оргил ачааллын үед ачаа шилжүүлэн ачих талбайн хүчин чадал дутагдах эрсдэлтэй. * '''Стандартын тохируулга:''' Хятад ба Монгол, Оросын төмөр замын дижитал мэдээллийн систем болон аюулгүй байдлын стандартыг бүрэн нэгтгэх шаардлага тулгарч байна. == Мөн үзэх == * [[Эрээн хот]] * [[Замын-Үүд]] * [[Төмөр замын цариг]] * [[Хятад-Европ галт тэрэг]] == Ашигласан материал == <references /> ktfsqo6l3fub4wzai5swg396lda1gcx Өвөр Монголын мах боловсруулах үйлдвэрлэл ба бэлэн хоолны технологи 0 148393 869986 2026-09-17T12:25:29Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Өвөр Монголын мах боловсруулах үйлдвэрлэл ба бэлэн хоолны технологи''' (хятадаар: 内蒙古预制菜与肉类工业化加工技术; англиар: ''Inner Mongolia Meat Processing Industry and Prepared Food Technology'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд уламжлалт бэлчээрийн мал ахуйн махны соёлыг орчин..." 869986 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын мах боловсруулах үйлдвэрлэл ба бэлэн хоолны технологи''' (хятадаар: 内蒙古预制菜与肉类工业化加工技术; англиар: ''Inner Mongolia Meat Processing Industry and Prepared Food Technology'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд уламжлалт бэлчээрийн мал ахуйн махны соёлыг орчин үеийн хүнсний инженерчлэл, автоматжуулсан үйлдвэрлэл болон хүйтэн сүлжээний ложистиктой хослуулсан хүнсний үйлдвэрлэлийн технологийн салбар юм. Сүүлийн жилүүдэд Өвөр Монголын мах боловсруулах салбар нь уламжлалт нядалгааны шатнаас малын махыг гүн боловсруулах, вакуумжуулах, бага температурт хурдан хөлдөөх болон бэлэн ба хагас бэлэн хоол (хятадаар: 预制菜) үйлдвэрлэх орчин үеийн үйлдвэрлэлийн загварт шилжжээ. == Түүхэн суурь ба хөгжлийн чиглэл == Монгол туургатны уламжлалт хүнсний соёлд шөлний мах, борц, чанасан мах зэрэг нь чухал байр суурь эзэлдэг. Уламжлалт аргаар махыг хатаах буюу Борцлох (Borts) нь хадгалалт уртасгах байгалийн технологи байсан бол орчин үеийн үйлдвэрлэлд химийн нэмэлтгүйгээр шинэ чанарыг нь хадгалах технологиуд нэвтэрсэн. Өвөр Монголын Ордос, Шилийн гол, Хулунбуйр зэрэг мал ахуйн бүс нутгуудад орчин үеийн мах боловсруулах томоохон үйлдвэрүүд байгуулагдаж, стандартжуулсан чанар бүхий үхэр, хонь, ямааны мах болон бэлэн хоолны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж байна. == Мах боловсруулах гол технологиуд == === 1. Вакуумжуулж чийгшүүлэн боловсруулах технологи (Wet Aging & Vacuum Aging) === * '''Уламжлалт нядалгааны шинэчлэл:''' Малыг стандартын дагуу нядалсны дараа махны температурыг 0–4°C хүртэл хурдан бууруулж, 24–48 цагийн турш анаэроб (хүчилтөрөгчгүй) орчинд амраах буюу вакуумжуулдаг. * '''Чанарын давуу тал:''' Энэхүү технологи нь махны протеолитик ферментийн идэвхийг нэмэгдүүлж, махны эд эсийг зөөлрүүлэн, амт ба шүүслэг чанарыг хадгалдаг. === 2. Сөрөг температурт супер хөлдөөх технологи (IQF / Quick Freezing) === * '''Агаарын огцом хөргөлт:''' Мах болон бэлэн хоолыг −35°C-аас −40°C-ийн хэт бага температурт богино хугацаанд (IQF - Individual Quick Freezing) хөлдөөдөг. * '''Мөсний кристал үүсэхээс сэргийлэх:''' Энэхүү технологи нь махны эс дотор том хэмжээний мөсний кристал үүсэхээс сэргийлдэг тул гэсгээх үед махны шүүс амин дэмүүд урсаж алдагдахаас сэргийлдэг. === 3. Автоматжуулсан ястай мах салгах ба ангилах (Automated Deboning) === * Мэдрэгч ба робот гар бүхий роботжуулсан шугам ашиглан үхэр, хонины гулууз махыг тогоочийн болон хэрэглэгчийн хэрэгцээнд тохируулан яснаас нь нарийвчлалтай салгаж, хэсэгчлэн ангилдаг. == Бэлэн хоолны үйлдвэрлэл (预制菜) == Өвөр Монголын бэлэн хоолны үйлдвэрлэл нь уламжлалт монгол хоолыг үйлдвэрлэлийн аргаар стандартжуулахад чиглэгддэг: === 1. Бүтээгдэхүүний төрлүүд === * '''Чанаж бэлтгэсэн шөлний ба хуушуур, буузны орц:''' Хонины чанасан мах, хуйцаа шөл, хуушуурын бэлтгэсэн задардаггүй нарийн амталсан мах. * '''Уламжлалт борцны үйлдвэржсэн арга:''' Лиофилизаци буюу вакуумжуулж сублимациар хатаах (Freeze-drying) технологиор борцыг хэдэн минутын дотор усанд уусч шинэ төлөвтөө орох боломжтой болгон үйлдвэрлэдэг. * '''Үндэсний тогооны амин зууш:''' Монгол тогооны шөлний суурь ба бэлэн амталсан хонины мах. === 2. Сав баглаа боодол ба ариутгал === * '''Өндөр даралтын ба асептик савлагаа (Retort Pouch & High-Pressure Processing - HPP):''' Хүчтэй халаалт эсвэл өндөр даралт ашиглан бичил биетнийг устгаснаар консервант (химийн бодис) ашиглахгүйгээр бэлэн хоолыг тасалгааны температурт урт хугацаанд хадгалах боломжтой болгодог. == Ложистик ба нийгэм-эдийн засгийн ач холбогдол == * '''Хүйтэн сүлжээний ложистик (Cold Chain Logistics):''' Үйлдвэрээс гараад хэрэглэгчийн гарт хүртэлх бүх шатанд температурыг −18°C-т тогтвортой хадгалах ухаалаг мониторингийн системийг ашигладаг. * '''Малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх:''' Малын махыг түүхийгээр нь борлуулахаас илүүтэй гүн боловсруулж Нэмүү өртөг (Value-added) бий болгосноор малчдын орлого ба бэлчээрийн ашиглалтын үр ашгийг дээшлүүлж байна. == Сорилтууд == * '''Стандартжуулалт ба амт:''' Уламжлалт гал тогооны амт болон үйлдвэрлэлийн стандартжуулсан амт хоорондын зөрүүг арилгах. * '''Ложистикийн өртөг:''' Алслагдсан бэлчээрийн бүс нутгаас томоохон хотууд руу хүйтэн сүлжээний тээвэрлэлт хийх өртгийг багасгах. == Мөн үзэх == * [[Өвөр Монгол]] * [[Монгол хоол]] * [[Борц]] * [[Хүнсний инженерчлэл]] * [[Бэлэн хоол]] == Ашигласан материал == <references /> f89n6u2vcg6muau274fu9kvbuh6sapc 869987 869986 2026-09-17T12:28:12Z Baatar.b.90 106205 Baatar.b.90 moved page [[Өгүүллийн нэр]] to [[Өвөр Монголын мах боловсруулах үйлдвэрлэл ба бэлэн хоолны технологи]] 869986 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын мах боловсруулах үйлдвэрлэл ба бэлэн хоолны технологи''' (хятадаар: 内蒙古预制菜与肉类工业化加工技术; англиар: ''Inner Mongolia Meat Processing Industry and Prepared Food Technology'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд уламжлалт бэлчээрийн мал ахуйн махны соёлыг орчин үеийн хүнсний инженерчлэл, автоматжуулсан үйлдвэрлэл болон хүйтэн сүлжээний ложистиктой хослуулсан хүнсний үйлдвэрлэлийн технологийн салбар юм. Сүүлийн жилүүдэд Өвөр Монголын мах боловсруулах салбар нь уламжлалт нядалгааны шатнаас малын махыг гүн боловсруулах, вакуумжуулах, бага температурт хурдан хөлдөөх болон бэлэн ба хагас бэлэн хоол (хятадаар: 预制菜) үйлдвэрлэх орчин үеийн үйлдвэрлэлийн загварт шилжжээ. == Түүхэн суурь ба хөгжлийн чиглэл == Монгол туургатны уламжлалт хүнсний соёлд шөлний мах, борц, чанасан мах зэрэг нь чухал байр суурь эзэлдэг. Уламжлалт аргаар махыг хатаах буюу Борцлох (Borts) нь хадгалалт уртасгах байгалийн технологи байсан бол орчин үеийн үйлдвэрлэлд химийн нэмэлтгүйгээр шинэ чанарыг нь хадгалах технологиуд нэвтэрсэн. Өвөр Монголын Ордос, Шилийн гол, Хулунбуйр зэрэг мал ахуйн бүс нутгуудад орчин үеийн мах боловсруулах томоохон үйлдвэрүүд байгуулагдаж, стандартжуулсан чанар бүхий үхэр, хонь, ямааны мах болон бэлэн хоолны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж байна. == Мах боловсруулах гол технологиуд == === 1. Вакуумжуулж чийгшүүлэн боловсруулах технологи (Wet Aging & Vacuum Aging) === * '''Уламжлалт нядалгааны шинэчлэл:''' Малыг стандартын дагуу нядалсны дараа махны температурыг 0–4°C хүртэл хурдан бууруулж, 24–48 цагийн турш анаэроб (хүчилтөрөгчгүй) орчинд амраах буюу вакуумжуулдаг. * '''Чанарын давуу тал:''' Энэхүү технологи нь махны протеолитик ферментийн идэвхийг нэмэгдүүлж, махны эд эсийг зөөлрүүлэн, амт ба шүүслэг чанарыг хадгалдаг. === 2. Сөрөг температурт супер хөлдөөх технологи (IQF / Quick Freezing) === * '''Агаарын огцом хөргөлт:''' Мах болон бэлэн хоолыг −35°C-аас −40°C-ийн хэт бага температурт богино хугацаанд (IQF - Individual Quick Freezing) хөлдөөдөг. * '''Мөсний кристал үүсэхээс сэргийлэх:''' Энэхүү технологи нь махны эс дотор том хэмжээний мөсний кристал үүсэхээс сэргийлдэг тул гэсгээх үед махны шүүс амин дэмүүд урсаж алдагдахаас сэргийлдэг. === 3. Автоматжуулсан ястай мах салгах ба ангилах (Automated Deboning) === * Мэдрэгч ба робот гар бүхий роботжуулсан шугам ашиглан үхэр, хонины гулууз махыг тогоочийн болон хэрэглэгчийн хэрэгцээнд тохируулан яснаас нь нарийвчлалтай салгаж, хэсэгчлэн ангилдаг. == Бэлэн хоолны үйлдвэрлэл (预制菜) == Өвөр Монголын бэлэн хоолны үйлдвэрлэл нь уламжлалт монгол хоолыг үйлдвэрлэлийн аргаар стандартжуулахад чиглэгддэг: === 1. Бүтээгдэхүүний төрлүүд === * '''Чанаж бэлтгэсэн шөлний ба хуушуур, буузны орц:''' Хонины чанасан мах, хуйцаа шөл, хуушуурын бэлтгэсэн задардаггүй нарийн амталсан мах. * '''Уламжлалт борцны үйлдвэржсэн арга:''' Лиофилизаци буюу вакуумжуулж сублимациар хатаах (Freeze-drying) технологиор борцыг хэдэн минутын дотор усанд уусч шинэ төлөвтөө орох боломжтой болгон үйлдвэрлэдэг. * '''Үндэсний тогооны амин зууш:''' Монгол тогооны шөлний суурь ба бэлэн амталсан хонины мах. === 2. Сав баглаа боодол ба ариутгал === * '''Өндөр даралтын ба асептик савлагаа (Retort Pouch & High-Pressure Processing - HPP):''' Хүчтэй халаалт эсвэл өндөр даралт ашиглан бичил биетнийг устгаснаар консервант (химийн бодис) ашиглахгүйгээр бэлэн хоолыг тасалгааны температурт урт хугацаанд хадгалах боломжтой болгодог. == Ложистик ба нийгэм-эдийн засгийн ач холбогдол == * '''Хүйтэн сүлжээний ложистик (Cold Chain Logistics):''' Үйлдвэрээс гараад хэрэглэгчийн гарт хүртэлх бүх шатанд температурыг −18°C-т тогтвортой хадгалах ухаалаг мониторингийн системийг ашигладаг. * '''Малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх:''' Малын махыг түүхийгээр нь борлуулахаас илүүтэй гүн боловсруулж Нэмүү өртөг (Value-added) бий болгосноор малчдын орлого ба бэлчээрийн ашиглалтын үр ашгийг дээшлүүлж байна. == Сорилтууд == * '''Стандартжуулалт ба амт:''' Уламжлалт гал тогооны амт болон үйлдвэрлэлийн стандартжуулсан амт хоорондын зөрүүг арилгах. * '''Ложистикийн өртөг:''' Алслагдсан бэлчээрийн бүс нутгаас томоохон хотууд руу хүйтэн сүлжээний тээвэрлэлт хийх өртгийг багасгах. == Мөн үзэх == * [[Өвөр Монгол]] * [[Монгол хоол]] * [[Борц]] * [[Хүнсний инженерчлэл]] * [[Бэлэн хоол]] == Ашигласан материал == <references /> f89n6u2vcg6muau274fu9kvbuh6sapc Өгүүллийн нэр 0 148394 869988 2026-09-17T12:28:12Z Baatar.b.90 106205 Baatar.b.90 moved page [[Өгүүллийн нэр]] to [[Өвөр Монголын мах боловсруулах үйлдвэрлэл ба бэлэн хоолны технологи]] 869988 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өвөр Монголын мах боловсруулах үйлдвэрлэл ба бэлэн хоолны технологи]] h4lxunnrhki1m3d39ydfs7pn6ehatgl Өвөр Монголын Морин хуур ба Хөөмийн биет бус соёлын өв болон орчин үеийн симфонижуулалт 0 148395 869990 2026-09-17T12:30:08Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Өвөр Монголын Морин хуур ба Хөөмийн биет бус соёлын өв болон орчин үеийн симфонижуулалт''' (хятадаар: 内蒙古马头琴与呼麦的非遗保护与现代交响化; англиар: ''Heritage Preservation and Modern Symphonization of Morin Khuur and Khöömei in Inner Mongolia'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд уламжлалт..." 869990 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын Морин хуур ба Хөөмийн биет бус соёлын өв болон орчин үеийн симфонижуулалт''' (хятадаар: 内蒙古马头琴与呼麦的非遗保护与现代交响化; англиар: ''Heritage Preservation and Modern Symphonization of Morin Khuur and Khöömei in Inner Mongolia'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд уламжлалт нүүдэлчдийн хөгжмийн урлагийг ЮНЕСКО-гийн Биет бус соёлын өвд хамгаалах, хөгжмийн зэмсгийн хөгжил, эрдэм шинжилгээний сургалт болон барууны симфони оркестртой хослуулан хөгжүүлж буй урлаг, соёлын феномен юм. Морин хуур болон Хөөмийн урлаг нь 2000-аад оноос эхлэн Өвөр Монголын соёлын бодлого, хөгжмийн сургалтын систем болон уран бүтээлчдийн шинэчлэлтийн үр дүнд уламжлалт ардын урлагаас орчин үеийн тайзны болон симфонийн томоохон урлаг болон өртөөлөн хөгжжээ. == Түүхэн суурь ба Соёлын өвийн хамгаалалт == Морин хуур болон Хөөмий нь монгол туургатны аман соёл, нүүдэлчин ахуйтай нягт холбоотой. БНХАУ болон ЮНЕСКО-гийн биет бус соёлын өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэний дараа Өвөр Монголд эдгээр урлагийг хамгаалах дараах системүүд бүрэлдэн тогтсон: === 1. Өв заламжлагчдын систем ба Боловсрол === * '''Уламжлалт өв заламжлал:''' Ардын мастерууд (Жангарчи, Морин хуурч, Хөөмийч)-дыг улсын болон орон нутгийн зэрэгтэй "Биет бус соёлын өвийг заламжлагч" хэмээн тодорхойлж, санхүүгийн болон нийгмийн дэмжлэг үзүүлж байна. * '''Их сургуулийн систем:''' Өвөр Монголын Их Сургууль, Өвөр Монголын Багшийн Их Сургууль болон Урлагийн Дээд Сургуулиудад Морин хуур, Хөөмийн мэргэжлийн бакалавр, магистрын сургалтын хөтөлбөрүүдийг нэвтрүүлж, нотны онол ба академик арга зүйгээр хичээллүүлж байна. == Морин хуурын технологийн шинэчлэл ба Хөгжмийн зэмсгийн хөгжил == 20-р зууны дунд үеэс эхлэн мастер Чи Булаг (Chi Bulag / 齐·宝力高) зэрэг алдартай хөгжимчид болон хөгжмийн урчууд Морин хуурын бүтэц дээр томоохон технологийн шинэчлэл хийсэн: * '''Дууны хайрцаг ба дуугаралтын шинэчлэл:''' Уламжлалт морин хуурын арьсан нүүрийг модон нүүрээр сольж, чавхдасыг морины сүүлнээс нейлон ба нейлон шилэн кабелаар хийдэг болгосон. Энэ нь хөгжмийн эзлэхүүн (дууны хүч)-ийг нэмэгдүүлж, чийгшил ба температурын өөрчлөлтөд тогтвортой болгосон. * '''Хөгжмийн цар хүрээ:''' Их хуур, басс хуур зэрэг гэр бүлийн хөгжмийн зэмсгүүдийг хөгжүүлснээр морин хуур нь барууны виолончель, контрабас шиг басс ба олон хувиар дуугарах боломжтой болсон. == Хөөмийн урлагийн академик хөгжил == Хөөмий (Overtoning singing) нь хүний дууны хөвчөөр нэгэн төрлийн резонатор үүсгэж хоёр болон түүнээс дээш өнгө нэгэн цэгт зэрэг гаргадаг гайхамшигт урлаг юм. * Өвөр Монголд Хөөмийн урлагийг нотжуулах, дууны давтамж ба анатомийн бүтцийг шинжлэх ухааны үүднээс судалгаа хийж, сургалтын сурах бичгүүдийг зохиосон. * Хөөмийг орчин үеийн поп, рок (Ethnicity rock) болон оркестр хөгжимтэй хослуулан олон улсын тайзнаа сурталчилж байна. == Симфонижуулалт ба Симфони Оркестр == Өвөр Монголын хөгжмийн хөгжлийн хамгийн том онцлог бол үндэсний хөгжмийн зэмсгийг барууны классик симфонитой оркестржуулан тоглох явдал юм. === 1. Өвөр Монголын Морин Хуурын Чуулга === Өвөр Монголын Урлагийн Театрын Морин Хуурын Чуулга (Inner Mongolia Morin Khuur Band) нь дэлхийн олон орны академик театруудад (жишээ нь: Венийн Алтан танхим) бие даасан болон симфони оркестртой хамтарсан тоглолтуудыг хийж ирсэн. === 2. Симфони зохиомж ба Полифони === * Ц.Начин (Nachin) болон бусад Ордос, Шилийн голын хөгжмийн зохиолчид Морин хуур ба Хөөмийд зориулан симфони концерт, симфони поэмуудыг зохиосон. * Уламжлалт нэг хоолойн (монофони) аялгууг олон хоолойн (полифони) болон барууны гармонитой хослуулснаар "Тал нутгийн симфони" хөгжмийн шинэ жанрыг бий болгосон. == Мөн үзэх == * [[Морин хуур]] * [[Хөөмий]] * [[Чи Булаг]] * [[Биет бус соёлын өв]] * [[Өвөр Монголын соёл]] == Ашигласан материал == <references /> c8cxftdxaflfbjn0jqub584yryy646p Цахарын найман хошуу ба Шулуун Хөх хошууны Юань гүрний Дээд нийслэлийн соёл 0 148396 869991 2026-09-17T12:32:43Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Цахарын найман хошуу ба Шулуун Хөх хошууны Юань гүрний Дээд нийслэлийн соёл''' (монгол бичгээр: ᠴᠠᠬᠠᠷ ᠦ ᠨᠠᠢᠮᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ ᠪᠡᠭᠡᠷᠡ ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠬᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠭᠦᠷᠦᠨ ᠦ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦ ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠦ ᠰᠣᠶᠣᠯ) нь Одоогийн Өвөр Монголын Ш..." 869991 wikitext text/x-wiki '''Цахарын найман хошуу ба Шулуун Хөх хошууны Юань гүрний Дээд нийслэлийн соёл''' (монгол бичгээр: ᠴᠠᠬᠠᠷ ᠦ ᠨᠠᠢᠮᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ ᠪᠡᠭᠡᠷᠡ ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠬᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠭᠦᠷᠦᠨ ᠦ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦ ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠦ ᠰᠣᠶᠣᠯ) нь Одоогийн Өвөр Монголын Шилийн гол аймаг, тухайлбал Шулуун Хөх хошууны нутаг дэвсгэрт төвлөрсөн, нүүдэлчдийн түүх, Юань гүрний соёлын өв, Манж Чин улсын үеийн цахар түмний засаг захиргаа, цэрэг-нийгмийн байгууламжийн цогц уламжлал юм. Шулуун Хөх хошуу нь Юань гүрний зуны нийслэл '''Дээд нийслэл''' (Шанду) оршин байсан түүхэн газар бөгөөд хожим нь Манж Чин улсын үед '''Цахарын найман хошуу'''ны (Цахар найман хошуу) чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болон хөгжжээ. == Түүхэн тойм == === Юань гүрний Дээд нийслэл (Шанду) === 1256 онд Хубилай сэцэн хаан Алтан голын (Шар тал, Алтан тал) хөндийд Кэйпин (Нээлттэй тайван) хотыг байгуулж, 1263 онд '''Дээд нийслэл''' (Шанду) хэмээн өргөмжилжээ. Энэ хот нь Юань гүрний зуны саруудад хаан төрийн хэрэг шийтгэдэг, нүүдэлчдийн ахуй болон суурин иргэншлийн архитектурыг хослуулсан томоохон улс төр, соёлын төв байв. Юань улс унасны дараа хот хөнөөгдсөн ч түүний балгас "Зуун найман сүм" (Зуу Найман Сум) болон Алтан талын соёлын дурсгал болон үлджээ. 2012 онд Дээд нийслэлийн балгасыг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд бүртгэсэн. === Цахарын найман хошуу ба Шулуун Хөх хошуу === Цахар нь Даян хааны үед Монголын Их Хааны шууд харьяа "Төв түмэн" байв. 1635 онд Лигдэн хаан унасны дараа Манж Чин улс Цахар түмнийг дотоод газар орон руу шилжүүлэн захирч, хожим нь Зүүн жигүүр, Баруун жигүүрийн Цахар найман хошуу болгон зохион байгуулжээ: * '''Зүүн жигүүр:''' Шулуун Цагаан, Хөвөөт Цагаан, Шулуун Хөх, Хөвөөт Шар хошуу. * '''Баруун жигүүр:''' Шулуун Улаан, Хөвөөт Улаан, Шулуун Шар, Хөвөөт Хөх хошуу. Одоогийн Шилийн гол аймгийн '''Шулуун Хөх хошуу''' (Шулуун Хөх хошуу) нь Цахарын зүүн жигүүрийн Шулуун Хөх хошууны суурин дээр тогтсон бөгөөд эртний Юань гүрний Дээд нийслэлийн нутагтай шууд давхцдаг. == Соёлын өв ба онцлог == Юань гүрний Их Юань соёл болон Цахар түмний уламжлал нийлснээр Шулуун Хөх хошууны бүс нутагт дараах соёлын онцлог бүрэлдэн тогтсон: 1. '''Цахар аялгуу ба бичиг соёл:''' Цахар аялгуу нь орчин үеийн монгол хэлний стандарт дуудлагын суурь болсон бөгөөд бичгийн болон аман зохиолын балаг өвтэй. 2. '''Цахар цагаан идээний соёл:''' Энэ бүс нутаг нь хааны адууны бэлчээр ба сүүний сүрэг байсан тул монгол цагаан идээний (ааруул, өрөм, ээзгий, бөөрийн тос зэрэг) хийц, амтаараа зартай. 3. '''Шандугийн соёлын баяр ба наадам:''' Жил бүр Юань гүрний Дээд нийслэлийн дурсгалт газарт уламжлалт "Эрийн гурван наадам", соёлын наадмууд зохион байгуулагддаг. 4. '''Түүхийн дурсгалт газрууд:''' * Дээд нийслэлийн балгас (Шанду) * Минту суварга болон сүм хийдийн үлдэгдэл * Гуо Лэ Чэн (Шанду хотын хэрэм) == Орчин үе == Өнөөгийн Шулуун Хөх хошуу нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Шилийн гол аймгийн харьяанд байдаг. Тус хошуу нь Дээд нийслэлийн өвийг хамгаалах, Цахарын соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, монгол үндэстний уламжлалт ахуйг хадгалахад томоохон анхаарал тавьж байна. == Тэмдэглэл ба Ашигласан материал == {{Эх сурвалж}} * Жагчидсэцэн, ''Монголын түүх ба соёл'', Улаанбаатар, 2005. * Өвөр Монголын Түүхийн Судалгааны Хүрээлэн, ''Цахар түмний түүхэн тэмдэглэл'', Хөххот, 2010. * ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалт: ''Юань гүрний Дээд нийслэлийн балгас'' (Site of Xanadu). == Холбоотой өгүүллүүд == * [[Юань гүрэн]] * [[Юань гүрний Дээд нийслэл]] * [[Цахар]] * [[Шулуун Хөх хошуу]] * [[Шилийн гол аймаг]] f198ormzdlhtybkndiko1oy8yind5c0 Лара Гут 0 148397 870008 2026-09-17T14:01:58Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Лара Гут]] to [[Лара Гут-Бехрами]] 870008 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Лара Гут-Бехрами]] 2kkvn1a9bbc63xwkn5hw5fhzvkjzgq3 Хэлэлцүүлэг:Rational animal 1 148398 870026 2026-09-17T15:04:29Z ~2026-50173-07 107538 Хуудас үүсгэв: "pisda" 870026 wikitext text/x-wiki pisda nzvji723cq8x1ar2nedvn63yiok0k2b Олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн 0 148400 870075 2026-09-17T21:00:41Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Олимпын усанд сэлэлтийн тэмцээн]] to [[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод]] 870075 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Усанд сэлэлт Зуны Олимпод]] ok7arw4bp6xoj9rtfgchuvukoyho8ij Хэрэглэгчийн яриа:SHB2000 3 148401 870094 2026-09-18T02:39:59Z Max 88487 Max moved page [[Хэрэглэгчийн яриа:SHB2000]] to [[Хэрэглэгчийн яриа:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 870094 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгчийн яриа:SHB]] 538bfvtfgnbyl56q7p732pmsrq5mtlw Пол Анка 0 148402 870096 2026-09-18T02:52:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:PaulAnka07.jpg|thumb|Пол Анка, 2007 он.]] '''Пол Альберт Анка''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Paul Albert Anka'', 1941 оны 7-р сарын 30-нд Канадын [[Оттава]] хотод төрсөн) — [[ливан]] гаралтай канад-америкийн дуучин, жүжигчин. Тэрээр 1950-иад оны залуусын шүтээн бөгөөд эстрадын рок-н-роллын од..." 870096 wikitext text/x-wiki [[Файл:PaulAnka07.jpg|thumb|Пол Анка, 2007 он.]] '''Пол Альберт Анка''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Paul Albert Anka'', 1941 оны 7-р сарын 30-нд Канадын [[Оттава]] хотод төрсөн) — [[ливан]] гаралтай канад-америкийн дуучин, жүжигчин. Тэрээр 1950-иад оны залуусын шүтээн бөгөөд эстрадын рок-н-роллын од юм. Пол Анка «Diana», «Lonely Boy», "Put Your Head on My Shoulder" болон «You Are My Destiny» зэрэг хит болсон дуунуудаараа алдартай. Дуу зохиогчийн хувьд тэрээр [[Майкл Жэксон]], [[Том Жонс]] нарын жинхэнэ хит дуунуудыг бүтээжээ. == Намтар == Пол Анка [[Ливан]] гаралтай Камелия (төрсөн нэр Таннис) болон "Локанда" рестораны эзэн Эндрю Эмил Анкаг нарын гэр бүлд Канадын Онтарио мужийн Оттава хотод 1941 онд төрсөн байна. Түүнийг 18 настай байхад эх нь нас барсан байна. [[Файл:Paul Anka 1961.JPG|thumb|Пол Анка, 1961 он]] Анка дөнгөж 16 настай байхдаа өөрийн асрагчынхаа тухай бичсэн "Дайана" ([[Англи хэл|англи.]] Diana) дуу нь Атлантын далайн хоёр талд чартуудыг тэргүүлж байв. Зарагдсан цомгийн яг тоо тодорхойгүй байгаа ч зарим тооцоогоор дор хаяж 10 сая гэж тооцоо байдаг. Хэрэв энэ нь үнэн бол Бинг Кросбигийн "Цагаан зул сар" дуунаас хойш тухайн үеийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай сингл байжээ. "Дайана" болон түүний дараагийн "You Are My Destiny", "Lonely Boy" синглүүд нь Пол Анкаг 1950-иад оны сүүл үеийн өсвөр насныхны дунд [[Бобби Дарин]], [[Рик Нельсон]] нарын нэгэн адил хамгийн том шүтээнүүдийн нэг болгосон байв. Гэсэн хэдий ч тэднээс ялгаатай нь Полын карьер тухайн үеийн өсвөр насныхан түүний хөгжимд сонирхолгүй болсны дараа ч түүний дуунууд цэцэглэн хөгжиж байсан юм. 20 настайдаа Анка аль хэдийн өөрийн гэсэн лейблтэй болсон бөгөөд зөвхөн өөртөө төдийгүй бусад алдартай уран бүтээлчдэд зориулж бичсэн 125 дуутай болсон байв. Ялангуяа цаг бусаар нас барсан Бадди Холлигийн уран бүтээлд хамгийн сүүлд нэмэгдсэн нь Анкагийн бичсэн "It Doesn't Matter Anymore" дуу байв. Тэрээр мөн АНУ-ын телевизээр 30 жилийн турш гол дуу байсан "The Tonight Show"-ны гол хөгжмийг бичсэн байна. Пол Анка Лас Вегаст тоглосон анхдагчдын нэг байсан бөгөөд кинонд тоглосноороо нэрээ байнга цурайтуулж байв. Тэрээр [[Фрэнк Синатра|Фрэнк Синатрагийн]] алдарт "My Way" дууны англи үгийг бичиж, Том Жонсын Америкийн хамгийн том хит дуу болох "She's a Lady" (1971)-г бичсэн. 1963 оноос эхлэн Анка Америкийн чартуудад гарахаа больсон байв. Гэсэн хэдий ч 1974 онд тэрээр эргэн иржээ: Одиа Коутстой хамтран хийсэн "Having My Baby" дуэт нь чартын нэгдүгээрт бичигджээ. 2005 онд 64 настай дуучин "''Rock Swings''" цомгоо гаргасан бөгөөд уг цомогтоо тэрээр сүүлийн хэдэн арван жилийн рок хит дуунууд болох “''Smells Like Teen Spirit''”, “''Black Hole Sun''”-г Синатра хэлбэрийн аялгуугаар коверлож дуулжээ. == Хувийн амьдрал == * Пол Анка 1963-2001 онуудад Ливаны дипломатч Чарльз де Зогебийн охин Анна де Зогебтэй гэрлэжээ. Тэд Аманда Анка гэдэг охинтой болсон. * 1950-иад оны сүүл үеэс хойш АНУ-д амьдарч байгаад 1990 оны 9-р сарын 6-нд Америкийн иргэн болжээ. * 2008 онд Анка хувийн дасгалжуулагч Анне Оберттой гэрлэжээ. Тэд 2010 онд салж, хүүгийнхээ бүрэн асрамжийг Пол өөртөө авчээ. * 2016 оны 10-р сард Анка Беверли Хиллзэд Лиза Пембертонтой гэрлэсэн бөгөөд 2020 онд салсан байна. == Дискууд == === Альбомууд (сонгодог) === * ''Paul Anka'', Buddah, 1971. * ''Jubilation'', Buddah, 1972. * ''Anka'', United Artists, 1974. * ''Feelings'', United Artists, 1975. * ''Times of Your Life'', United Artists, 1975. * ''The Painter'', United Artists, 1976. * ''The Music Man'', United Artists, 1977 * ''Rock Swings'', 2005 === Синглууд (сонгодогууд) === * Diana (1957) * I Love You, Baby (1957) * Crazy Love (1958) — испан хэл дээох хувилбар — Loco amor; * You Are My Destiny (1958) * Let the Bells Keep Ringing (1958) * Midnight (1958) * Just Young (1958). * All of a Sudden My Heart Sings (1958) * I Miss You So (1959). * Put Your Head on My Shoulder (1959) * It’s Time to Cry (1959) * Lonely Boy (1959) * I Miss You So (1959) * (All of A Sudden) My Heart Sings (1959) * Puppy Love (1960) * My Home Town, 1960. * Something Happened, 1960. * Hello, Young Lovers, 1960. * I Love You in the Same Old Way, 1960. * Summer’s Gone, 1960. * Tonight My Love, Tonight (1961) * The Story of My Love, 1961. * Dance On, Little Girl, 1961. * Kissin' on the Phone, 1961. * Cinderella, 1961. * Love Me Warm and Tender, 1962. * A Steel Guitar and a Glass of Wine, 1962. * Every Night, 1962. * Eso Beso (That Kiss) (1962) * Love Makes the World Go 'Round, 1963. * Remember Diana, 1963. * Hello, Jim, 1963. * Did You Have a Happy Birthday?, 1963. * Do I Love You (1972) * (You’re) Having My Baby (1974) — Одией Коутстай хамт * I Don’t Like to Sleep Alone (1974) —Одией Коутстай хамт * One Man Woman/One Woman Man (1974) — Одией Коутстай хамт * Times of Your Life (1975) * Feelings (1975) * The Painter (1977) * The Music Man (1977) * Walk a Fine Line (1983) * It’s Hard to Say Goodbye (1986) — [[Режина Веласкес|Режина Веласкестай]] хамт * Somebody Loves You (1989) * It’s Hard to Say Goodbye (1998) — [[Селин Дион|Селин Дионтой]] хамт * Rock Swings (2005) rmdyrugiyjf88hegoeh1om9g7sv9xvn 870097 870096 2026-09-18T03:10:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 870097 wikitext text/x-wiki [[Файл:PaulAnka07.jpg|thumb|Пол Анка, 2007 он.]] '''Пол Альберт Анка''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Paul Albert Anka'', 1941 оны 7-р сарын 30-нд Канадын [[Оттава]] хотод төрсөн) — [[ливан]] гаралтай канад-америкийн дуучин, жүжигчин. Тэрээр 1950-иад оны залуусын шүтээн бөгөөд эстрадын рок-н-роллын од юм. Пол Анка «Diana», «Lonely Boy», "Put Your Head on My Shoulder" болон «You Are My Destiny» зэрэг хит болсон дуунуудаараа алдартай. Дуу зохиогчийн хувьд тэрээр [[Майкл Жэксон]], [[Том Жонс]] нарын жинхэнэ хит дуунуудыг бүтээжээ. == Намтар == Пол Анка [[Ливан]] гаралтай Камелия (төрсөн нэр Таннис) болон "Локанда" рестораны эзэн Эндрю Эмил Анкаг нарын гэр бүлд Канадын [[Онтарио]] мужийн Оттава хотод 1941 онд төрсөн байна. Түүнийг 18 настай байхад эх нь нас барсан байна. [[Файл:Paul Anka 1961.JPG|thumb|Пол Анка, 1961 он]] Анка дөнгөж 16 настай байхдаа дүүгийнхээ асрагчид дурлаад бичсэн "Дайана" ([[Англи хэл|англи.]] Diana) дуу нь Атлантын далайн хоёр талд чартуудыг тэргүүлж байв. Зарагдсан цомгийн яг тоо тодорхойгүй байгаа ч зарим тооцоогоор дор хаяж 10 сая гэж тооцоо байдаг. Хэрэв энэ нь үнэн бол Бинг Кросбигийн "Цагаан зул сар" ([[Англи хэл|англи.]] ''White Christmas'') дуунаас хойш тухайн үеийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай сингл байжээ. "Дайана" болон түүний дараагийн "You Are My Destiny" (монголоор- ''Чи бол миний хувь тавилан''), "Lonely Boy" (монголоор- ''Ганцаардмал хүү'') синглүүд нь Пол Анкаг 1950-иад оны сүүл үеийн өсвөр насныхны дунд [[Бобби Дарин]], [[Рик Нельсон]] нарын нэгэн адил хамгийн алдартай шүтээнүүдийн нэг болгосон юм. Гэсэн хэдий ч тэднээс ялгаатай нь Полын карьер тухайн үеийн өсвөр насныхан түүний хөгжимд сонирхолгүй болсны дараа ч түүний дуунууд алдартай хэвээр байсан юм. 20 настайдаа Анка аль хэдийн өөрийн гэсэн лейблтэй болсон бөгөөд зөвхөн өөртөө төдийгүй бусад алдартай уран бүтээлчдэд зориулж бичсэн 125 дуутай болсон байв. Ялангуяа цаг бусаар нас барсан Бадди Холлигийн уран бүтээлд хамгийн сүүлд нэмэгдсэн нь Анкагийн бичсэн "It Doesn't Matter Anymore" дуу байв. Тэрээр мөн АНУ-ын телевизээр 30 жилийн турш гол дуу байсан "The Tonight Show"-ны гол хөгжмийг бичсэн байна. Пол Анка [[Лас-Вегас|Лас-Вегаст]] тоглолтоо хийсэн анхдагчдын нэг байсан бөгөөд кинонд тоглосноороо нэрээ байнга цурайтуулж байв. Тэрээр [[Фрэнк Синатра|Фрэнк Синатрагийн]] алдарт "My Way" дууны англи үгийг бичиж, Том Жонсын Америкийн хамгийн том хит дуу болох "She's a Lady" (1971)-г бичсэн. 1963 оноос эхлэн Анка Америкийн чартуудад гарахаа больсон байв. Гэсэн хэдий ч 1974 онд тэрээр эргэн иржээ: Одиа Коутстой хамтран хийсэн "Having My Baby" дуэт нь чартын нэгдүгээрт бичигджээ. 2005 онд 64 настай дуучин "''Rock Swings''" цомгоо гаргасан бөгөөд уг цомогтоо тэрээр сүүлийн хэдэн арван жилийн рок хит дуунууд болох “''Smells Like Teen Spirit''”, “''Black Hole Sun''”-г Синатра хэлбэрийн аялгуугаар коверлож дуулжээ. Өнөө үед 85 хүрсэн Пол Анка архи хэргэлдэггүй тогтмол биеийн тамрийн дасгал хийдэг тул биеийн байдал нь их сайн бөгөөд 80 гаруй сай долларын хөрөнгөтэй сайхан амьдарч байгаа юм. == Хувийн амьдрал == * Пол Анка 1963-2001 онуудад Ливаны дипломатч Чарльз де Зогебийн охин Анна де Зогебтэй гэрлэжээ. Тэд Аманда Анка гэдэг охинтой болсон. * 1950-иад оны сүүл үеэс хойш АНУ-д амьдарч байгаад 1990 оны 9-р сарын 6-нд Америкийн иргэн болжээ. * 2008 онд Анка хувийн дасгалжуулагч Анне Оберттой гэрлэжээ. Тэд 2010 онд салж, хүүгийнхээ бүрэн асрамжийг Пол өөртөө авчээ. * 2016 оны 10-р сард Анка Беверли Хиллзэд Лиза Пембертонтой гэрлэсэн бөгөөд 2020 онд салсан байна. == Дискууд == === Альбомууд (сонгодог) === * ''Paul Anka'', Buddah, 1971. * ''Jubilation'', Buddah, 1972. * ''Anka'', United Artists, 1974. * ''Feelings'', United Artists, 1975. * ''Times of Your Life'', United Artists, 1975. * ''The Painter'', United Artists, 1976. * ''The Music Man'', United Artists, 1977 * ''Rock Swings'', 2005 === Синглууд (сонгодогууд) === * Diana (1957) * I Love You, Baby (1957) * Crazy Love (1958) — испан хэл дээох хувилбар — Loco amor; * You Are My Destiny (1958) * Let the Bells Keep Ringing (1958) * Midnight (1958) * Just Young (1958). * All of a Sudden My Heart Sings (1958) * I Miss You So (1959). * Put Your Head on My Shoulder (1959) * It’s Time to Cry (1959) * Lonely Boy (1959) * I Miss You So (1959) * (All of A Sudden) My Heart Sings (1959) * Puppy Love (1960) * My Home Town, 1960. * Something Happened, 1960. * Hello, Young Lovers, 1960. * I Love You in the Same Old Way, 1960. * Summer’s Gone, 1960. * Tonight My Love, Tonight (1961) * The Story of My Love, 1961. * Dance On, Little Girl, 1961. * Kissin' on the Phone, 1961. * Cinderella, 1961. * Love Me Warm and Tender, 1962. * A Steel Guitar and a Glass of Wine, 1962. * Every Night, 1962. * Eso Beso (That Kiss) (1962) * Love Makes the World Go 'Round, 1963. * Remember Diana, 1963. * Hello, Jim, 1963. * Did You Have a Happy Birthday?, 1963. * Do I Love You (1972) * (You’re) Having My Baby (1974) — Одией Коутстай хамт * I Don’t Like to Sleep Alone (1974) —Одией Коутстай хамт * One Man Woman/One Woman Man (1974) — Одией Коутстай хамт * Times of Your Life (1975) * Feelings (1975) * The Painter (1977) * The Music Man (1977) * Walk a Fine Line (1983) * It’s Hard to Say Goodbye (1986) — [[Режина Веласкес|Режина Веласкестай]] хамт * Somebody Loves You (1989) * It’s Hard to Say Goodbye (1998) — [[Селин Дион|Селин Дионтой]] хамт * Rock Swings (2005) i35b0i7llb1ze37sm3y2o8q1tyq0u9s Монгол–Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал 0 148403 870099 2026-09-18T03:44:14Z Printing1024 106497 Монгол–Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал 870099 wikitext text/x-wiki === Монгол–Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал === Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Шинжлэх ухаан, технологийн яам хоорондын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал 2026 оны 7 дугаар сарын 7-нд [[Улаанбаатар]] хотод зохион байгуулагдав.<ref name="MOST2026">{{cite web |url=https://www.most.gov.cn/kjbgz/202607/t20260714_197042.html |title=中蒙科技合作联委会第六次会议在乌兰巴托召开 |trans-title=Монгол, Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны хамтарсан хорооны VI хурал Улаанбаатарт болов |publisher=[[БНХАУ-ын Шинжлэх ухаан, технологийн яам]] |date=2026-07-14 |language=zh |access-date=2026-09-18 }}</ref> Хуралдаанаар өмнөх хугацаанд хэрэгжүүлсэн хоёр улсын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны үр дүнг дүгнэж, цаашдын хамтын ажиллагааны чиглэлүүдийн талаар санал солилцов. Талууд хамтарсан судалгааны төсөл, хөтөлбөрийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх, хамтарсан лабораториудын чадавхыг бэхжүүлэх, эрдэмтэн, судлаачдын солилцоог өргөжүүлэх, төрийн албан хаагчдын харилцан туршлага солилцох чиглэлээр хамтран ажиллахаар санал нэгдсэн байна.<ref name="MOST2026"/> Хятадын Шинжлэх ухаан, технологийн яамны мэдээлснээр талууд хамтарсан судалгаа, шинжлэх ухаан, технологийн хүмүүнлэгийн солилцоо болон инновацын хамтын ажиллагааны платформ байгуулах зэрэг чиглэлээр өмнөх хугацаанд хэрэгжүүлсэн ажлыг дүгнэжээ. Мөн эрдэмтэн, судлаачдын солилцооны хөтөлбөрийг өргөжүүлэх, хамтын ажиллагааны хүрээг нэмэгдүүлэх талаар хэлэлцсэн байна.<ref name="MOST2026"/> Хурлын үеэр БНХАУ-ын Шинжлэх ухаан, технологийн яамны Олон улсын хамтын ажиллагааны газрын төлөөлөгчид Монголын эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага, хүрээлэн, их, дээд сургуулиудын төлөөлөлтэй уулзаж, тэдгээрийн үйл ажиллагаатай танилцав. Уулзалтаар хоёр талын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлаар санал солилцсон байна.<ref name="STF2026">{{cite web |url=https://stf.gov.mn/mn/news/xamtarsan-xural-zoxion-baiguulagdlaa |title=Монгол, Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал зохион байгуулагдлаа |publisher=Монгол Улсын Үндэсний шинжлэх ухаан, технологийн сан |date=2026-07-09 |language=mn |access-date=2026-09-18 }}</ref> Монгол Улс, БНХАУ-ын шинжлэх ухаан, технологийн салбарын хамтын ажиллагаа нь хоёр улсын Засгийн газар хоорондын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрт тулгуурладаг. Хоёр улс шинжлэх ухаан, технологийн салбарын хамтын ажиллагааны анхны хэлэлцээрийг 1990 онд байгуулсан бөгөөд 2006 оноос хамтарсан судалгааны төслүүд хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Монголын Үндэсний шинжлэх ухаан, технологийн сангийн мэдээлснээр 2006 оноос хойш хоёр улсын хамтарсан 78 төсөлд нийт 3.7 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт олгожээ.<ref name="MNB2026">{{cite web |url=https://www.mnb.mn/i/348856 |title=Монгол, Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал боллоо |publisher=[[Монголын Үндэсний олон нийтийн радио, телевиз]] |date=2026-07-08 |language=mn |access-date=2026-09-18 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монгол–Хятадын харилцаа]] * [[Монгол Улсын гадаад харилцаа]] * [[Монгол Улсын шинжлэх ухаан, технологи]] * [[Бүс ба Зам санаачилга]] == Эх сурвалж == {{reflist}} qqht5vf7m43hz7rim20lmahwtitcqbm WikiLeaks 0 148404 870100 2026-09-18T03:48:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Wikileaks logo.svg|thumb]] '''WikiLeaks''' ("wiki" ба "нууц алдагдал" гэсэн үгсийн орчуулга) - эзэн нэргүй эх сурвалжаас авсан эсвэл алдагдсан нууц мэдээллийг нийтэлдэг олон улсын ашгийн бус байгууллага юм. 2006 онд Sunshine Press-ээс эхлүүлсэн уг сайтын бүтээгчид эхний жилдээ цуг..." 870100 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wikileaks logo.svg|thumb]] '''WikiLeaks''' ("wiki" ба "нууц алдагдал" гэсэн үгсийн орчуулга) - эзэн нэргүй эх сурвалжаас авсан эсвэл алдагдсан нууц мэдээллийг нийтэлдэг олон улсын ашгийн бус байгууллага юм. 2006 онд Sunshine Press-ээс эхлүүлсэн уг сайтын бүтээгчид эхний жилдээ цуглуулсан 1.2 сая баримт бичгийн мэдээллийн сантай гэж мэдэгдэж байв. WikiLeaks-ийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий редактор, захирал нь Австралийн онлайн сэтгүүлч, телевизийн хөтлөгч [[Жулиан Ассанж]] юм. Ассанжийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн цорын ганц хамтрагчид нь Кристинн Храфнссон, Жозеф Фаррелл, Мэттью Харсфорд, Сара Харрисон нар юм. Храфнссон нь мөн Ассанжтай хамт Sunshine Press Productions-ийн гишүүн юм. Төслийн зорилго нь "алдагдлаас болж олдсон баримт бичгүүдийг ул мөргүй нийтлэх, шинжлэх" явдал юм. Нэрнээс нь үл хамааран Wikileaks нь вики биш: уншигчид зөвшөөрөлгүйгээр агуулгыг нь өөрчлөх боломжгүй. Гэсэн хэдий ч мэдээлэлтэй бөгөөд "редакторууд"-т илгээсэн хэн ч гэсэн нэргүй эх сурвалж болж чадна. Тус байгууллага хэд хэдэн гол баримт бичгийг нийтэлсэн бөгөөд эдгээр нь хожим нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр гарч ирсэн. Анхны хэвлэлүүдэд Афганистаны дайнд зарцуулсан зардал, Кени дэх авлигын талаарх тайлан зэрэг баримт бичгүүд багтсан байв. 2010 оны 4-р сард WikiLeaks нь 2007 оны 7-р сарын 12-нд Багдадад болсон агаарын цохилтын бичлэгийг нийтэлсэн бөгөөд уг бичлэгт AH-64 Апачи нисдэг тэрэг онгоц руу гал нээж, [[Ройтерс агентлаг|Ройтерс агентлагийн]] сэтгүүлчдийг хөнөөсөн байна; энэ видеог "Барьцаалан аллага" гэж нэрлэдэг. Тухайн оны 7-р сард WikiLeaks нь Афганистаны дайны талаар өмнө нь байхгүй байсан 76,900 гаруй баримт бичгийн цуглуулга болох "Афганистаны дайны тухай тэмдэглэл"-ийг нийтэлсэн. 2010 оны 10-р сард тус байгууллага томоохон хэвлэлүүдтэй хамтран "Иракийн баримт бичиг" нэртэй бараг 400,000 баримт бичгийг нийтэлсэн. 2011 оны 4-р сард WikiLeaks нь [[Гуантанамо]] булангийн хорих лагерьт хоригдож буй хоригдлуудтай холбоотой 779 нууц файлыг нийтэлсэн. WikiLeaks вэбсайт дээрх томоохон хэвлэлүүдээс өмнө гол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд засварласан хэсгүүд гарч ирдэг. Жишээлбэл, CFR-ийн гишүүн Дэвид Сангер нь Сульцбергерийн алдагдсан мэдээллийг The New York Times сонинд нийтэлсэн гэдэг юм. [[АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо]] тус сайтын зарим материалын талаарх мэдээллийг шалгаж байна. hoosxes17k3qyjwdqmn0zdubmec848s 870108 870100 2026-09-18T05:45:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 870108 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wikileaks logo.svg|thumb]] '''WikiLeaks''' ("wiki" ба "нууц алдагдал" гэсэн үгсийн орчуулга) - эзэн нэргүй эх сурвалжаас авсан эсвэл алдагдсан нууц мэдээллийг нийтэлдэг олон улсын ашгийн бус байгууллага юм. 2006 онд Sunshine Press-ээс эхлүүлсэн уг сайтын бүтээгчид эхний жилдээ цуглуулсан 1.2 сая баримт бичгийн мэдээллийн сантай гэж мэдэгдэж байв. WikiLeaks-ийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий редактор, захирал нь Австралийн онлайн сэтгүүлч, телевизийн хөтлөгч [[Жулиан Ассанж]] юм. Ассанжийн өөрийн хүлээн зөвшөөрдөг хамтрагчид нь бол [[Кристинн Храфнссон]], [[Жозеф Фаррелл]], [[Мэттью Харсфорд]], [[Сара Харрисон]] нар юм. К.Храфнссон нь мөн Ассанжтай хамт Sunshine Press Productions-ийн гишүүн юм. Төслийн зорилго нь "алдагдлаас болж олдсон баримт бичгүүдийг ул мөргүй нийтлэх, шинжлэх" явдал юм. Нэрнээс нь үл хамааран Wikileaks нь вики биш: уншигчид зөвшөөрөлгүйгээр агуулгыг нь өөрчлөх боломжгүй. Гэсэн хэдий ч мэдээлэлтэй бөгөөд "редакторууд"-т илгээсэн хэн ч гэсэн нэргүй эх сурвалж болж чадна. Тус байгууллага хэд хэдэн гол баримт бичгийг нийтэлсэн бөгөөд эдгээр нь хожим нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр гарч ирсэн. Анхны хэвлэлүүдэд [[Афганистаны дайн (2001–2021)|Афганистаны дайнд]] зарцуулсан зардал, [[Кени]] дэх авлигын талаарх тайлан зэрэг баримт бичгүүд багтсан байв. 2010 оны 4-р сард WikiLeaks нь 2007 оны 7-р сарын 12-нд [[Багдад|Багдадад]] болсон агаарын цохилтын бичлэгийг нийтэлсэн бөгөөд уг бичлэгт AH-64 Апачи нисдэг тэрэг онгоц руу гал нээж, [[Ройтерс агентлаг|Ройтерс агентлагийн]] сэтгүүлчдийг хөнөөсөн байна; энэ видеог "Барьцаалан аллага" гэж нэрлэдэг. Тухайн оны 7-р сард WikiLeaks нь Афганистаны дайны талаар өмнө нь байхгүй байсан 76,900 гаруй баримт бичгийн цуглуулга болох "Афганистаны дайны тухай тэмдэглэл"-ийг нийтэлсэн. 2010 оны 10-р сард тус байгууллага томоохон хэвлэлүүдтэй хамтран "Иракийн баримт бичиг" нэртэй бараг 400,000 баримт бичгийг нийтэлсэн. 2011 оны 4-р сард WikiLeaks нь [[Гуантанамо]] булангийн хорих лагерьт хоригдож буй хоригдлуудтай холбоотой 779 нууц файлыг нийтэлсэн. WikiLeaks вэбсайт дээрх томоохон хэвлэлүүдээс өмнө гол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд засварласан хэсгүүд гарч ирдэг. Жишээлбэл, CFR-ийн гишүүн Дэвид Сангер нь Сульцбергерийн алдагдсан мэдээллийг [[The New York Times]] сонинд нийтэлсэн гэдэг юм. [[АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо]] тус сайтын зарим материалын талаарх мэдээллийг шалгаж байна. 3m33keuffvldmywsis9vgc511gwrz7d Дөрвөн эрх чөлөө (Ф.Рузвельт) 0 148405 870106 2026-09-18T05:35:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Four Freedoms Flag or United Nations Honour Flag ca 1943-1948.svg|thumb]] '''Дөрвөн эрх чөлөө''' гэдэг нь [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] 1941 оны 1-р сарын 6-нд жил бүр [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] хандан хэлдэг "Улсын байдлын тухай" илтгэлдээ тунхагласан үнэт зүйлс юм. #..." 870106 wikitext text/x-wiki [[Файл:Four Freedoms Flag or United Nations Honour Flag ca 1943-1948.svg|thumb]] '''Дөрвөн эрх чөлөө''' гэдэг нь [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] 1941 оны 1-р сарын 6-нд жил бүр [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] хандан хэлдэг "Улсын байдлын тухай" илтгэлдээ тунхагласан үнэт зүйлс юм. # '''Нэгдүгээр эрх чөлөө''' — дэлхийн аль ч хэсэгт ''үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх'' эрх чөлөө юм. # '''Хоёрдугаар эрх чөлөө''' — хүн бүрийн дэлхийн аль ч хэсэгт өөрийн ''шашнаа өөрийн'' ''үзсэнээр шүтэх'' эрх чөлөө юм. # '''Гуравдугаар эрх чөлөө''' — ''ядуурлаас ангид байх эрх чөлөө'' буюу энгийнээр хэлбэл дэлхийн аль улсад эрүүл энх, амар тайван амьдрах боломжийг олгодог эдийн засгийн зохицуулалтыг хэлнэ. # '''Дөрөвдүгээр эрх чөлөө''' — ''айдсаас ангид байх эрх чөлөө'' буюу дэлхийн аль ч улс хөрш зэргэлдээ орныхоо болон бусад улсад түрэмгийлэл үйлдэх боломжгүй хэмжээний зэвсэглэл хүртэл нийтээр бууруулах ёстой гэсэн үг юм. icnuqtsqsltqvy0n82980x1a72o8dm9 Тэргүүн шадар сайд 0 148406 870113 2026-09-18T06:11:40Z Egzs 88168 [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] руу чиглүүлэгдлээ 870113 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] jdvmf4huari6tk2q7ic8oy0b0bxp0ts Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд 0 148407 870115 2026-09-18T06:15:16Z Egzs 88168 [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] руу чиглүүлэгдлээ 870115 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] jdvmf4huari6tk2q7ic8oy0b0bxp0ts Лейден 0 148408 870124 2026-09-18T07:35:04Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Лейден нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Аудэ-Рейн голын эрэгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Лейден нь Нидерландын түүхэн чухал хотуудын нэг бөгөөд Дундад зууны үеэс хойш нэхмэлийн үйлдвэрлэл хөгжсөнөөрөө эдийн засаг, соёлын томоохон төв болжээ...." 870124 wikitext text/x-wiki Лейден нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Аудэ-Рейн голын эрэгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Лейден нь Нидерландын түүхэн чухал хотуудын нэг бөгөөд Дундад зууны үеэс хойш нэхмэлийн үйлдвэрлэл хөгжсөнөөрөө эдийн засаг, соёлын томоохон төв болжээ. 1574 онд Наян жилийн дайны үеэр Испанийн цэргүүд Лейден хотыг бүслэсэн боловч хотын оршин суугчид эсэргүүцэн тэмцэж, улмаар бүслэлтээс чөлөөлөгдсөн байна. Үүний дараа хотын хөгжил эрчимжжээ. Лейден нь их сургуулийн хот бөгөөд 1575 онд байгуулагдсан Лейдений их сургууль нь Нидерландын хамгийн эртний их сургууль юм. Өнөөдөр Лейден нь түүхэн хотын төв, музей, их сургууль болон шинжлэх ухааны судалгааны байгууллагуудаараа алдартай. jmvtot8c960hrp47amqg37cezgojmaz Делфт 0 148409 870125 2026-09-18T07:36:21Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Делфт нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Роттердам болон Гаагийн хооронд орших хот юм. Тус хот нь түүхэн хотын төв, Делфтийн хөх вааран эдлэл болон Оранж-Нассаугийн хаант улстай холбоотой түүхээрээ алдартай. Нидерландын нэрт зураач Ян Вермеер Делфт хот..." 870125 wikitext text/x-wiki Делфт нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Роттердам болон Гаагийн хооронд орших хот юм. Тус хот нь түүхэн хотын төв, Делфтийн хөх вааран эдлэл болон Оранж-Нассаугийн хаант улстай холбоотой түүхээрээ алдартай. Нидерландын нэрт зураач Ян Вермеер Делфт хотод төрж, амьдарч байжээ. Мөн Делфт нь Нидерландын шинжлэх ухаан, технологи, боловсролын чухал төвүүдийн нэг бөгөөд Делфтийн технологийн их сургууль энд байрладаг. Түүхэн барилга байгууламж, суваг болон их сургуулийнхаа ачаар Делфт нь жуулчдын сонирхлыг татдаг хот юм. fuqmi0mpepj20aicuigp2zy7l70mnd6 Зволле 0 148410 870126 2026-09-18T07:38:01Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Зволле нь Нидерландын Оверэйсел мужийн нийслэл бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт оршдог хот юм. Хотын түүх Дундад зууны үеэс эхтэй бөгөөд 1230 онд хотын эрх авч, 1294 онд Ханзын холбоонд нэгдэн оржээ. XV зуунд Зволле нь худалдааны чухал төв болон хөгжсөн байна...." 870126 wikitext text/x-wiki Зволле нь Нидерландын Оверэйсел мужийн нийслэл бөгөөд тус улсын зүүн хойд хэсэгт оршдог хот юм. Хотын түүх Дундад зууны үеэс эхтэй бөгөөд 1230 онд хотын эрх авч, 1294 онд Ханзын холбоонд нэгдэн оржээ. XV зуунд Зволле нь худалдааны чухал төв болон хөгжсөн байна. Хотын түүхэн төвд Дундад зууны болон хожуу үеийн олон барилга хадгалагдан үлдсэн бөгөөд Сассенпорт хаалга, Гэгээн Михаэлийн сүм зэрэг нь түүхэн дурсгалт газруудын тоонд ордог. Өнөөдөр Зволле нь Оверэйсел мужийн засаг захиргаа, худалдаа, боловсрол болон тээврийн чухал төв юм. lnyvz93z9opcq3oyqyqpsu8dp85hgsc Леуварден 0 148411 870127 2026-09-18T07:39:07Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Леуварден нь Нидерландын Фрисланд мужийн нийслэл бөгөөд Фрисландын түүхэн чухал хотуудын нэг юм. Хот нь Дундад зууны үед үүссэн суурингуудын үндсэн дээр хөгжиж, усан зам болон худалдааны ачаар өргөжин тэлжээ. Леуварден нь Фрисландын түүхэн арван нэгэн..." 870127 wikitext text/x-wiki Леуварден нь Нидерландын Фрисланд мужийн нийслэл бөгөөд Фрисландын түүхэн чухал хотуудын нэг юм. Хот нь Дундад зууны үед үүссэн суурингуудын үндсэн дээр хөгжиж, усан зам болон худалдааны ачаар өргөжин тэлжээ. Леуварден нь Фрисландын түүхэн арван нэгэн хотын нэг бөгөөд тус мужийн хамгийн том хот юм. Хотод олон тооны түүхэн барилга, музей байдаг бөгөөд Фрисландын засаг захиргаа, соёл, боловсролын төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Леуварден нь мөн Фрисландын хэл, соёлтой нягт холбоотой. 515yesxasemrwjgcijbu9198ewbbexn Дордрехт 0 148412 870128 2026-09-18T07:40:36Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Дордрехт нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Рейн, Маас болон Шельде мөрний бэлчирийн ойролцоо орших хот юм. Усны тээвэрт тохиромжтой газарзүйн байрлалынхаа ачаар Дундад зууны үед худалдааны чухал хот болон хөгжжээ. 1220 онд Дордрехт хотын эрх авсан бөгөө..." 870128 wikitext text/x-wiki Дордрехт нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Рейн, Маас болон Шельде мөрний бэлчирийн ойролцоо орших хот юм. Усны тээвэрт тохиромжтой газарзүйн байрлалынхаа ачаар Дундад зууны үед худалдааны чухал хот болон хөгжжээ. 1220 онд Дордрехт хотын эрх авсан бөгөөд өнөөгийн Өмнөд Холланд мужийн нутаг дэвсгэрт хотын эрх авсан хамгийн эртний хотод тооцогддог. Түүхийн явцад дарс, мод, үр тариа зэрэг барааны худалдаанд чухал үүрэг гүйцэтгэж байв. Өнөөдөр Дордрехт нь түүхэн хотын төв, боомт, суваг болон эртний барилга байгууламжаараа алдартай. 0kkff88yvm2dyoh78hbmd87ultowdk1 Апелдорн 0 148413 870129 2026-09-18T07:45:10Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Апелдорн нь Нидерландын Гелдерланд мужид, тус улсын төвийн зүүн хэсэгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Хотын эргэн тойронд ой, бэлчээрлэг хээр болон байгалийн хамгаалалттай газар нутаг их байдаг тул Нидерландын байгаль, аялал жуулчлалын чухал бүсүү..." 870129 wikitext text/x-wiki Апелдорн нь Нидерландын Гелдерланд мужид, тус улсын төвийн зүүн хэсэгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Хотын эргэн тойронд ой, бэлчээрлэг хээр болон байгалийн хамгаалалттай газар нутаг их байдаг тул Нидерландын байгаль, аялал жуулчлалын чухал бүсүүдийн нэг юм. Апелдорны хамгийн алдартай түүхэн дурсгалын нэг нь Хет Лоо ордон бөгөөд уг ордон нь Нидерландын хааны гэр бүлийн чухал оршин суух газар байсан бөгөөд өнөөдөр музей хэлбэрээр ашиглагддаг. Апелдорн нь мөн Гелдерланд мужийн үйлчилгээ, боловсрол болон худалдааны чухал төв юм.<ref>{{Citation |title=Апелдорн |date=2026-07-17 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BD&oldid=153997609 |work=Википедия |access-date=2026-09-18 |language=ru}}</ref> lqj91zocqne5l7tv9qwxlsh3g2m2py8 Хилверсюм 0 148414 870130 2026-09-18T07:46:30Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Хилверсюм нь Нидерландын Умард Холланд мужид, Амстердамын зүүн өмнө зүгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Тус хот нь түүхэндээ газар тариалан, нэхмэлийн үйлдвэрлэлээрээ хөгжиж байсан боловч XX зуунаас эхлэн Нидерландын радио, телевиз болон хэвлэл мэд..." 870130 wikitext text/x-wiki Хилверсюм нь Нидерландын Умард Холланд мужид, Амстердамын зүүн өмнө зүгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Тус хот нь түүхэндээ газар тариалан, нэхмэлийн үйлдвэрлэлээрээ хөгжиж байсан боловч XX зуунаас эхлэн Нидерландын радио, телевиз болон хэвлэл мэдээллийн салбарын чухал төв болжээ. Нидерландын олон радио, телевизийн байгууллага энд удаан хугацаанд үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн тул Хилверсюмыг тус улсын хэвлэл мэдээллийн хот гэж үздэг. Хотын эргэн тойронд ой, хээр болон нуур бүхий байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг байдаг.<ref>{{Citation |title=Хилверсюм |date=2025-10-20 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D0%B8%D0%BB%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%8E%D0%BC&oldid=149267719 |work=Википедия |access-date=2026-09-18 |language=ru}}</ref> qjhljzt17ph6azp20338ttqzelp34ua Амерсфорт 0 148415 870131 2026-09-18T07:49:22Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Амерсфорт нь Нидерландын Утрехт мужид, тус улсын төв хэсэгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Хотын түүх Дундад зууны үеэс эхтэй бөгөөд 1259 онд хотын эрх авчээ. Ус болон хуурай замын худалдааны чухал замууд огтлолцдог газар байрладаг байсан нь Амерсфорт..." 870131 wikitext text/x-wiki Амерсфорт нь Нидерландын Утрехт мужид, тус улсын төв хэсэгт орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Хотын түүх Дундад зууны үеэс эхтэй бөгөөд 1259 онд хотын эрх авчээ. Ус болон хуурай замын худалдааны чухал замууд огтлолцдог газар байрладаг байсан нь Амерсфортыг бүс нутгийн худалдааны төв болон хөгжихөд нөлөөлсөн байна. Түүхэн хотын төвд хэрэм, суваг болон Дундад зууны үеийн хотын хаалга зэрэг барилга байгууламж хадгалагдан үлдсэн бөгөөд Коппелпорт хаалга нь хамгийн алдартай дурсгалуудын нэг юм. Өнөөдөр Амерсфорт нь Нидерландын суурьшил, худалдаа болон тээврийн чухал төвүүдийн нэг юм.<ref>{{Citation |title=Амерсфорт |date=2026-07-08 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%82&oldid=153869773 |work=Википедия |access-date=2026-09-18 |language=ru}}</ref> cx6qjy6nrvdmslsiqjosngn2mf5m7e2 Неймеген 0 148416 870132 2026-09-18T07:50:29Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Неймеген нь Нидерландын Гелдерланд мужид, Ваал мөрний эрэгт, Германы хилтэй ойролцоо орших хот юм. Тус хот нь эртний түүхтэй бөгөөд Ромчууд МЭ I зууны үед энд Улпиа Новиомагус Батаворум хэмээх хот байгуулсан байна. Иймээс Неймегенийг Нидерландын хамгийн..." 870132 wikitext text/x-wiki Неймеген нь Нидерландын Гелдерланд мужид, Ваал мөрний эрэгт, Германы хилтэй ойролцоо орших хот юм. Тус хот нь эртний түүхтэй бөгөөд Ромчууд МЭ I зууны үед энд Улпиа Новиомагус Батаворум хэмээх хот байгуулсан байна. Иймээс Неймегенийг Нидерландын хамгийн эртний хотуудын нэг гэж үздэг. Дундад зууны үед Неймеген нь Ариун Ромын эзэнт гүрний чухал хотуудын нэг байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед хот ихээхэн сүйдсэн бөгөөд дайны дараа өргөн хүрээтэй сэргээн босголт хийжээ. Өнөөдөр Неймеген нь Нидерландын их сургуулийн хот, соёлын төв болон бүс нутгийн эдийн засгийн чухал төв юм.<ref>{{Citation |title=Неймеген |date=2026-04-18 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD&oldid=152772787 |work=Википедия |access-date=2026-09-18 |language=ru}}</ref> kvy7whx5w2u3osfz8px64poyfe4dckn Гауда 0 148417 870133 2026-09-18T07:52:19Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "Гауда нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Роттердам болон Утрехтийн хоорондох бүсэд орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Гаудагийн нэрийг 1143 оны баримтад анх тэмдэглэсэн бөгөөд 1272 онд хотын эрх авчээ. Эйссел болон Гаувэ голуудын ойролцоо байрладаг тул Га..." 870133 wikitext text/x-wiki Гауда нь Нидерландын Өмнөд Холланд мужид, Роттердам болон Утрехтийн хоорондох бүсэд орших хот бөгөөд хотын захиргаа юм. Гаудагийн нэрийг 1143 оны баримтад анх тэмдэглэсэн бөгөөд 1272 онд хотын эрх авчээ. Эйссел болон Гаувэ голуудын ойролцоо байрладаг тул Гауда нь түүхэндээ худалдаа, усан тээврийн чухал төв болж хөгжсөн байна. Гауда хот нь бяслагийн худалдаагаараа хамгийн их алдартай бөгөөд «Гауда бяслаг» хэмээх нэр нь тус хотын нэрээс гаралтай. Хотын түүхэн төвд хотын захиргааны байр, жин хэмжих газар, суваг болон олон түүхэн барилга хадгалагдан үлдсэн бөгөөд уламжлалт бяслагийн зах нь хотын соёл, аялал жуулчлалын чухал үйл ажиллагааны нэг юм.<ref>{{Citation |title=豪达 |date=2026-07-15 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E8%B1%AA%E8%BE%BE&oldid=93480295 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-09-18 |language=zh-Hans}}</ref> 4u44k7o9274j4fyrt48z3lhvrayiqem