Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Тамир гол 0 819 870250 804694 2026-09-20T00:25:17Z ~2026-47206-70 107170 870250 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Тамир гол | image_name = | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = Tamir river near Tsesterleg.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | origin = [[Хангайн нуруу]] | mouth = [[Орхон гол]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Архангай}} | progression = | length = 280 км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = | watershed = 13,100 км² | river_system = | left_tribs = | right_tribs = }} '''Тамир гол''' буюу '''Тамирын гол''' нь [[Монгол улс|Монгол]] дахь гол. Тус гол нь [[Монголын нууц товчоо]]нд ч Тамир нэрээрээ гардаг. [[Хангайн нуруу]]ны хэсэг Гурван Ангархай, Цохиотын нуруунаас эх авч урсана. Хойд, Урд Тамир гол нийлсний дараа [[Тамир гол]] нэртэй болно. Ингэж Гурван-Тамир хэмээн алдаршсан гэдэг яриа бий. Үнэндээ бол, Тээлийн голыг Лүн нуураар дамжин бэлчирт цутгадаг гурав дахь Тамир гол буюу Дунд тамир (Бага тамир) гэдэг байжээ гэнэ. Урд Тамир голын эхээс тооцвол 280 км урт, усаа цуглуулах талбай нь 13,100 км². Хойд Тамир дээд хэсэгтээ эгц хажуутай нарийн хөндийгөөр урсдаг. Баруун гарын эрэг нь хар модон ойтой. Урд тамир гол нь дээд хэсэгтээ Хошгот, Архошгот зэрэг голуудыг нийлүүлэн авч урсдаг, түргэн урсгалтай, жинхэнэ уулын гол юм. Тамирын хөндий нь их өргөснө. Голдрилын өргөн нь 40 - 70 м, гүн нь 2-3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с хүрнэ. Тамирын голын савд төмрийн хүдрийн баялаг орд бий. Урд Тамирын голоос [[эртний төрмөлийн эрин]]ий түүх дурсгалын зүйл олддог. Хойд Тамир голын эхэнд байгалийн үзэгсэлэнт газрууд бий. [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадраабалын Лодойдамбын]] [[Тунгалаг тамир]] романы нэр. [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} e42ba1zhqzjw2trtkpfdmw25lytbazt 870252 870250 2026-09-20T00:29:55Z ~2026-47206-70 107170 870252 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Тамир гол | image_name = | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = Tamir river near Tsesterleg.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | origin = [[Хангайн нуруу]] | mouth = [[Орхон гол]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Архангай}} | progression = | length = 280 км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = | watershed = 13,100 км² | river_system = | left_tribs = | right_tribs = }} '''Тамир гол''' буюу '''Тамирын гол''' нь [[Монгол улс|Монгол]] дахь гол. Тус гол нь [[Монголын нууц товчоо]]нд ч Тамир нэрээрээ гардаг. [[Хангайн нуруу]]ны хэсэг Гурван Ангархай, Цохиотын нуруунаас эх авч урсана. Гурван Тамир гэж алдаршжээ. Хойд, Урд Тамир гол нийлсний дараа [[Тамир гол]] нэртэй болно. Ингэж Гурван-Тамир болдог гэх яриа бий. Үнэндээ бол, Тээлийн голыг Лүн нуураар дамжин бэлчирт цутгадаг гурав дахь Тамир гол буюу Дунд тамир (Бага тамир) гэдэг байжээ гэнэ. Урд Тамир голын эхээс тооцвол 280 км урт, усаа цуглуулах талбай нь 13,100 км². Хойд Тамир дээд хэсэгтээ эгц хажуутай нарийн хөндийгөөр урсдаг. Баруун гарын эрэг нь хар модон ойтой. Урд тамир гол нь дээд хэсэгтээ Хошгот, Архошгот зэрэг голуудыг нийлүүлэн авч урсдаг, түргэн урсгалтай, жинхэнэ уулын гол юм. Тамирын хөндий нь их өргөснө. Голдрилын өргөн нь 40 - 70 м, гүн нь 2-3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с хүрнэ. Тамирын голын савд төмрийн хүдрийн баялаг орд бий. Урд Тамирын голоос [[эртний төрмөлийн эрин]]ий түүх дурсгалын зүйл олддог. Хойд Тамир голын эхэнд байгалийн үзэгсэлэнт газрууд бий. [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадраабалын Лодойдамбын]] [[Тунгалаг тамир]] романы нэр. [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} gugmpxz76mj1m2ubuw5bssymhtewy6g 870254 870252 2026-09-20T01:11:26Z ~2026-47206-70 107170 870254 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Тамир гол | image_name = | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = Tamir river near Tsesterleg.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | origin = [[Хангайн нуруу]] | mouth = [[Орхон гол]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Архангай}} | progression = | length = 280 км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = | watershed = 13,100 км² | river_system = | left_tribs = | right_tribs = }} '''Тамир гол''' буюу '''Тамирын гол''' нь [[Монгол улс|Монгол]] дахь гол. Тус гол нь [[Монголын нууц товчоо]]нд ч Тамир нэрээрээ гардаг. [[Хангайн нуруу]]ны хэсэг Гурван Ангархай, Цохиотын нуруунаас эх авч урсана. Гурван Тамир нэрээр алдаршжээ. Хойд, Урд Тамир гол нийлсний дараа [[Тамир гол]] нэртэй болно. Ингэж нийлээд Гурван-Тамир болдог гэж сүүлд ярих болсон гэнэ. Гэвч үнэндээ бол, хуучин цагт, Тээлийн голыг Лүн нуураар дамжин бэлчирт цутгадаг гурав дахь Тамир гол буюу Дунд тамир (Бага тамир) гэдэг байж гэнэ. Тээлийн адаг сүүлийн үед ширгэсэн тул энэ жижиг Тамирыг мартсан гэдэг. Урд Тамир голын эхээс тооцвол 280 км урт, усаа цуглуулах талбай нь 13,100 км². Хойд Тамир дээд хэсэгтээ эгц хажуутай нарийн хөндийгөөр урсдаг. Баруун гарын эрэг нь хар модон ойтой. Урд тамир гол нь дээд хэсэгтээ Хошгот, Архошгот зэрэг голуудыг нийлүүлэн авч урсдаг, түргэн урсгалтай, жинхэнэ уулын гол юм. Тамирын хөндий нь их өргөснө. Голдрилын өргөн нь 40 - 70 м, гүн нь 2-3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с хүрнэ. Тамирын голын савд төмрийн хүдрийн баялаг орд бий. Урд Тамирын голоос [[эртний төрмөлийн эрин]]ий түүх дурсгалын зүйл олддог. Хойд Тамир голын эхэнд байгалийн үзэгсэлэнт газрууд бий. [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадраабалын Лодойдамбын]] [[Тунгалаг тамир]] романы нэр. [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} djuallzl6t9qsh1f1nuupymj91i5xnb 870259 870254 2026-09-20T02:48:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 870259 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Тамир гол | image_name = | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = Tamir river near Tsesterleg.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | origin = [[Хангайн нуруу]] | mouth = [[Орхон гол]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Архангай}} | progression = | length = 280 км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = | watershed = 13,100 км² | river_system = | left_tribs = | right_tribs = }} '''Тамир гол''' буюу '''Тамирын гол''' нь [[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] нутгаар урсдаг 280 км урт гол. Тус гол нь [[Монголын нууц товчоо]]нд ч Тамир нэрээрээ гардаг. [[Хангайн нуруу]]ны хэсэг Гурван Ангархай, Цохиотын нуруунаас эх авч урсана. Гурван Тамир нэрээр алдаршжээ. Хойд, Урд Тамир гол нийлсний дараа [[Тамир гол]] нэртэй болно. Ингэж нийлээд Гурван-Тамир болдог гэж сүүлд ярих болсон гэнэ. Гэвч үнэндээ бол, хуучин цагт, Тээлийн голыг Лүн нуураар дамжин бэлчирт цутгадаг гурав дахь Тамир гол буюу Дунд тамир (Бага тамир) гэдэг байж гэнэ. Тээлийн адаг сүүлийн үед ширгэсэн тул энэ жижиг Тамирыг мартсан гэдэг. Тамир гол нь [[Орхон гол]] руу цутгал бөгөөд [[Өгий нуур|Өгий нуурын]] эсрэг талд, Өгий нуурт цутгадаг. Урд Тамир голын эхээс тооцвол 280 км урт, өргөн нь 40-70 метр, гүн нь 2-3 метр, урсгалын хурд нь 2 метр секунд байдаг. Хоёр Тамир гол нийлж 52 километр урсаад Орхон голын зүүн гарт цутгадаг бөгөөд усаа цуглуулах талбай нь 13,100 км². Тамир гол түргэн урсгалтай уулын гол бөгөөд хур борооны үед усны төвшин богино хугацаанд огцом дээшилж, түргэн татардаг. Хоёр Тамир гол нийлсэн бэлчирээс доошхи голын хөндийгөөр улиас, бургасан шугуй шигүү ургасан байдаг. Өвөлдөө ёроолгүй бүрэн хөлддөг. Хойд Тамир дээд хэсэгтээ эгц хажуутай нарийн хөндийгөөр урсдаг. Баруун гарын эрэг нь хар модон ойтой. Урд тамир гол нь дээд хэсэгтээ Хошгот, Архошгот зэрэг голуудыг нийлүүлэн авч урсдаг, түргэн урсгалтай, жинхэнэ уулын гол юм. Тамирын хөндий нь их өргөснө. Голдрилын өргөн нь 40 - 70 м, гүн нь 2-3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с хүрнэ. Тамирын голын савд төмрийн хүдрийн баялаг орд бий. Урд Тамирын голоос [[эртний төрмөлийн эрин]]ий түүх дурсгалын зүйл олддог. Хойд Тамир голын эхэнд байгалийн үзэгсэлэнт газрууд бий. [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадраабалын Лодойдамбын]] [[Тунгалаг тамир (роман)|Тунгалаг тамир]] романы нэр. [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} io6r64isuzkw63o8lnguvot82923vyx 870261 870259 2026-09-20T03:21:08Z ~2026-47206-70 107170 870261 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Гол | name = Тамир гол | image_name = | image_size = | image_alt = | caption = | image_map = Tamir river near Tsesterleg.jpg | map_size = | map_alt = | map_caption = | origin = [[Хангайн нуруу]] | mouth = [[Орхон гол]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Архангай}} | progression = | length = 280 км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = | watershed = 13,100 км² | river_system = | left_tribs = | right_tribs = }} '''Тамир гол''' буюу '''Тамирын гол''' нь [[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] нутгаар урсдаг 280 км урт гол. Тус гол нь [[Монголын нууц товчоо]]нд ч Тамир нэрээрээ гардаг. [[Хангайн нуруу]]ны хэсэг Гурван Ангархай, Цохиотын нуруунаас эх авч урсана. Гурван Тамир нэрээр алдаршжээ. Хойд, Урд Тамир гол нийлсний дараа [[Тамир гол]] нэртэй болно. Ингэж нийлээд Гурван-Тамир болдог гэж сүүлийн үед таамаглах болсон гэнэ. Гэвч үнэндээ бол, хуучин цагт, хоёр Тамирын дээд бэлчирийг гурван Тамир гэдэг байжээ. Тээлийн гол нь Лүн нуураар дамжин бэлчирт цутгадаг гурав дахь Тамир гол буюу Дунд тамир (Бага тамир) болдог байж гэнэ. Тээлийн адаг сүүлдээ ширгэсэн тул энэ жижиг Тамир ба нуурыг хүмүүс Тамир гэхээ мартсан гэдэг. Тамир гол нь [[Орхон гол]] руу цутгал бөгөөд [[Өгий нуур|Өгий нуурын]] эсрэг талд, Өгий нуурт цутгадаг. Урд Тамир голын эхээс тооцвол 280 км урт, өргөн нь 40-70 метр, гүн нь 2-3 метр, урсгалын хурд нь 2 метр секунд байдаг. Хоёр Тамир гол нийлж 52 километр урсаад Орхон голын зүүн гарт цутгадаг бөгөөд усаа цуглуулах талбай нь 13,100 км². Тамир гол түргэн урсгалтай уулын гол бөгөөд хур борооны үед усны төвшин богино хугацаанд огцом дээшилж, түргэн татардаг. Хоёр Тамир гол нийлсэн бэлчирээс доошхи голын хөндийгөөр улиас, бургасан шугуй шигүү ургасан байдаг. Өвөлдөө ёроолгүй бүрэн хөлддөг. Хойд Тамир дээд хэсэгтээ эгц хажуутай нарийн хөндийгөөр урсдаг. Баруун гарын эрэг нь хар модон ойтой. Урд тамир гол нь дээд хэсэгтээ Хошгот, Архошгот зэрэг голуудыг нийлүүлэн авч урсдаг, түргэн урсгалтай, жинхэнэ уулын гол юм. Тамирын хөндий нь их өргөснө. Голдрилын өргөн нь 40 - 70 м, гүн нь 2-3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с хүрнэ. Тамирын голын савд төмрийн хүдрийн баялаг орд бий. Урд Тамирын голоос [[эртний төрмөлийн эрин]]ий түүх дурсгалын зүйл олддог. Хойд Тамир голын эхэнд байгалийн үзэгсэлэнт газрууд бий. [[Чадраабалын Лодойдамба|Чадраабалын Лодойдамбын]] [[Тунгалаг тамир (роман)|Тунгалаг тамир]] романы нэр. [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} tjeem0tdy8ylnws9w9wsdp9od2zw01e Монгол Улсын Төрийн далбаа 0 958 870195 817565 2026-09-19T13:31:46Z Egzs 88168 ийм далбаа байсан гэж ямар ч түүхэн нотолгоо байхгүй, хийсвэр далбаа бөлгөө 870195 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Төрийн далбаа | Нэр = Монгол Улсын Төрийн далбаа | Зураг = Flag of Mongolia.svg | Өргөн = | Далбааныбэлгэтэмдэг = {{FIAV|111111}} | Талуудынхарьцаа = 1:2 | Албанёсоорхэрэглэсэн = 1992 оны нэгдүгээр сарын 13 }} [[Image:Flag of Mongolia (1992-2011).svg|thumb|Монгол Улсын төрийн далбаа (1992-2011), 1:2]] '''[[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[төрийн далбаа]]''' нь Монгол Улсын 1992 оны Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр болсон цагаас буюу 1992 оны [[2 сарын 12]]-ноос хэрэглэгдэж эхэлсэн. Үндсэн хуулийн 12-р зүйлийн 4 дэх хэсэгт: "Монгол Улсын төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундах хэсэг нь мөнх тэнгэрийн хөх, түүний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл улаан өнгөтэй байна. Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан соёмбо байрлуулна. Далбааны өргөн, урт нь 1:2-ын харьцаатай байна." гэж заажээ.<ref>{{Cite web |url=https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |title=Төрийн далбааны өдөр ба түүх |access-date=2019-05-06 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530064907/https://www.legalinfo.mn/law/details/367 |url-status=dead }}</ref> Монгол Улсын үндсэн хуульд “Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн.  Төрийн сүлд, туг, далбаа, дуулал нь Монголын ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлнэ” хэмээн заажээ. Төрийн далбаан дээр дүрсэлсэн '''Соёмбо''' тэмдэг нь Анхдугаар богд Занабазар 1686 онд бүтээсэн 90 гаруй Соёмбо үсгийн бүх шинжийг агуулсан толгой үсэг юм. Түүний бэлгэдэл нь Монгол Улс эгнэгт мандан бадарч, Монголын ард түмэн эв найрамдалтай, шударга ёсыг сахин, гадаад, дотоодын дайснаг дарж, өнөр өтгөн болж, цэцэглэн хөгжих гүн утгыг агуулдаг байна.   '''Монгол улсын төрийн далбааны өдрий'''г Улсын Их Хурал 2008 онд Монгол төрийн бэлгэ тэмдэг болсон Төрийн далбаандаа хүндэтгэлтэй хандах, түүхт ёс, түүхэн уламжлалаа нандигнан өвлөх, үндэсний эв нэгдлийг бэхжүүлэх зорилгоор Төрийн далбааны өдөртэй болох хуулийг баталсан. '''2009''' оноос жил бүрийн 7 дугаар сарын 10-нд тэмдэглэж буй бөгөөд энэ өдөр алтан соёмбот Төрийн далбаагаа мандуулдаг болжээ. Харин '''2010''' оноос тухайн үеийн Монгол улсын [[Төрийн ёслолын алба|Төрийн ёслолын албаны]] дарга А.Батсайханы гаргасан санаачилгаар уг өдөр 1991 оноос хойш хийгээгүй байсан [[Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал|Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаалыг]] сэргээж, төрийн далбаагаа нийслэлийн төв талбай буюу Д.Сүхбаатарын талбайд мандуулж хүндэтгэл үзүүлж цэргийн ёслолын жагсаал үйлддэг болсон түүхтэй. ==Өнгө, хэмжээ== Монгол Улсын Төрийн ёслолын албанаас 2010 онд санаачилсаны дагуу Стандарт хэмжил зүйн газар 2012 оны 2 дугаар сарын 22-ноос MNS 6262:2011 стандарт (Монгол Улсын Төрийн далбаа. Ерөнхий шаардлага) (Mongolian State Flag. General requirements)- баталж мөрдөж эхэлсэн байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://news.gogo.mn/r/89840 |wayback=20190506161504 |text=Монгол Улсын төрийн далбааны стандарт |archiv-bot=2025-04-29 09:19:01 InternetArchiveBot }} 2011 Монгол Контент ХХК</ref> {| class=wikitable width=60% style="text-align:center;" |- ! Систем !style="background:#E60019"| Улаан !style="background:#0066B3"| Хөх !style="background:#FFD400"| Шар |- | [[RGB өнгөний орон зай|RGB]]|| 218-32-49 || 0-102-178 || 255-211-0 |- | [[CMYK]]|| 10-100-90-0 || 100-60-0-0 || 0-15-100-0 |} Стандартын 2.1-д заасан зориулалтаар төрийн далбааг үйлдэх, дүрслэх (оёх, зурах, сийлэх, хэвлэх,хатгах, наах, цоолборлох, барлах)-д иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллага энэхүү стандартыг заавал дагаж мөрдөнө гэжээ. == Монгол улсын Төрийн далбааг байнга мандуулах болон байршуулах газрууд == '''Монгол Улсын Төрийн далбааг''' • Монгол Улсын Төрийн ордон • Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн өргөө • Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг даргын ажлын байр • Монгол Улсаас гадаад орон, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат болон худалдааны бүрэн эрхэт төлөөлөгч, консулын байранд '''байнга мандуулна.''' '''Монгол Улсын Төрийн далбааг''' • Улсын Их Хурлын чуулган, Засгийн газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл, Үндсэн хуулийн цэц, бүх шатны шүүхийн хуралдааны танхим • Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд, Үндсэн хуулийн цэцийн албан тасалгаа • Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, бүх шатны засаг даргын албан тасалгаа • Монгол Улсаас гадаад улс, олон улсын байгууллагад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газрын тэргүүн болон худалдааны бүрэн эрхт төлөөлөгч, консулын албан тасалгаа • Хилийн төлөөлөгч, хилийн анги, салбарын даргын албан тасалгаанд '''байнга байршуулна'''. == Монгол Улсын Төрийн Далбааны түүх == Монгол Улс одоогийн Төрийн далбааг 1992 оноос хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд өмнө нь 1911, 1924, 1940, 1945, 1960 онд Төрийн далбаагаа шинэчилж байсан түүхтэй. {| cellspacing="0" cellpadding="5px" border="0" |- | [[File:Golden sun and moon of the Xiongnu 2.jpg|thumb|Хүннүгийн алтан нар сартай сүлд, Тахилын хотгор|center|150px]] |Монголын анхны төрт [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] туг далбааны талаар нарийвчлалтай баттай нотолгоо олдоогүй ч, одоогоор олдоод байгаа шинжлэх ухааны нотолгооноос үзэхэд хүннүчүүдийн сүлд нь наран, саран байсан ажээ. Мөн [[Кидан|Кидан Улс]]ын үеийн туг нь ланзан хэлбэрт дүрс болоод мөн наран, саран байсан гэх ба Хятадын болон Солонгосын зарим сударт "Ляо нүүдэлчдийн хийсэх өнгө нь сар, нар болно" хэмээсэн байдаг байна. {{seealso|Есөн хөлт цагаан туг}} [[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол]]ын тулгар төрийг байгуулж хүннүгийн үеэс уламжлагдан ирсэн есөн хөлт, есөн хэлт, есөн манжлагат төрийн Их Цагаан тугийг босгон тахиснаас эхлэн манай өвөг дээдэс өнөөг хүртэл онгол.он шүтэн дээдэлж ирсэн билээ. Мянган цагаан азарганы сүүлээр хийсэн нь мянган азарганы хүчээр төрөө бат бэх барьж байхыг бэлгэджээ.<ref>[https://ikon.mn/n/8gx Төрийн есөн хөлт цагаан туг] 2015 Ikon</ref> Энэ Монголын их Юань гүрнээс эхлээд XVIII зууны дунд үе хүртэл Монголчуудын дунд төрийн далбаа нь хэвээр байсан аж. Монголчууд Чин улсын эрхшээлд орон ортол энэхүү далбаа нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар Улс]] болоод бусад Монголчуудын далбаа болон намирсан байдаг. Мөн Монголын их эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн болох Монголын төрт улсуудын далбааг олонтоо тайлбарласан байдаг. Наад зах нь 2000 жилийн түүхтэй өвлөгдөн ирсэн наран, саран нь одоог хүртэл Монгол төрийн далбааны [[соёмбо]]д байдаг билээ. |- | [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|center|150px]] | '''Богд хаант Монгол улсын далбаа 1911''' 1911 онд сэргээн тунхагласан Монгол Улсын төрийн далбааг бүтээх тухай баримт бичигт өгүүлэхдээ: “Олон улсын дор цөм өөр өөрийн далбаа буй, бидний Монгол болбоос өөрөө эзэрхэг эрх хэмжээ бүхийг илэрхийлвэл зохимой” хэмээн шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төрийн далбаанд ихээхэн ач холбогдол өгч байв. Ийнхүү энэ үеийн Монгол Улсын далбаа нь хэмжээний хувьд гурван ам буюу гурав нэгийн харьцаатай (Төрийн ордонд юм уу албаны их газар мандуулах далбаа нь хүрээтэйгээ 105 x 280 см, дэвсгэр нь 70 x 210 см, бага албан газар, энгийн айлд мандуулах нь хүрээтэйгээ 50 x 60 см, дэвсгэр нь 30 x 30 см хэмжээтэй байхаар заажээ) хэлбэр нь босоо гонзгой дөрвөлжин, гол дэвсгэр нь шар, ишний эсрэг талд гурван улаан хэлтэй, хэлний этгээдээс бусад гурван талд улаан хөвөөтэй байх ба хөвөө нь ам хагас өргөн далбааны төв дунд хүрээтэй бадамлянхуа цэцэг бүхий соёмбо сүлд, “Э”, “БАМ” үсгийг тусгай мөргөлийн ном (Ламаадангомбо, Санждансүрэн, Лаймүүданзан) бичсэн дэвсгэр дээр урлан, далбааны төгсгөлийн гурван улаан хэлний дээдэд “Ум”, дундад “Аа”, доодод “Хум” хэмээх маанийн үсэг байхаар тогтоожээ. Энэхүү төрийн далбааг мандуулах өдрийг тогтоон, жил цагаан сарын Шинийн нэгнээс найман хүртэл хийсгэх, мөн майдар залах, өвлийн бат оршил өргөх зэрэг төрийн их баяр ёслолын өдөр ордон, сүм хийд, төрийн яамд, аймгийн чуулгад, цэргийн жанжны газар, засаг ба засаг бус ван, гүн, хамба цорж, эрдэнэ шанзодва, хутагт хувилгаад, тушаалтан лам түшмэдийн газар хийсгэхээр болгосон байна. Бас Богдын Засгийн газраас уул тугийг албан газраас гадна айл бүр хийсгэж болохыг зөвшөөрөн, далбааны үсэг, ном зэргийн бар сийлүүлж дарж өгч байхыг тусгайлан заасан нь буй. Чингэснээр тухайн үед энэ далбааг төр, шашныг мандуулахын бэлгэдэл хэмээн шүтэн биширч байв. |- | [[File:Flag of the People&#039;s Republic of Mongolia (1924-1930).svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1924-1940 он'''<ref>[http://www.parliament.mn/n/oapo Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992] МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТАМГЫН ГАЗАР ©2017.</ref> 1924 онд батлагдсан Улсын Анхдугаар Үндсэн хуулийн 49 дүгээр зүйлд БНМАУ-ын төрийн далбааг тодорхойлж бичихдээ: “Улсын туг, далбааг улаан өнгөтэй бөгөөд дунд нь улсын сүлд тэмдгийг оруулан үйлдүүлж гүйцэтгүүлбэл зохино” хэмээжээ. |- | [[File:Flag of the People&#039;s Republic of Mongolia (1940-1945).svg|center|150px]] | '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1940-1945 он''' 1940 онд БНМАУ-ын 8 дугаар Их Хурлаар баталсан Шинэ Үндсэн хуулийн 93 дугаар зүйлд “БНМАУ-ын туг нь 1:2 хэмжээний улаан өнгийн эдээр үйлдэгдэх бөгөөд уул тугийн төвд улсын сүлд тэмдэг байх ба түүний хоёр талаар Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс гэсэн үсэгтэй байна” гэж заасан байна. Үндсэн хуулийн заалтаар урьдах улсын тугийн хэмжээ нь дөв дөрвөлжин байсныг өөрчилж, тэгш өнцөгт гонзгой болгосон нь шинэ зүйл юм. Мөн Үндсэн хуулийн энэ заалтад улсын нэрийг нэмэн хийх болсон нь шинээр нэмэгдсэн болно. Гэхдээ 1924-1940 оны хооронд байсан БНМАУ-ын төрийн туг далбаанд улсын нэр байсан байж магадгүй байна. |} == 1960 оны далбаа == Одоогоос 60 гаруй жилийн өмнө буюу 1960 оны Үндсэн хуулийн 91 дүгээр зүйлд улсын далбааны тухай заахдаа, “Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улсын сүлдийг үндэслэн хийнэ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн далбааг улаан, цэнхэр өнгийн эдээр үйлдэх бөгөөд тэгэхдээ гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй, дунд тал нь цэнхэр огторгуйн өнгөтэй байх ба түүний хоёр хажуу тал нь улаан өнгөтэй байна. Ишинд уях талын улаан дэвсгэрийн дээд хэсэгт алтан таван хушуу, түүний доор мөн алтан соёмбо үсэг байна. Далбааны өргөн урт хоёр нэгийн харьцах хоёрын харьцаатай байна” хэмээсэн байдаг. === Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбаа 1945-1992 он === {{Гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа}} <gallery class="center centered"> Flag of the Mongolian People's Republic (1930–1940).svg|<small>1:2</small> {{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа, 1930-1940 он Flag of the People&#039;s Republic of Mongolia (1945-1992).svg|<small>1:2</small> {{FIAV|historical}} Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Төрийн далбаа, 1945-1992 он </gallery> == Түүхэн далбаанууд == <gallery class="center centered"> Файл:Flag of Bogd Khaant Mongolia.jpg|{{FIAV|historical}} Энэ тугийг Сэцэн хан аймагт хилийн харуулууд ашиглаж, монгол төрийн тугийг жижиг хувилбараар ашигласан </gallery> Жич: АНУ 6-р сарын 14, ОХУ 8-р сарын 22, Итали 1-р сарын 7, Аргентин 6-р сарын 20-нд Төрийн далбааны өдрөө бүх нийтээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг бол Европийн холбоо 5-р сарын 9-ний өдөр далбааныхаа өдрийг ёслол төгөлдөр тэмдэглэдэг ажээ. == Эшлэл == {{reflist}} {{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}} [[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Монголын төрийн далбаа| ]] bvc1v7bmybj1mdsjtuclj9lxxatkto5 Өгэдэй хаан 0 1914 870229 860232 2026-09-19T19:37:04Z Enkhsaihan2005 64429 870229 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Чингис хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Боржигин]] }} | father = [[Чингис хаан]] | mother = [[Бөртэ]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Чингисийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан]] болон [[Бөртэ үжин]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар (хот)|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] 8qhdh956ifsvgiiuyf63585507r4ys7 Дэлхий 0 3589 870257 870148 2026-09-20T01:36:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870257 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup> | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup> | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. [[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub> |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub> |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub> |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см<sup>3</sup> |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] obc9xw9wk1cqnrtlu0ebqiudq5xzmyv Ихтамир сум 0 4276 870275 851000 2026-09-20T05:50:16Z Chongkian 21163 870275 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = Ихтамир сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠲᠠᠮᠢᠷ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Ikhtamir map-Ихтамир газрын зураг.PNG | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Заанхошуу | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 4846.6 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 5,696 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = http://ikhtamir.ar.gov.mn/ | footnotes = }} '''Ихтамир сум''' нь [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[сум]] юм. [[Тамир гол]] тус сумын нутгаар урсан өнгөрнө. ==Баримтын холбоос== {{reflist}} == Цахим холбоос == * niigem.mn — [https://web.archive.org/web/20120919033936/http://localnews.niigem.mn/content/8725.shtml Архангай аймгийн Ихтамир сумын танилцуулга] * forum.mn — [http://www.forum.mn/res_mat/Arkhangai_ikhtamir_mon.pdf Архангай аймгийн Ихтамир сумын 2007-2015 оны эдийн засгийн хөгжлийн стратеги]. Заанхошуу 2007. * [https://web.archive.org/web/20120907035443/http://arkhangai.hh.gov.mn/xxyx/1/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=56 ИХ ТАМИР СУМ] {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Ихтамир сум| ]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] {{Монгол улсад хамаарах}} dwhi3dpvsvzb72pe7wf0bg5pkcfazwx Тариат сум 0 4280 870276 857475 2026-09-20T05:50:46Z Chongkian 21163 870276 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = Тариат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠷᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Тариат сумын төвийн байдал хойд талаасаа | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Тариат.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хорго | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3477.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,064 | population_density_km2 = 1.4 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Зураг:Tariat.JPG|right|thumb|Тариат сумын төв, [[Хорго]] галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]] '''Тариат сум''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, [[Хорго]] галт уул болон [[Тэрхийн цагаан нуур]]ын бүс нутгийг хамарсан сум юм. Сумын төв нь '''Хорго''' багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино. Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна<ref name=":0">{{Cite web|title=ТАНИЛЦУУЛГА – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bb%d1%86%d1%83%d1%83%d0%bb%d0%b3%d0%b0/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US|archive-date=2026-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20260310220447/https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0/|url-status=dead}}</ref>. == Түүх == Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан<ref>{{Cite web|title=Архангай аймгийн Тариат сум|url=https://www.gov.mn/mn/organization/Tariat_sum|website=Монгол Улсын Засгийн Газар|access-date=2026-01-30|language=mn}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг '''Хорго''' руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна<ref name=":0" />. == Газар зүй == Архангай аймгийн баруун хэсэгт : * Архангай аймгийн төвөөс 166 км, * Улаанбаатар хотоос 650 км –т оршдог. Тус сум нь Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Чулуут, Хангай, Цахир, Хөвсгөл аймгийн Галт, Жаргалант сумуудтай хиллэдэг<ref name=":0" />. Сумын хойд хэсгийг Тарвагатайн нуруу, өмнөд болон зүүн хэсгийг Тэрх, Чулуут голын хөндий эзэлдэг. Тус сумын нутаг дэвсгэрт Тэрх, Чулуут, Суман, Хөнжил зэрэг голууд болон [[Тэрхийн цагаан нуур]], Хөдөө нуур зэрэг нуурууд оршино. Тариат нь Хангайн нурууны галт уулын бүсэд байрладаг бөгөөд байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий хүрмэн чулуу, ангал, лавын урсгалын тогтоц элбэгтэй<ref name=":0" />. == Цаг уур == Тариат сум нь өндөр уулын бүсэд оршдог учир цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Энд удаан үргэлжлэх хүйтэн өвөл, үе үе цочир хүйтрэл болтлоо сэрүүсдэг богино зун, өдөр нь нилээд халж, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур, чийг ихэнхдээ дутмаг байх зэрэг эх газрын уур амьсгалын эрс тэс үндсэн шинж тодорхой илрэхээс гадна уул, нуруу, тал хөндий зэрэг газрын гадаргын хэлбэрээс шалтгаалан уур амьсгал газар бүр харилцан адилгүй байдаг<ref name=":0" />. Зундаа 25-38 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 32-41 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Жилийн дундаж температур 6,7 сард 24 хэм дулаан, 1,2 сард -26 хэм хүйтэн байх ба жилд дунджаар 280-300мм орчим хур тунадас ордог. Хамгийн их хур тунадас 1 ба 7 сард ордог. Баруун хойд зүгийн салхи зонхилдог. Салхины дундаж хурд 3-5м/сек, хамгийн их салхитай сарууд 4, 5 сар юм. Салхины хамгийн их хурд нь 17м/сек хүрдэг. Сүүлийн жилүүдэд зундаа үе үе халуун болж бороо хур бага богино зун, урт хавар намар болох болсон нь байгалийн экологийн өөрчлөлттэй шууд холбоотой юм<ref name=":0" />. == Хүн ам == Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлд тулгуурласан хүн амын тоо (оршин суугаа хүн ам)<ref>{{Cite web|title=Archangaj (Province, Mongolia) - Population Statistics, Charts, Map and Location|url=https://www.citypopulation.de/en/mongolia/admin/265__archangaj/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-01-30|language=en}}</ref>: {| class="wikitable" ! Он !! Хүн ам |- | 2020 || 4960 |- | 2021 || 4980 |- |2024 |5085<ref>{{Cite web|title=ЗАСАГ ЗАХИРГАА, ХҮН АМ – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%b0-%d1%85%d2%af%d0%bd-%d0%b0%d0%bc/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref> |} === Алдартай хүмүүс === *[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын Шадар сайд (1990-1996). Сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдаж, 2004 онд Монгол улсын Шадар сайд Ч.Пүрэвдоржийн нэрэмжит болсон. *Баатарын Чадраа - Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич. Мөрөн багийн дунд сургуулийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич асан Б.Чадраагийн нэрэмжит болгосон.<ref>{{Cite web|title=Мөрөн багийн ЕБС-ийг нэрэмжит болгох тухай|url=http://tariat.arkhangai.khural.mn/t/3863|website=tariat.arkhangai.khural.mn|access-date=2026-01-30|first=Онлайнсолюшнс|last=ХХК}}</ref> *[[Цэгмидийн Намсрайжав]] - [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, удирдаач, хөгжмийн зохиолч. == Захиргааны нэгж == Тариат сум нь дараах 7 багтай<ref>{{Cite web|title=Архангай - Тариат сум :: www.touristinfocenter.mn|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=75|website=www.touristinfocenter.mn|access-date=2026-01-30|language=en|first=Аяллын андууд|last=ХХК}}</ref>: * Тэрх * Цагааннуур * Хорго * Суман * Бөөрөлжүүт * Мөрөн * Алтаад == Эдийн засаг == Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. ===Мал аж ахуй === Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. {| class="wikitable" | colspan="5" |Мал сүргийн тоо жилээр(мянга)<ref>{{Cite web|title=ҮСХ - Үндэсний статистикийн хороо|url=https://www.1212.mn/mn|website=ҮСХ|access-date=2026-02-02|language=mn-MN|last=ҮСХ}}</ref> |- |Бүс |2022 |2023 |2024 |2025 |- |Тариат | align="right" |286.8 | align="right" |203 | align="right" |167.2 | align="right" |189.9 |- |1-р баг, Тэрх | align="right" |50.9 | align="right" |33.9 | align="right" |27.3 | align="right" |30.5 |- |2-р баг, Цагааннуур | align="right" |43 | align="right" |30.4 | align="right" |25.4 | align="right" |27.8 |- |3-р баг, Хорго | align="right" |46.5 | align="right" |31.9 | align="right" |27.8 | align="right" |35.1 |- |4-р баг, Суман | align="right" |9.2 | align="right" |6.9 | align="right" |6.9 | align="right" |7.6 |- |5-р баг, Бөөрөлжүүт | align="right" |37.9 | align="right" |24.7 | align="right" |20.8 | align="right" |23.9 |- |6-р баг, Мөрөн | align="right" |64.9 | align="right" |51.3 | align="right" |42 | align="right" |44.3 |- |7-р баг, Алтайд | align="right" |34.3 | align="right" |24 | align="right" |17.1 | align="right" |20.7 |} ===Аялал жуулчлал === Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна. == Эрүүл мэнд == Тус сумын эмнэлэг нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна<ref name=":0" />. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Тариат сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] ppbdx0qbmscvicskotw8b7l223sq668 Нүүрс 0 4349 870263 870083 2026-09-20T03:36:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870263 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-09-20 03:36:56 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] tkntmsco3o8xycz8kiddm8tkbttje5z Оман 0 6386 870264 870085 2026-09-20T03:40:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870264 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-09-20 03:40:52 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] trnmvfamfw14hx5vtnjmx7kh3eypkio Индонез 0 8249 870258 869979 2026-09-20T02:08:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870258 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-09-20 02:08:06 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] jt38v1qb9hke97nf23fkdzt1rj69rk5 Словак хэл 0 8627 870267 870095 2026-09-20T04:16:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870267 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-09-20 04:16:19 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mnadc0pnjd5fc665hm4qwf4qu5ou4in Филиппин 0 9223 870271 870120 2026-09-20T04:52:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870271 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8 Усэйн Болт 0 13453 870202 785458 2026-09-19T14:30:07Z Enkhsaihan2005 64429 870202 wikitext text/x-wiki {{Short description|Jamaican sprinter (born 1986)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Усэйн Болт | nationality = [[Ямайка]] | full_name = Усэйн Сент Лео Болт | nickname = Аянга цахилгаан<ref name=Focus /> | image = Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG | caption = Болт 2009 оны 8 сард | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Спринт (гүйлт)|Спринт]] | club = [[Racers Track Club]] | coach = [[Глен Миллс]]<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |title=Glen Mills: the man behind Usain Bolt's record-shattering career |last=Томас |first=Клэр |publisher=[[The Daily Telegraph]] |date=2016-07-25 |access-date=2026-09-18}}{{cbignore}}</ref> | retired = 2017<ref>{{cite web |url=http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |title=Usain Bolt Is Retiring. Here's How He Made Over $100 Million in 10 Years |last=Вайл |first=Роб |publisher=[[Money (сэтгүүл)|Money]] |date=2017-08-11 |access-date=2026-09-18 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181319/http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|8|21}}<ref name="Usain BOLT"/> | birth_place = [[Шервуд Контент]], [[Трелавни тойрог|Трелавни]], Ямайка | height = {{height|m=1.95}}<ref name="Usain BOLT"/> | weight = {{convert|94|kg|lb}}<ref name="Usain BOLT">{{cite web |url=http://usainbolt.com/bio/ |title=Usain Bolt {{!}} Biography |publisher=usainbolt.com | access-date = 2026-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150919093156/http://usainbolt.com/bio/ | archive-date = 2015-09-19 |df=dmy-all |url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|usainbolt.com}} | personal_best = {{Unbulleted list |'''[[100 метр|100 м]]''': 9.58 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 100 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=NY /> |'''[[150 метр|150 м]]''': 14.35 (2009, '''[[150 метр|WB]]''')<ref name=IAAF /> |'''[[200 метр|200 м]]''': 19.19 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=TTG /> |'''[[300 метр|300 м]]''': 30.97 (2010, '''[[Хөнгөн атлетикийн Ямайкын дээд амжилтын жагсаалт|NR]]''')<ref name=IAAFProfile /> |'''[[400 метр|400 м]]''': 45.28 (2007)<ref name=IAAFProfile /> }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{JAM}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|8|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|11|2|1 |[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]|0|1|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]|1|0|0 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]|1|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]|1|0|0 }} {{МедальТоо|total=yes |[[100 м]]|6|0|1 |[[200 м]]|10|1|0 |[[4 × 100 м буухиа]]|7|3|0 |[[4 × 400 м буухиа]]|0|1|0 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|DQ|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2015 Нассау]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|2005 Нассау]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2003 Шербрук]]|200 м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|Пан Америкийн залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|200&nbsp;м}} {{Медаль|Мөнгө|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|ТАК өсвөрийн АШТ]] (U17)}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 200 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 400 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 400 м буухиа}} | module = {{Инфобокс хүн|embed=yes | signature = Usain Bolt sig.svg }} }} '''Усэйн Сент Лео Болт''', ({{lang-en|Usain St. Leo Bolt}}, 1986 оны 8 сарын 21-нд төрсөн) нь [[Ямайка|Ямайкын]] ойрын зайн гүйгч, [[Олимпын наадам|олимпын]] 8 алтан медальтай тамирчин юм. Тэрээр [[100 метрийн гүйлт|100 метрт]] 9.58, [[200 метрийн гүйлт|200 метрт]] 19.19 секунд гүйсэн амжилтаар [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхийн дээд амжилтыг]] эзэмшдэг, мөн багийнхны хамтаар [[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт|4x100&nbsp;метрийн буухиад]] 37.10&nbsp;секундын амжилт үзүүлсэн нь мөн л дэлхийн дээд амжилт юм. Түүнчлэн Болт нь 100 метрт 9.69&nbsp;, 200&nbsp;метрт 19.30&nbsp;секунд гүйсэн амжилтаар [[Олимпын наадам|олимпын]] дээд амжилтууд тогтоосон. Болт нь [[Карл Льюис]]ээс хойш буюу 1984 оноос хойш нэг олимпоос 3 алтан медаль хүртсэн анхны хөнгөн атлетикч, мөн түүхэнд нэг олимпод 3 дэлхийн дээд амжилт тогтоосон анхны хүн, 100, 200 метрийн гүйлтэд олимп, дэлхийн аварга цолыг зэрэг эзэмшиж байсан (байгаа) анхны тамирчин юм. Түүнийг агуу амжилтууд нь "'Цахилгаан Болт" хэмээх хочтой болгожээ<ref name="Focus">{{cite news |author=Lawrence, Hubert; Samuels, Garfield |title=Focus on Jamaica - Usain Bolt |url=http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |work=Focus on Athletes |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |date=2007-08-20 |accessyear=2009|accessdate=8 сарын 21 }}</ref>. == Бага нас == Усэйн Болт 1986 оны VIII сарын 21-нд Ямайк улсын Трелавни хэмээх багахан хотын Шервүүд тосгонд мэндэлжээ. Эцэг эх болох Уэсли Болт, Женнифэр Болт, ах Садээки, эгч Шэринэ хамт өсчээ. Түүний эцэг эх хөдөө нутагтаа ногоо худалдаалдаг байсан ба Болт ахынхаа хамт гудамжиндаа крикет болон хөл бөмбөг тоглож цагийг өнгөрүүлж энэ тухайгаа хожим нь “Би хүүхэд байхдаа хөнгөн атлетикийн спортын тухай ямар нэгэн боддоггүй байсан” хэмээсэн нь бий. Сургуульд орсон үеэсээ ойрын зайн гүйлтийн чадавхи бололцоотой гэдгээ харуулж арван хоёр наснаасаа жил бүрийн уралдаан тэмцээнүүдэд оролцох болсноор сургуульдаа 100 метрийн зайндаа хурдан нь байжээ. Ахлах сургуульд хөтлөн оруулсан хүн нь крикетийн спортын дасгалжуулагч багш Вилъям Нийб гэгч байсан ба гүйлтийн спортоор хичээллэхийн сацуу “крикет”-ээр нилээд шаргуу нэг хэсэг хичээллүүлжээ. Олимпын 100 метрийн зайн төрөлийн Пабло Мкнэйл, Дэвэйн Баррет нар Болтыг дасгалжуулагчаар ажиллаж түүнд байгаа хөнгөн атлетикийн гайхалтай авъяас чадварыг дэмжсэнээр “ахлах сургууль”-ийн жил бүр уламжлал болон зохиогддог аварга шалгаруулах тэмцээнд 200 метрийн зайг 22.04 секунд туулснаар мөнгөн медаль хүртэж авъяас чадлаа харуулж байсан ч Болтын хувьд хүч бололцоогоо бэлтгэлдээ зорулах бус тоглоом наадамд дурламтгай нэгэн байв. Энэ байдлыг нь түүний дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйл засч залруулж чадсан юм. 2001 оноос эхлэн улсынхаа болон олон улсын шинж чанартай тэмцээнүүдэд оролцож эхэллээ. “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээний 400 метрийн зайг 48.28 секундэд туулж хувийн шинэ амжилтаа тогтоож уг тэмцээний мөнгөн медаль, 200 метрийн зайд 21.81 секундийн амжилт үзүүлж мөнгөн медаль тус тус хүртэж байжээ. Түүний дэлхий тавцанд хөл тавьсан анхны тэмцээн нь Унгарт болсон 2001 оны Өвсөрийн хөнгөн атлетикийн ДАШТ байлаа. 200 метрийн зайд финалын шатандаа бүтэлгүйтсэн хэдий ч хувийн амжилтаа 21.73 секунд болгон шинэчилжээ. Бүтэлгүйтсэн гэдэг дээр онцолбол, финалийн шатны бэлтгэлийн зодооны асуудал үүсгэж Карифтагийн шүүхэд татагдан бэлтгэлээс нь түтгэлзүүлж хорьж саатуулагдаж байжээ. Энэ үйл явдлын дараа дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйлээсээ ихэд зэмлэл хүртжээ. Маргаантай асуудлын дараа дасгалжуулагч болон тамирчин хоёрын байр суурь унах хандлагатай байсан ч “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метр болон 400 метрийн зайнд 21.12 секунд, 47.33 секундийн рекорд амжилт үзүүлж түүний дараах Төв Америк болон Карибын арлын АШТэмцээнд 20.61 секунд, 47.12 секунд болгон шинэчлэн тогтоожээ. Болт анх 2002 оны өсвөрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 200 метрийн зайн гүйлтэд алтан медаль хүртэж, тус тэмцээнээс хамгийн залуудаа медаль хүртсэн тамирчин болсноор өөрийгөө таниулжээ. Ямайкын Кингстон хотод болсон 2002 оны Өсвөрийн ДАШТэмцээн Болтын хувьд дэлхийн тавцанд танигдах хэмжээний, бие бялдрын байдлаараа хувьд ч ялгарах боломж бүхий тэмцээн байлаа. 1.96 метрийн өндөртэй 15 настай хүү үеийнхнээсээ хамаагүй бие бялдрын хөгжлөөрөө ялгаран 200 метрийн зайг 20.61 секунд туулж хувийн дээд амжилтаа шинэчлээд зогсохгүй ялагч нь байж чадсан юм. Ингэснээр Ямайкийн шигшээ багийн 4x100, 4x400 метрийн төрлийн шинэхэн гишүүн болж Ямайкийн өсвөрийн рекордийг 39.15 секунд, 3:04.06 секунд болгон хоёр зайнд мөнгөн медаль хүртжээ. Яг энэ үед “200 метрийн өсвөрийн дэлхийн хамгийн залуу алтан медальт” болсон байлаа. 2004 онд өсвөрийн тамирчдаас 200 метрийн гүйлтэд түүхэнд анх удаа 20 секундын босгыг давж,19.93&nbsp;с-н амжилтаар өсвөрийн дэлхийн дээд амжилтыг эзэмших болов. Ингэхдээ [[Рой Мартин]]ы тогтоосон өмнөх дээд амжилтыг зууны хорин секундээр ахиулсан байна. Ерөнхий сайд П.Ж.Петерсон Болтын авъяас чадварыг олж харан Ямайкийн нийслэл Кингстон хотод шилжин ирж Ямайкийн Сонирхогчдийн Хөнгөн атлетикийн Холбоонд бэлтгэл хийх болон Технологийн Их сургуульд суралцах бүх боломжийг хангаж өгсөн байна. == Түүний ноёрхол == Тэр 2004 оноос мэргэжлийн тамирчин болсон боловч эхний 2 улирлынхаа ихэнх уралдааныг гэмтлийн улмаас алгасч, 2004 оны [[Афины олимп (2004 он)|Афины олимпын]] 200 метрийн гүйлтийн уралдааны эхний шатнаас хасагдсан юм. 2003 онд Ямайкийн ахлах сургуулиудын АШТэмцээний финалд 200 метрийн зайг 20.25 секунд, 400 метрийн зайг 45.30 секунд тус тус туулснаар хувийн амжилтийг тус тусад нь шинэчилжээ. Мэргэжлийн тамирчин болох гараа нь Фиц Колеман дасгалжуулагчтай болсноор үүдэлтэй. 2004 онд Бермудийн аралд болсон “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метрийн зайнд 20 секундын дотогш буюу алдарт тамирчин Рой Мартины 19.93 секундийн амжилтыг дахин давтав. 19.93 секунд нь энэ зайн өсвөрийн дэлхийн рекорд юм. 2004 оны V сард өсвөрийн ДАШТэмцээнд оролцож байхдаа өвдөгний бэртэл авсан байсан ч тэр жилийнхээ Ямайкийн олимпын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байв. 2004 оны Афины олимпын наадмын 200 метрийн зайн нэгдүгээр шатны гараанд түүний гэмтэл сэдэрч 21.05 секундийн амжилт үзүүлж нэгдүгээр шатнаасаа хасагджээ. Түүний анхны оролцсон олимпын наадамд тэр тааруухан амжилт үзүүлсэн нь энэ байлаа. 2005, 2006 онуудад Усайн Болт “дэлхийн шилдэг тав”-д багтаж эхлэв. Түүнтэй эн зэрэгцэх тамирчдын хувьд Асафа Повел, Хавиер Картер, Тайсон Гэй нар байлаа. 2006 онд болсон Хөнгөн атлетикийн Гран при тэмцээнд Болтын хувьд 200 метрийн зайнд 19.88 секунд болгон шинэчилж Хавиер Картер, Тайсон Гэй нарын удаад Гран пригийн хүрэл медаль хүртсэнээр тэр дэлхийн шилдгүүдтэй өрсөлдөх хэмжээнд хүрсэн гэдгээ харуулжээ. Дэлхийн тавцанд түүнийг дасгалжуулагч шинэхэн багш Глэйн Миллсийн хамтаар Грекийн Афинд болсон Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цомын тэмцээнд мөнгөн медаль хүртэж, дараахь нь АНУлсад болсон тэмцээнд 200 метрийн зайн хувийн рекордоо 19.87 секунд болгож, 2006 онд болсон Ямайкийн Хөнгөн атлетикийн АШТэмцээнд 19.75 секундийн амжилт үзүүлж өөрийн хувийн амжилтаа шинэчилээд зогсохгүй 36 жилийн турш тогтоогдсон Дон Курригийн рекордийг 0.11 секундээр ахиулж чаджээ. Тэрээр 200 метрийн зайн хувийн амжилт болон олимп дэлхийн дээд амжилтыг 2008 оны Бээжингийн олимпын наадамд 22 насныхаа төрсөн өдрөөрөө “19.30 секунд” болгон энэ зайнд шилдэг болохоо харуулж байна. Өмнө нь энэ зайн дээд амжилтыг 1984 оны Лос-Анжелес олимпын наадамд АНУлсын алдарт тамирчин Майкл Жонсон 19.32 секундээр эзэмшдэг байсан бөгөөд “шинэ амжилтын эзэн Усайн Болт”-од баяр хүргэж байв. 2007 онд Болт 200 метрт 19.75 секунд гүйж өөрийн улсын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. 2008 оны 5 сард 9.72 сек гүйж 100&nbsp;метрийн зайд анхныхаа дэлхийн дээд амжилт тогтоосон. 2007 онд Японы Осакад болсон ДАШТэмцээнд 100 метрийн зайн хувийн амжилтаа Асафа Повел, Тайсон Гей нарын тамирчидтай уралдан 10.03 секунд болгож шинэчилж байжээ. Агаарын салхины хурдын хвьд тухайн үед 1.8 секунд/метр байсан гэдэг. 2008 оны V сарын 31. Энэ өдөр нутаг нэгт тамирчин, тухай үеийн 100 метрийн зайн дэлхийн рекордын эзэн Асафа Повелийн 9.76 секундын амжилтыг “Reebok” фирмийн нэрэмжит Гран пригийн тэмцээнд 9.72 секунд болгон ахиулж “дэлхийн хамгийн хурдан хүн”-ээр тодров. Харин энэ үед агаарын салхины хурд 1.7 секунд/метр байжээ. 2008 оны VIII сарын 16 Бээжингийн олимпын наадам. Олимпын наадмын 100 метрийн зайн уралдааны финалд 9.69 секунд хурдалж хувийн болон олимп, дэлхийн дээд амжилтаа 0.03 секундээр ахиулж дэлхий нийтийг алмайруулж орхилоо. Болт барианд орохын өмнөх 10 гаруй метрээс эхлэн хурдаа үлэмж хасан орж ирсэн ч ийм амжилт үзүүлсэнд нь. Түүний ард 9.89 секундээр Ричард Томсон орсон гэхээр 0.2 секундээр тасарч орно гэдэг гайхамшиг байлаа. Түүний дасгалжуулагч нь хэлэхдээ “Болт сүүлийн 60 метрээс финиш-төгсгөл хичээгээд хийсэн бол 9.52 секундийн амжилт гаргах бүрэн боломж байсан” хэмээн мэдэгджээ. Харин Ослогийн Их сургуулийн Астрофизикийн хүрээлэнгийн судлаач Ханс Эриксэн “Болтын хувьд 9.60 секунд буюу түүнээс бага хугацааны амжилт үзүүлэх боломж байлаа. Хоёрдугаар байранд явсан Томсоны хурдац төгсгөл хийж байгаа байдалтай харьцуулвал Болт 9.55 секундээс эхлэн хурд нь нэн саарч өөрөөр хэлбэл тэр барианы зурвас хүртлээ баярлан бүр эргэж харж байсан” хэмээжээ. Бээжингийн олимпод үзүүлсэн гайхамшигт амжилтуудаараа Болт 2009 оны [[Лоуреусын Дэлхийн Спортын Шагнал|Лоуреусын Дэлхийн шилдэг эрэгтэй тамирчны шагнал]] хүртжээ<ref>{{cite news |url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |title=Fastest man on Earth Usain Bolt wins Laureus World Sportsman of the Year Award |accessyear=2009 |accessdate=8 сарын 21 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310062806/https://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |url-status=dead }}</ref>. Түүнчлэн 2009 оны 8 сард [[Берлин]]д болсон ДАШТ-д өөрийн тогтоосон дээд амжилтуудыг тус бүр 0.11 секундээр ахиулж, агуу амжилт үзүүлэн түрүүлсэн билээ. == Хувийн дээд амжилтууд == 2009 оны 8 сарын 21-ний байдлаар [[Файл:BoltSB200m.png|450px|thumb|Болтын 200&nbsp;м-ийн төрөлд үзүүлсэн улирлын шилдэг амжилтуудын график<ref>http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=JAM/athcode=184599/index.html</ref>]] {| class="wikitable" |- !Тэмцээн !Амжилт (секунд) !Цэнгэлдэх хүрээлэн !Огноо !Дээд амжилт !Тэмдэглэл |- |[[100 метрийн гүйлт|100 метр]] |9.58 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 16 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 9.69 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[150 метрийн гүйлт|150 метр]] |14.35 |[[Манчестер]], Их Британи |2009 оны 5 сарын 17 |Дэлхийн шилдэг үзүүлэлт<ref>150 метрийн зайн гүйлт нь ОУХАХ-ны албан ёсны тэмцээнүүдийн хөтөлбөрт багтдаггүй тул албан ёсоор дэлхийн дээд амжилт тооцдоггүй.</ref> |Тэр сүүлийн 100 метрийг 8.70 секундэд туулсан. |- |[[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;метр]] |19.19 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 20 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 19.30 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[400 метрийн гүйлт|400&nbsp;метр]] |45.28<ref name=Focus/> |[[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]], Ямайка |2007 оны 5 сарын 5 | | |- |[[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт]] |37.10 |[[Бээжин]], Хятад |2008 оны 8 сарын 22 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] [[Файл:Olympic record icon.svg|20px|Олимпын дээд амжилт]] |[[Асафа Пауэлл]], [[Майкл Фрэтер]], [[Неста Картер]] нарын хамтаар |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Usain Bolt|Усэйн Болт}} * {{Iaaf name|184599}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Болт, Усэйн}} {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Ямайкын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] e8od3jskgnxd98q3g767r0jsh8mn2f5 870203 870202 2026-09-19T14:30:47Z Enkhsaihan2005 64429 870203 wikitext text/x-wiki {{Short description|Jamaican sprinter (born 1986)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Усэйн Болт | nationality = [[Ямайка]] | full_name = Усэйн Сент Лео Болт | nickname = Аянга цахилгаан<ref name=Focus /> | image = Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG | caption = Болт 2009 оны 8 сард | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Спринт (гүйлт)|Спринт]] | club = [[Racers Track Club]] | coach = [[Глен Миллс]]<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |title=Glen Mills: the man behind Usain Bolt's record-shattering career |last=Томас |first=Клэр |publisher=[[The Daily Telegraph]] |date=2016-07-25 |access-date=2026-09-18}}{{cbignore}}</ref> | retired = 2017<ref>{{cite web |url=http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |title=Usain Bolt Is Retiring. Here's How He Made Over $100 Million in 10 Years |last=Вайл |first=Роб |publisher=[[Money (сэтгүүл)|Money]] |date=2017-08-11 |access-date=2026-09-18 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181319/http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|8|21}}<ref name="Usain BOLT"/> | birth_place = [[Шервуд Контент]], [[Трелавни тойрог|Трелавни]], Ямайка | height = {{height|m=1.95}}<ref name="Usain BOLT"/> | weight = {{convert|94|kg|lb}}<ref name="Usain BOLT">{{cite web |url=http://usainbolt.com/bio/ |title=Usain Bolt {{!}} Biography |publisher=usainbolt.com | access-date = 2026-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150919093156/http://usainbolt.com/bio/ | archive-date = 2015-09-19 |df=dmy-all |url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|usainbolt.com}} | personal_best = {{Unbulleted list |'''[[100 метрийн гүйлт|100 м]]''': 9.58 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 100 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=NY /> |'''[[150 метрийн гүйлт|150 м]]''': 14.35 (2009, '''[[150 метр|WB]]''')<ref name=IAAF /> |'''[[200 метрийн гүйлт|200 м]]''': 19.19 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=TTG /> |'''[[300 метрийн гүйлт|300 м]]''': 30.97 (2010, '''[[Хөнгөн атлетикийн Ямайкын дээд амжилтын жагсаалт|NR]]''')<ref name=IAAFProfile /> |'''[[400 метрийн гүйлт|400 м]]''': 45.28 (2007)<ref name=IAAFProfile /> }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{JAM}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|8|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|11|2|1 |[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]|0|1|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]|1|0|0 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]|1|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]|1|0|0 }} {{МедальТоо|total=yes |[[100 метрийн гүйлт|100 м]]|6|0|1 |[[200 метрийн гүйлт|200 м]]|10|1|0 |[[4 × 100 м буухиа]]|7|3|0 |[[4 × 400 м буухиа]]|0|1|0 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|DQ|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2015 Нассау]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|2005 Нассау]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2003 Шербрук]]|200 м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|Пан Америкийн залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|200&nbsp;м}} {{Медаль|Мөнгө|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|ТАК өсвөрийн АШТ]] (U17)}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 200 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 400 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 400 м буухиа}} | module = {{Инфобокс хүн|embed=yes | signature = Usain Bolt sig.svg }} }} '''Усэйн Сент Лео Болт''', ({{lang-en|Usain St. Leo Bolt}}, 1986 оны 8 сарын 21-нд төрсөн) нь [[Ямайка|Ямайкын]] ойрын зайн гүйгч, [[Олимпын наадам|олимпын]] 8 алтан медальтай тамирчин юм. Тэрээр [[100 метрийн гүйлт|100 метрт]] 9.58, [[200 метрийн гүйлт|200 метрт]] 19.19 секунд гүйсэн амжилтаар [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхийн дээд амжилтыг]] эзэмшдэг, мөн багийнхны хамтаар [[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт|4x100&nbsp;метрийн буухиад]] 37.10&nbsp;секундын амжилт үзүүлсэн нь мөн л дэлхийн дээд амжилт юм. Түүнчлэн Болт нь 100 метрт 9.69&nbsp;, 200&nbsp;метрт 19.30&nbsp;секунд гүйсэн амжилтаар [[Олимпын наадам|олимпын]] дээд амжилтууд тогтоосон. Болт нь [[Карл Льюис]]ээс хойш буюу 1984 оноос хойш нэг олимпоос 3 алтан медаль хүртсэн анхны хөнгөн атлетикч, мөн түүхэнд нэг олимпод 3 дэлхийн дээд амжилт тогтоосон анхны хүн, 100, 200 метрийн гүйлтэд олимп, дэлхийн аварга цолыг зэрэг эзэмшиж байсан (байгаа) анхны тамирчин юм. Түүнийг агуу амжилтууд нь "'Цахилгаан Болт" хэмээх хочтой болгожээ<ref name="Focus">{{cite news |author=Lawrence, Hubert; Samuels, Garfield |title=Focus on Jamaica - Usain Bolt |url=http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |work=Focus on Athletes |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |date=2007-08-20 |accessyear=2009|accessdate=8 сарын 21 }}</ref>. == Бага нас == Усэйн Болт 1986 оны VIII сарын 21-нд Ямайк улсын Трелавни хэмээх багахан хотын Шервүүд тосгонд мэндэлжээ. Эцэг эх болох Уэсли Болт, Женнифэр Болт, ах Садээки, эгч Шэринэ хамт өсчээ. Түүний эцэг эх хөдөө нутагтаа ногоо худалдаалдаг байсан ба Болт ахынхаа хамт гудамжиндаа крикет болон хөл бөмбөг тоглож цагийг өнгөрүүлж энэ тухайгаа хожим нь “Би хүүхэд байхдаа хөнгөн атлетикийн спортын тухай ямар нэгэн боддоггүй байсан” хэмээсэн нь бий. Сургуульд орсон үеэсээ ойрын зайн гүйлтийн чадавхи бололцоотой гэдгээ харуулж арван хоёр наснаасаа жил бүрийн уралдаан тэмцээнүүдэд оролцох болсноор сургуульдаа 100 метрийн зайндаа хурдан нь байжээ. Ахлах сургуульд хөтлөн оруулсан хүн нь крикетийн спортын дасгалжуулагч багш Вилъям Нийб гэгч байсан ба гүйлтийн спортоор хичээллэхийн сацуу “крикет”-ээр нилээд шаргуу нэг хэсэг хичээллүүлжээ. Олимпын 100 метрийн зайн төрөлийн Пабло Мкнэйл, Дэвэйн Баррет нар Болтыг дасгалжуулагчаар ажиллаж түүнд байгаа хөнгөн атлетикийн гайхалтай авъяас чадварыг дэмжсэнээр “ахлах сургууль”-ийн жил бүр уламжлал болон зохиогддог аварга шалгаруулах тэмцээнд 200 метрийн зайг 22.04 секунд туулснаар мөнгөн медаль хүртэж авъяас чадлаа харуулж байсан ч Болтын хувьд хүч бололцоогоо бэлтгэлдээ зорулах бус тоглоом наадамд дурламтгай нэгэн байв. Энэ байдлыг нь түүний дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйл засч залруулж чадсан юм. 2001 оноос эхлэн улсынхаа болон олон улсын шинж чанартай тэмцээнүүдэд оролцож эхэллээ. “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээний 400 метрийн зайг 48.28 секундэд туулж хувийн шинэ амжилтаа тогтоож уг тэмцээний мөнгөн медаль, 200 метрийн зайд 21.81 секундийн амжилт үзүүлж мөнгөн медаль тус тус хүртэж байжээ. Түүний дэлхий тавцанд хөл тавьсан анхны тэмцээн нь Унгарт болсон 2001 оны Өвсөрийн хөнгөн атлетикийн ДАШТ байлаа. 200 метрийн зайд финалын шатандаа бүтэлгүйтсэн хэдий ч хувийн амжилтаа 21.73 секунд болгон шинэчилжээ. Бүтэлгүйтсэн гэдэг дээр онцолбол, финалийн шатны бэлтгэлийн зодооны асуудал үүсгэж Карифтагийн шүүхэд татагдан бэлтгэлээс нь түтгэлзүүлж хорьж саатуулагдаж байжээ. Энэ үйл явдлын дараа дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйлээсээ ихэд зэмлэл хүртжээ. Маргаантай асуудлын дараа дасгалжуулагч болон тамирчин хоёрын байр суурь унах хандлагатай байсан ч “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метр болон 400 метрийн зайнд 21.12 секунд, 47.33 секундийн рекорд амжилт үзүүлж түүний дараах Төв Америк болон Карибын арлын АШТэмцээнд 20.61 секунд, 47.12 секунд болгон шинэчлэн тогтоожээ. Болт анх 2002 оны өсвөрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 200 метрийн зайн гүйлтэд алтан медаль хүртэж, тус тэмцээнээс хамгийн залуудаа медаль хүртсэн тамирчин болсноор өөрийгөө таниулжээ. Ямайкын Кингстон хотод болсон 2002 оны Өсвөрийн ДАШТэмцээн Болтын хувьд дэлхийн тавцанд танигдах хэмжээний, бие бялдрын байдлаараа хувьд ч ялгарах боломж бүхий тэмцээн байлаа. 1.96 метрийн өндөртэй 15 настай хүү үеийнхнээсээ хамаагүй бие бялдрын хөгжлөөрөө ялгаран 200 метрийн зайг 20.61 секунд туулж хувийн дээд амжилтаа шинэчлээд зогсохгүй ялагч нь байж чадсан юм. Ингэснээр Ямайкийн шигшээ багийн 4x100, 4x400 метрийн төрлийн шинэхэн гишүүн болж Ямайкийн өсвөрийн рекордийг 39.15 секунд, 3:04.06 секунд болгон хоёр зайнд мөнгөн медаль хүртжээ. Яг энэ үед “200 метрийн өсвөрийн дэлхийн хамгийн залуу алтан медальт” болсон байлаа. 2004 онд өсвөрийн тамирчдаас 200 метрийн гүйлтэд түүхэнд анх удаа 20 секундын босгыг давж,19.93&nbsp;с-н амжилтаар өсвөрийн дэлхийн дээд амжилтыг эзэмших болов. Ингэхдээ [[Рой Мартин]]ы тогтоосон өмнөх дээд амжилтыг зууны хорин секундээр ахиулсан байна. Ерөнхий сайд П.Ж.Петерсон Болтын авъяас чадварыг олж харан Ямайкийн нийслэл Кингстон хотод шилжин ирж Ямайкийн Сонирхогчдийн Хөнгөн атлетикийн Холбоонд бэлтгэл хийх болон Технологийн Их сургуульд суралцах бүх боломжийг хангаж өгсөн байна. == Түүний ноёрхол == Тэр 2004 оноос мэргэжлийн тамирчин болсон боловч эхний 2 улирлынхаа ихэнх уралдааныг гэмтлийн улмаас алгасч, 2004 оны [[Афины олимп (2004 он)|Афины олимпын]] 200 метрийн гүйлтийн уралдааны эхний шатнаас хасагдсан юм. 2003 онд Ямайкийн ахлах сургуулиудын АШТэмцээний финалд 200 метрийн зайг 20.25 секунд, 400 метрийн зайг 45.30 секунд тус тус туулснаар хувийн амжилтийг тус тусад нь шинэчилжээ. Мэргэжлийн тамирчин болох гараа нь Фиц Колеман дасгалжуулагчтай болсноор үүдэлтэй. 2004 онд Бермудийн аралд болсон “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метрийн зайнд 20 секундын дотогш буюу алдарт тамирчин Рой Мартины 19.93 секундийн амжилтыг дахин давтав. 19.93 секунд нь энэ зайн өсвөрийн дэлхийн рекорд юм. 2004 оны V сард өсвөрийн ДАШТэмцээнд оролцож байхдаа өвдөгний бэртэл авсан байсан ч тэр жилийнхээ Ямайкийн олимпын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байв. 2004 оны Афины олимпын наадмын 200 метрийн зайн нэгдүгээр шатны гараанд түүний гэмтэл сэдэрч 21.05 секундийн амжилт үзүүлж нэгдүгээр шатнаасаа хасагджээ. Түүний анхны оролцсон олимпын наадамд тэр тааруухан амжилт үзүүлсэн нь энэ байлаа. 2005, 2006 онуудад Усайн Болт “дэлхийн шилдэг тав”-д багтаж эхлэв. Түүнтэй эн зэрэгцэх тамирчдын хувьд Асафа Повел, Хавиер Картер, Тайсон Гэй нар байлаа. 2006 онд болсон Хөнгөн атлетикийн Гран при тэмцээнд Болтын хувьд 200 метрийн зайнд 19.88 секунд болгон шинэчилж Хавиер Картер, Тайсон Гэй нарын удаад Гран пригийн хүрэл медаль хүртсэнээр тэр дэлхийн шилдгүүдтэй өрсөлдөх хэмжээнд хүрсэн гэдгээ харуулжээ. Дэлхийн тавцанд түүнийг дасгалжуулагч шинэхэн багш Глэйн Миллсийн хамтаар Грекийн Афинд болсон Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цомын тэмцээнд мөнгөн медаль хүртэж, дараахь нь АНУлсад болсон тэмцээнд 200 метрийн зайн хувийн рекордоо 19.87 секунд болгож, 2006 онд болсон Ямайкийн Хөнгөн атлетикийн АШТэмцээнд 19.75 секундийн амжилт үзүүлж өөрийн хувийн амжилтаа шинэчилээд зогсохгүй 36 жилийн турш тогтоогдсон Дон Курригийн рекордийг 0.11 секундээр ахиулж чаджээ. Тэрээр 200 метрийн зайн хувийн амжилт болон олимп дэлхийн дээд амжилтыг 2008 оны Бээжингийн олимпын наадамд 22 насныхаа төрсөн өдрөөрөө “19.30 секунд” болгон энэ зайнд шилдэг болохоо харуулж байна. Өмнө нь энэ зайн дээд амжилтыг 1984 оны Лос-Анжелес олимпын наадамд АНУлсын алдарт тамирчин Майкл Жонсон 19.32 секундээр эзэмшдэг байсан бөгөөд “шинэ амжилтын эзэн Усайн Болт”-од баяр хүргэж байв. 2007 онд Болт 200 метрт 19.75 секунд гүйж өөрийн улсын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. 2008 оны 5 сард 9.72 сек гүйж 100&nbsp;метрийн зайд анхныхаа дэлхийн дээд амжилт тогтоосон. 2007 онд Японы Осакад болсон ДАШТэмцээнд 100 метрийн зайн хувийн амжилтаа Асафа Повел, Тайсон Гей нарын тамирчидтай уралдан 10.03 секунд болгож шинэчилж байжээ. Агаарын салхины хурдын хвьд тухайн үед 1.8 секунд/метр байсан гэдэг. 2008 оны V сарын 31. Энэ өдөр нутаг нэгт тамирчин, тухай үеийн 100 метрийн зайн дэлхийн рекордын эзэн Асафа Повелийн 9.76 секундын амжилтыг “Reebok” фирмийн нэрэмжит Гран пригийн тэмцээнд 9.72 секунд болгон ахиулж “дэлхийн хамгийн хурдан хүн”-ээр тодров. Харин энэ үед агаарын салхины хурд 1.7 секунд/метр байжээ. 2008 оны VIII сарын 16 Бээжингийн олимпын наадам. Олимпын наадмын 100 метрийн зайн уралдааны финалд 9.69 секунд хурдалж хувийн болон олимп, дэлхийн дээд амжилтаа 0.03 секундээр ахиулж дэлхий нийтийг алмайруулж орхилоо. Болт барианд орохын өмнөх 10 гаруй метрээс эхлэн хурдаа үлэмж хасан орж ирсэн ч ийм амжилт үзүүлсэнд нь. Түүний ард 9.89 секундээр Ричард Томсон орсон гэхээр 0.2 секундээр тасарч орно гэдэг гайхамшиг байлаа. Түүний дасгалжуулагч нь хэлэхдээ “Болт сүүлийн 60 метрээс финиш-төгсгөл хичээгээд хийсэн бол 9.52 секундийн амжилт гаргах бүрэн боломж байсан” хэмээн мэдэгджээ. Харин Ослогийн Их сургуулийн Астрофизикийн хүрээлэнгийн судлаач Ханс Эриксэн “Болтын хувьд 9.60 секунд буюу түүнээс бага хугацааны амжилт үзүүлэх боломж байлаа. Хоёрдугаар байранд явсан Томсоны хурдац төгсгөл хийж байгаа байдалтай харьцуулвал Болт 9.55 секундээс эхлэн хурд нь нэн саарч өөрөөр хэлбэл тэр барианы зурвас хүртлээ баярлан бүр эргэж харж байсан” хэмээжээ. Бээжингийн олимпод үзүүлсэн гайхамшигт амжилтуудаараа Болт 2009 оны [[Лоуреусын Дэлхийн Спортын Шагнал|Лоуреусын Дэлхийн шилдэг эрэгтэй тамирчны шагнал]] хүртжээ<ref>{{cite news |url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |title=Fastest man on Earth Usain Bolt wins Laureus World Sportsman of the Year Award |accessyear=2009 |accessdate=8 сарын 21 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310062806/https://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |url-status=dead }}</ref>. Түүнчлэн 2009 оны 8 сард [[Берлин]]д болсон ДАШТ-д өөрийн тогтоосон дээд амжилтуудыг тус бүр 0.11 секундээр ахиулж, агуу амжилт үзүүлэн түрүүлсэн билээ. == Хувийн дээд амжилтууд == 2009 оны 8 сарын 21-ний байдлаар [[Файл:BoltSB200m.png|450px|thumb|Болтын 200&nbsp;м-ийн төрөлд үзүүлсэн улирлын шилдэг амжилтуудын график<ref>http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=JAM/athcode=184599/index.html</ref>]] {| class="wikitable" |- !Тэмцээн !Амжилт (секунд) !Цэнгэлдэх хүрээлэн !Огноо !Дээд амжилт !Тэмдэглэл |- |[[100 метрийн гүйлт|100 метр]] |9.58 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 16 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 9.69 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[150 метрийн гүйлт|150 метр]] |14.35 |[[Манчестер]], Их Британи |2009 оны 5 сарын 17 |Дэлхийн шилдэг үзүүлэлт<ref>150 метрийн зайн гүйлт нь ОУХАХ-ны албан ёсны тэмцээнүүдийн хөтөлбөрт багтдаггүй тул албан ёсоор дэлхийн дээд амжилт тооцдоггүй.</ref> |Тэр сүүлийн 100 метрийг 8.70 секундэд туулсан. |- |[[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;метр]] |19.19 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 20 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 19.30 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[400 метрийн гүйлт|400&nbsp;метр]] |45.28<ref name=Focus/> |[[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]], Ямайка |2007 оны 5 сарын 5 | | |- |[[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт]] |37.10 |[[Бээжин]], Хятад |2008 оны 8 сарын 22 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] [[Файл:Olympic record icon.svg|20px|Олимпын дээд амжилт]] |[[Асафа Пауэлл]], [[Майкл Фрэтер]], [[Неста Картер]] нарын хамтаар |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Usain Bolt|Усэйн Болт}} * {{Iaaf name|184599}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Болт, Усэйн}} {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Ямайкын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] lfraecvd4hjni6js2foql5ifnp0admc 870210 870203 2026-09-19T14:56:36Z Enkhsaihan2005 64429 870210 wikitext text/x-wiki {{Short description|Jamaican sprinter (born 1986)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Усэйн Болт | nationality = [[Ямайка]] | full_name = Усэйн Сент Лео Болт | nickname = Аянга цахилгаан<ref name=Focus /> | image = Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG | caption = Болт 2009 оны 8 сард | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Спринт (гүйлт)|Спринт]] | club = [[Racers Track Club]] | coach = [[Глен Миллс]]<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |title=Glen Mills: the man behind Usain Bolt's record-shattering career |last=Томас |first=Клэр |publisher=[[The Daily Telegraph]] |date=2016-07-25 |access-date=2026-09-18}}{{cbignore}}</ref> | retired = 2017<ref>{{cite web |url=http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |title=Usain Bolt Is Retiring. Here's How He Made Over $100 Million in 10 Years |last=Вайл |first=Роб |publisher=[[Money (сэтгүүл)|Money]] |date=2017-08-11 |access-date=2026-09-18 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181319/http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|8|21}}<ref name="Usain BOLT"/> | birth_place = [[Шервуд Контент]], [[Трелавни тойрог|Трелавни]], Ямайка | height = {{convert|1.95|m|ftin|abbr=on}}<ref name="Usain BOLT"/> | weight = {{convert|94|kg|lb|abbr=on}}<ref name="Usain BOLT">{{cite web |url=http://usainbolt.com/bio/ |title=Usain Bolt {{!}} Biography |publisher=usainbolt.com | access-date = 2026-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150919093156/http://usainbolt.com/bio/ | archive-date = 2015-09-19 |df=dmy-all |url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|usainbolt.com}} | personal_best = {{Unbulleted list |'''[[100 метрийн гүйлт|100 м]]''': 9.58 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 100 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=NY /> |'''[[150 метрийн гүйлт|150 м]]''': 14.35 (2009, '''[[150 метр|WB]]''')<ref name=IAAF /> |'''[[200 метрийн гүйлт|200 м]]''': 19.19 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=TTG /> |'''[[300 метрийн гүйлт|300 м]]''': 30.97 (2010, '''[[Хөнгөн атлетикийн Ямайкын дээд амжилтын жагсаалт|NR]]''')<ref name=IAAFProfile /> |'''[[400 метрийн гүйлт|400 м]]''': 45.28 (2007)<ref name=IAAFProfile /> }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{JAM}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|8|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|11|2|1 |[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]|0|1|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]|1|0|0 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]|1|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]|1|0|0 }} {{МедальТоо|total=yes |[[100 метрийн гүйлт|100 м]]|6|0|1 |[[200 метрийн гүйлт|200 м]]|10|1|0 |[[4 × 100 м буухиа]]|7|3|0 |[[4 × 400 м буухиа]]|0|1|0 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|DQ|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2015 Нассау]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|2005 Нассау]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2003 Шербрук]]|200 м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|Пан Америкийн залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|200&nbsp;м}} {{Медаль|Мөнгө|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|ТАК өсвөрийн АШТ]] (U17)}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 200 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 400 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 400 м буухиа}} | module = {{Инфобокс хүн|embed=yes | signature = Usain Bolt sig.svg }} }} '''Усэйн Сент Лео Болт''', ({{lang-en|Usain St. Leo Bolt}}, 1986 оны 8 сарын 21-нд төрсөн) нь [[Ямайка|Ямайкын]] ойрын зайн гүйгч, [[Олимпын наадам|олимпын]] 8 алтан медальтай тамирчин юм. Тэрээр [[100 метрийн гүйлт|100 метрт]] 9.58, [[200 метрийн гүйлт|200 метрт]] 19.19 секунд гүйсэн амжилтаар [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхийн дээд амжилтыг]] эзэмшдэг, мөн багийнхны хамтаар [[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт|4x100&nbsp;метрийн буухиад]] 37.10&nbsp;секундын амжилт үзүүлсэн нь мөн л дэлхийн дээд амжилт юм. Түүнчлэн Болт нь 100 метрт 9.69&nbsp;, 200&nbsp;метрт 19.30&nbsp;секунд гүйсэн амжилтаар [[Олимпын наадам|олимпын]] дээд амжилтууд тогтоосон. Болт нь [[Карл Льюис]]ээс хойш буюу 1984 оноос хойш нэг олимпоос 3 алтан медаль хүртсэн анхны хөнгөн атлетикч, мөн түүхэнд нэг олимпод 3 дэлхийн дээд амжилт тогтоосон анхны хүн, 100, 200 метрийн гүйлтэд олимп, дэлхийн аварга цолыг зэрэг эзэмшиж байсан (байгаа) анхны тамирчин юм. Түүнийг агуу амжилтууд нь "'Цахилгаан Болт" хэмээх хочтой болгожээ<ref name="Focus">{{cite news |author=Lawrence, Hubert; Samuels, Garfield |title=Focus on Jamaica - Usain Bolt |url=http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |work=Focus on Athletes |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |date=2007-08-20 |accessyear=2009|accessdate=8 сарын 21 }}</ref>. == Бага нас == Усэйн Болт 1986 оны VIII сарын 21-нд Ямайк улсын Трелавни хэмээх багахан хотын Шервүүд тосгонд мэндэлжээ. Эцэг эх болох Уэсли Болт, Женнифэр Болт, ах Садээки, эгч Шэринэ хамт өсчээ. Түүний эцэг эх хөдөө нутагтаа ногоо худалдаалдаг байсан ба Болт ахынхаа хамт гудамжиндаа крикет болон хөл бөмбөг тоглож цагийг өнгөрүүлж энэ тухайгаа хожим нь “Би хүүхэд байхдаа хөнгөн атлетикийн спортын тухай ямар нэгэн боддоггүй байсан” хэмээсэн нь бий. Сургуульд орсон үеэсээ ойрын зайн гүйлтийн чадавхи бололцоотой гэдгээ харуулж арван хоёр наснаасаа жил бүрийн уралдаан тэмцээнүүдэд оролцох болсноор сургуульдаа 100 метрийн зайндаа хурдан нь байжээ. Ахлах сургуульд хөтлөн оруулсан хүн нь крикетийн спортын дасгалжуулагч багш Вилъям Нийб гэгч байсан ба гүйлтийн спортоор хичээллэхийн сацуу “крикет”-ээр нилээд шаргуу нэг хэсэг хичээллүүлжээ. Олимпын 100 метрийн зайн төрөлийн Пабло Мкнэйл, Дэвэйн Баррет нар Болтыг дасгалжуулагчаар ажиллаж түүнд байгаа хөнгөн атлетикийн гайхалтай авъяас чадварыг дэмжсэнээр “ахлах сургууль”-ийн жил бүр уламжлал болон зохиогддог аварга шалгаруулах тэмцээнд 200 метрийн зайг 22.04 секунд туулснаар мөнгөн медаль хүртэж авъяас чадлаа харуулж байсан ч Болтын хувьд хүч бололцоогоо бэлтгэлдээ зорулах бус тоглоом наадамд дурламтгай нэгэн байв. Энэ байдлыг нь түүний дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйл засч залруулж чадсан юм. 2001 оноос эхлэн улсынхаа болон олон улсын шинж чанартай тэмцээнүүдэд оролцож эхэллээ. “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээний 400 метрийн зайг 48.28 секундэд туулж хувийн шинэ амжилтаа тогтоож уг тэмцээний мөнгөн медаль, 200 метрийн зайд 21.81 секундийн амжилт үзүүлж мөнгөн медаль тус тус хүртэж байжээ. Түүний дэлхий тавцанд хөл тавьсан анхны тэмцээн нь Унгарт болсон 2001 оны Өвсөрийн хөнгөн атлетикийн ДАШТ байлаа. 200 метрийн зайд финалын шатандаа бүтэлгүйтсэн хэдий ч хувийн амжилтаа 21.73 секунд болгон шинэчилжээ. Бүтэлгүйтсэн гэдэг дээр онцолбол, финалийн шатны бэлтгэлийн зодооны асуудал үүсгэж Карифтагийн шүүхэд татагдан бэлтгэлээс нь түтгэлзүүлж хорьж саатуулагдаж байжээ. Энэ үйл явдлын дараа дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйлээсээ ихэд зэмлэл хүртжээ. Маргаантай асуудлын дараа дасгалжуулагч болон тамирчин хоёрын байр суурь унах хандлагатай байсан ч “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метр болон 400 метрийн зайнд 21.12 секунд, 47.33 секундийн рекорд амжилт үзүүлж түүний дараах Төв Америк болон Карибын арлын АШТэмцээнд 20.61 секунд, 47.12 секунд болгон шинэчлэн тогтоожээ. Болт анх 2002 оны өсвөрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 200 метрийн зайн гүйлтэд алтан медаль хүртэж, тус тэмцээнээс хамгийн залуудаа медаль хүртсэн тамирчин болсноор өөрийгөө таниулжээ. Ямайкын Кингстон хотод болсон 2002 оны Өсвөрийн ДАШТэмцээн Болтын хувьд дэлхийн тавцанд танигдах хэмжээний, бие бялдрын байдлаараа хувьд ч ялгарах боломж бүхий тэмцээн байлаа. 1.96 метрийн өндөртэй 15 настай хүү үеийнхнээсээ хамаагүй бие бялдрын хөгжлөөрөө ялгаран 200 метрийн зайг 20.61 секунд туулж хувийн дээд амжилтаа шинэчлээд зогсохгүй ялагч нь байж чадсан юм. Ингэснээр Ямайкийн шигшээ багийн 4x100, 4x400 метрийн төрлийн шинэхэн гишүүн болж Ямайкийн өсвөрийн рекордийг 39.15 секунд, 3:04.06 секунд болгон хоёр зайнд мөнгөн медаль хүртжээ. Яг энэ үед “200 метрийн өсвөрийн дэлхийн хамгийн залуу алтан медальт” болсон байлаа. 2004 онд өсвөрийн тамирчдаас 200 метрийн гүйлтэд түүхэнд анх удаа 20 секундын босгыг давж,19.93&nbsp;с-н амжилтаар өсвөрийн дэлхийн дээд амжилтыг эзэмших болов. Ингэхдээ [[Рой Мартин]]ы тогтоосон өмнөх дээд амжилтыг зууны хорин секундээр ахиулсан байна. Ерөнхий сайд П.Ж.Петерсон Болтын авъяас чадварыг олж харан Ямайкийн нийслэл Кингстон хотод шилжин ирж Ямайкийн Сонирхогчдийн Хөнгөн атлетикийн Холбоонд бэлтгэл хийх болон Технологийн Их сургуульд суралцах бүх боломжийг хангаж өгсөн байна. == Түүний ноёрхол == Тэр 2004 оноос мэргэжлийн тамирчин болсон боловч эхний 2 улирлынхаа ихэнх уралдааныг гэмтлийн улмаас алгасч, 2004 оны [[Афины олимп (2004 он)|Афины олимпын]] 200 метрийн гүйлтийн уралдааны эхний шатнаас хасагдсан юм. 2003 онд Ямайкийн ахлах сургуулиудын АШТэмцээний финалд 200 метрийн зайг 20.25 секунд, 400 метрийн зайг 45.30 секунд тус тус туулснаар хувийн амжилтийг тус тусад нь шинэчилжээ. Мэргэжлийн тамирчин болох гараа нь Фиц Колеман дасгалжуулагчтай болсноор үүдэлтэй. 2004 онд Бермудийн аралд болсон “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метрийн зайнд 20 секундын дотогш буюу алдарт тамирчин Рой Мартины 19.93 секундийн амжилтыг дахин давтав. 19.93 секунд нь энэ зайн өсвөрийн дэлхийн рекорд юм. 2004 оны V сард өсвөрийн ДАШТэмцээнд оролцож байхдаа өвдөгний бэртэл авсан байсан ч тэр жилийнхээ Ямайкийн олимпын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байв. 2004 оны Афины олимпын наадмын 200 метрийн зайн нэгдүгээр шатны гараанд түүний гэмтэл сэдэрч 21.05 секундийн амжилт үзүүлж нэгдүгээр шатнаасаа хасагджээ. Түүний анхны оролцсон олимпын наадамд тэр тааруухан амжилт үзүүлсэн нь энэ байлаа. 2005, 2006 онуудад Усайн Болт “дэлхийн шилдэг тав”-д багтаж эхлэв. Түүнтэй эн зэрэгцэх тамирчдын хувьд Асафа Повел, Хавиер Картер, Тайсон Гэй нар байлаа. 2006 онд болсон Хөнгөн атлетикийн Гран при тэмцээнд Болтын хувьд 200 метрийн зайнд 19.88 секунд болгон шинэчилж Хавиер Картер, Тайсон Гэй нарын удаад Гран пригийн хүрэл медаль хүртсэнээр тэр дэлхийн шилдгүүдтэй өрсөлдөх хэмжээнд хүрсэн гэдгээ харуулжээ. Дэлхийн тавцанд түүнийг дасгалжуулагч шинэхэн багш Глэйн Миллсийн хамтаар Грекийн Афинд болсон Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цомын тэмцээнд мөнгөн медаль хүртэж, дараахь нь АНУлсад болсон тэмцээнд 200 метрийн зайн хувийн рекордоо 19.87 секунд болгож, 2006 онд болсон Ямайкийн Хөнгөн атлетикийн АШТэмцээнд 19.75 секундийн амжилт үзүүлж өөрийн хувийн амжилтаа шинэчилээд зогсохгүй 36 жилийн турш тогтоогдсон Дон Курригийн рекордийг 0.11 секундээр ахиулж чаджээ. Тэрээр 200 метрийн зайн хувийн амжилт болон олимп дэлхийн дээд амжилтыг 2008 оны Бээжингийн олимпын наадамд 22 насныхаа төрсөн өдрөөрөө “19.30 секунд” болгон энэ зайнд шилдэг болохоо харуулж байна. Өмнө нь энэ зайн дээд амжилтыг 1984 оны Лос-Анжелес олимпын наадамд АНУлсын алдарт тамирчин Майкл Жонсон 19.32 секундээр эзэмшдэг байсан бөгөөд “шинэ амжилтын эзэн Усайн Болт”-од баяр хүргэж байв. 2007 онд Болт 200 метрт 19.75 секунд гүйж өөрийн улсын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. 2008 оны 5 сард 9.72 сек гүйж 100&nbsp;метрийн зайд анхныхаа дэлхийн дээд амжилт тогтоосон. 2007 онд Японы Осакад болсон ДАШТэмцээнд 100 метрийн зайн хувийн амжилтаа Асафа Повел, Тайсон Гей нарын тамирчидтай уралдан 10.03 секунд болгож шинэчилж байжээ. Агаарын салхины хурдын хвьд тухайн үед 1.8 секунд/метр байсан гэдэг. 2008 оны V сарын 31. Энэ өдөр нутаг нэгт тамирчин, тухай үеийн 100 метрийн зайн дэлхийн рекордын эзэн Асафа Повелийн 9.76 секундын амжилтыг “Reebok” фирмийн нэрэмжит Гран пригийн тэмцээнд 9.72 секунд болгон ахиулж “дэлхийн хамгийн хурдан хүн”-ээр тодров. Харин энэ үед агаарын салхины хурд 1.7 секунд/метр байжээ. 2008 оны VIII сарын 16 Бээжингийн олимпын наадам. Олимпын наадмын 100 метрийн зайн уралдааны финалд 9.69 секунд хурдалж хувийн болон олимп, дэлхийн дээд амжилтаа 0.03 секундээр ахиулж дэлхий нийтийг алмайруулж орхилоо. Болт барианд орохын өмнөх 10 гаруй метрээс эхлэн хурдаа үлэмж хасан орж ирсэн ч ийм амжилт үзүүлсэнд нь. Түүний ард 9.89 секундээр Ричард Томсон орсон гэхээр 0.2 секундээр тасарч орно гэдэг гайхамшиг байлаа. Түүний дасгалжуулагч нь хэлэхдээ “Болт сүүлийн 60 метрээс финиш-төгсгөл хичээгээд хийсэн бол 9.52 секундийн амжилт гаргах бүрэн боломж байсан” хэмээн мэдэгджээ. Харин Ослогийн Их сургуулийн Астрофизикийн хүрээлэнгийн судлаач Ханс Эриксэн “Болтын хувьд 9.60 секунд буюу түүнээс бага хугацааны амжилт үзүүлэх боломж байлаа. Хоёрдугаар байранд явсан Томсоны хурдац төгсгөл хийж байгаа байдалтай харьцуулвал Болт 9.55 секундээс эхлэн хурд нь нэн саарч өөрөөр хэлбэл тэр барианы зурвас хүртлээ баярлан бүр эргэж харж байсан” хэмээжээ. Бээжингийн олимпод үзүүлсэн гайхамшигт амжилтуудаараа Болт 2009 оны [[Лоуреусын Дэлхийн Спортын Шагнал|Лоуреусын Дэлхийн шилдэг эрэгтэй тамирчны шагнал]] хүртжээ<ref>{{cite news |url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |title=Fastest man on Earth Usain Bolt wins Laureus World Sportsman of the Year Award |accessyear=2009 |accessdate=8 сарын 21 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310062806/https://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |url-status=dead }}</ref>. Түүнчлэн 2009 оны 8 сард [[Берлин]]д болсон ДАШТ-д өөрийн тогтоосон дээд амжилтуудыг тус бүр 0.11 секундээр ахиулж, агуу амжилт үзүүлэн түрүүлсэн билээ. == Хувийн дээд амжилтууд == 2009 оны 8 сарын 21-ний байдлаар [[Файл:BoltSB200m.png|450px|thumb|Болтын 200&nbsp;м-ийн төрөлд үзүүлсэн улирлын шилдэг амжилтуудын график<ref>http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=JAM/athcode=184599/index.html</ref>]] {| class="wikitable" |- !Тэмцээн !Амжилт (секунд) !Цэнгэлдэх хүрээлэн !Огноо !Дээд амжилт !Тэмдэглэл |- |[[100 метрийн гүйлт|100 метр]] |9.58 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 16 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 9.69 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[150 метрийн гүйлт|150 метр]] |14.35 |[[Манчестер]], Их Британи |2009 оны 5 сарын 17 |Дэлхийн шилдэг үзүүлэлт<ref>150 метрийн зайн гүйлт нь ОУХАХ-ны албан ёсны тэмцээнүүдийн хөтөлбөрт багтдаггүй тул албан ёсоор дэлхийн дээд амжилт тооцдоггүй.</ref> |Тэр сүүлийн 100 метрийг 8.70 секундэд туулсан. |- |[[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;метр]] |19.19 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 20 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 19.30 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[400 метрийн гүйлт|400&nbsp;метр]] |45.28<ref name=Focus/> |[[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]], Ямайка |2007 оны 5 сарын 5 | | |- |[[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт]] |37.10 |[[Бээжин]], Хятад |2008 оны 8 сарын 22 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] [[Файл:Olympic record icon.svg|20px|Олимпын дээд амжилт]] |[[Асафа Пауэлл]], [[Майкл Фрэтер]], [[Неста Картер]] нарын хамтаар |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Usain Bolt|Усэйн Болт}} * {{Iaaf name|184599}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Болт, Усэйн}} {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Ямайкын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] hpobm416q3ap0o1egsya4vyyhn6lfvk Зүүнгарын Хаант Улс 0 15849 870219 868370 2026-09-19T17:49:33Z HorseBro the hemionus 100126 870219 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Modern illustration of Galdan Tseren Khan as an equestrian portrait.png|thumb|Морин дээрх [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] орчин үеийн дүрслэл]] [[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} 2026 онд ''"Science Advances"'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] [[Файл:Джунгарский доспех.jpg|thumb|Дотор болон гадна талын Зүүнгарын ламеллар хуяг]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200–300 үхэр, 400–500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40–50 үхэр, 200–300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === [[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] f6bj2bw78gqmjlb3gf28rtvbl9m5qos 870220 870219 2026-09-19T17:50:48Z HorseBro the hemionus 100126 870220 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} [[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] орчин үеийн дүрслэл]] 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}} [[Файл:Modern illustration of Galdan Tseren Khan as an equestrian portrait.png|thumb|Морин дээрх [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] орчин үеийн дүрслэл]] [[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} 2026 онд ''"Science Advances"'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] [[Файл:Джунгарский доспех.jpg|thumb|Дотор болон гадна талын Зүүнгарын ламеллар хуяг]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Гайхамшиг өлзийт бор" хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200–300 үхэр, 400–500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40–50 үхэр, 200–300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === [[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} *{{cite journal |last1=Tang |first1=Wanru |last2=Fang |first2=Keyan |last3=Linderholm |first3=Hans W. |last4=Boucher |first4=Étienne |last5=Mei |first5=Zepeng |last6=Li |first6=Jinbao |last7=Lin |first7=Shuheng |last8=Zhou |first8=Feifei |last9=Camarero |first9=J. Julio |last10=Seppä |first10=Heikki |last11=Chen |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 0ych63s6hqugvgfgrfq7u4u2v2m9q4a Андрей Абдувалиев 0 16428 870209 695359 2026-09-19T14:46:42Z Enkhsaihan2005 64429 870209 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зөвлөлтийн дүүгүүр шидэгч (1966 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | nationality = Узбек | name = Андрей Абдувалиев | full_name = Андрей Хакимович Абдувалиев | birth_date = {{Birth date and age|1966|6|30}} | birth_place=[[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | death_date = | death_place = | country = {{URS}}<br />{{TJK}}<br />{{UZB}} | height={{convert|1.90|m|ftin|abbr=on}} | weight={{convert|125|kg|lb|abbr=on}} | header_color = lightsteelblue | club = [[Динамо Душанбе]] | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = Дүүгүүр шидэлт | personal_best = 83.46 м (1990) | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{EUN}} }} {{Медаль|Олимп}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 1992 оны Зуны Олимпод|1992 Барселон]] |[[Хөнгөн атлетик 1992 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Улс|{{TJK}} }} {{Медаль|Тэмц|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[1993 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|1993 Stuttgart]] |[[1993 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[1995 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|1995 Gothenburg]] |[[1995 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Улс|{{UZB}} }} {{Медаль|Тэмц|[[Хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[1998 оны хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ|1998 Фүкүока]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Тэмц|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[1998 оны Азийн наадам|1998 Бангкок]]|Дүүгүүр шидэлт}} }} '''Андрей Хакимович Абдувалиев''' (1966 оны 6 сарын 30-нд [[Ленинград]]ад төрсөн) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Тажикистан]], [[Узбекистан]]ы нэрийн өмнөөс тэмцээн уралдаанд оролцдог байсан [[хөнгөн атлетик]]ч, дүүгүүр шидэлтийн төрлийн тамирчин юм. Тэрээр [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл]]ийг төлөөлөн [[Барселоны олимп|1992 оны зуны олимпод]] оролцон түрүүлсэн бөгөөд [[ЗХУ]] [[Зөвлөлт Холбоот Улсын задрал|задарсны]] дараа [[Тажикистан]]ыг төлөөлөн тэмцээнд оролцох болов. 1997 онд тэр [[Узбекистан]]ы иргэншилтэй болсноор, 3 улсыг төлөөлөн тэмцээнд оролцож байсан цөөхөн хэдхэн тамирчдын нэг болжээ. Абдувалиев [[Сиднейн олимп|2000 оны зуны олимпод]] Узбекистаныг төлөөлөн оролцож, 15-р байр эзэлсэн. Түүнийг хувийн дээд амжилт нь 83.46 м (1990) болно. == Цахим холбоос == *{{iaaf name|id=8|name=Андрей Абдувалиев}} *[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ab/andrey-abduvaliyev-1.html sports-reference] {{DEFAULTSORT:Абдувалиев, Андрей}} [[Ангилал:ЗХУ-ын дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:Тажикистаны дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:Узбекистаны дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн азийн аварга]] [[Ангилал:ТУХН-ийн олимпын аварга]] [[Ангилал:ТУХН-ийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Узбекистаны хүн]] [[Ангилал:Тажикууд]] [[Ангилал:1966 онд төрсөн]] kyyh7q41m86m7h8gvib0z2ws49dpcxm Штефани Граф 0 19225 870212 612727 2026-09-19T17:16:38Z Enkhsaihan2005 64429 870212 wikitext text/x-wiki {{short description|Austrian middle-distance runner}} {{Инфобокс тамирчин | nationality = Австри | name = Штефани Граф | full_name = | birth_date = {{Birth date and age|1973|4|26}} | birth_place=[[Клагенфурт]], [[Австри]] | death_date = | death_place = | country = {{AUT}} | height={{convert|1.70|m|ftin|abbr=on}} | weight={{convert|58|kg|lb|abbr=on}} | header_color = lightsteelblue | club = | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = Дундын зайн гүйлт | personal_best = | show_medals = yes | medal_templates = {{МедальСпорт | Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{МедальУлс | {{AUT}} }} {{МедальТэмцээн|[[Олимпын наадам]]}} {{МедальМөнгө| [[2000 оны Зуны Олимп|2000 Сидней]] | [[Хөнгөн атлетик 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр|800 м]] }} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө |[[2001 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2001 Эдмонтон]] | [[2001 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр|800 м]] }} {{Медаль|Тэмцээн | [[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]] }} {{Медаль|Мөнгө | [[2001 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2001 Лиссабон]] | [[2001 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр|800 м]] }} {{Медаль|Мөнгө | [[2003 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2003 Бирмингем]] | [[2003 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр|800 м]] }} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальХүрэл | [[1998 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|1998 Будапешт]]| [[1998 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр|800 м]] }} {{МедальТэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Танхимын ЕАШТ]]}} {{Медаль|Алт | [[2000 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2000 Гент]] | [[2000 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр|800 м]] }} {{Медаль|Мөнгө | [[2002 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2002 Вена]] | [[2002 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр|800 м]]}} }} '''Штефани Граф''' ({{lang-de|Stephanie Graf}}, 1973 оны 4 сарын 26-нд [[Клагенфурт]]ад төрсөн) нь [[Австри]]йн [[хөнгөн атлетик]]ч, дундын зайн гүйгч юм. Тэрээр [[Австрали]]йн [[Сидней]]д болсон [[Сиднейн олимп|2000 оны олимп]] болон [[Канад]]ын [[Эдмонтон]]д зохиогдсон [[2001 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]ий эмэгтэйчүүдийн 800 метрийн зайн гүйлтийн төрөлд хоёуланд нь Мозамбикийн Мариа де Лурдес Мутолагийн дараа хоёрдугаар байр эзэлж, мөнгөн медаль зүүжээ. 2000 оны олимпод түүний үзүүлсэн 1:56.64 минутын амжилт нь одоо ч Австрийн эмэгтэйчүүдийн 800 метрийн гүйлтийн дээд амжилт хэвээр байна. 2010 оны 5 сард Австрийн сэргээшийн эсрэг байгууллага Графийн эсрэг мөрдлөг эхэлсэн. Тэд Хюманплазма лаборатори 30 орчим хөнгөн атлетикчид [[цусны сэргээш]]ийн бэлтгэл хийхэд тусалж байсныг илрүүлсэн бөгөөд энэ талаар Граф цусаа тус лабораторид өгч байснаа хүлээн зөвшөөрсөн боловч өгсөн цусаа буцааж шахуулсан удаа байхгүй гэж мэдэгджээ<ref>[http://www.universalsports.com/news/article/newsid=471209.html Doping probe opened against Olympic medalist Graf]. [[Associated Press]] (2010-05-05). Retrieved on 2010-06-07.</ref>. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим хуудас == *[http://www.stephaniegraf.at Албан ёсны вэбсайт] *{{iaaf name|id=71515|name=Штефани Граф}} <br> {{s-start}} {{Залгамжлал|өмнө={{flagicon|AUT}} [[Александра Майссницер]]|албан_тушаал=[[Австрийн оны шилдэг тамирчин|Австрийн оны шилдэг эмэгтэй тамирчин]]|он=2000 &ndash; 2001|дараа={{flagicon|AUT}} [[Мирна Жукич]]}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Европын хөнгөн атлетикийн оны шилдгүүд|Европын оны шилдэг эмэгтэй хөнгөн атлетикч]]|өмнө={{flagicon|NOR}} [[Трине Хаттестад]]|дараа={{flagicon|TUR}} [[Сюрейя Айхан]]|он=2001}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Граф, Штефани}} [[Ангилал:Австрийн 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Австрийн 400 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Австрийн 800 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Австрийн 1500 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Австрийн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Австрийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Австрид]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны мөнгөн хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Австрийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Австрийн Социал Демократ Намын гишүүн]] [[Ангилал:Австричууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] cp5r4l2gdosn4sv2czunl69mnwwzw01 Төмөрийн улс 0 19373 870269 870110 2026-09-20T04:43:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870269 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48 Форест Уитакер 0 19582 870272 870121 2026-09-20T04:53:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870272 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-09-20 04:53:19 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] 6hajwyu0trvoig9ihq0yb1aijf47ybv 9 сарын 20 0 22032 870260 831276 2026-09-20T03:10:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 870260 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 20''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 263 дахь ([[өндөр жил]] бол 264 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 102 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1519 — [[Фернан Магеллан]] дэлхийн далайн тойрон аялалд гарсан. * 1792 — Францад гэр бүл салалтыг зөвшөөрсөн. * 1946 — [[Каннын кино наадам]] анхны нээлтээ хийсэн. * 1992 — Францын иргэд санал хураалтаар [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элсэх болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1778 — [[Фаддей Беллинсгаузен]] (1852 онд нас барсан) герман гаралтай оросын далайчин, [[Антарктид|Антарктидыг]] нээсэн хүний нэг. * 1934 — [[Софи Лорен]] (жинхэн нэр ''Софиа Виллани Шиколоне''), италийн дэлгэцийн жүжигчин, дуучин, «[[Оскарын шагнал|Оскарын шагналта]]<nowiki/>н». * 1940 — [[Асоо Тароо]], Японы улс төрч, 2008-2009 онд Японы Ерөнхий сайд. * 1993 — [[Юлиан Дракслер]], германы хөлбөмбөгчин, 2014 оны Дэлхийн аварга. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1930 — [[Гомбожаб Цэбекович Цыбиков|Гомбожаб Цыбиков]] (1873 онд төрсөн) [[буриад]] гаралтай оросын судлаач, [[Төвөд|Төвөдөд]] гэрэл зураг анхны авсан хүн. * 1942 — [[Карлис Улманис]] (1887 онд төрсөн) латвийн төрийн зүтгэлтэн, Латвийн ерөнхийлөгч (1936—1940). * 1961 — [[Анжей Мунк]] (1921 онд төрсөн) польшийн нэрт кино найруулагч. * 1979 — [[Людвик Свобода]] (1895 онд төрсөн) Чехословак улсын ерөнхийлөгч (1968—1975), армийн генерал. * 1999 — [[Раиса Горбачёва]] (1932 онд төрсөн) зөвлөлтийн нийгмийн зүтгэлтэн, [[Михаил Горбачёв|Миахил Горбачёвын]] эхнэр. * 2000 — [[Герман Титов]] (1935 онд төрсөн) зөвлөлтийн № 2 сансрын нисгэгч, ЗХУ-ын баатар. * 2002 — [[Сергей Бодров залуу|Сергей Бодров]] (1971 онд төрсөн) оросын дэлгэцийн жүжигчин, найруулагч, кино зохиолч. ---- {{Commonscat|20 September|9 сарын 20}} [[Ангилал:Өдөр|0920]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#20]] 5j5zahxgudq6zymzo50t57t0o1okhot Гэрэл зураг 0 22326 870255 869920 2026-09-20T01:20:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870255 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-09-20 01:20:47 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] h3ivifgh11qj8gciv86ijo5x4j7vgcv Атеизм 0 24173 870251 869898 2026-09-20T00:27:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870251 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20100821160748 |text=atheism |archiv-bot=2026-09-20 00:27:00 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 2vsh0rm97ow9k6ysvv4qvuo1vr4twr8 Бат-Очирын Сэр-Од 0 24992 870213 858619 2026-09-19T17:29:37Z Enkhsaihan2005 64429 870213 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын холын зайн гүйгч}} {{Инфобокс тамирчин | image = Ser-Od Bat-Ochir and Daniele Meucci at the 2015 Lake Biwa Marathon.jpg | image_size = 240px | caption = Бат-Очирын Сэр-Од (#32) 2015 оны [[Бива нуурын марафон]]д | header_color = Gold | native_name = Бат-Очирын Сэр-Од | nationality = Монгол | birth_date = {{birth date and age|1981|10|7}} | birth_place = [[Говь-Алтай аймаг]], Монгол | height = 1.70 m | weight = 60 kg | country = {{MGL}} | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Марафон]] | regionals = 4-т <small>([[Хөнгөн атлетик 2014 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн марафон|2014]])</small> | medal_templates = {{МедальСпорт |Эрэгтэйчүүдийн [[марафон]]}} {{МедальУлс |{{MGL}}}} {{Медаль|Тэмцээн | [[Марафоны Азийн АШТ|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт | [[Марафоны Азийн АШТ|2013 Хонконг]] | Марафон }} {{Медаль|Мөнгө | [[Марафоны Азийн АШТ|2008 Хонконг]] | Марафон }} {{Медаль|Тэмцээн | [[Зүүн Азийн наадам]] }} {{Медаль|Мөнгө | [[2013 оны Зүүн Азийн наадам|2013 Тяньжинь]] | 5000 м }} {{Медаль|Тэмцээн | [[Осакагийн марафон]] }} {{Медаль|Алт |2013 Осака| Марафон }} {{Медаль|Тэмцээн | [[Беппү-Оита марафон]] }} {{Медаль|Мөнгө |2013 Беппү-Оита| Марафон }} {{Медаль|Тэмцээн | [[Бива нуурын марафон]] }} {{Медаль|Хүрэл |2015 Оцү| Марафон }} {{Медаль|Тэмцээн | [[Фүкүокагийн марафон]] }} {{Медаль|Хүрэл |2014 Фүкүока| Марафон }} }} '''Бат-Очирын Сэр-Од''' 1981 оны 10 сарын 7-нд [[Говь-Алтай]] аймагт төрсөн. Өндөр 170 см, жин 60 кг. 1997 оноос хойш [[хөнгөн атлетик]]аар хичээллэсэн. “Хүч” спорт хорооны тамирчин, цагдаагийн офицер. Анхны дасгалжуулагч нь Дамбын Гомбосүрэн. Одоо Дархан хотын уугуул, гэргий Одонсүрэнгийн Оюунтуяа түүнийг дасгалжуулдаг бөгөөд өөрөө дундын зайн гүйгч байсан. Нэг хүүтэй. Хөгжим сонсох хоббитой. 2010 оны Хофү (Япон), Брайтон (Их Британи)-ы марафонд түрүүлж, Берлинд 10-р байранд орсон.<ref>[http://www.olympic.mn/2011/04/21/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%BE%D0%BD%D1%87-%D0%B1%D0%B0%D1%82-%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%8D%D1%80-%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%BE-%D1%85/ "Марафонч Бат-Очирын Сэр-Од: Монголдоо хамгийн анхны олимпын эрхийг авчирсандаа баяртай байна"], ''Монголын Үндэсний Олимпын Хороо'', 2011 оны 4-р сарын 21</ref> 2011 онд Хофү (Япон) марафонд түрүүлж, [[Лондоны марафон]]д 9-р байр эзэлжээ. == Гаргасан амжилт == * Монгол Улсын Хөнгөн атлетикийн спортын [[марафон]] гүйлтийн дээд амжилтыг 10 удаа шинэчлэн тогтоосон. (2012 оны 7-р сарын 27-ний байдлаар) Б.Сэр-Од нь Монголын хөнгөн атлетикийн тамирчдаас хамгийн анхны олимпод оролцох эрх авсан анхны тамирчин. Монголын тамирчдаас өмнө олимпод орж байсан тамирчид бүгдээрээ урилгаар буюу цагаан хуудсаар орж байсан. 2008 он 2 сард [[Хонконг]] хотод болсон марафон гүйлтийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Монгол улсаа төлөөлөн оролцож 2цаг 20 мин 23 сек амжилтаар мөнгөн медаль авсан. Энэ медаль мөн л Монголын хөнгөн атлетикийн түүхэн дэх Ази тивийн аваргаас авсан анхны мөнгөн медаль. Б.Сэр-Од нь Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүдэд Монгол улсаа төлөөлөн 2003 он, 2005 он, 2007 он, 2009 он, 2011 онуудад оролцож байсан. үүнээс 2009 оны Герман улсын Берлин хотноо зохиогдсон Дэлхийн аварга шалгаруулах 12 дахь удаагийн тэмцээн 29-р байр эзэлсэн. 2011 оны Солонгос улсын Дэгү хотод зохиогдсон Дэлхийн аварга шалгаруулах 13 дахь удаагийн тэмцээн 20-р байр эзэлсэн. энэ амжилтууд нв мөн Монголын хөнгөн атлетикийн спортын түүхэн дэх анхны томоохон амжилтуудын нэг юм. 2013 оны 2 сарын 24 өдөр Хонконг хотод зохиогдсон марафон гүйлтийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Монгол улсаа төлөөлөн оролцож 2 цаг 17 мин 47 сек амжилтаар Алтан медаль авсан. энэ медаль мөн л Монголын хөнгөн атлетикийн түүхэн дэх Ази тивийн анхны алтан медаль юм, == Цахим холбоос == *{{iaaf name|189028}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сэр-Од, Бат-Очирын}} [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын 10.000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Монголын марафон гүйгч]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Алтайн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] hcs0y8mb4dhfjd0dt2n9xxirn9xj4dw Лерой Баррелл 0 26658 870222 742958 2026-09-19T18:03:25Z Enkhsaihan2005 64429 870222 wikitext text/x-wiki {{Short description|Америкийн хөнгөн атлетикч}} {{Инфобокс тамирчин | name = Лерой Баррелл | image = Conferencia de prensa de medallistas Carl Lewis y Leroy Burrel - 48468219112.jpg | caption = Баррелл 2019 онд | full_name = Лерой Расселл Баррелл | birth_date = {{birth date and age|1967|02|21|mf=y}} | birth_place = [[Филадельфи]], [[Пенсильвани]], АНУ | height = 6 ft 0 in | weight = 180 lb | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Спринт (гүйлт)|Спринт]], [[уртын харайлт]] | college_team = [[Houston Cougars]] (1985-1990) | club = [[Santa Monica Track Club]] | coach = [[Том Теллез]]<ref name=1991100mWR/> | retired = 1998<ref>{{cite web |url=https://uhcougars.com/coaches.aspx?rc=462&path=track |title=Leroy Burrell |website=uhcougars.com |publisher=[[Houston Cougars]] |access-date=2026-09-19}}</ref> | personal_best = {{Unbulleted list |'''60&nbsp;м''': 6.48&nbsp;с (1991) |'''100&nbsp;м''': 9.85&nbsp;с (1994) |'''200&nbsp;м''': 20.12&nbsp;с (1992) |'''Уртын харайлт''': 8.37&nbsp;м (1989)}} | medal_templates = {{МедальСпорт| Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{МедальУлс| [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн]] }} {{МедальТэмцээн| [[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{МедальАлт| [[Хөнгөн атлетик 1992 оны Зуны Олимпод|1992 Барселон]] | [[Хөнгөн атлетик 1992 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальТэмцээн| [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт| [[1991 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|1991 Токио]] | [[1991 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ - Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальАлт| [[1993 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|1993 Штутгарт]] | [[1993 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ - Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальМөнгө| 1991 Токио | [[1991 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ - Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100&nbsp;м]]}} {{МедальТэмцээн| [[Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|Дэлхийн Цом]]}} {{МедальМөнгө| [[1989 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|1989 Барселон]] | [[1989 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом – Үр дүн#Эрэгтэй|100&nbsp;м]]}} }} '''Лерой Расселл Баррелл''' ({{lang-en|Leroy Russel Burrell}}, 1967 оны 2 сарын 21-нд [[Пеннсилвани]] муж улсын [[Филадельфи]] хотод төрсөн) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хөнгөн атлетик]]ч, [[100 метрийн гүйлт]]ийн 2 удаагийн [[дэлхийн дээд амжилт]]ын эзэн юм. Тэрээр анх 1991 оны 6 сард 9.90&nbsp;секундын үзүүлэлтээр дэлхийн дээд амжилт тогтоосныг мөн оны 9 сард болсон [[1991 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн АШТ]]-ий үеэр [[Карл Льюис]] эвджээ. Тэр тэмцээнд Баррелл өөрийнхөө тэр амжилтыг ахиулсан боловч Льюисийг гүйцэлгүй мөнгөн медаль зүүсэн юм. Баррелл 1994 онд 9.85&nbsp;секундын үзүүлэлтээр 2 дахь удаадаа дэлхийн дээд амжилтыг тогтоосон нь [[Атланта]]д болсон [[Атлантын олимп|1996 оны олимпод]] [[Донован Бэйли]] 9.84&nbsp;секунд болгож ахиулах хүртэл хадгалагдсан билээ. == Цахим холбоос == *{{iaaf name|id=392|name=Лерой Баррелл}} *[https://web.archive.org/web/20081123002001/http://uhcougars.collegesports.com/sports/c-track/mtt/burrell_leroy00.html Хьюстоны Их Сургуулийн цахим хуудас дахь Барреллын танилцуулга] {{DEFAULTSORT:Баррелл, Лерой}} [[Ангилал:АНУ-ын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] owhl6sfaq5eb3km2j588taudxs0mw5l Пүсань 0 26852 870235 849019 2026-09-19T21:20:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Пусан]] to [[Пүсань]] over redirect 821313 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Солонгосын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Пүсань | official_name = Пүсань Метрополитан хот<br/>{{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|ko|부산광역시}}}}}} | native_name = {{lang|ko|부산}} ({{lang|ko|釜山}}) | settlement_type = [[Өмнөд Солонгосын онцгой хотын жагсаалт|Метрополитан хот]] | translit_lang1 = &nbsp; | translit_lang1_type1 = [[Хангыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|부산광역시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|釜山廣域市}} | translit_lang1_type3 = {{nowrap|[[Шинэ латинчлал]]}} | translit_lang1_info3 = {{nowrap|Busan-gwangyeoksi}} | translit_lang1_type4 = {{nowrap|[[Маккьюн-Райшауэр]]}} | translit_lang1_info4 = {{nowrap|Pusan-gwangyŏksi}}<ref>{{cite web |url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=238859&fid=3420&c=south_korea |title=Pusan-gwangyŏksi: South Korea |work=Geographical Names |access-date=2025-06-09 |archive-date=2012-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406005938/http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=238859&fid=3420&c=south_korea |url-status=live}}</ref> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Gwangandaegyo_Bridge_in_Busan,_South_Korea_(iau2207b).tiff | caption1 = Пүсань болон [[Кванган гүүр]]ний үзэмж | image2 = Dongbaekseom island, Busan.jpg | caption2 = [[Тунпэксом|APEC House]] | image3 = Busan South Korea Republic of Korea ROK Daehan Minguk (31877197338).jpg | caption3 = [[Нампу-тун]] | image4 = Busan_Sajik_Stadium_20080706.JPG | caption4 = [[Сажик бейсболын цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image5 = Busan City Haeundae Beach KOGL (01).jpg | caption5 = [[Хэүньдэ далайн эрэг]] | image6 = Haedong Yonggungsa, Busan.jpg | caption6 = [[Хэдун Ёнгунса]] }} | image_size = 250px | image_caption = | image_flag = Flag of Busan (2023).svg | image_seal = Symbol of Busan (2023–).svg | seal_type = Лого | image_blank_emblem = Slogan of Busan is good.svg | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | anthem = | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 280 | frame-height = 280 | fill-opacity = 0 | stroke-width = 2 | stroke-color = #5f5f5f | frame-coord = SWITCH: {{coord|qid=Q16520}}### {{coord|qid=Q884}} | zoom = SWITCH:8;5 | type = SWITCH:shape;point | marker = city | fill = #0096FF | id2 = SWITCH:Q16520;Q884 | type2 = shape-inverse | stroke-width2 = 2 | stroke-color2 = #5f5f5f | switch = Пүсань;Өмнөд Солонгос }} | coordinates = {{Coord|35|10|48|N|129|04|30|E|region:KR-26_type:city|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Өмнөд Солонгос}} | subdivision_type1 = [[Солонгосын бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = [[Ённам]] | parts_type = Дүүрэг | parts = 16 <!-- Counties = 1 -->| government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | leader_party = | leader_title = [[Пүсань хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Пак Хёнжүн]] {{small|([[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч]])}} | leader_title1 = Биет | leader_name1 = [[Пүсань хотын зөвлөл]] | area_footnotes = <!-- AreaRank = 4th doesn't seem to fit into settlement template --> | area_total_km2 = 770.04 | population_total = 3,343,903 | population_as_of = 2024 оны 4 сар | population_footnotes = <!-- population_rank = 2nd --> | population_density_km2 = auto | population_blank2_title = Аялга | population_blank2 = [[Кёнсан аялга|Кёнсан]] | population_demonym = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="index.go.kr">{{cite web|url= https://kostat.go.kr/boardDownload.es?bid=243&list_no=428565&seq=3|script-title=ko:2022년 지역소득(잠정)|website=[[Солонгосын статистикийн газар]]|access-date= 2025-06-09|archive-date= 2024-01-23|archive-url= https://web.archive.org/web/20240123150306/https://kostat.go.kr/boardDownload.es?bid=243&list_no=428565&seq=3|url-status= live}}</ref> | demographics2_title1 = [[Өмнөд Солонгосын онцгой хотын жагсаалт|Метрополитан хот]] | demographics2_info1 = [[Өмнөд Солонгос вон|₩]] 104 их наяд<br />$ 83 тэрбум (2022) | area_code = (+82) 051 | iso_code = KR-410 | website = {{URL|1=http://english.busan.go.kr/|2=Албан ёсны вэбсайт (Англи хэлээр)}} | population_metro = 4,000,000<ref>{{cite web | url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations | title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps | access-date=2025-06-09 | archive-date=2023-07-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230707123157/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ | url-status=live }}</ref> }} [[Зураг:Night_view_of_Busan-city.jpg|thumb|Шөнийн Пүсань]] '''Пүсань''' [Пүсаань] ({{lang-ko|부산}}) буюу '''Пусан''' '''[[хот]]''' бол [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Өмнөд Солонгосын]] улсын доор шууд захирагдах, 767 км² нутаг дэвсгэрийг харьяалсан [[Өмнөд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|өргөн хот]] юм. [[Солонгосын хойг]]ийн дорно өмнөд үзүүрт оршдог. 2023 оны байдлаар 3 471 949 сая хүн амтай Пүсань улсдаа [[Сөүл]]ийн дараах хоёрдугаар [[Өмнөд Солонгосын хотууд|том хот]] нь юм. Хаяа залгаа [[Кимхэ]], [[Янсан]] гэх мэтийн хотыг хамруулан тооцсон [[Пүсань хотын бөөгнөрөл]]д 4.4 сая хүн оршин сууж байгаа.<ref name="busanpopu">{{Cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=npan&col=aohdq&pt=a&va=&srt=pnan%7C |title=Archive copy |access-date=2007-09-30 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930211424/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=npan&col=aohdq&pt=a&va=&srt=pnan%7C |url-status=dead }}</ref> Пүсань дэлхийд тэргүүлэх [[далайн боомт]] бөгөөд тус улсын далайн нийслэл гэгддэг, санхүүгийн төв газар болсон. Пүсаньд [[2002 оны Азийн наадам]] явагдаж байлаа. Хотод орчин үеийн өндөр барилгууд байдаг - "Centum Leaders Mark" хэмээх тэнгэр баганадсан барилга, тус улсын хамгийн өндөр оффис болох [[Пусаны олон улсын санхүүгийн төв]] зэрэг юм. Пусан хотод Монгол Улсын Консулын газар үйл ажиллагаа явуулж байна. Албан ёсны хаяг: '''''Consulate of Mongolia in Busan''''' 11,  Haeun-daero 774beon-gil, Haeundae-gu, Busan, 48104, Republic of Korea Утас: 051 (465) 9996, Факс: 051 (465) 9997 Цахим шуудан: busan@mfa.gov.mn Цахим хуудас: '''www.busan.consul.mnFacebook:''' Consulate-of-Mongolia-in-Busan/ '''Шуурхай утас:''' +82 010 4966 7103 ==Нэр== Энэ хотын нэрийг солонгос хэл бичгийг үндэслэж '''Пүсань''', орос бичгийг үндэслэж '''Пусан,''' англи хэрээл '''"Busan"''' гэж бичнэ. Солонгосоос монголчлох дүрэм тусгайлан батлагдаагүйгээс ''Пүсан'', ''Бусан'', ''Бүсан'', ''Бүсань'' гээд бүгд 6 янзаар бичиж салаалжээ. == Газар зүй == [[Солонгосын хойг]], [[Солонгос]], [[Өмнөд Солонгос]] гэх гурван янз газар орны хамгийн дорно-өмнөд, [[Япон]]той ойрхон [[Солонгосын хоолой]]н эрэг ирмэг өнцөг буланд Пүсань байрладаг. Сөүлээс 314 км зайтай. Дундуураа уул толгодтой ч гэсэн үндсэндээ хоёр голын (Нагдун, Сүён) адгийн нам доор газарт энэ хот цогцолжээ. Агаарын температур VII сарын өдөр дунджаар +24.1°C дулаан, I сарын өдөр дунджаар +3.2°C сэрүүн байдаг. ==Засаг захиргааны хуваарь== Пүсан дотроо 15 [[Өмнөд Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|дүүрэг]] (''гү''), 1 [[Өмнө Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]]нд (''гүнь'') хуваагддаг. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Газрын зураг ! # ! Нутгийн нэр ! [[Солонгос хэл|солонгос]] ! [[Латин үсэг|латин]] ! Хүн ам (2010) |- |rowspan=25|[[File:Map Busan-gwangyeoksi districts.png|350px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=5 align=center|'''— [[Өмнө Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|дүүрэг]]''' — (구) |---------- |1 |Хэүньдэ |<font size=2>해운대구</font> |Haeundae |429,477 |---------- |2 |Пүсаньжинь |<font size=2>부산진구</font> |Busanjin |398,174 |---------- |3 |Саха |<font size=2>사하구</font> |Saha |362,697 |---------- |4 |Пүг |<font size=2>북구</font> |Buk |313,553 |---------- |5 |Нам |<font size=2>남구</font> |Nam |301,904 |---------- |6 |Туннэ |<font size=2>동래구</font> |Dongnae |283,636 |---------- |8 |Сасан |<font size=2>사상구</font> |Sasang |261,673 |---------- |9 |Кымжон |<font size=2>금정구</font> |Geumjeong |257,662 |---------- |10 |Ёньжэ |<font size=2>연제구</font> |Yeonje |213,453 |---------- |11 |Сүён |<font size=2>수영구</font> |Suyeong |179,208 |---------- |12 |Ёнду |<font size=2>영도구</font> |Yeongdo |148,431 |---------- |13 |Со |<font size=2>서구</font> |Seo |127,068 |---------- |14 |Тун |<font size=2>동구</font> |Dong |102,859 |---------- |15 |Гансо |<font size=2>강서구</font> |Gangseo |66,269 |---------- |8 |Чон |<font size=2>중구</font> |Jung |50,555 |----------bgcolor=lightblue |Colspan=5 align=center|'''— [[Өмнө Солонгос улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]] —''' (군) |---------- |11 |[[Кижан хошуу|Кижан]] |<font size=2>기장군</font> |Gijang |103,762 |} == Эдийн засаг == [[Зураг:Seomyeon,_Busan.jpg|thumb|Сомёнь]] Пүсаний [[далайн боомт|боомт]] ачаа эргэлтийн хэмжээгээр дэлхийд тавд ордог.<ref name="fifth">[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ah2Znx0vQ580 Empty Containers Clog Busan Port as Trade Slumps, bloomberg.com– March 3, 2009 02:12 EST]</ref> 1978 оноос эхэлсэн гурван боомт жилдээ 13 сая чингэлэг ачиж буулгаж байна. Рено Самсон Моторс компани, Ханьжиний хүнд үйлдвэр, Пүсань банк, Пүсань иргэний агаарын тээврийн компани, Солонгосын хөрөнгийн биржийн төв байр Пүсаньд байрладаг. Пүсаньд Сомёнь мэтийн бизнес төвлөрсөн хоёр дүүрэг, дэлгүүр хоршооны дөрвөн дүүрэг болон Чагалчи хэмээх загасны зах бий. == Их, дээд сургууль == * [[Пүсаний улсын их сургууль]] * [[Пүгюнгийн улсын их сургууль]] * [[Тунсо их сургууль]] * [[Тунъа их сургууль]] * [[Солонгосын тэнгисийн их сургууль]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Busan|Пүсань}} * [http://english.busan.go.kr/ Албан ёсны цахим хуудас] == Зүүлт, тайлбар == {{reflist}} {{БНСУ-ын хот}} {{БНСУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Пүсань| ]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] 9q95qxajnq5alsufm27vzyw4nrmmsrx Галданцэрэн хаан 0 30011 870221 861390 2026-09-19T17:54:02Z HorseBro the hemionus 100126 870221 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | title = [[Хаан]] | image =Modern illustration of Galdan Tseren Khan as an equestrian portrait.png | caption =Морин дээрх Галданцэрэн хааны орчин үеийн дүрслэл. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1727–1745 | coronation =1727 | full name = Цэвээнравданы Галданцэрэн | predecessor = [[Цэвээнравдан]] | successor = [[Цэвээндоржнамжил]] | queen = | spouse = | spouse-type = | issue = [[Ламдаржаа]]<br>[[Цэвээндоржнамжил]]<br>Цэвээндаш<br>[[Уламбаяр хатан]] | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father = [[Цэвээнравдан]] | mother = Гүнгэравдан хатан | birth_date =1693 | birth_place = | death_date = 1745 | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ||birth_name=Цэвээнравданы Галданцэрэн}} '''Цэвээнравданы Галданцэрэн''', (1693–1745) эсвэл '''Галданцэрэн хаан''' (1727–1745) нь 1727 оноос 1745 онд нас барах хүртлээ [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Цорос]]–[[Хошууд|Хошуудын]] [[хунтайж]], [[хаан]] байв. Галданцэрэн хаан бол [[Лацан хаан|Лацан хааны]] эгч Гүнгэравдан хатан ба [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ууган хүү юм. Аавыг нь сөргөлдөгч бүлэглэлүүд алсны дараа Галданцэрэнгийн эцэг нэгтэй дүү Торгууд Лувсансүрийн хооронд иргэний дайн болж, Галданцэрэн ялж, өөрийгөө Зүүнгарын шинэ хаан хэмээн өргөмжилжээ. == Хаанчлал == [[Файл:Kalmyk warriors.jpg|thumb|Түүний засаглалын үеийн Зүүнгарын арми.]] Галданцэрэн хаан ширээнд суусны дараа эцгийнхээ [[Чин улс|Чин улстай]] сөргөлдөх бодлогыг үргэлжлүүлэв. Тэрээр 1723 оны [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] [[Хошууд|Хошуудын]] бослогын удирдагч [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзаныг]] бууж өгөхөөс татгалзаж, Чин улсын вассал [[Халх|Халх Монголчуудын]] эсрэг аян дайныг удирджээ.{{Sfn|Dai|2009|p=93}} 1729 оны хавар Чин улсын эсрэг [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|дайн]] дэгдэж, Галданцэрэнгийн цэрэг Чин улсын эсрэг олон тооны ялалт байгуулав.{{Sfn|Dai|2009|p=100}} Дайн 1739 он хүртэл үргэлжилсэн. Энхийн хэлэлцээр 1734 онд аль хэдийн эхэлсэн байв. Дайгийн хэлснээр 1737 онд хоёр тал эцэст нь энх тайван тохиролцож, Галданцэрэн цутгалын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна.{{Sfn|Dai|2009|p=118}} Гэсэн хэдий ч Артур 1739 онд энхийн гэрээгээр Алтайн нуруу болон Увс нуур дээр Зүүнгар–Чин улсын хил хязгаарыг тогтоосон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Arthur|2017|p=601}} Тэрээр аян дайны үеэр олон эрдэмтэн хүмүүсийг олзлон авч, улсынхаа сайн сайхны төлөө ажиллуулсан. Түрэгийн баянбүрд оршин суугчид хөдөө аж ахуйн усжуулалтын төслүүдийг хөгжүүлэх чиглэлээр ажиллаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=306}} Галданцэрэн дайныг өөрийн хаант улсыг бэхжүүлэх цорын ганц хэрэгсэл гэж үзээд зогсохгүй, эдийн засаг, технологийн суурийг нь сайжруулахын төлөө ажилласан. Галданцэрэн хилэн, цаас, даавуу үйлдвэрлэх үйлдвэрүүд барьсан. Галданцэрэн 80,000–100,000 морьт цэрэгтэй хүчирхэг армитай байсан бөгөөд бүгд галт зэвсэгтэй, хангалттай морьтой байв.{{Sfn|Adle|2003|p=150}} Тэрээр мөн [[Швед|Шведийн]] [[Йохан Густав Ренат]] зэрэг олзлогдсон офицеруудын тусламжтайгаар өөрийн цэргийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=307}} Гэвч Галданцэрэнгийн санхүүгийн үндэс нь Орос болон Чин гүрний хоорондох худалдааны зам,{{Sfn|Adle|2003|p=150}} алдартай Цайны зам, үнэт Хятадын бараа бүтээгдэхүүнийг Москва руу урсгаж байснаас олсон ашиг байв. Галданцэрэн 1745 онд нас барахад түүний бэхжүүлсэн Зүүнгарын Хаант Улс гурван хүүгийнх нь хоорондын залгамж халааны маргааны золиос болж, хожим нь Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэгчэд]] ялагдаж, [[Зүүнгарын геноцид|геноцидэд]] өртөв. == Гэр бүл == '''Эцэг:''' [[Цэвээнравдан хаан]] '''Эх:''' Гүнгэравдан хатан (төрсөн эх), Сэтэржав (хойд эх) '''Ах дүүс:''' Лувсансүр, Ботлог, Шонодаваа '''Хөвгүүд:''' [[Ламдаржаа]], [[Цэвээндоржнамжил]], Цэвээндаш{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} '''Охин:''' [[Уламбаяр хатан]]{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1745 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] <references /> === Ном зүй === * {{cite book |last=Dai |first=Yingcong |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet:imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press, 2009 |year=2009 |isbn=0-295-98952-1}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}} * {{Cite book |author=Arthur |first=W. Hummel Sr. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498}} {{Authority control}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] 6ebulo4umtq0ls59sj2647jbcwuonzr Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 0 34774 870253 869905 2026-09-20T01:00:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870253 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k Сергей Бакулин 0 34887 870223 613020 2026-09-19T18:06:17Z Enkhsaihan2005 64429 870223 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын спорт алхаач (1986 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин |image= Sergey Bakulin Daegu 2011.jpg |image_size= |caption= Бакулин 2011 онд. |full_name = Сергей Васильевич Бакулин |birth_date= {{birth date and age|1986|11|13}} |birth_place= |height={{convert|1.69|m|ftin|abbr=on}} |weight={{cvt|58|kg}} |country= {{RUS}} |sport =Хөнгөн атлетик |event=[[50 километрийн спорт алхаа|50км спорт алхаа]] |medal_templates = {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Хасагдсан|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 50 километрийн алхаа|50 км алхаа]]}} }} '''Сергей Бакулин''' ([[1986]] оны [[11 сарын 13|арваннэгдүгээр сарын 13-нд]] төрсөн'') нь [[Орос]]ын [[хөнгөн атлетик]]ч юм.<ref>[http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=58681.html "Focus On Athletes – Sergey Bakulin"]. ''IAAF'', 11 May 2010. Retrieved 20 December 2010.</ref> [[Спорт алхаа]]н төрлийн тамирчин тэрээр 10 [[Километр|км-т]] 41:30,5 [[минут]] (2005), 10 км-т 39:03 минут (2006), 20 км 1:18:18 [[цаг]] (2008), 50 км-т 3:38:46 цагийн (2011) хувийн дээд амжилтууд үзүүлж байжээ. ==Эшлэл== *{{iaaf name|id=219830}} <references/> {{DEFAULTSORT:Бакулин, Сергей}} [[Ангилал:Оросын спорт алхагч]] [[Ангилал:Оросын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Орост]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] ec86o5ytk6u5wc47dzbfrr2invveqno Келли-Энн Баптист 0 34892 870225 613830 2026-09-19T18:10:48Z Enkhsaihan2005 64429 870225 wikitext text/x-wiki {{short description|Тринидад ба Тобагогийн богино зайд гүйгч}} {{Инфобокс тамирчин | header_color = | name = Келли-Энн Баптист | image = Kelly-Ann Baptiste Daegu 2011.jpg | image_size = | caption = | nationality = [[Тринидад ба Тобаго]] | birth_date = {{birth date and age|1986|10|14}} | birth_place = [[Плимут, Тринидад ба Тобаго]] | height = {{convert|1.67|m|ftin|abbr=on|lk=off}} | weight = {{convert|54|kg|lb|abbr=on|lk=off}} | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[100 метрийн гүйлт|100 метр]], [[200 метрийн гүйлт|200 метр]], [[4 × 100 м буухиа]] | personal_best = | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{TRI}}}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} }} '''Келли-Энн Баптист''' ({{lang-en|Kelly-Ann Kaylene Baptiste}}, ''[[1986]] оны [[10 сарын 14|аравдугаар сарын 14-нд]] төрсөн'') нь [[Тринидад ба Тобаго]]гийн [[хөнгөн атлетик]]ч юм. Келли [[100 метрийн зай|100]], [[200 метрийн зай|200]] [[метр]]ийн зайд гүйдэг бөгөөд [[Афины олимп (2004 он)|2004]], [[Бээжингийн олимп|2008]] болон [[Лондоны олимп (2012 он)|2012]] оны [[Зуны олимп|олимпод]] оролцож байсан. Тэр [[Америк]]ийн [[Флорида]] мужид амьдардаг. ==Хувийн дээд амжилтууд== {| class="wikitable" border="1" cellspacing="2" cellpadding="1" style="border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="cccccc" !Төрөл !Хугацаа ([[Секунд|сек]]) !Хаана !Хэзээ |- |[[55 метрийн зай|55 м]] |6.73 |[[АНУ]] |[[2006]] |- |[[60 метрийн зай|60 м]] |7.13 |АНУ |[[2008]] |- |[[100 метрийн зай|100 м]] |10.83 |Тринидад ба Тобаго |[[2013]] |- |[[200 метрийн зай|200 м]] |22.60 |[[Бразил]] |[[2009]] |} ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kelly-Ann Baptiste}} *{{iaaf name|id=190476}} {{DEFAULTSORT:Баптист, Келли-Энн}} [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн панамерикийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн хөнгөн атлетикийн улсын аварга‎]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Тринидад ба Тобагод]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобаго улсын харьяат]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] gl1cy6wwtu68n7vl0xvodqi4ccb53e2 Валери Адамс 0 35048 870230 782780 2026-09-19T19:47:40Z Enkhsaihan2005 64429 870230 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шинэ Зеландын бөөрөнцөг шидэгч (1984 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин |name = Валери Адамс |image = Valerie Vili Berlin 2009-2.jpg |image_size = |caption = Adams after her victory at the [[2009 World Championships in Athletics|2009 World Championships]] |birth_name = Валери Касанита Адамс |birth_date = {{birth date and age|1984|10|6}} |birth_place = [[Роторуа]], Шинэ Зеланд |height = {{convert|193|cm|ftin|abbr=on}}<ref>{{cite Sports-Reference|title=Valerie Adams|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/valerie-adams-vili-1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417163605/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/valerie-adams-vili-1.html|url-status=dead|archive-date=2020-04-17|access-date=2026-09-19}}</ref> |weight = {{convert|120|kg|lb|0|abbr=on}} (2012) |country = Шинэ Зеланд |sport = [[Хөнгөн атлетик]] |event = [[Бөөрөнцөг түлхэлт]] |coach = [[Кирстен Хеллиер]] (1998–2010)<br>{{nowrap|Жан-Пьер Эггер (2010–одоо)}} |show_medals = |personal_best = '''Гадаа''': 21.24 м (2011)<br>'''Танхим''': 20.98 м (2013) | medal_templates = {{МедальТоо |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|2|1|1 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|4|1|0 |[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]|4|0|1 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|3|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн ЦомТивийн Цом]]|2|0|0 |'''Нийт'''|'''15'''|'''4'''|'''2''' }} {{Медаль|Олимп}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2020 оны Зуны Олимп|2020 Токио]]|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2005 Хельсинки]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2008 Валенси]]|[[2008 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2010 Доха]]|[[2010 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2012 Стамбул]]|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2014 Сопот]]|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2016 Портленд]]|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2006 Мельбурн]]|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2010 Дели]]|[[Хөнгөн атлетик 2010 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2002 Манчестер]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2018 Голд-Кост]]|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Дэлхийн Цом / Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|2006 Афин]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2001 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2001 Дебрецен]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} }} '''Валери Касанита Адамс''' ({{lang-en|Valerie Kasanita Adams}}, ''[[1984]] оны [[10 сарын 6|аравдугаар сарын 6-нд]] төрсөн'') нь [[Шинэ Зеланд]]ын [[хөнгөн атлетик]]ч бөгөөд [[бөөрөнцөг түлхэлт]]ийн тамирчин юм. Түүний бага дүү [[Стивен Адамс]] нь мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин. ==Хувийн дээд амжилт== * 21.24 [[метр]] ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Valerie Adams|Валери Адамс}} * {{iaaf name|id=170664|name=Валери Адамс}} *[http://www.youtube.com/watch?v=CnD1LoMU_OA Vili wins the shot put title at the 2007 World Championships] at YouTube *[http://www.sporting-heroes.net/athletics-heroes/displayhero.asp?HeroID=6860 Page with Photo, one of several at ''Sporting Heroes''] {{DEFAULTSORT:Адамс, Валери Касанита}} [[Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын бөөрөнцөг түлхэгч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын аварга]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын Гавьяаны одон шагналтан (Даме Компаньон)]] [[Ангилал:Шинэ Зеландчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] 5hkq5kra9bxfusjw3fbiy75e9x8qndb 870231 870230 2026-09-19T19:50:22Z Enkhsaihan2005 64429 870231 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шинэ Зеландын бөөрөнцөг шидэгч (1984 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин |name = Валери Адамс |image = Valerie Vili Berlin 2009-2.jpg |image_size = |caption = Адамс [[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 оны ДАШТ-д]] ялсныхаа дараа |birth_name = Валери Касанита Адамс |birth_date = {{birth date and age|1984|10|6}} |birth_place = [[Роторуа]], Шинэ Зеланд |height = {{convert|193|cm|ftin|abbr=on}}<ref>{{cite Sports-Reference|title=Valerie Adams|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/valerie-adams-vili-1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417163605/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/valerie-adams-vili-1.html|url-status=dead|archive-date=2020-04-17|access-date=2026-09-19}}</ref> |weight = {{convert|120|kg|lb|0|abbr=on}} (2012) |country = Шинэ Зеланд |sport = [[Хөнгөн атлетик]] |event = [[Бөөрөнцөг түлхэлт]] |coach = [[Кирстен Хеллиер]] (1998–2010)<br>{{nowrap|Жан-Пьер Эггер (2010–одоо)}} |show_medals = |personal_best = '''Гадаа''': 21.24 м (2011)<br>'''Танхим''': 20.98 м (2013) | medal_templates = {{МедальТоо |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|2|1|1 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|4|1|0 |[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]|4|0|1 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|3|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн ЦомТивийн Цом]]|2|0|0 |'''Нийт'''|'''15'''|'''4'''|'''2''' }} {{Медаль|Олимп}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2020 оны Зуны Олимп|2020 Токио]]|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2005 Хельсинки]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2008 Валенси]]|[[2008 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2010 Доха]]|[[2010 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2012 Стамбул]]|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2014 Сопот]]|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2016 Портленд]]|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2006 Мельбурн]]|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2010 Дели]]|[[Хөнгөн атлетик 2010 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2002 Манчестер]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2018 Голд-Кост]]|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Дэлхийн Цом / Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|2006 Афин]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2001 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2001 Дебрецен]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} }} '''Валери Касанита Адамс''' ({{lang-en|Valerie Kasanita Adams}}, ''[[1984]] оны [[10 сарын 6|аравдугаар сарын 6-нд]] төрсөн'') нь [[Шинэ Зеланд]]ын [[хөнгөн атлетик]]ч бөгөөд [[бөөрөнцөг түлхэлт]]ийн тамирчин юм. Түүний бага дүү [[Стивен Адамс]] нь мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин. ==Хувийн дээд амжилт== * 21.24 [[метр]] ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Valerie Adams|Валери Адамс}} * {{iaaf name|id=170664|name=Валери Адамс}} *[http://www.youtube.com/watch?v=CnD1LoMU_OA Vili wins the shot put title at the 2007 World Championships] at YouTube *[http://www.sporting-heroes.net/athletics-heroes/displayhero.asp?HeroID=6860 Page with Photo, one of several at ''Sporting Heroes''] {{DEFAULTSORT:Адамс, Валери Касанита}} [[Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын бөөрөнцөг түлхэгч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын аварга]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын Гавьяаны одон шагналтан (Даме Компаньон)]] [[Ангилал:Шинэ Зеландчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] 1xx17j6glvazewykzooob1bfblsz7gi Анита Влодарчик 0 35050 870233 782782 2026-09-19T21:06:12Z Enkhsaihan2005 64429 870233 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн дүүгүүр шидэгч (born 1985)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Анита Влодарчик | image = AnitaWRio2016 cropped.jpg | image_size = 240px | caption = Анита Влодарчик [[2016 оны Зуны Олимп|2016 оны Олимпод]] | birth_date = {{Birth date and age|1985|8|8}} | birth_place = [[Равич]], [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Польш]] | height = 1.76 m<ref name="IAAFbio">[https://worldathletics.org/athletes/poland/anita-wlodarczyk-14294652 Anita Włodarczyk's profile at the IAAF site]</ref> | weight = 100 kg<ref name="IAAFbio"/> | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Дүүгүүр шидэлт]] | club = [[Skra Warszawa]] | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{POL}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]|3|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|4|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын АШТ]]|4|1|1 |[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Европын Багийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Багийн АШТ]]|3|1|0 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} [[File:Olympic rings.svg|center|80px]] {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод|2016 Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод|2020 Токио]]|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2012 Хельсинки]]|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2016 Амстердам]]|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2018 Берлин]]|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2024 Ром]]|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Багийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын багийн АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Багийн АШТ|2009 Лейрия]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн Европын Багийн АШТ|2015 Чебоксары]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны хөнгөн атлетикийн Европын Багийн АШТ|2025 Мадрид]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн Европын Багийн АШТ|2013 Гейтсхед]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2014 Марракеш]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Өвлийн Шидэлтийн Европын Цом]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Өвлийн Шидэлтийн Европын Цом|2008 Сплит]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны Өвлийн Шидэлтийн Европын Цом|2009 Сплит]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Франкофоны наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны Франкофоны наадам|2013 Ницца]]|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Франкофоны наадамд|Дүүгүүр шидэлт]]}} }} '''Анита Влодарчик''' ({{lang-pl|Anita Włodarczyk}}, ''[[1985]] оны [[8 сарын 8|наймдугаар сарын 8-нд]] төрсөн'') нь [[Польш]]ийн [[дүүгүүр шидэлт]]ийн тамирчин бөгөөд 78.30 [[метр]] шидэж [[дэлхий]]н дээд амжилтыг эзэмшиж байв. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * {{iaaf name|id=201743}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Влодарчик, Анита}} [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Польшийн хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Польшийн дүүгүүр шидэгч‎]] [[Ангилал:Польшийн олимпын аварга]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Польшийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Польшийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] h1k1jti8gcofigsv48yoovde6duod1x Эмма Грин 0 35051 870234 869423 2026-09-19T21:11:44Z Enkhsaihan2005 64429 870234 wikitext text/x-wiki {{short description|Шведийн өндрийн харайгч}} {{Инфобокс тамирчин | name = Эмма Грин | image = Emma Green-Tregaro by Augustas Didzgalvis.jpg | image_size = 240px | caption = Грин Трегаро Оросын Москва дахь [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 оны ДАШТ-д]] | nationality = {{flag|SWE|name=Швед}} | residence = | birth_date = {{birth date and age|1984|12|8}} | birth_place = [[Гётеборг]], [[Швед]] | death_date = | death_place = | height = {{convert|1.80|m|ftin|abbr=on}} | weight = {{convert|62|kg|lb stlb|abbr=on}} | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Өндрийн харайлт]] | club = | coach = [[Янник Трегаро]] | retired = 2017 | personal_best = 2.01 м (2010) | medal_templates = {{МедальСпорт | Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{МедальУлс|{{SWE}}}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальХүрэл|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2005 Хельсинки]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн өндрийн харайлт|Өндрийн харайлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|Өндрийн харайлт}} {{МедальХүрэл|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2012 Хельсинки]]|Өндрийн харайлт}} {{МедальТэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|Танхимын Европын АШТ]]}} {{МедальХүрэл|[[2013 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2013 Гётебург]]|[[2013 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн өндрийн харайлт|Өндрийн харайлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{МедальМөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|Өндрийн харайлт}} | show_medals = | updated = 2012 оны 4 сарын 22 }} '''Эмма Анна-Мария Грин Трегаро''' ({{lang-sv|Emma Anna-Maria Green Tregaro}}, ''[[1984]] оны [[12 сарын 8|арванхоёрдугаар сарын 8-нд]] төрсөн'') нь [[өндрийн харайлт]]ын тамирчин юм. Тэр [[2005]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] хүрэл медаль хүртэж байв. [[Бээжингийн олимп|2008]] оны [[Зуны олимп|олимпод]] оролцож байсан ба 2.01 [[метр]]ийн өндөр дээгүүр харайсан түүний хувийн дээд амжилт. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Emma Green Tregaro|Эмма Грин}} * {{iaaf name|id=190265|letter=g|name=Эмма Грин}} * {{cite web | title=EAA – Emma Green's biography | url=http://www.tilastopaja.net/db/atweaa.php?ID=5477 | accessdate=August 11, 2005 | archive-date=Хоёрдугаар сар 22, 2013 | archive-url=https://archive.ph/20130222070220/http://www.tilastopaja.net/db/atweaa.php?ID=5477 | url-status=dead }} * [https://web.archive.org/web/20160329182233/http://www.friidrott.se/rs/arsbasta/12/arsbasta_k.html www.friidrott.se Results DB] *{{Official|http://www.emma-green.se/}} * [https://web.archive.org/web/20090831113329/http://atlechic.webcindario.com/emma_green.htm Эмма Гриний зурагнууд] {{DEFAULTSORT:Грин, Эмма}} [[Ангилал:Шведийн богино зайн гүйгч]] [[Ангилал:Шведийн өндрийн харайгч‎]] [[Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Гётеборгийн хүн]] [[Ангилал:Шведүүд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] gkk6mtbericcf5lmm2kgata494og6yu 2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ 0 35097 870197 841992 2026-09-19T14:15:24Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ]] 841992 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Москвад болсон хөнгөн атлетикийн тэмцээн}} {{Инфобокс наадам | name = 14-р хөнгөн атлетикийн ДАШТ | logo = 2013 World Championships in Athletics logo.png | size = 250px | caption = | dates = 2013 оны 8 сарын 10–18 | nations = 203 <ref>{{cite web|url=http://www.iaaf.org/competitions/iaaf-world-championships/news/206-nations-set-to-compete-at-the-iaaf-world|title=206 nations set to compete at the IAAF World Championships|publisher=iaaf.org|date=2 August 2013|access-date=2 August 2013|archive-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131232959/https://www.iaaf.org/competitions/iaaf-world-championships/news/206-nations-set-to-compete-at-the-iaaf-world|url-status=dead}}</ref> | athletes = 1,784 | events = 47 | opened_by = [[Оросын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Владимир Путин]] | closed_by = ОУХАХ-ны Ерөнхийлөгч [[Ламин Диак]] | stadium = [[Лужники]] | previous = [[2011 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Тэгү 2011]] | next = [[2015 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Бээжин 2015]] }} '''14 дэх удаагийн [[хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' ({{lang-ru|Чемпионат мира по лёгкой атлетике 2013}}) нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын нийслэл [[Москва]] хотноо 2013 оны [[8 сарын 10]]-[[8 сарын 18|18-ны]] хооронд болсон. ==Медаль авсан байдал== ===Эрэгтэй=== ====Зай==== {| {{MedalistTable|type=Төрөл|columns=2}} |- |100 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Усэйн Болт]]|JAM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 9.77<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Жастин Гэтлин]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 9.85<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Неста Картер]]|JAM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 9.95 |- |200 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Усэйн Болт]]|JAM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 19.66<br>'''WL''','''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Уоррен Вейр]]|JAM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 19.79<br>'''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Кёртис Митчелл]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 20.04 |- |400 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 400 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Лашон Мерритт]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 43.74 <br>'''WL''' |{{flagIOC2medalist|[[Тони Маккей]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 44.40<br>'''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Лугелин Сантос]]|DOM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 44.52<br>'''SB''' |- |800 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 800 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Мохаммед Аман]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:43.31<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Ник Симмондс]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:43.55<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Аянлех Сулейман]]|DJI|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:43.76 |- |1500 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 1500 метр}} | |{{flagIOC2medalist|[[Асбель Кипроп]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 3:36.28 | |{{flagIOC2medalist|[[Мэттью Центровиц]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 3:36.78 | |{{flagIOC2medalist|[[Йохан Кронье]]|RSA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 3:36.83 |- |5000 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 5000 метр}} | |{{flagIOC2medalist|[[Мо Фарах|Мо Фара]]|GBR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 13:26.98 | |{{flagIOC2medalist|[[Хагос Гебрхивет]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 13:27.26 | |{{flagIOC2medalist|[[Исиа Коэч]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 13:27.26 |- |10,000 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 10,000 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Мо Фарах]]|GBR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||27:21.71<br> '''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Ибрахим Жэйлан]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||27:22.23<br> '''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Пол Тануи]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||27:22.61 |- |Марафон<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн марафон}} |{{flagIOC2medalist|[[Стивен Кипротич]]|UGA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||2:09:51 |{{flagIOC2medalist|[[Лелиса Десиса]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||2:10:12 |{{flagIOC2medalist|[[Тадесе Тола]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||2:10:23 |- |110 метрийн саад<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – 110 метр саад}} |{{flagIOC2medalist|[[Дэвид Оливер]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 13.00<br> '''WL''' |{{flagIOC2medalist|[[Райан Уилсон]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 13.13 |{{flagIOC2medalist|[[Сергей Шубенков]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 13.24 |- |400 метрийн саад<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 400 метр саад}} |{{flagIOC2medalist|[[Жехью Гордон]]|TRI|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 47.69<br> '''WL''', '''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Майкл Тинсли]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 47.70<br> '''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Эмир Бекрич]]|SRB|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||48.05<br> '''NR''' |- |3000 метрийн саад<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 3000 метр саад}} |{{flagIOC2medalist|[[Эзекиль Кембой]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8:06.01 |{{flagIOC2medalist|[[Конселус Кипруто]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8:06.37 |{{flagIOC2medalist|[[Медина Меисси-Бенаббада]]|FRA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8:07.86 |- |20 километр спорт алхаа<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 20 километрийн спорт алхаа}} |{{flagIOC2medalist|[[Александр Иванов]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||1:20:58<br> '''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Чэнь Дин]]|CHN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||1:21:09<br> '''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Мигель Анхель Лопес]]|ESP|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||1:21:21<br> '''SB''' |- |50 километр спорт алхаа<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 50 километрийн спорт алхаа}} |{{flagIOC2medalist|[[Роберт Хеффернан]]|IRL|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||3:37:56<br> '''WL''' |{{flagIOC2medalist|[[Михаил Рыжов]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||3:38:58<br> '''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Жаред Таллент]]|AUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ||3:40:03<br> '''SB''' |- |4 × 100 метрийн буухиа<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа}} |{{FlagATHCH|Ямайка|2013 World}}<br>[[Неста Картер]]<br>[[Кемар Бэйли-Коул]]<br>[[Никель Ашмид]]<br>[[Усэйн Болт]]<br>[[Ошан Бейли]]* <br>[[Уоррен Уир]]* || 37.36<br> '''WL''' |{{FlagATHCH|Америкийн Нэгдсэн Улс|2013 World}}<br>[[Чарльз Силмон]]<br>[[Майк Рожерс]]<br>[[Муки Салаам]]<br>[[Жастин Гэтлин]]<br>[[Дентариус Локе]]*<br>[[Жефф Демпс]]* || 37.66 |{{FlagATHCH|Канад|2013 World}}<br>[[Гэвин Смелли]]<br>[[Аарон Браун]]<br>[[Донтае Ричардс-Квок]]<br>[[Жастин Уорнер]]<br>[[Сэм Эффа]]*<br>[[Олуваган Макинде]]* || 37.92<br> '''SB''' |- |4 × 400 метрийн буухиа<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа}} |{{FlagATHCH|Америкийн Нэгдсэн Улс|2013 World}}<br>[[Давид Вербург]]<br>[[Тони Маккей]]<br>[[Арман Холл]]<br>[[Лашон Мерритт]]<br>[[Жошуа Менс]]*<br>Жэймс Харрис* || 2:58.71<br>'''WL''' |{{FlagATHCH|Ямайка|2013 World}}<br>[[Рушин МакДональд]]<br>Эдино Стил<br>Омар Жонсон<br>Жавон Фрэнсис<br>Жавер Белл* || 2:59.88<br> <br>'''SB''' |{{FlagATHCH|Орос|2013 World}}<br>[[Максим Дылдин]]<br>[[Лев Мосин]]<br>[[Сергей Петухов]]<br>[[Владимир Краснов]] || 2:59.90<br> <br> <br>'''SB''' |} ====Талбай==== {| {{MedalistTable|type=Төрөл|columns=2}} |- | Өндрийн харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн өндрийн харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Богдан Бондаренко]]|UKR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 2.41<br />'''CR''', '''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Мутаз Эсса Баршим]]|QAT|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 2.38 |{{flagIOC2medalist|[[Дерек Друэн]]|CAN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 2.38<br /> '''NR''' |- | Тулгууртай харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Рафаэль Хольцдеппе]]|GER|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 5.89 |{{flagIOC2medalist|[[Рено Лавиллени]]|FRA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 5.89 |{{flagIOC2medalist|[[Бьёрн Отто]]|GER|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 5.82 |- | Уртын харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн уртын харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Александр Меньков]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8.56<br>'''WL''','''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Игнисиус Гайса]]|NED|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8.29<br>'''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Луис Ривера]]|MEX|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8.27 |- | Гурвын харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн гурвын харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Тедди Тамго]]|FRA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 18.04<br>'''WL''','''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Педро Пичардо]]|CUB|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 17.68 |{{flagIOC2medalist|[[Уилл Клэй]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 17.52<br>'''SB''' |- | Бөөрөнцөг түлхэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Давид Шторль]]|GER|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 21.73<br> '''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Райан Уитинг]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 21.57 |{{flagIOC2medalist|[[Дилан Армстронг]]|CAN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 21.34<br> '''SB''' |- | Зээрэнцэг шидэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Роберт Хартинг]]|GER|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 69.11 |{{flagIOC2medalist|[[Пётр Малаховский‎]]|POL|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 68.36 |{{flagIOC2medalist|[[Герд Кантер ]]|EST|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 65.19 |- | Жад шидэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн жад шидэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Витезслав Веселы]]|CZE|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 87.17 |{{flagIOC2medalist|[[Теро Питкямяки]]|FIN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 87.07 |{{flagIOC2medalist|[[Дмитрий Тарабин]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 86.23 |- | Дүүгүүр шидэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Павел Файдек]]|POL|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 81.97<br>'''WL''' |{{flagIOC2medalist|[[Кристиан Парш]]|HUN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 80.30 |{{flagIOC2medalist|[[Лукаш Мелих]]|CZE|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 79.36 |- | Арван төрөлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн арван төрөлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Эштон Итон]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8809 |{{flagIOC2medalist|[[Михаэль Шрадер]]|GER|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8670 |{{flagIOC2medalist|[[Дамиан Уорнер]]|CAN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 8512<br> '''PB''' |} ===Эмэгтэй=== ====Зай==== {| {{MedalistTable|type=Төрөл|columns=2}} |- |100 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Шелли-Энн Фрейзер-Прайс]]|JAM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 10.71<br>'''WL''' |{{flagIOC2medalist|[[Мюриэль Ауре]]|CIV|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 10.93 |{{flagIOC2medalist|[[Кармелита Жетер]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 10.94 |- |200 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 200 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Шелли-Энн Фрейзер-Прайс]]|JAM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 22.19<br> |{{flagIOC2medalist|[[Мюриэль Ауре]]|CIV|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 22.32 |{{flagIOC2medalist|[[Блессинг Окагбаре]]|NGR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 22.32 |- |400 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 400 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Кристин Охуруогу]]|GBR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 49.41<br>'''[[Британы хөнгөн атлетикийн дээд амжилт|NR]]''' |{{flagIOC2medalist|[[Амантле Монтшо]]|BOT|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 49.41 |{{flagIOC2medalist|[[Антонина Кривошапка]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 49.78 |- |800 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 800 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Юнис Жепкоэч]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:57.38<br>'''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Мария Савинова]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:57.80<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Бренда Мартинес]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:57.91<br>'''PB''' |- |1500 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 1500 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Абеба Арегави]]|SWE|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 4:02.67 |{{flagIOC2medalist|[[Женнифер Симпсон]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 4:02.99 |{{flagIOC2medalist|[[Эллен Онсандо Обири]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 4:03.86 |- |5000 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 5000 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Месерет Дефар]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 14:50.19 |{{flagIOC2medalist|[[Мерси Чероно]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 14:51.22 |{{flagIOC2medalist|[[Алмаз Айана]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 14:51.33 |- |10,000 метр<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 10,000 метр}} |{{flagIOC2medalist|[[Тирунеш Дибаба]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 30:43:35 |{{flagIOC2medalist|[[Глэдис Чероно]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 30:45:17 |{{flagIOC2medalist|[[Белайнеш Олжира]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 30:46:98 |- |Марафон<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн марафон}} |{{flagIOC2medalist|[[Эдна Киплагат]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}|| 2:25:44 |{{flagIOC2medalist|[[Валериа Странео]]|ITA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 2:25:58<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Фүкүши Каёко]]|JPN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 2:27:45 |- |100 метрийн саад<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр саад}} |{{flagIOC2medalist|[[Брианна Роллинс]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 12.44 |{{flagIOC2medalist|[[Салли Пирсон]]|AUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 12.50<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Тиффани Портер]]|GBR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 12.55<br>'''PB''' |- |400 метрийн саад<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 400 метр саад}} |{{flagIOC2medalist|[[Зузана Гейнова]]|CZE|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 52.83<br>'''WL''','''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Далила Мухаммад]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 54.09 |{{flagIOC2medalist|[[Лашинда Димус]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 54.27 |- |3000 метрийн саад<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 3000 метр саад}} |{{flagIOC2medalist|[[Милка Чемос Чейва]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 9:11.65<br>'''WL''' |{{flagIOC2medalist|[[Лидиа Чепкуруи]]|KEN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 9:12.55<br>'''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Софиа Ассефа]]|ETH|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 9:12.84<br>'''SB''' |- |20 километр спорт алхаа<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 20 километрийн спорт алхаа}} |{{flagIOC2medalist|[[Елена Лашманова]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:27:08 |{{flagIOC2medalist|[[Анися Кирдяпкина]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:27:11 |{{flagIOC2medalist|[[Лю Хун]]|CHN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 1:28:10 |- |4 × 100 метрийн буухиа<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа}} |{{flagIOC2|JAM|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}<br>[[Кери Рассел]]<br>[[Керрон Стюарт]]<br>[[Скиллони Калверт]]<br>[[Шелли-Энн Фрейзер-Прайс]] || 41.29<br>'''WL''','''CR''' |{{flagIOC2|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}<br>[[Женеба Тармо]]<br>[[Александриа Андерсон]]<br>[[Инглиш Гарднер]]<br>[[Октавиус Фриман]] || 42.75 |{{flagIOC2|GBR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}<br>[[Дина Ашер-Смит]]<br>[[Эшли Нельсон]]<br>[[Аннабель Льюис]]<br>[[Хейли Жонс]] || 42.87 |- |4 × 400 метрийн буухиа<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа}} |{{flagIOC2|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}<br>[[Юлия Гущина]]<br>[[Татьяна Фирова]]<br>[[Ксения Рыжова]]<br>[[Антонина Кривошапка]]<br>[[Наталья Антюх]]* || 3:20.19<br>'''WL''' |{{flagIOC2|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}<br>[[Жессика Бирд]]<br>[[Наташа Хастингс]]<br>[[Эшли Спенсер]]<br>[[Франсена Маккорори]]<br>[[Жоанна Эткинс]]* || 3:20.41<br>'''SB''' |{{flagIOC2|GBR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}<br>[[Эйлид Чайлд]]<br>[[Шана Кокс]]<br>[[Маргарет Адеойе]]<br>[[Кристин Охуруогу]]<br> <br> || 3:22.61<br>'''SB''' |- style="background:#e8e8e8;" |colspan=7|{{Sports record codes}}<br /><nowiki>*</nowiki> <small>Runners who participated in the heats only and received medals.</small> |} ====Талбай==== {| {{MedalistTable|type=Төрөл|columns=2}} |- | Өндрийн харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн өндрийн харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Светлана Школина]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 2.03<br> '''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Брижитта Барретт]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 2.00 |{{flagIOC2medalist|[[Анна Чичерова ]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}<br>{{flagIOC2medalist|[[Рут Бейтиа]]|ESP|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}}|| 1.97 |- | Тулгууртай харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Елена Исинбаева]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 4.89<br> '''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Женнифер Сур]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 4.82 |{{flagIOC2medalist|[[Ярислей Сильва]]|CUB|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 4.82 |- | Уртын харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн уртын харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Бриттни Риз]]|USA|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 7.01 |{{flagIOC2medalist|[[Блессинг Окагбаре]]|NGR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 6.99 |{{flagIOC2medalist|[[Ивана Шпанович]]|SRB|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 6.82 |- | Гурвын харайлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн гурвын харайлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Катрин Ибаргуен]]|COL|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 14.85<br>'''WL''' |{{flagIOC2medalist|[[Екатерина Конева]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 14.81 |{{flagIOC2medalist|[[Ольга Саладуха]]|UKR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 14.65 |- | Бөөрөнцөг түлхэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Валери Адамс]]|NZL|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 20.88 |{{flagIOC2medalist|[[Кристина Шваниц]]|GER|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 20.41<br> '''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Гун Лижао]]|CHN|2013 2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 19.95 |- | Зээрэнцэг шидэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Сандра Перкович]]|CRO|013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 67.99 |{{flagIOC2medalist|[[Мелина Робер-Мишон]]|FRA|013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 66.28<br>[[French records in athletics|NR]] |{{flagIOC2medalist|[[Ярелис Барриос]]|CUB|013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 64.96 |- | Дүүгүүр шидэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Татьяна Лысенко]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 78.80<br>'''CR''', '''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Анита Влодарчик]]|POL|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 78.46<br>'''NR''' |{{flagIOC2medalist|[[Чан Вэньшю]]|CHN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 75.58<br>'''SB''' |- | Жад шидэлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн жад шидэлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Кристина Обергфёлль]]|GER|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 69.05<br>'''SB''' |{{flagIOC2medalist|[[Кимберли Микл]]|AUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 66.60<br>'''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Мариа Абакумова]]|RUS|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 65.09 |- | Долоон төрөлт<br>{{DetailsLink|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн долоон төрөлт}} |{{flagIOC2medalist|[[Анна Мельниченко]]|UKR|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 6586<br>'''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Брианн Тейсен-Итон]]|CAN|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 6530<br>'''PB''' |{{flagIOC2medalist|[[Дафна Схипперс]]|NED|2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} || 6477<br>'''[[Dutch records in athletics|NR]]''' |} ==Медалийн хүснэгт== {| {{Медальт орны хүснэгт|class=wikitable sortable}} |- style="background:#ccf;" |1||align=left|{{flagATHCH|RUS|2013 World}}||7||4||6||17 |- |2||align=left|{{flagATHCH|АНУ|2013 World}}||6||14||5||25 |- |3||align=left|{{flagATHCH|JAM|2013 World}}||6||2||1||9 |- |4||align=left|{{flagATHCH|KEN|2013 World}}||5||4||3||12 |- |5||align=left|{{flagATHCH|GER|2013 World}}||4||2||1||7 |- |6||align=left|{{flagATHCH|ETH|2013 World}}||3||3||4||10 |- |7||align=left|{{flagATHCH|GBR|2013 World}}||3||0||3||6 |- |rowspan=2|8||align=left|{{flagATHCH|CZE|2013 World}}||2||0||1||3 |- |align=left|{{flagATHCH|UKR|2013 World}}||2||0||1||3 |- |10||align=left|{{flagATHCH|FRA|2013 World}}||1||2||1||4 |- |11||align=left|{{flagATHCH|POL|2013 World}}||1||2||0||3 |- |rowspan=7|12||align=left|{{flagATHCH|COL|2013 World}}||1||0||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|CRO|2013 World}}||1||0||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|IRL|2013 World}}||1||0||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|NZL|2013 World}}||1||0||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|SWE|2013 World}}||1||0||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|TRI|2013 World}}||1||0||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|UGA|2013 World}}||1||0||0||1 |- |19||align=left|{{flagATHCH|AUS|2013 World}}||0||2||1||3 |- |20||align=left|{{flagATHCH|CIV|2013 World}}||0||2||0||2 |- |21||align=left|{{flagATHCH|CAN|2013 World}}||0||1||4||5 |- |22||align=left|{{flagATHCH|CHN|2013 World}}||0||1||3||4 |- |23||align=left|{{flagATHCH|CUB|2013 World}}||0||1||2||3 |- |rowspan=2|24||align=left|{{flagATHCH|NED|2013 World}}||0||1||1||2 |- |align=left|{{flagATHCH|NGR|2013 World}}||0||1||1||2 |- |rowspan=5|26||align=left|{{flagATHCH|BOT|2013 World}}||0||1||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|FIN|2013 World}}||0||1||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|HUN|2013 World}}||0||1||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|ITA|2013 World}}||0||1||0||1 |- |align=left|{{flagATHCH|QAT|2013 World}}||0||1||0||1 |- |rowspan=2|31||align=left|{{flagATHCH|SRB|2013 World}}||0||0||2||2 |- |align=left|{{flagATHCH|ESP|2013 World}}||0||0||2||2 |- |rowspan=6|33||align=left|{{flagATHCH|DJI|2013 World}}||0||0||1||1 |- |align=left|{{flagATHCH|DOM|2013 World}}||0||0||1||1 |- |align=left|{{flagATHCH|EST|2013 World}}||0||0||1||1 |- |align=left|{{flagATHCH|JPN|2013 World}}||0||0||1||1 |- |align=left|{{flagATHCH|MEX|2013 World}}||0||0||1||1 |- |align=left|{{flagATHCH|RSA|2013 World}}||0||0||1||1 |- !colspan=2| Бүгд ||47||47||48||142 |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== *[https://web.archive.org/web/20170306111651/http://www.mos2013.org/en/ Албан ёсны цахим хуудас] *[http://www.iaaf.org/competitions/iaaf-world-championships Official IAAF website] for the 2013 World Championships in Athletics. *[http://dt9guucc6nuua.cloudfront.net/competitioninfo/7b3aec46-579b-4065-b644-9c69c1be096d.pdf IAAF Entry Standards (PDF)] {{Хөнгөн атлетикийн ДАШТ}} [[Ангилал:2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ| ]] [[Ангилал:2013 оны хөнгөн атлетикийн арга хэмжээ|ДАШТ]] [[Ангилал:Москвагийн хөнгөн атлетикийн тэмцээн|ДАШТ #2013]] [[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2013]] k17qolyzyqhqfqrz879c9lx8wwr9zs0 2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ 0 35100 870199 842002 2026-09-19T14:16:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2015 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ]] 842002 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Бээжинд болсон хөнгөн атлетикийн тэмцээн}} {{Инфобокс наадам | name = Хөнгөн атлетикийн ДАШТ<br>Бээжин 2015 | logo = | size = 250px | caption = | dates = 2015 оны 8 сарын 22 – 30 | nations = 205 | athletes = 1,781 | events = 47 | opened_by = [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]], [[Хятадын Ерөнхийлөгч]] [[Ши Жиньпин]] | closed_by = ОУХАХ-ны Ерөнхийлөгч [[Ламин Диак]] | stadium = [[Бээжингийн Үндсэний цэнгэлдэх хүрээлэн]] | previous = [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москва 2013]] | next = [[2017 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лондон 2017]] }} '''15 дахь удаагийн [[хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' ({{lang|zh|第十五届世界田径锦标赛}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын нийслэл [[Бээжин]] хотноо [[2015]] онд зохион байгуулагдана.<ref>{{cite news | title=Beijing to host 2015 World Athletics Championships | publisher=BBC Sport | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/9212714.stm | date=20 November 2010 | accessdate=20 November 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125052231/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/athletics/9212714.stm | archivedate=25 Арван нэгдүгээр сар 2010 | deadurl=no | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iaaf.org/aboutiaaf/news/newsid=58752.html |title=Beijing selected to host 2015 World Championships |publisher=iaaf.org |date=2010-11-20 |accessdate=2011-09-03}}</ref> ==Эшлэл== {{commonscat|World Championships in Athletics|Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд}} {{reflist}} {{Хөнгөн атлетикийн ДАШТ}} [[Ангилал:2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ| ]] [[Ангилал:2015 оны хөнгөн атлетикийн арга хэмжээ|ДАШТ]] [[Ангилал:Бээжингийн хөнгөн атлетикийн тэмцээн|ДАШТ #2015]] [[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2015]] 17el2p9y9zpgzm4frrmcxurvo39ybw4 Сүэцүгү Шинго 0 35176 870237 782784 2026-09-19T21:23:52Z Enkhsaihan2005 64429 870237 wikitext text/x-wiki {{short description|Японы богина зайн гүйгч}} {{Инфобокс тамирчин |name = Сүэцүгү Шинго |image = Suetsugu Shingo, Japanese athlete.jpg |caption = |nationality = {{JPN}} |birth_date = {{Birth date and age|1980|6|2}} |birth_place = [[Күмамото]], [[Күмамото муж]], Япон |death_date = |death_place = |height = 1.78 m |weight = 68 kg |sport = [[Хөнгөн атлетик]] |event = [[100 метрийн гүйлт|100 метр]], [[200 метрийн гүйлт|200 метр]] |club = |university_team = [[Токай их сургууль]] |personal_best = '''100&nbsp;м''': 10.03 ([[Мито, Ибараки|Мито]] 2003)<br> '''200&nbsp;м''': 20.03 ([[Ёкохама]] 2003) '''[[Хөнгөн атлетикийн Японы дээд амжилтын жагсаалт|NR]]'''<br> '''400&nbsp;м''': 45.99 ([[Мачида, Токио|Мачида]] 2002) | medal_templates = {{МедальСпорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{МедальУлс| {{JPN}} }} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{МедальМөнгө|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4×100 м буухиа]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальХүрэл|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2003 Парис]]|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Азийн наадамд|Азийн наадам]]}} {{МедальАлт|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Азийн наадамд|2002 Пүсань]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{МедальАлт|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Азийн наадамд|2006 Доха]]|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{МедальМөнгө|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Азийн наадамд|2002 Пүсань]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4×100 м буухиа]]}} {{МедальМөнгө|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Азийн наадамд|2006 Доха]]|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4×100 м буухиа]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ|2005 Инчон]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4×100 м буухиа]]}} {{МедальМөнгө|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ|2005 Инчон]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зүүн Азийн наадамд|Зүүн Азийн наадам]]}} {{МедальАлт|[[Хөнгөн атлетик 2001 оны Зүүн Азийн наадамд|2001 Осака]]|200 м}} {{МедальАлт|[[Хөнгөн атлетик 2001 оны Зүүн Азийн наадамд|2001 Осака]]|4×100 м буухиа}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Залуучуудын Азийн АШТ|Залуучуудын Азийн АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[1999 оны хөнгөн атлетикийн Залуучуудын Азийн АШТ|1999 Сингапур]]|4×100 м буухиа}} {{Медаль|Хүрэл|[[1999 оны хөнгөн атлетикийн Залуучуудын Азийн АШТ|1999 Сингапур]]|100 м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Дэлхийн Цом]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|2006 Афин]]|200 м}} {{Медаль|Хүрэл|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|2006 Афин]]|4×100 м буухиа}} }} '''Сүэцүгү Шинго''' ({{lang-jp|末續 慎吾}}, ''[[1980]] оны [[6 сарын 2|зургаадугаар сарын 2-нд]] төрсөн'') нь [[Япон]]ы [[100 метрийн зай|100]], [[200 метрийн зай]]н [[Гүйлт|гүйгч]] юм. [[2003]] оны [[6 сарын 7|зургаадугаар сарын 7-нд]] [[Ёкохама]] хотод 200 [[метр]]ийн зайд 20.03 секунд гүйж [[Ази тив]]ийн дээд амжилтыг тогтоосон ажээ. Сүэцүгү [[Бээжингийн олимп]]ын буухиа гүйлтийн төрөлд багийн хамт хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд хожим тус олимпод түрүүлсэн Ямайкын багийн гишүүн сэргээшийн асуудалд холбогдсоноор огшиж, мөнгөн медаль зүүсэн юм. ==Хувийн дээд амжилтууд== {| class="wikitable" |- ! Төрөл ! Шилдэг ! Хаана ! Хэзээ |- | [[100 метрийн зай|100 м]] | 10.03 [[Секунд|сек]] | [[Япон]], [[Мито]] | 2003 оны 5 сарын 5 |- | [[200 метрийн зай|200 м]] | 20.03 сек | Япон, [[Ёкохама]] | 2003 оны 6 сарын 7 |} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * {{iaaf name|id=173192}} {{DEFAULTSORT:Сүэцүгү Шинго}} [[Ангилал:Японы 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Японы 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Японы 400 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Японы 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Японы олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн азийн аварга]] [[Ангилал:Японы хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] 5one7w7e0blud7jjdbs3zhn5txja3m2 Фүкүши Каёко 0 35206 870238 782790 2026-09-19T21:27:01Z Enkhsaihan2005 64429 870238 wikitext text/x-wiki {{short description|Японы холын зайн гүйгч}} {{Инфобокс тамирчин | image = Kayoko Fukushi Moscow 2013.jpg | caption = Фүкүши 2013 оны ДАШТ-д | birth_date = {{Birth date and age|1982|3|25}} | birth_place = [[Итаянаги, Аомори]], Япон | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс| {{JPN}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн марафон|Марафон]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны Азийн наадам|2006 Доха]]|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Азийн наадамд|10,000 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны Азийн наадам|2002 Пүсань]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Азийн наадамд|5000 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны Азийн наадам|2002 Пүсань]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Азийн наадамд|10,000 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|Дэлхийн Цом]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|2006 Афин]]|5000 м}} }} '''Фүкүши Каёко''' ({{lang-jp|福士 加代子}}, ''[[1982]] оны [[3 сарын 25|гуравдугаар сарын 25-нд]] төрсөн'') нь [[Япон]]ы [[Холын зайн гүйлт|холын зайн гүйгч]] бөгөөд [[5000 метрийн зай|5000]], [[10,000 метрийн зай]] болон [[марафон гүйлт]]эд гүйдэг. Фүкүши улсаа төлөөлөн [[2004]], [[2008]] оны [[Зуны олимп|олимпод]] оролцож байв. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * {{iaaf name|id=179923}} * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/fu/kayoko-fukushi-1.html sports-reference] {{DEFAULTSORT:Фүкүши Каёко}} [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Японы марафон гүйгч]] [[Ангилал:Японы холын зайн гүйгч]] [[Ангилал:Японы олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Японы азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] geq2hssx56ou81ol3lwvr96vrimq4ui Гален Рапп 0 35209 870241 825675 2026-09-19T22:04:34Z Enkhsaihan2005 64429 870241 wikitext text/x-wiki {{short description|Америкийн холын зайн гүйгч (1986 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Гален Рапп | image = Galen Rupp Celebrates 2012 Olympics (cropped).jpg | image_size = | caption = Рапп [[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод|2012 оны Зуны Олимпод]] | birth_date = {{birth date and age|1986|05|08}} | birth_place = [[Портленд, Орегон]], U.S. | hometown = | height = 5 ft 11 in | weight = 135 lb | website = | country = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sport = [[Хөнгөн атлетик]], [[холын зайн гүйлт]] | event = [[10,000 метрийн гүйлт|10,000 метр]], [[5000 метрийн гүйлт|5000 метр]], [[3000 метрийн гүйлт|3000 метр]], [[1500 метрийн гүйлт|1500 метр]], [[Хагас марафон]], [[Марафон]] | college_team = Орегон Дакс | club = [[Найки]] | turned_pro = 2009 оны 6 сар | coach = [[Майк Смит (гүйлтийн дасгалжуулагч)|Майк Смит]] | coaching = | highest_ranking = | worlds = {{ubl |'''2007 Осака''' |10,000&nbsp;м, 11-т |'''2009 Берлин''' |10,000&nbsp;м, 8-д |'''2011 Тэгү''' |10,000&nbsp;м, 7-д |5000&nbsp;m, 9-д |'''2013 Москва''' |10,000&nbsp;м, 4-т |5000&nbsp;м, 8-д |'''2015 Бээжин''' |10,000&nbsp;м, 5-д |5000&nbsp;м, 5-д }} | olympics = {{ubl |'''2008 Бээжин''' |10,000&nbsp;м, 13-т |'''2012 Лондон''' |10,000&nbsp;м, {{Мөнгөн медаль}} |5000&nbsp;м, 7-д |'''2016 Рио-де-Жайнеро''' |10,000&nbsp;м, 5-д |Марафон, {{Хүрэл медаль}} |'''2020 Токио''' |Марафон, 8-д }} | personal_best = {{ubl |'''[[1500 метрийн гүйлт|1500&nbsp;м]]:''' 3:34.15 ([[Брюссель]] 2014) |'''[[Бээрийн гүйлт|Бээр]]:''' 3:52.11 ([[Лондон]] 2013) |'''[[5000 метрийн гүйлт|5000&nbsp;м]]:''' 12:58.90 ([[Южин, Орегон|Южин]] 2012) |'''[[10,000 метрийн гүйлт|10,000&nbsp;м]]:''' 26:44.36 ([[Южин, Орегон|Южин]] 2014) |''Танхимд'' |'''[[800 метрийн гүйлт|800&nbsp;м]]:''' 1:49.87{{AthAbbr|i}} {{AthAbbr|OT|oversized}} ([[Сиэтл]] 2009) |'''[[1500 метрийн гүйлт|1500&nbsp;м]]:''' 3:34.78{{AthAbbr|i}}{{AthAbbr|+|intermediate}} ([[Бостон]] 2013) |'''[[Бээрийн гүйлт|Бээр]]:''' 3:50.92{{AthAbbr|i}} ([[Бостон]] 2013) |'''[[3000 метрийн гүйлт|3000&nbsp;м]]:''' 7:30.16{{AthAbbr|i}} ([[Стокхольм]] 2013) |'''[[Хоёр бээрийн гүйлт|2-бээр]]:''' 8:07.41{{AthAbbr|i}} ([[Бостон]] 2014) |'''[[5000 метрийн гүйлт|5000&nbsp;м]]:''' 13:01.26{{AthAbbr|i}} ([[Бостон]] 2014) |''Замын'' |'''[[Хагас марафон]]:''' 59:47 ([[Ромын хагас марафон|Ром]] 2018) |'''[[Марафон]]:''' 2:06:07 ([[Прагийн марафон|Праг]] 2018) }} | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{flagicon|USA}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 10,000 метр|10,000&nbsp;м]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод|2016&nbsp;Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн марафон|Марафон]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|Пан Америкийн залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|5000&nbsp;м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[World Marathon Majors]]}} {{Медаль|Алт|[[2017 оны Чикагогийн марафон|2017 Чикаго]]|[[Чикагогийн марафон|Марафон]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2017 оны Бостоны марафон|2017 Бостон]]|[[Бостоны марафон|Марафон]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2021 оны Чикагогийн марафон|2021 Чикаго]]|Марафон}} }} '''Гален Рапп''' ({{lang-en|Galen Rupp}}, ''[[1986]] оны [[5 сарын 8|тавдугаар сарын 8-нд]] төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Холын зайн гүйлт|холын зайн]] [[Гүйлт|гүйгч]] бөгөөд [[Зуны олимп|Олимпын]] [[мөнгөн медаль]]т тамирчин юм. Раппийн хувийн дээд амжилт 10,000 [[метр]]т 26:48.00 [[минут]], [[3000 метрийн зай|3000 метрт]] 7:30.16 минут. ==Эшлэл== {{Reflist}} *Fraioli, Mario (November 23, 2010). [http://running.competitor.com/2010/11/news/webb-nips-rupp-at-silicon-valley-turkey-trot_18042 "Webb nips Rupp at Silicon Valley Turkey Trot"]. Competitor Network. Retrieved 2011-03-21. ==Холбоос== *{{iaaf name|196507}} * [[USATF]] profile for [http://www.usatf.org/athletes/bios/rupp_galen.asp Гален Рапп] *[https://web.archive.org/web/20160617164222/http://www.goducks.com/ViewArticle.dbml?DB_OEM_ID=500&ATCLID=187104 Гален Рапп] *{{Twitter|G_Rupp|Galen Rupp|Гален Рапп}} {{commonscat|Galen Rupp|Гален Рапп}} {{DEFAULTSORT:Рапп, Гален}} [[Ангилал:АНУ-ын 1500 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын 3000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын 5000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын 10.000 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 5zpdwy031l5rcx85wq9d7pd3ge8p7gz Владимир Канайкин 0 35236 870243 850724 2026-09-19T22:08:09Z Enkhsaihan2005 64429 870243 wikitext text/x-wiki {{Short description|Russian racewalker (born 1985)}} {{Инфобокс тамирчин |header_color = silver |name = Владимир Канайкин |image = |caption = |birth_date = {{birth date and age|1985|3|21}} |birth_place = [[Атюрьево]], [[Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Мордова Улс|ЗСБНА Мордова Улс]] |death_date = |death_place = |height = {{convert|1.71|m|ftin}} (2011) |weight = {{convert|60|kg|lb|0}} (2011) |sport = Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]] |country ={{RUS}} |medal_templates = {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Спорт Алхааны Цом|Дэлхийн Спорт Алхааны Цом]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Спорт Алхааны Цом|2012 Саранск]]|20 км алхаа}} }} '''Владимир Алексеевич Канайкин''' (''[[1985]] оны [[3 сарын 21|гуравдугаар сарын 21-нд]] төрсөн'') нь [[Орос]]ын [[хөнгөн алтетик]]ч бөгөөд [[спорт алхаа]]н тамирчин юм. Канайкин [[2007]] оны [[9 сарын 29]]-нд Орост зохиогдсон [[Олон Улсын Хөнгөн атлетикийн холбоо]]ны нэрэмжит тэмцээнд спорт алхааны 20 [[километр]] замыг 1 цаг 17 минут 16 секундэд туулж [[Эквадор]]ын [[Жефферсон Перес]]ы эзэмшиж байсан (1:17:21) амжилтыг эвдэн [[дэлхий]]н дээд амжилтыг тогтоосон юм. [[2011 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-нд]] хүрэл медаль хүртэж, [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпод]] оролцож байсан ч хараахан медаль аваагүй. ==Эшлэл== <references/> <BR> ==Холбоос== *{{iaaf name|id=184204|name=Владимир Алексеевич Канайкин}} *[http://trackfield.brinkster.net/RecProgression.asp?RecCode=WR&EventCode=ME1&P=F trackfield.brinkster] {{DEFAULTSORT:Канайкин, Владимир}} [[Ангилал:Оросын спорт алхагч]] [[Ангилал:Оросын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Орост]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 7rc3av2vfyc3hb4fiepoy7pkia7tf54 Неста Картер 0 35283 870245 782797 2026-09-19T22:29:30Z Enkhsaihan2005 64429 870245 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ямайкын богино зайд гүйгч (born 1985)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Неста Картер | image= Nesta Carter 2010 Memorial Van Damme.jpg | image_size = | caption = Картер 2010 онд | sport = [[Богино зайн гүйлт|Гүйлт]] | event = [[100 метрийн гүйлт|100&nbsp;метр]], [[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;метр]] | club = MVP Track & Field Club | birth_date = {{birth date and age|1985|10|11|mf=y}} | birth_place = [[Манчестер тойрог|Манчестер]], Ямайка | height = {{convert|1.73|m|ftin|abbr=on}}<ref name="stats.washingtonpost.com">{{cite web|title=Nesta Cater|url=http://stats.washingtonpost.com/olympics/athlete.asp?country=JAM&id=653873&sport=AT|work=washingtonpost.com|access-date=2026-09-19}}</ref> | weight = {{convert|78|kg|abbr=on|0}}<ref name="stats.washingtonpost.com"/> | personal_best = '''100&nbsp;м''': 9.78 с (Риети 2010)<br> '''200&nbsp;м''': 20.25 с (Кингстон 2011) | medal_templates = {{МедальУлс|{{JAM}}}} {{МедальСпорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{МедальОлимп}} {{МедальАлт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{Медаль|Хасагдсан |[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальАлт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальАлт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальМөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальХүрэл|2013 Москва|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100&nbsp;м]]}} {{МедальТэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2012 Стамбул]]|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 60 метр|60 м]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2014 Нассау]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2015 Нассау]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{МедальТэмцээн|[[Атлетикийн Дэлхийн Цом]]}} {{МедальМөнгө | [[2018 оны Атлетикийн Дэлхийн Цом|2018 Лондон]] | [[2018 оны Атлетикийн Дэлхийн Цом#4 × 100 метрийн буухиа|4×100&nbsp;м буухиа]] }} {{МедальТэмцээн | [[Төв Америк ба Карибын орнуудын наадам]] }} {{МедальАлт| [[2018 оны Төв Америк ба Карибын орнуудын наадам|2018 Барранкилья]] | 100 м}} {{МедальХүрэл| [[2018 оны Төв Америк ба Карибын орнуудын наадам|2018 Барранкилья]] | 4 × 100 м}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[2004 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2004 Гроссето]]|4 × 100&nbsp;м буухиа}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2014 Марракеш]]|4 × 100 м}} }} '''Неста Картер''' ({{lang-en|Nesta Carter}}, ''[[1985]] оны [[10 сарын 11|арваннэгдүгээр сарын 11-нд]] төрсөн'') нь [[Ямайка|Ямайкын]] [[Гүйлт|гүйгч]] бөгөөд [[100 метрийн зай|100]], [[200 метрийн зай]]н төрөлд өрсөлддөг. [[2010]] оны наймдугаар сард 100 [[метр]]т 9.8 [[секунд]]ээс дотогш <ref>{{Cite news |url=http://www.trackalerts.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2192:-nesta-carter-sizzles-to-978-wl-time&catid=3806:lead-stories&Itemid=82 |title=Nesta Carter sizzles to 9.78 WL time |work=Track Alerts |date=August 29, 2010 }}</ref> буюу 9.78 гүйж түүхэнд [[Усэйн Болт]], [[Йохан Блэйк]], [[Асафа Пауэлл]] болон [[Тайсон Гэй]] нарын тав дахь тамирчнаар тодорч байв. Картер [[4 x 100 метрийн буухиа]]д Ямайкын багт гүйж [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхий]] болон [[Хөнгөн атлетикийн олимпын дээд амжилтууд|олимпын]] дээд амжилтуудыг [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон]], [[Бээжингийн олимп|Бээжингийн]] [[Зуны олимп|олимпод]] оролцохдоо эвдэж байв.<ref name="beijing">[https://web.archive.org/web/20080828205834/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/2/8003372.shtml Athlete biography: Nesta Carter], beijing2008.cn, ret: Aug 29, 2008</ref> Түүний хувийн дээд амжилт нь 9.78 секунд. ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Nesta Carter}} *{{iaaf name|id=200802}} {{DEFAULTSORT:Картер, Неста}} [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] e240iceifvivv3oxdigenpx1158tcl7 Асафа Пауэлл 0 35284 870247 747300 2026-09-19T23:05:12Z Enkhsaihan2005 64429 870247 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ямайкын богино зайн гүйгч (1982 онд трсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | honorific_prefix = | name = Асафа Пауэлл | honorific_suffix = | image = Asafa Powell com medalha de ouro no 4 x 100 metros 1039105-19.08.2016 frz-120 (cropped).jpg | image_size = 200px | caption = Асафа Пауэлл [[2016 оны Зуны Олимп|2016 оны Олимпод]] | nationality = Ямайка | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[100 метрийн гүйлт|100 метр]], [[200 метрийн гүйлт|200 метр]] | club = MVP Track & Field Club | coach = Стивен Фрэнсис | birth_date = {{birth date and age|1982|11|23}}<ref name="Olympedia"/> | birth_place = [[Спаниш Таун]], Ямайка | height = 1.91 m<ref name="Olympedia"/> | weight = 93 kg<ref name="Olympedia">{{cite web |url=https://www.olympedia.org/athletes/105482 |title=Asafa Powell |website=[[Olympedia]] |publisher=[[OlyMADmen]] |accessdate=2026-09-19}}</ref> | relatives = [[Донован Пауэлл]] (ах)<br>[[Алекс Пауэлл]] (үеэл) | personal_best = '''60&nbsp;м''': 6.44 с '''[[Хөнгөн атлетикийн Ямайкийн дээд амжилтын жагсаалт|NR]]''' (Портленд, 2016)<br /> '''100 ярд''': 9.07 с {{AthAbbr|WB}} (Острава, 2010)<br /> '''100&nbsp;м''': 9.72 с (Лозанн, 2008)<br /> '''200&nbsp;м''': 19.90 с (Кингстон, 2006)<br /> '''400&nbsp;м''': 45.94 с (Сидней, 2009) | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{JAM}}}} {{МедальТоо |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|2|1|2 |[[Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|Дэлхийн Финал]]|5|1|0 |[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]|0|1|0 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|2|1|0 |'''Нийт'''|'''10'''|'''4'''|'''2''' }} {{МедальОлимп}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|DQ|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|4 × 100 м буухиа]]}} {{МедальАлт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|2007 Осака|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Хүрэл|2009 Берлин|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2016 Портленд]]|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 60 метр|60 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал]]}} {{Медаль|Алт| [[2004 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2004 Монако]]|[[2004 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал – Үр дүн#100 метр|100&nbsp;м]]}} {{Медаль|Алт| [[2004 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2004 Монако]]|[[2004 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал – Үр дүн#200 метр|200&nbsp;м]]}} {{Медаль|Алт| [[2006 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2006 Штутгарт]]|[[2006 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал – Үр дүн#100 метр|100&nbsp;м]]}} {{Медаль|Алт| [[2007 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2007 Штутгарт]]|[[2007 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал – Үр дүн#100 метр|100&nbsp;м]]}} {{Медаль|Алт| [[2008 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2008 Штутгарт]]|[[2008 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал – Үр дүн#100 метр|100&nbsp;м]]}} {{Медаль|Мөнгө| [[2009 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2009 Салоники]]|[[2009 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал – Үр дүн#100 метр|100&nbsp;м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2006 Мельбурн]]|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд - Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|2006 Мельбурн|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2002 Манчестер]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|Пан Америкийн залуучуудын АШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[2001 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2001 Санта-Фе]]|4 × 100 м буухиа}} }} '''Асафа Пауэлл''' ({{lang-en|Asafa Powell}}, ''[[1982]] оны [[11 сарын 23|арваннэгдүгээр сарын 23-нд]] төрсөн'') нь [[Ямайка|Ямайкын]] [[100 метрийн зай]]н [[Гүйлт|гүйгч]] юм. Тэрээр 100 [[метр]]т [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилт|дэлхийн дээд амжилтыг]] [[2005]] болон [[2008]] онуудад 9.77 болон 9.74 секундын амжилтаар эзэмшиж байв. Пауэлл 9.72 гүйж түүхэн таван тамирчны нэгээр тодорсон.<ref> [http://www.iaaf.org/statistics/toplists/inout=O/age=N/season=0/sex=M/all=y/legal=A/disc=100/detail.html 100 Metres All Time]. [[IAAF]]. Retrieved on 7 June 2012.</ref> ==Эшлэл== {{reflist|30em}} ==Холбоос== {{commonscat|Asafa Powell|Асафа Пауэлл}} * [https://web.archive.org/web/20160922134427/http://www.all-athletics.com/node/48608 Асафа Пауэллийн профайл] * {{iaaf name|id=189571|name=Асафа Пауэлл}} *[http://www.shoeguide.co.uk/exec/articles/nike_zoom_aerofly_asafa_powell_sprint_spike_for_beijing Details on Asafa Powell's personalised Nike Zoom Aerofly spikes] *[https://web.archive.org/web/20120310015015/http://www.spikesmag.com/athletes/Heroes/asafapowell.aspx SPIKES Hero profile on www.spikesmag.com] *[https://web.archive.org/web/20130822214208/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1819129_1819134_1825727,00.html "Asafa Powell"], n°11 on ''[[Time (magazine)|Time]]'''s list of 100 Olympic Athletes To Watch *[https://web.archive.org/web/20160925211058/http://www.asafapowell.net/ powell site] {{DEFAULTSORT:Пауэлл, Асафа}} [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 400 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Ямайкад]] [[Ангилал:Ямайкын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] sc8agton0j2bw99vki7709atpq8kty4 Шелли-Энн Фрейзер-Прайс 0 35316 870295 782817 2026-09-20T11:43:13Z Enkhsaihan2005 64429 870295 wikitext text/x-wiki {{short description|Ямайкын зодог тайлсан хөнгөн атлетикийн гүйгч (born 1986)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Шелли-Энн Фрейзер-Прайс | image = Women's 100 m- Beijing 2015.jpg | image_size = | caption = Fraser-Pryce in 2015 after winning her third 100&nbsp;m world title. | spouse = Жейсон Прайс (2011 онд гэрлэсэн) | country = [[Ямайка]] | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[60 метрийн гүйлт|60&nbsp;м]], [[100 метрийн гүйлт|100&nbsp;м]], [[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;м]] | club = {{Unbulleted list | Elite Performance Track Club (2020–2024) | MVP Track Club (2006–2020)}} | coach = {{Unbulleted list | Андре Веллингтон (2025) | Рейнальдо Уолкотт (2020–2024) | Стивен Фрэнсис (2006–2020)}} | birth_name = Шелли-Энн Фрейзер | birth_date = {{birth date and age|1986|12|27}} | birth_place = [[Кингстон, Ямайка|Кингстон]], Ямайка | height = 1.52 m | weight = 52 kg | highest_ranking = {{Unbulleted list | '''100&nbsp;м''': 1-т (2008, 2012, 2013, 2015, 2019, 2022) | '''200&nbsp;м''': 1-т (2013)}} | personal_best = {{Unbulleted list | <!--Do not add a double space after a colon-->'''60 м''': 6.98 с (2014) | '''100 м''': 10.60 с (2021) | '''200 м''': 21.79 с (2021)}} | show_medals = yes | medal_templates = {{МедальТоо|total=yes |[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]|3|4|1 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|10|6|1 |[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]|1|0|0 |[[Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|Дэлхийн Финал]]|1|1|0 |[[Хөнгөн атлетик Пан Америкийн наадамд|Пан Америкийн наадам]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетик Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд|Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|1|0|0 }} {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{JAM}}}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод|2020 Токио]]|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|2012 Лондон|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|2012 Лондон|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод|2016 Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|2020 Токио|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Хүрэл|2016 Рио-де-Жайнеро|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|2009 Берлин|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|2013 Москва|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|2013 Москва|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|2015 Бээжин|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2019 Доха]]|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|2019 Доха|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2022 Южин]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|2022 Южин|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|2022 Южин|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2023 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2023 Будапешт]]|[[2023 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2025 Токио]]|[[2025 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100&nbsp;м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|2023 Будапешт|[[2023 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2014 Сопот]]|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 60 метр|60 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2008 Штутгарт]]|100 м}} {{Медаль|Мөнгө|[[2009 оны Дэлхийн Хөнгөн Атлетикийн Финал|2009 Салоники]]|100 м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2014 Нассау]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 200 метрийн буухиа|4 × 200 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2019 Ёкохама]]|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 200 метрийн буухиа|4 × 200 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2025 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2025 Гуанжоу]]|[[2025 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4×100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Пан Америкийн наадамд|Пан Америкийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2019 оны Пан Америкийн наадамд|2019 Лима]]|[[Хөнгөн атлетик 2019 оны Пан Америкийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд|Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|2018 Лондон]]|4 × 100 м буухиа}} }} '''Шелли-Энн Фрейзер-Прайс''' ({{lang-en|Shelly-Ann Fraser-Pryce}}, ''[[1986]] оны [[12 сарын 27|арванхоёрдугаар сарын 27-нд]] төрсөн'')<ref name=Observer>{{Cite web |url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20080813T000000-0500_139009_OBS_FRASER_EXPECTS_GREAT_RESULTS_IN_____METRES.asp |title=Fraser Expects Great Results in 100 Metres, Jamaica Observer, 13. Aug. 2008 |access-date=2009-05-06 |archive-date=2009-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506015347/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20080813T000000-0500_139009_OBS_FRASER_EXPECTS_GREAT_RESULTS_IN_____METRES.asp |url-status=live }}</ref> нь [[Ямайка|Ямайкын]] [[хөнгөн атлетик]]ч бөгөөд [[100 метрийн зай|100 м]], [[200 метрийн зай]]д [[Гүйлт|гүйдэг]]. Фрейзер-Прайс 100 [[метр]]т улсын дээд амжилтыг 10.70 [[секунд]]ээр тогтоожээ. == Эшлэл == {{reflist}} ==Холбоос== *{{iaaf name|id=198930|name=Shelly-Ann Fraser}} {{DEFAULTSORT:Фрейзер, Шелли-Энн}} [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:60 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Ямайкын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Ямайкад]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] r1torm19ghqza9glby9vfg1kfbe745b Уоррен Вейр 0 35504 870296 859357 2026-09-20T11:56:24Z Enkhsaihan2005 64429 870296 wikitext text/x-wiki {{short description|Ямайкын богино зайн гүйгч}} {{Инфобокс тамирчин | name = Уоррен Вейр | image = Warren Weir Moscow 2013.jpg | caption = Уоррен Вейр [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 оны ДАШТ-ий]] үеэр | birth_date = {{birth date and age|1989|10|31}}{{ref label|nb|nb|nb}} | birth_place = [[Банкерс Хилл, Ямайка|Банкерс Хилл]],<ref name="henry">{{cite news |last1=Хенри |first1=Окое |title=Community Focus: Bad roads crippling Bunkers Hill |url=https://jamaica-star.com/article/news/20171114/community-focus-bad-roads-crippling-bunkers-hill |access-date=2026-09-20 |work=The Star |date=2017-11-14}}</ref> [[Ямайка]] | height = 5 ft 11 in | weight = 160 lb<ref name="london1"/> | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;метр]] | club = [[Racers Track Club]] | coach = [[Глен Миллс]] | college_team = Калабар ахлах сургууль | personal_best = '''100м''' 10.02 (+1.5 м/с) ([[Кингстон, Ямайка]] 2013)<br>'''200 м''' 19.79 (+0.9 м/с) ([[Кингстон, Ямайка]] 2013) | residence = | death_date = | death_place = | medal_templates = {{МедальОлимп}} {{МедальХүрэл | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200&nbsp;м]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]] | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4x100&nbsp;м буухиа]]}} {{МедальМөнгө | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]] | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200&nbsp;м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200&nbsp;м]]}} {{МедальХүрэл|[[2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2018 Голд-Кост]]| 4x100 м буухиа}} }} '''Уоррен Уир''' ({{lang-en|Warren Weir}}, ''[[1989]] оны [[10 сарын 31|аравдугаар сарын 31-нд]] төрсөн'') нь [[Ямайка|Ямайкын]] [[100 метрийн зай|100]] болон [[200 метрийн зай]]н гүйгч юм. Тэрээр хувийн дээд амжилтаа [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] 19.79 [[секунд]] болгожээ. ==Хувийн дээд амжилтууд== * 100 м — 10,51 с * 200 м — 19,79 с * 400 м — 46,21 с ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{commonscat|Warren Weir|Уоррен Уир}} *{{iaaf name|id=224247|name=Warren Weir|letter=w}} *[https://web.archive.org/web/20121030145300/http://www.london2012.com/athlete/weir-warren-1020553/ London 2012 Profile] *[https://web.archive.org/web/20120722010838/http://racerstrackclub.com/tag/warren-weir/ Warren Weir at Racers Track Club] {{DEFAULTSORT:Уир, Уоррен}} [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 400 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын саадтай гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] pwor7c66jn2e03sy4l465shdo8czcf3 Хэрэглэгч:Chongkian 2 37687 870279 868193 2026-09-20T05:54:14Z Chongkian 21163 870279 wikitext text/x-wiki hi everyone! ==Articles== * [[Батжаргалын Орхонтуяа]] * [[Исламын Зарчмууд]] * [[Кадр]] * [[Каусар]] * [[Кафирун]] * [[Курайш]] * [[Магун]] * [[Нас (Куран)]] * [[Насыр]] * [[Тин]] * [[Фалак]] * [[Фатиха]] * [[Фил]] * [[Ыхлас]] * [[Эрдэнэсийн Хүрээ]] * [[Ясин]] * [[Хурбан айт]] ==Загвар== * [[:Загвар:Кураны бүлгүүд]] * [[:Загвар:Animal-stub]] ==Others== * [[:Загвар:Unreferenced|Unreferenced]] * cat main * Түүхий ({stub}) * Монгол улсад хамаарах ({Mongolia-stub}) * Эх сурвалжууд / Эшлэл (references) /==Эх сурвалжууд== <br>{ {reflist}} < ref >< /ref > * SHORTDESC * Мөн үзэх (see also) * [[:Ангилал:Загвар:Түүхий]] (stub templates) * Зургийн хүсэлт ({image requested}) * Загвар:Инфобокс Зохиолч (Infobox author) * [[:Ангилал:Загвар:Инфобокс]] (Infoboxes) * Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол (Mongolia navigational boxes) * {{ short description|Монголын сум }} * [[Загвар:Инфобокс Их сургууль]] (Infobox university) * Гадаад холбоос (External links) * [[Загвар:Cite web]] (cite web) * Ангилал:1990 онд байгуулагдсан ==Infoboxes== * [[Загвар:Инфобокс компани]] (company) ==Ranking== * '''13''' (2025-01-24) - 4,778 * '''10''' (2025-02-01) - 5,254 * '''9''' (2025-03-13) - 5,965 * '''9''' (2025-08-16) - 6,146 * '''9''' (2025-09-01) - 6,243 * '''9''' (2025-10-03) - 6,381 * '''9''' (2025-11-01) - 7,252 * '''9''' (2025-12-24) - 7,369 * '''9''' (2026-01-15) - 7,393 * '''9''' (2026-02-21) - 7,544 * '''9''' (2026-03-02) - 7,563 * '''9''' (2026-09-20) - 8,016 [http://mn.wikiscan.org/users Wikiscan] dlzmnxusd6j02fc0e758qnkbt5dnwvi Дижикстрагийн алгоритм 0 38026 870256 869931 2026-09-20T01:28:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870256 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-09-20 01:28:33 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | url = https://archive.org/details/sim_transportation-science_1998-02_32_1/page/65 | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-02_6_1/page/1|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] lgh8wf0z29d2f26do4jbpv4gatu10rg Загвар:Медаль 10 44538 870196 800455 2026-09-19T14:09:47Z Enkhsaihan2005 64429 870196 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| </noinclude> |- {{#switch: {{{1}}} |Спорт|Баг|Улс|Independent = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;color:inherit; |Тэмцээн|Тэмц|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit; |#default = {{!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;color:inherit; }}{{#switch: {{{1}}} | Алт | А = " {{!}} [[File:Gold medal icon (A initial).svg|16px|Алтан медаль – нэгдүгээр байр|link=]] | Мөнгө | М = " {{!}} [[File:Silver medal icon (M initial).svg|16px|Мөнгөн медаль – хоёрдугаар байр|link=]] | Хүрэл | Х = " {{!}} [[File:Bronze medal icon (X initial).svg|16px|Хүрэл медаль – гуравдугаар байр|link=]] | Ялагч | Я = background-color:gold" {{!}} '''Ялагч'''{{Main other|[[Ангилал:Ялагчтай Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Дэд байр | Runnerup | ДБ = background-color:silver" {{!}} '''Дэд байр'''{{Main other|[[Ангилал:Хожигдогчтой Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | First | 1st = " {{!}} [[File:Gold medal icon.svg|16px|First place|link=]] | Second | 2nd = " {{!}} [[File:Silver medal icon.svg|16px|Second place|link=]] | Гуравдугаар | 3-р = " {{!}} [[File:Bronze medal icon.svg|16px|Гуравдугаар байр|link=]] | Хасагдсан | DQ = background-color:pink" {{!}} '''Хасагдсан''' | TrueSpirit | PdC = background-color:white" {{!}} [[File:Olympic_rings.svg|30px]]{{!!}}style="background-color:white;color:inherit;" {{!}}'''[[Pierre de Coubertin medal]]''' | Olympics | Olympic = " {{!}} <span class="nowrap">[[Olympic Games]]</span> | WorldChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">World Championships</span> | EuropeanChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">European Championships</span> | Тэмцээн | Тэмц | Спорт = " {{!}} <span class="nowrap">{{{2|}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Баг = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Улс = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span> улсыг төлөөлөн{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Independent = " class="adr" {{!}} Competed as an <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | #default = " {{!}} &#32; {{Main other|[[Category:Articles using Template:Medal with unrecognised first positional argument]]}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} <span class="nowrap">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent|TrueSpirit|PdC= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} {{{3|}}}{{Main other|{{#if:{{{3|}}}||{{#if:{{{3}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}}}}<noinclude> |} {{documentation}} </noinclude> 140eykm7ubme40eakza0pn57imcuv3t 870201 870196 2026-09-19T14:19:44Z Enkhsaihan2005 64429 870201 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| </noinclude> |- {{#switch: {{{1}}} |Спорт|Баг|Улс|Independent = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;color:inherit; |Тэмцээн|Тэмц|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit; |#default = {{!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;color:inherit; }}{{#switch: {{{1}}} | Алт | А = " {{!}} [[File:Gold medal icon (A initial).svg|16px|Алтан медаль – нэгдүгээр байр|link=]] | Мөнгө | М = " {{!}} [[File:Silver medal icon (M initial).svg|16px|Мөнгөн медаль – хоёрдугаар байр|link=]] | Хүрэл | Х = " {{!}} [[File:Bronze medal icon (X initial).svg|16px|Хүрэл медаль – гуравдугаар байр|link=]] | Ялагч | Я = background-color:gold" {{!}} '''Ялагч'''{{Main other|[[Ангилал:Ялагчтай Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Дэд байр | Runnerup | ДБ = background-color:silver" {{!}} '''Дэд байр'''{{Main other|[[Ангилал:Хожигдогчтой Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Нэгдүгээр | 1-р = " {{!}} [[File:Gold medal icon.svg|16px|Нэгдүгээр байр|link=]] | Хоёрдугаар | 2-р = " {{!}} [[File:Silver medal icon.svg|16px|Хоёрдугаар байр|link=]] | Гуравдугаар | 3-р = " {{!}} [[File:Bronze medal icon.svg|16px|Гуравдугаар байр|link=]] | Хасагдсан | DQ = background-color:pink" {{!}} '''Хасагдсан''' | TrueSpirit | PdC = background-color:white" {{!}} [[File:Olympic_rings.svg|30px]]{{!!}}style="background-color:white;color:inherit;" {{!}}'''[[Pierre de Coubertin medal]]''' | Olympics | Olympic = " {{!}} <span class="nowrap">[[Olympic Games]]</span> | WorldChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">World Championships</span> | EuropeanChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">European Championships</span> | Тэмцээн | Тэмц | Спорт = " {{!}} <span class="nowrap">{{{2|}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Баг = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Улс = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span> улсыг төлөөлөн{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Independent = " class="adr" {{!}} Competed as an <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | #default = " {{!}} &#32; {{Main other|[[Category:Articles using Template:Medal with unrecognised first positional argument]]}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} <span class="nowrap">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent|TrueSpirit|PdC= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} {{{3|}}}{{Main other|{{#if:{{{3|}}}||{{#if:{{{3}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}}}}<noinclude> |} {{documentation}} </noinclude> qzktt7f98b5afb8xhb3rtfghx7m6k71 870204 870201 2026-09-19T14:36:05Z Enkhsaihan2005 64429 870204 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| </noinclude> |- {{#switch: {{{1}}} |Спорт|Баг|Улс|Independent = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;color:inherit; |Тэмцээн|Тэмц|Олимп|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit; |#default = {{!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;color:inherit; }}{{#switch: {{{1}}} | Алт | А = " {{!}} [[File:Gold medal icon (A initial).svg|16px|Алтан медаль – нэгдүгээр байр|link=]] | Мөнгө | М = " {{!}} [[File:Silver medal icon (M initial).svg|16px|Мөнгөн медаль – хоёрдугаар байр|link=]] | Хүрэл | Х = " {{!}} [[File:Bronze medal icon (X initial).svg|16px|Хүрэл медаль – гуравдугаар байр|link=]] | Ялагч | Я = background-color:gold" {{!}} '''Ялагч'''{{Main other|[[Ангилал:Ялагчтай Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Дэд байр | Runnerup | ДБ = background-color:silver" {{!}} '''Дэд байр'''{{Main other|[[Ангилал:Хожигдогчтой Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Нэгдүгээр | 1-р = " {{!}} [[File:Gold medal icon.svg|16px|Нэгдүгээр байр|link=]] | Хоёрдугаар | 2-р = " {{!}} [[File:Silver medal icon.svg|16px|Хоёрдугаар байр|link=]] | Гуравдугаар | 3-р = " {{!}} [[File:Bronze medal icon.svg|16px|Гуравдугаар байр|link=]] | Хасагдсан | DQ = background-color:pink" {{!}} '''Хасагдсан''' | TrueSpirit | PdC = background-color:white" {{!}} [[File:Olympic_rings.svg|30px]]{{!!}}style="background-color:white;color:inherit;" {{!}}'''[[Pierre de Coubertin medal]]''' | Olympics | Olympic = " {{!}} <span class="nowrap">[[Olympic Games]]</span> | WorldChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">World Championships</span> | EuropeanChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">European Championships</span> | Тэмцээн | Тэмц | Спорт = " {{!}} <span class="nowrap">{{{2|}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Баг = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Улс = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span> улсыг төлөөлөн{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Independent = " class="adr" {{!}} Competed as an <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | #default = " {{!}} &#32; {{Main other|[[Category:Articles using Template:Medal with unrecognised first positional argument]]}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} <span class="nowrap">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent|TrueSpirit|PdC= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} {{{3|}}}{{Main other|{{#if:{{{3|}}}||{{#if:{{{3}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}}}}<noinclude> |} {{documentation}} </noinclude> g0dvpctihtogwseqh39ki6tgkojluxf 870205 870204 2026-09-19T14:37:06Z Enkhsaihan2005 64429 870205 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| </noinclude> |- {{#switch: {{{1}}} |Спорт|Баг|Улс|Independent = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;color:inherit; |Тэмцээн|Тэмц|Олимп|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit; |#default = {{!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;color:inherit; }}{{#switch: {{{1}}} | Алт | А = " {{!}} [[File:Gold medal icon (A initial).svg|16px|Алтан медаль – нэгдүгээр байр|link=]] | Мөнгө | М = " {{!}} [[File:Silver medal icon (M initial).svg|16px|Мөнгөн медаль – хоёрдугаар байр|link=]] | Хүрэл | Х = " {{!}} [[File:Bronze medal icon (X initial).svg|16px|Хүрэл медаль – гуравдугаар байр|link=]] | Ялагч | Я = background-color:gold" {{!}} '''Ялагч'''{{Main other|[[Ангилал:Ялагчтай Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Дэд байр | Runnerup | ДБ = background-color:silver" {{!}} '''Дэд байр'''{{Main other|[[Ангилал:Хожигдогчтой Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Нэгдүгээр | 1-р = " {{!}} [[File:Gold medal icon.svg|16px|Нэгдүгээр байр|link=]] | Хоёрдугаар | 2-р = " {{!}} [[File:Silver medal icon.svg|16px|Хоёрдугаар байр|link=]] | Гуравдугаар | 3-р = " {{!}} [[File:Bronze medal icon.svg|16px|Гуравдугаар байр|link=]] | Хасагдсан | DQ = background-color:pink" {{!}} '''Хасагдсан''' | TrueSpirit | PdC = background-color:white" {{!}} [[File:Olympic_rings.svg|30px]]{{!!}}style="background-color:white;color:inherit;" {{!}}'''[[Pierre de Coubertin medal]]''' | Олимп | Олимпын = " {{!}} <span class="nowrap">[[Олимпын наадам]]</span> | WorldChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">World Championships</span> | EuropeanChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">European Championships</span> | Тэмцээн | Тэмц | Спорт = " {{!}} <span class="nowrap">{{{2|}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Баг = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Улс = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span> улсыг төлөөлөн{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Independent = " class="adr" {{!}} Competed as an <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | #default = " {{!}} &#32; {{Main other|[[Category:Articles using Template:Medal with unrecognised first positional argument]]}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} <span class="nowrap">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent|TrueSpirit|PdC= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} {{{3|}}}{{Main other|{{#if:{{{3|}}}||{{#if:{{{3}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}}}}<noinclude> |} {{documentation}} </noinclude> pphw5zp8cbu92pech4pkd8t0jzlalfa 870206 870205 2026-09-19T14:37:29Z Enkhsaihan2005 64429 870206 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| </noinclude> |- {{#switch: {{{1}}} |Спорт|Баг|Улс|Independent = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;color:inherit; |Тэмцээн|Тэмц|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit; |#default = {{!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;color:inherit; }}{{#switch: {{{1}}} | Алт | А = " {{!}} [[File:Gold medal icon (A initial).svg|16px|Алтан медаль – нэгдүгээр байр|link=]] | Мөнгө | М = " {{!}} [[File:Silver medal icon (M initial).svg|16px|Мөнгөн медаль – хоёрдугаар байр|link=]] | Хүрэл | Х = " {{!}} [[File:Bronze medal icon (X initial).svg|16px|Хүрэл медаль – гуравдугаар байр|link=]] | Ялагч | Я = background-color:gold" {{!}} '''Ялагч'''{{Main other|[[Ангилал:Ялагчтай Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Дэд байр | Runnerup | ДБ = background-color:silver" {{!}} '''Дэд байр'''{{Main other|[[Ангилал:Хожигдогчтой Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Нэгдүгээр | 1-р = " {{!}} [[File:Gold medal icon.svg|16px|Нэгдүгээр байр|link=]] | Хоёрдугаар | 2-р = " {{!}} [[File:Silver medal icon.svg|16px|Хоёрдугаар байр|link=]] | Гуравдугаар | 3-р = " {{!}} [[File:Bronze medal icon.svg|16px|Гуравдугаар байр|link=]] | Хасагдсан | DQ = background-color:pink" {{!}} '''Хасагдсан''' | TrueSpirit | PdC = background-color:white" {{!}} [[File:Olympic_rings.svg|30px]]{{!!}}style="background-color:white;color:inherit;" {{!}}'''[[Pierre de Coubertin medal]]''' | Олимп | Олимпын = " {{!}} <span class="nowrap">[[Олимпын наадам]]</span> | WorldChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">World Championships</span> | EuropeanChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">European Championships</span> | Тэмцээн | Тэмц | Спорт = " {{!}} <span class="nowrap">{{{2|}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Баг = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Улс = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span> улсыг төлөөлөн{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Independent = " class="adr" {{!}} Competed as an <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | #default = " {{!}} &#32; {{Main other|[[Category:Articles using Template:Medal with unrecognised first positional argument]]}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} <span class="nowrap">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent|TrueSpirit|PdC= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} {{{3|}}}{{Main other|{{#if:{{{3|}}}||{{#if:{{{3}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}}}}<noinclude> |} {{documentation}} </noinclude> 4ptd37ijjqqqkccfm2mgnzxbdnnt84j 870207 870206 2026-09-19T14:39:40Z Enkhsaihan2005 64429 870207 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| </noinclude> |- {{#switch: {{{1}}} |Спорт|Баг|Улс|Independent = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;color:inherit; |Тэмцээн|Тэмц|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit; |#default = {{!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;color:inherit; }}{{#switch: {{{1}}} | Алт | А = " {{!}} [[File:Gold medal icon (A initial).svg|16px|Алтан медаль – нэгдүгээр байр|link=]] | Мөнгө | М = " {{!}} [[File:Silver medal icon (M initial).svg|16px|Мөнгөн медаль – хоёрдугаар байр|link=]] | Хүрэл | Х = " {{!}} [[File:Bronze medal icon (X initial).svg|16px|Хүрэл медаль – гуравдугаар байр|link=]] | Ялагч | Я = background-color:gold" {{!}} '''Ялагч'''{{Main other|[[Ангилал:Ялагчтай Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Дэд байр | Runnerup | ДБ = background-color:silver" {{!}} '''Дэд байр'''{{Main other|[[Ангилал:Хожигдогчтой Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Нэгдүгээр | 1-р = " {{!}} [[File:Gold medal icon.svg|16px|Нэгдүгээр байр|link=]] | Хоёрдугаар | 2-р = " {{!}} [[File:Silver medal icon.svg|16px|Хоёрдугаар байр|link=]] | Гуравдугаар | 3-р = " {{!}} [[File:Bronze medal icon.svg|16px|Гуравдугаар байр|link=]] | Хасагдсан | DQ = background-color:pink" {{!}} '''Хасагдсан''' | TrueSpirit | PdC = background-color:white" {{!}} [[File:Olympic_rings.svg|30px]]{{!!}}style="background-color:white;color:inherit;" {{!}}'''[[Pierre de Coubertin medal]]''' | Олимп | Олимпын = " {{!}} <span class="nowrap">[[Олимпын наадам]]</span> | WorldChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">World Championships</span> | EuropeanChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">European Championships</span> | Тэмцээн | Тэмц | Спорт = " {{!}} <span class="nowrap">{{{2|}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Баг = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Улс = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span> улсыг төлөөлөн{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Independent = " class="adr" {{!}} Competed as an <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | #default = " {{!}} &#32; {{Main other|[[Category:Articles using Template:Medal with unrecognised first positional argument]]}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} <span class="nowrap">{{trim|{{{2|}}}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Olympic|Olympics|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent|TrueSpirit|PdC= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} {{trim|{{{3|}}}}}{{Main other|{{#if:{{{3|}}}||{{#if:{{{3}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}}}}<noinclude> |} {{documentation}} </noinclude> 8z330hn8rv68xvwo93qw9lyfnjbtsw0 870208 870207 2026-09-19T14:40:12Z Enkhsaihan2005 64429 870208 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| </noinclude> |- {{#switch: {{{1}}} |Спорт|Баг|Улс|Independent = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#eeeeee;color:inherit; |Тэмцээн|Тэмц|Олимп|Олимпын|WorldChampionships|EuropeanChampionships = ! colspan="3" style="text-align:center;vertical-align:middle;background-color:#cccccc;color:inherit; |#default = {{!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;color:inherit; }}{{#switch: {{{1}}} | Алт | А = " {{!}} [[File:Gold medal icon (A initial).svg|16px|Алтан медаль – нэгдүгээр байр|link=]] | Мөнгө | М = " {{!}} [[File:Silver medal icon (M initial).svg|16px|Мөнгөн медаль – хоёрдугаар байр|link=]] | Хүрэл | Х = " {{!}} [[File:Bronze medal icon (X initial).svg|16px|Хүрэл медаль – гуравдугаар байр|link=]] | Ялагч | Я = background-color:gold" {{!}} '''Ялагч'''{{Main other|[[Ангилал:Ялагчтай Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Дэд байр | Runnerup | ДБ = background-color:silver" {{!}} '''Дэд байр'''{{Main other|[[Ангилал:Хожигдогчтой Загвар:Медалийг ашигласан хуудас]]}} | Нэгдүгээр | 1-р = " {{!}} [[File:Gold medal icon.svg|16px|Нэгдүгээр байр|link=]] | Хоёрдугаар | 2-р = " {{!}} [[File:Silver medal icon.svg|16px|Хоёрдугаар байр|link=]] | Гуравдугаар | 3-р = " {{!}} [[File:Bronze medal icon.svg|16px|Гуравдугаар байр|link=]] | Хасагдсан | DQ = background-color:pink" {{!}} '''Хасагдсан''' | TrueSpirit | PdC = background-color:white" {{!}} [[File:Olympic_rings.svg|30px]]{{!!}}style="background-color:white;color:inherit;" {{!}}'''[[Pierre de Coubertin medal]]''' | Олимп | Олимпын = " {{!}} <span class="nowrap">[[Олимпын наадам]]</span> | WorldChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">World Championships</span> | EuropeanChampionships = " {{!}} <span class="nowrap">European Championships</span> | Тэмцээн | Тэмц | Спорт = " {{!}} <span class="nowrap">{{{2|}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Баг = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Улс = " class="adr" {{!}} <span class="country-name">{{{2}}}</span> улсыг төлөөлөн{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | Independent = " class="adr" {{!}} Competed as an <span class="country-name">{{{2}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} | #default = " {{!}} &#32; {{Main other|[[Category:Articles using Template:Medal with unrecognised first positional argument]]}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Олимп|Олимпын|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} <span class="nowrap">{{trim|{{{2|}}}}}</span>{{Main other|{{#if:{{{2|}}}||{{#if:{{{2}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}} }}{{#switch: {{{1}}} |Тэмцээн|Тэмц|Спорт|Баг|Олимп|Олимпын|WorldChampionships|EuropeanChampionships|Улс|Independent|TrueSpirit|PdC= |#default = {{!!}} style="text-align:center;vertical-align:middle;" {{!}} {{trim|{{{3|}}}}}{{Main other|{{#if:{{{3|}}}||{{#if:{{{3}}}|[[Category:Articles using Template:Medal missing an expected parameter]]}}}}}}}}<noinclude> |} {{documentation}} </noinclude> tgsv6tt434akgq6sprw4hixno11a724 Самдангийн Төмөрбаатар 0 50809 870214 859977 2026-09-19T17:39:34Z Anand9005 59241 photo and image of the person 870214 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =[[File:S.Tumurbaatar.png|thumb|S.Tumurbaatar]] | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бововч бүслэлтийг сэтлэн тэднийг бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] croynkeno9tn5p3mqqag9jmt00rxtuf 870215 870214 2026-09-19T17:40:42Z Anand9005 59241 870215 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =[[File:S.Tumurbaatar.png|thumb|S.Tumurbaatar]] | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бововч бүслэлтийг сэтлэн тэднийг бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" />. [[File:S.Tumurbaatar.png|thumb|S.Tumurbaatar]] ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] hctpv8jqs119e9crrv0w5kpzkv4cqhw 870216 870215 2026-09-19T17:41:20Z Anand9005 59241 870216 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =[[File:S.Tumurbaatar.png|thumb|S.Tumurbaatar]] | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бововч бүслэлтийг сэтлэн тэднийг бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] croynkeno9tn5p3mqqag9jmt00rxtuf 870217 870216 2026-09-19T17:45:24Z Anand9005 59241 870217 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =[[File:S.Tumurbaatar.png|thumb|S.Tumurbaatar]] | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бововч бүслэлтийг сэтлэн тэднийг бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ.[[File:Heroes of mgl.png|thumb|heroes]]. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" />. Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] bu9f25ztooxkq6a9gx3byvg3v8he5ec 870218 870217 2026-09-19T17:46:32Z Anand9005 59241 870218 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =[[File:S.Tumurbaatar.png|thumb|S.Tumurbaatar]] | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бововч бүслэлтийг сэтлэн тэднийг бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ.[[File:Heroes of mgl.png|thumb|Баатрууд]]. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" />. Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] k5ks5o6li4vmrgqb7ofolvnztpsj178 Мамлюк 0 52032 870291 819526 2026-09-20T07:30:21Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 870291 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} '''Мамлюк''' (мөн '''мамелю́к''', [[Араб хэл|араб.]] مملوك‎ ''мамлу́к'' — «эрхшээлт», «эрхгүй хүн», олон тоонд. مماليك‎ ''мамели́к'', араб. مَلِك‎ ''ма́лик'' — «эзэмшигч») — Дундад зууны Египтын цэргийнхны давхраг. Мамлюкуудыг египтүүдээс бүрдүүлдэг байсан. Дэвид Аялоны хэлснээр "Мамлюк/гуламын үзэгдэл" нь тусгай дайчин анги бий болгосон нь улс төрийн асар их ач холбогдолтой байсан; Энэ нь 9-р зуунаас 19-р зуун хүртэл бараг 1000 жилийн турш оршин тогтнож байсан юм. Египет, түүнчлэн Левант, Месопотами, Энэтхэгт мамлюкууд улс төрийн болон цэргийн эрх мэдлийг эзэмшдэг байв. Зарим тохиолдолд тэд султан цол хүртэж байсан бол заримд нь эмир, бэй зэрэг бүс нутгийн эрх мэдлийг эзэмшиж байв. Хамгийн гол нь Мамлюкийн бүлэглэлүүд Египет, Сирид төвлөрсөн султант улсыг эзлэн авч, Мамлюкийн Султант улс (1250-1517) болгон хянаж байжээ. == Тойм == Монголын эрхшээлд ороогүй Египетийн Мамлюк улс Дамаск төвтэй байсан бөгөөд Аббассидын халифт улсын хууль ёсны залгамжлагч хэмээн өөрийгөө зарлан Исламын ертөнцийг аврах төдийгүй өөрийн эрх мэдлээ баталгаажуулан тус ертөнцөд нөлөө бүхий байр суурьтай болоход гол зорилгоо чиглүүлэв. Монголчуудын унагаасан Багдадын халифт улсыг Египтийн султаны ивээл дор ёс төдий сэргээв. Мамлюкийн хаан Кудуз нь ард түмний ихэд шударга хаан хэмээгдэж талархлыг хүлээсэн гэх түрэг хүн байв. XIII зууны монголчуудын байлдан дагууллын үр дүнд [[Хар тэнгис|Хар тэнгисийн]] хойт эрэг хавийн нутгаас олзны хүмүүсийг бөөн бөөнөөр Ойрхи Дорнодын боолын зах зээл дээр нийлүүлэх болсон нь чухамдаа Египтийн цаашдын хувь заяанд чухал нөлөө үзүүлэх Султан Бейбарс тодрон гарсан юм. Ойрхи Дорнодын боолын захын боолуудаас мамлюк цэрэг, цэргийн дарга тэр байтугай Египтийн султан тодрон гарснаар ойр хавийн газар орны иргэд өөрсдийхөө хөвгүүдийг сайн дураар ирж худалдах явдал ч гарч байв. Боол болж худалдагдсан олзны болон сайн дурын эдгээр хүмүүс чухамдаа монголчуудын талаар сонсох төдийгүй биеэр тэдэнтэй тулалдаж монгол цэргийн арга барилыг сайн мэдэж байлаа. Мамлюк цэргүүд монголчуудын байлдааны арга барилыг урьдаас нарийн тооцоолон тулалдаж, монголчуудын байлдааны тактик болох гэнэт довтлох, цэргийн тооны давуу байдлыг тооцоолон газар нутгийн онцлогийг сайн мэдэх, ар талын хангамж сайтар базаах гэх мэт бэлтгэл ажилд сайтар анхаарч байв. Мамлюк улсын сүр хүч нь Хорезмын сүүлчийн Хан Хүү Жалал Ад Дины цэргийн үлдэгдэл, тэдний үр сад болон олзлогдсоос бүрдсэн цэргийн хүчин дээр тулгуурлав. [[Хүлэгү]] Хаан буцмагц Хэт Буха Ноён өөрийн элчийг 40 нөхрийн хамт Египет луу илгээж “Мөнх Хөх тэнгэрийн зарилгаар Хөхрөгчид хөх тэнгэр Хөрстөд Монголчууд эзэн суух таалалтайг сануулж, үүний эсрэг зогссон хэн бүхэн, тэдний гэр бүл бүхэлдээ хүйс тэмтрэгдэхийг сануулж, та нар бууж өгч элчээ ирүүлж хүндлэл үзүүл эс бөгөөс байлдахад бэлтгэ гээд цааш нь Хүлэгү Хаан Туранаас Иранд ирэхэд ганц ч Халиф, Султан, Малик түүнийг сөрж зогсож чадаагүй бөгөөд тэр Дамаскийг эзлэхээр ирэхэд түүний ах Их Хаан Мөнх нас барсан мэдээ ирж тэр буцсан болно. Гэвч түүний Арслангийн зоригт Луугийн хүчит Хэт Буха жанжин цэргийг одоо удирдаж байна. Тэр Дамаскийг дайрвал түүнийг хэн ч зогсоож чадахгүй бөгөөд та нар үтэр түргэн бууж өг гэж шаарджээ.” == Байлдах шийдвэр == Нэгд, Хэт Буха Ноён бол Хүлэгү хааны хамт Багдадыг эзэлж Халифыг дарж, Иранд Исмаилитын улсыг мөхөөсөн туршлагатай жанжин байсан юм. Харин Мамлюкын хаан өөрийн шадар түшмэдүүдийн хамт зөвлөж бид бууж өгсөн ч байлдсан ч биднийг зөвхөн үхэл хүлээж байна, иймд байлдая гэжээ. Ийм зоригтой шийдвэрт хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлсөн болно. Үүнд: # Хүлэгү хааны элчийг алснаар дайн шууд эхлүүлэв. # Мамлюк нарт Ар талд Хойд Африкийн элсэн цөлөөс өөр ухрах газар үгүй. # Мамлюкийн цэрэг монгол цэргүүдтэй эн зэрэгцэх дадлага туршлагатай, бэлтгэл сайн хангасан байв. # Их цэрэг нутаг буцсан бөгөөд Монголчуудад туслах хүчин ойр хавьд байхгүй бөгөөд Хэт Буха жанжины удирдсан цэргийн тоо, Монголчуудын нөхцөл байдлыг сайн мэдэж байв Хоёрт, Дээрхийн эсрэгээр Эл хант улсын зүгээс Мамлюктай байлдахад дараах хүчин зүйлс нөлөөлөв. Үүнд: # Ойрхи Дорнодод тогтож Монголын захиргаанд байсан загалмайт орнууд Килийн [[Армени]], [[Гүрж]], Антиохи болон Триполийн вант улсууд Эл хант улстай гэрээ хэлцэлүүд хийсэн нь амжилтгүй болов. # Иерусалимын ван монголчуудаас урваж Мамлюкийн султаны цэргийг өөрсдийг газар нутгаар нэвтрүүлэв. # Алтан Ордны хаан Бэрх Мамлюктай холбоо тогтоож Хүлэгийг дайлах шийдвэр гаргав. Учир нь Хүлэгийн цэрэгт хүч өгч Багдадыг эзэлж явсан Зүчийн удмын гурван хан хүү учир битүүлэгээр Хүлэгийн ордонд нас барсанд тэдний албат нар Хан хүү нар хор ууж үхсэн гэж баталсан аж. # Бэрх хаан Хүлэгү хаантай муудах гол шалтгаан бол Чингисхааны үеэс Зүчийн үр садад хүртээсэн Кавказын нурууны өмнөд хэсгийн бэлчээр сайт нутгыг Хүлэгтэй булаацалдсан явдал байв. # [[Өгэдэй хаан|Өгөдэйн]] удмаас Хаан ширээг Толуйн удмын [[Мөнх хаан|Мөнх хаанд]] авч өгсөн гол хүн бол Батын заавраар гардан гүйцэтгэсэн Бэрх байв. == Судлаачдын үзэл баримтлал == Доктор Ц.Энхчимэг болон бусад судлаачдын өгүүлснээр: Монголчуудын холбоотон байсан Иерусалимын вант улсын загалмайтны шашинт эрх баригчид учир битүүлэг шалтгаанаар монголчуудаас урван мамлюкийн цэргийг өөрийн нутгаар нэврүүлж Хойт Палестины Эздрелон голын хөвөөнд байрлаж байсан монгол цэргийн ар талаас маммюкууд [[1260 он|1260]] оны [[9 сарын 3]]-нд гэнэт довтлон бут цохижээ гэжээ. == Түүхэнд == Түүхэнд “[[Айн Жалутын тулалдаан]]” хэмээдэг ба одоогийн Сири Израйлын хил дээрх Голаны өндөрлөг газар юм. Айн Жалут гэх газар Монгол цэргийг бут ниргэж Татаруудын омог сүрийг дарсан хэмээн Арабын түүхчид бичдэг тулалдаан ийнхүү өрнөсөн юм. Мамлюкын цэрэг гэнэтийн давшилтанд орсныг Монгол цэргийн ангийг толгойлж байсан [[Байдар]] жанжин Өгүл Бек хэмээх элчийг зарж [[Хэтбуха|Хэтбух]] жанжинд мэдээлж хариуд нь “байрлалаа орхиж үл болно” гэсэн тушаал авав. Гэнэтийн довиолгоонд Байдарын цэрэг цохигдож ухарсан үед Хэт Буха жанжин ирж шууд давшилтанд оров. Гэвч Хэт Бухаг давших үед Мамлюкууд байрлалаа өөрчилж нууц отолтонд хэсэг хүчээ оруулан ухарч улмаар бүсэлж цохисон нь Монгол цэргийн аргаар өөрийг нь цохисон хэрэг болжээ. Энэ үед Хэт Буха жанжин цэргээ зоригжуулан “Хүлэгү Хаандаа ялагдлын мэдээ дуулгаж түүний урмыг хугалснаас баатар зоригийг үзүүлэн байлдаж, бид баатар зоригтой байлдаж амиа алдсанаар, “Хааны цэргийн эхнэрүүд нэгэн жил төрөөгүй, унасан азарга маань үрэгдвэл Хааны адуун сүргийн гүү нэгэн жил унагалаагүй гэж бод”. Хаан биднээр бахархаж бидний өшөөг авах болно” гэж хэлээд цэргээ толгойлон байлдав. Мамлюкын цэрэг ойд орж бүгсэн Монгол цэргийг ойг шатаан шахаж хядаад улмаар Монгол цэргийн хүрээг эзэлж тэнд байсан хүүхэд, эмэгтэйчүүд түүний дотор Хэтбух ноёны Хатанг олзлон, бусад хүмүүсийг бүгдийг тарчилган цаазалжээ. Хэт Буха Ноёныг амьдаар нь олзолж Мамлюкын Хаан өргөөндөө авчирч ингэж хэлжээ, Худал үг хоосон амлалтаар хууран бидний орон гэрийг устгаж, олон баатар эр эхнэр хүүхдийг хөнөөсний төлөө буруу номтон чамайг цаазаар авна гэжээ, үүний хариуд хүлээтэй байсан Хэт Буха эгц өндийн босож ирээд огтхон ч айсан шинжгүйгээр бид ялан дийлэх болно, хэрвээ чи намайг цаазалвал би үүнийг чи биш бурхны таалал гэж үзнэ, чиний өнөөдрийн ялалт бол хэсэг зуурын юм, энэ мэдээ Хүлэг Хаанд хүрмэгц түүний хилэн бадарч Азербайжанаас Египет хүртэл өшөө хорслын тэнгис буцалж Мамлюкын нутаг Монгол цэргийн морин туурайн дор талхигдан дуусна гэжээ. Хүлэгү Хаанд над шиг цэрэг эр гучин түм бий бөгөөд түүний зөвхөн нэг нь би гэжээ. Энэ зоригт, баатар эрийг үтэр цаазалж толгой гар хөлийг салган Мамлюкын нутгаар шонд тараан өлгөсөн ч султан Кудуз түрхэн зуур баярлаж хэдхэн хоногын дараа өөрийн цэргийн жанжин аз-Захира Байбарс (1260-1277) гарт амь үрэгджээ. Мамлюкийн Султан болсон Байбарс Алтан ордны исламын шашинд орсон Бэрх хааныг халифын нэрээр өөртөө татан монгол хаадын маргааныг дэвэргэж монголчуудыг дотор нь бутаргах бодлогыг хэрэгжүүлэв. Исламын ертөнцийн шашны тэргүүн халиф мамлюк султаны гарын үзүүрийн тоглоомын хүн болсон бөгөөд гол дайсан болох монголчуудын эсрэг халифыг ашиглах нь цаг үеийн тулгамдсан асуудал болж байв. Исмаилийнханы Аббасын удмын шинэ халиф нь султанаас бүрэн хамааралтай байсныг аз-Захира Байбарс овжин ашиглан өөрийн өв залгамжлагчдын исламын ертөнцөд тэргүүлэх байр суурийг хууль ёсны болгож чаджээ. Энэ ялалтын үр шимийг мамлюкууд дээд зэргээр хүртэж чаджээ. Нэгд, тэд нар исламын ертөнцийг мөхлөөс аварч чадсан. Хоёрт, мусульманчуудын амьд шүтээн байсан халифыг эргүүлэн гаргаж иржээ. Тун удалгүй 1260 оны 11 сард монголчууд хариу авах анхны оролдлого хийлээ. Хөх-Илгэ ноёны удирдсан Эл хаант улсын цэргүүд Химса хүрсэн боловч 12 сард болсон тулалдаанд ялагдаж Евфрат мөрний чанад руу ухран гарчээ. Ийнхүү энэ мөрөн тухайн үеийн Ойрхи Дорнодын хоёр хүчирхэг гүрний хилийн зааг болсон юм. Хэдийгээр энэ тулалдаанаас хойш малюкууд хамгаалатын дайнаас довтлох дайнд шилжин орсон боловч монголчууд [[Евфрат мөрөн|Евфрат мөрнөөс]] хойш ухраагүй юм. Ийнхүү Хүлэгү Хаан бие биенээ өөр өөрсдийн шалтгаанаар дэмжсэн Алтан Ордны [[Бэрх]] Хаан , Мамлюкын Бейбарс хаантай 2 тулалдаанд зэрэг байлдах болж Хэтбух жанжины хэлсэн “Хааны цэргийн эхнэрүүд нэгэн жил төрөөгүй, Хааны адуун сүргийн гүү нэгэн жил унагалаагүй гэж бод”. Хаан биднээр бахархаж бидний өшөөг авах болно” гэсэн итгэл төгс амлалтанд хүрэх гэж бүхий л бололцоог дайчилсан ч баатар эрийнхээ өшөөг авч чадаагүй юм. Тэрээр 1262 онд Бэрхийн цэргийг толгойлсон Ногай ноёнтой байлдаж нэлээн ялагдсан бол түүний хүү Абага Ногайг дийлж түүний хүрээг эзэлжээ. Гэвч Абага Бэрхэд цохиулан ухарчээ, удалгүй Хүлэгү хаан нас барж дайн түр зогсжээ. 8c4zqf94ickj0mfkaq0p94dwyikjduh Лайхансүрэнгийн Лхасүрэн 0 53852 870224 835178 2026-09-19T18:10:00Z ~2026-50810-35 107579 Нэр засав 870224 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person|name=Лайхансүрэнгийн Лхаасүрэн|image=Лайхансүрэнгийн Лхасүрэн.jpg|birth_date=1946 он|death_date=2010 оны 1 сар}} '''Лайхансүрэнгийн Лхаасүрэн''' ([[1946 он]]д [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум]]анд төрсөн) нь Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч хүн. СУИС-ийн багш байхдаа, МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2002 оны 7 сарын 5-ны 94 тоот зарлигаар Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн. ==Намтар== Тэрбээр нийслэлийн II сургуулийн VII ангийг 1962 онд төгсөөд Улсын Хүүхдийн Төв театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. 1974-1978 онуудад Москва хотын А. В. Луначарскийн нэрэмжит ТУДС-д (ГИТИС) найруулагчийн мэргэжлээр суралцсан. Улмаар Улсын Хүүхэд Залуучуудын Театрт 1978-1984 онуудад ерөнхий найруулагч, уран сайхны удирдагч, 1984 оноос УБИС, СУИС-д багшаар ажиллаж иржээ. ==Бүтээл== Ч. Чимидийн “[[Тус биш ус]]” киноны Осор, Б. Ширэндэвийн “[[Төгсгөл]]”-ийн Мөнхөө, “[[Ацаг шүдний зөрөө]]”-гийн сорвит, Ч. Лодойдамбын “[[Гарын таван хуруу (кино)|Гарын таван хуруу]]”-ны Шагдар гэхчлэн дэлгэцийн, В. Шекспирийн “Ромео Жульетта”-гийн Ромео, Н.Островскийн “Болд хэрхэн хатаагдсан нь”-ын Корчагин зэрэг тайзны 100-гаад дүрийг бүтээжээ. “Гурван найз”, “Болд хэрхэн хатаагдсан нь”, “Дээвэрт суудаг Карлсон”, Ж. Б. Мольер “Аргагүйн эрхэнд оточ”, “Бэрд” зэрэг жүжгийг найруулан тоглуулсан байна. СУИС-д олон жил багшилж залуу авьяастнуудыг урлагийн замд хөтлөсөн сурган хүмүүжүүлэгч тэрбээр “Хүн хөрөө” кино зохиол бичиж, өөрөө найруулан дэлгэцнээ гаргасан байна. {{DEFAULTSORT:Лхасүрэн, Лайхансүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын кино зохиолч]] [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алдархааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] 90uws1l94uhipehrgy44889c4wh3alv 870227 870224 2026-09-19T18:11:27Z ~2026-50810-35 107579 Нэр 870227 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Лайхансүрэнгийн Лхаасүрэн|image=Лайхансүрэнгийн Лхасүрэн.jpg|birth_date=1946 он|death_date=2010 оны 1 сар}} '''Лайхансүрэнгийн Лхаасүрэн''' ([[1946 он]]д [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Алдархаан сум]]анд төрсөн) нь Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч хүн. СУИС-ийн багш байхдаа, МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2002 оны 7 сарын 5-ны 94 тоот зарлигаар Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн. ==Намтар== Тэрбээр нийслэлийн II сургуулийн VII ангийг 1962 онд төгсөөд Улсын Хүүхдийн Төв театрт жүжигчнээр ажиллаж байв. 1974-1978 онуудад Москва хотын А. В. Луначарскийн нэрэмжит ТУДС-д (ГИТИС) найруулагчийн мэргэжлээр суралцсан. Улмаар Улсын Хүүхэд Залуучуудын Театрт 1978-1984 онуудад ерөнхий найруулагч, уран сайхны удирдагч, 1984 оноос УБИС, СУИС-д багшаар ажиллаж иржээ. ==Бүтээл== Ч. Чимидийн “[[Тус биш ус]]” киноны Осор, Б. Ширэндэвийн “[[Төгсгөл]]”-ийн Мөнхөө, “[[Ацаг шүдний зөрөө]]”-гийн сорвит, Ч. Лодойдамбын “[[Гарын таван хуруу (кино)|Гарын таван хуруу]]”-ны Шагдар гэхчлэн дэлгэцийн, В. Шекспирийн “Ромео Жульетта”-гийн Ромео, Н.Островскийн “Болд хэрхэн хатаагдсан нь”-ын Корчагин зэрэг тайзны 100-гаад дүрийг бүтээжээ. “Гурван найз”, “Болд хэрхэн хатаагдсан нь”, “Дээвэрт суудаг Карлсон”, Ж. Б. Мольер “Аргагүйн эрхэнд оточ”, “Бэрд” зэрэг жүжгийг найруулан тоглуулсан байна. СУИС-д олон жил багшилж залуу авьяастнуудыг урлагийн замд хөтлөсөн сурган хүмүүжүүлэгч тэрбээр “Хүн хөрөө” кино зохиол бичиж, өөрөө найруулан дэлгэцнээ гаргасан байна. {{DEFAULTSORT:Лхаасүрэн, Лайхансүрэнгийн}} [[Ангилал:Монголын кино зохиолч]] [[Ангилал:Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алдархааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] orjd2lt2x5iyj5dtyvnfdgs8xbufocq Module:Convert/data 828 55256 870242 869534 2026-09-19T22:06:01Z Enkhsaihan2005 64429 870242 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''<sub>0</sub>", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "thousand square feet", name2 = "thousand square feet", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "Square foot", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "акр", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "decare", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "гектар", symbol = "га", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "гектар", symbol = "га", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "Irish acre", symbol = "Irish&nbsp;acres", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "Acre (Irish)", }, ["m2"] = { _name1 = "хавтгай дөрвөлжин метр", _name1_us= "хавтгай дөрвөлжин метр", _symbol = "м<sup>2</sup>", prefix_position= 35, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "Метр квадрат", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "square foot", name2 = "square foot", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "square foot", name2 = "square feet", symbol = "фут<sup>2</sup>", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "square inch", name2 = "square inches", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "square mile", symbol = "бээр<sup>2</sup>", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Далайн бээр", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "square yard", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in<sup>2</sup>", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m<sup>2</sup>/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "cent", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "Cent (currency)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "coulomb", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, prefixes = 1, default = "e", link = "Coulomb", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176487e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "mole", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU<sub>ISO</sub>", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''<sub>h</sub>", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { name1 = "electronvolt", symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-19, default = "aJ", }, ["feV"] = { name1 = "femtoelectronvolt", symbol = "feV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-34, default = "yJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["GeV"] = { name1 = "gigaelectronvolt", symbol = "GeV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-10, default = "nJ", link = "Electronvolt", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "joule", _symbol = "Ж", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "Жоуль", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "килокалори", symbol = "ккал", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Калори", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["keV"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-16, default = "fJ", link = "Electronvolt", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MeV"] = { name1 = "megaelectronvolt", symbol = "MeV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-13, default = "pJ", link = "Electronvolt", }, ["meV"] = { name1 = "millielectronvolt", symbol = "meV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-22, default = "zJ", link = "Electronvolt", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["neV"] = { name1 = "nanoelectronvolt", symbol = "neV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-28, default = "yJ", link = "Electronvolt", }, ["PeV"] = { name1 = "petaelectronvolt", symbol = "PeV", utype = "energy", scale = 0.0001602176487, default = "mJ", link = "Electronvolt", }, ["peV"] = { name1 = "picoelectronvolt", symbol = "peV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-31, default = "yJ", link = "Electronvolt", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TeV"] = { name1 = "teraelectronvolt", symbol = "TeV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-7, default = "μJ", link = "Electronvolt", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μeV"] = { name1 = "microelectronvolt", symbol = "μeV", utype = "energy", scale = 1.602176487e-25, default = "yJ", link = "Electronvolt", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["ueV"] = { target = "μeV", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.329522144166, prefixes = 1, default = "kcal/mol", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "pounds of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "lb(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "ounces of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "oz(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m<sup>3</sup>/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m<sup>3</sup>/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m<sup>3</sup>/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;imp</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[Imperial units|imp]]</sub>", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;US</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|US]]</sub>", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Далайн бээр", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Далайн бээр", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "фут", name2 = "фут", symbol = "фут", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Фут", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "инч", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "метр", _name1_us= "метр", _symbol = "м", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "Метр", }, ["mi"] = { name1 = "бээр", symbol = "бээр", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "далайн бээр", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "км", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Километр", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "бээр", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Бээр", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''<sub>☉</sub>", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "hertz", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "Hertz", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "tesla", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "Tesla (unit)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "грамм", _symbol = "г", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "Грамм", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "gigatonne", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "фунт", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Фунт (нэгж)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Тонн", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "т", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Тонн", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Тонн", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "унц", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''<sub>☉</sub>", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "ст", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Стон (нэгж)", }, ["t"] = { name1 = "тонн", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "тонн", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "per square kilometre", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "морины хүч", name2 = "морины хүч", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "кВт", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Киложоуль", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Киложоуль", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "ватт", _symbol = "Вт", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Ватт (нэгж)", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg<sub>f</sub>/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "км/ц", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "бээр/ц", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11.604505e6, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "фут<sup>3</sup>", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "фут<sup>3</sup>", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H<sub>2</sub>O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "Л", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Литр", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "л", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Литр", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "м<sup>3</sup>", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "Шоо метр", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in<sup>3</sup>", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m<sup>3</sup>/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["dm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm<sup>2</sup>"] = "acre", ["км<sup>2</sup>"] = "sqmi", ["mm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["fJ"] = "keV", ["GJ"] = "kWh", ["MJ"] = "kWh", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["км"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km<sup>3</sup>"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm<sup>2</sup>"] = "Square millimetre", ["cm<sup>2</sup>"] = "Square centimetre", ["dm<sup>2</sup>"] = "Square decimetre", ["km<sup>2</sup>"] = "Square kilometre", ["kJ"] = "Киложоуль", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "Centimetre", ["dm"] = "Decimetre", ["dam"] = "Decametre", ["hm"] = "Hectometre", ["km"] = "Километр", ["Mm"] = "Megametre", ["Gm"] = "Gigametre", ["Tm"] = "Terametre", ["Pm"] = "Petametre", ["Em"] = "Exametre", ["Zm"] = "Zettametre", ["Ym"] = "Yottametre", ["μg"] = "Microgram", ["mg"] = "Milligram", ["kg"] = "Kilogram", ["Mg"] = "Tonne", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm<sup>3</sup>"] = "Cubic millimetre", ["cm<sup>3</sup>"] = "Cubic centimetre", ["dm<sup>3</sup>"] = "Cubic decimetre", ["dam<sup>3</sup>"] = "Cubic decametre", ["км<sup>3</sup>"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } bw96gnwdjnbukgp6p6wd5ck7dc91v1i R (программчлалын хэл) 0 66085 870249 869893 2026-09-19T23:49:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870249 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-19 23:49:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-17 03:32:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-14 00:13:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-11 04:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-08 00:04:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-05 03:36:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-09-02 02:32:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-30 02:10:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-27 00:13:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-24 01:53:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-20 23:59:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907050453/http://www.omegahat.net/|url-status=dead}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2<sup>31</sup> and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''<sup>2</sup> + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] e5amjyxh5ppp6osyvvvn0wcm8lj1hm6 Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 870270 870117 2026-09-20T04:46:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870270 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-09-20 04:46:02 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] j5re8moe2q4ksy4fbob8drv3c0tr8kz Арвагар хээр 0 88251 870277 729156 2026-09-20T05:51:53Z Chongkian 21163 870277 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Эрт цагт нэгэн айлын гадаа хэсэг аянчид буужээ. Айлын эхнэр гэртээ ороод хар хvндээ хэлж байна. Энэ баруун голын цаад хөвөөн дэхь аянчдын гадаа алс нь чи бид хоёрыг баярлуулах нэг адуу байна. Наад талын цэнхэр майханд нэг буурал толгойтой өвгөн байна. Тэр л эзэн нь болов уу аягvй бол 4 гүүнээс доош өгөхгүй гэж үнэрхэх байх даа. Тэр гадаа нь уяатай буй хар даагыг өртөг хайрлахгүй худалдаж аваад ир гэжээ. Хархүү хүүхнийхээ ажигч шинжээч байдлыг мэдэх тул аргагүй үгэнд орж аянчны гадаа очоод үзвэл арчаагүй муу атигар хар даага байна гэнэ. Ингээд хархүү зүүн зүгээс яваа аянчидтай уулзан наймаа хэлэцэв, “Хар даагыг арван унагатай гүүгээр өгнө” гэж vнэрхжээ. Ийм юм авна гэвэл эцэг эх минь уурлана, авахгvй гэвэл эхнэр маань ундууцна хэмээн эргэлзээд буцан ирэн эхнэртээ хэлвэл “4 гүүний мэдэлгvй амьтан уу чи” хэмээн уурлан өөрийн эцэг эхдээ “энэ хар даагыг vнэ хайрлахгүй авч өгөөч ” гэж гуйсанд малч хичээнгvй авхаалж сэргэлэн охиноо нэг учиртай хэлээ биз гэж санаад хэлсэн дор нь авч өгчээ. Дараа жил нь нөгөө хар шүдлэнгээ наадамд уяж уралдуулсанд түрүүлэн ирж асрын үүдэнд айргаар мялаалган “аравгар хээр” хэмээн цоллуулж ард олонд нэрээ цуурайтуулжээ. Үүнээс хойш долоон хошуу даншиг наадамд тасралтгүй хорь шахам жил түрүүлээд эцэстээ арвагар хээр арга буюу хөгшрөн зөнөжээ. Тэднийх уламжлалт ёсоор хурдан морьдоо уяж сойход нь арвагар хээр нь уяан дээрээ өөрөө ирж зогсоод явдаггvй байжээ. Гэтэл эзэн нь “зөнөг хээр яах нь вэ” гэж хичнээн хөөвч хангинатал янцгааж торомгор хар нvднээсээ нулимс бөмбөрүүлэн байсанд “заяа нь гомдоно хөтлөөд яв ” гэж эхнэр нь хэлжээ. Аравгар хээрийг ногтлон хөтлөөд наадамд очиж их насны морьдын уралдаанд давхиулжээ. Морь уралдан давхихад өвгөн хээр хамгийн түрүүнд явж гэнэ. Гэтэл ноёны нэг морь хойноос нь гүйцэн зөв талд нь зуузай холбож явснаа яг барианд орохын даваанд гэнэт түрүүлэн гарахад түүний сүүлний угыг нь аравгар хээр хазаж аваад дороо үсрэн ойчсон гэдэг. Наадамчдын цуглан ирэхийн сацуу эзэн хүүхэн нүднийхээ нулимсыг мэлмэрүүлэн толгойг нь түшэхэд аравгар хээр дахин нэг өндийн янцгаагаад амьсгаагаа хураажээ. Наадамчин олны хүсэлтээр түрүүлсэн морины бай шагналыг аравгар хээр моринд эцсийн удаа олгон эзэн хүүхэнд нь гардуулжээ. Тэр хүүхэн нөхөртэйгээ хоёул аравгар хээр мориныхоо молор эрдэнийг анх удаа наадамд түрүүлсэн шар талын дундахь нэгэн толгойн энгэрт аваачин оршуулжээ. Үүнээс хойш уг талыг аравгар хээрийн тал гэх болж нэр нь сунжирч хувирсаар Арвай хээрийн тал гэх болж дээ. [[Ангилал:Монголын үлгэр домог судлал]] [[Ангилал:Архангай аймаг]] [[Ангилал:Бодгаль морь]] trlvyco5zhkj78ivuytecww6or5em8i Хайфа 0 105908 870273 870123 2026-09-20T05:00:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 870273 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-09-20 05:00:02 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] 6gau6uk8yr4xayxq0ej9qpvmu9nx2mu Бага Богд уул 0 106245 870278 810720 2026-09-20T05:53:24Z Chongkian 21163 870278 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монголын уул}} '''Бага Богд уул''' нь [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Баруунбаян-Улаан сум]]аас бага зэрэг зүүн урд зүгт, [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]]аас зүүн урд зүгт, хоёр сумын хилийг дамнан оршдог хөвч уулс бөгөөд түүний ноён оргил нь '''Мянган Ямаат уул''' (далайн түвшнээс дээш {{өндөр|3600}}<ref name="peaklist">[http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html "Mongolia: 18 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120829125929/http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/mongolia.html |date=August 29, 2012 }} Listed here as "MYANGAN YAMAAT". Peaklist.org. Retrieved 2013-03-11.</ref>) юм. == Мөн үзэх == * [[Монгол орны уулс]] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Азийн нуруу]] [[Ангилал:Монголын нуруу]] [[Ангилал:Говь Алтайн нуруу]] [[Ангилал:Алтайн нурууны уул]] [[Ангилал:Монголын уул]] [[Ангилал:Алтайн нурууны нурууд]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Их Богдын нуруу]] {{Mongolia-stub}} {{mountain-stub}} ruqvacx84qkvi7uqxwjnv8oub6wgrvv Михаил Певцов 0 119760 870292 800587 2026-09-20T07:31:27Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 870292 wikitext text/x-wiki [[Файл:M V Pevtsov.jpg|thumb|426x426px|Михаил Певцов ]] '''Михаил''' '''Певцов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаил Васильевич Певцов,'' зарим эх сурвалжид ''Михаил Владимирович'' гэсэн байдаг'','' 1843 оны 6-р сарын 2-нд Новгород мужид төрсөн -1902 оны 3-р сарын 10-нд Санк-Петербург хотод нас барсан) — оросын аялагч, хошууч-генерал, Дундад болон Төв Азийн судлаач. Монгол, Төвөд судлаач. [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын Эзэн хааны Газар зүйн нийгэмлэгийн]] баруун Сибирийн салбарын гишүүн. == Намтар == Михаил Певцов эрт өнчирч хамаатныдаа өссөн боловч ч сурлага сайтаа байсан тул Санкт-Петербургийн нэгдүгээр гимназийн курсийг чөлөөт сонсогчоор төгссөн. Тэрээр Воронеж дахь кадетийн сургуульд суралцаж Оросын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын Николаевын академийг 2-р зэргийн ангиллаар төгссөн. Академид сурч байхдаа тэрээр геодези, одон орон, газарзүй зэрэг шинжлэх ухааныг онцгой сонирхож байжээ. М.Певцов 1860 оны 6-р сарын 18-нд цэргийн албанд орсон. Ажиллах хугацаандаа угсаатны зүйн судалгаанд идэвхтэй оролцож, 1867 онд Оросын Эзэн хааны Газар зүйн нийгэмлэгийн гишүүнээр элссэн. 1872 оноос хойш тэрээр Баруун Сибирийн цэргийн тойргийн Штабын ахлах адьютантын туслах байв. 1875 оноос эхлэн тэрээр [[Омск]] хотод 15 жил алба хаажээ. Омск хотод тэрээр 1877 онд байгуулагдсан Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн Баруун Сибирийн салбарын үүсгэн байгуулагчдын нэг болжээ. 1876-1890 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] зүүн өмнөд хэсэг, Хятадын уулсын систем, Монголын Говь, хагас цөлийн бүсэд хийсэн судалгааны экспедицийг удирдаж байжээ. 1876 ​​онд тэрээр одоогийн Хятадын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгурын]] өөртөө засах орны нутаг дэвсгэрээр экспедиц хийсэн бөгөөд үүний ачаар тэрээр Төв Азийн хамгийн том шинжээчдийн нэг гэдэг алдар нэр хүртсэн. Тэрээр 1878 онд шинжлэх ухааны зорилгоор Монгол болон Хятадын умард аймгуудад (Алтай— Ховд —Хөх-хот— Хаалган— Өргөө— Улиастай— Кош-Агач буюу Хашаа мод гэсэн чиглэлээр) худалдаачдын худалдааны цувааг дагалдан явжээ. Үндсэндээ бүх Монголын нутгийг баруун хойноос зүүн урагш хөндлөн аялсан гэсэн үг. Энэхүү аялалд түүнийг топографич И.В.Чуклин, А.В.Скопин нар дагалдан явжээ. Тэдний үндсэн даалгавар бол тухайн үеийн Монгол орны газрын зургийг хожим тодруулахын тулд замын шугамыг нүдэн баримжааны судалгаа хийж, аялалын маршрутын дагуух зарим цэгийн газарзүйн солбицлыг тогтоох явдал байжээ. Тэрээр аялалын эцсийн тайлан даа экспедицийн очсон бүх нутаг дэвсгэрийн ургамал, амьтан, геологи, одон орон, уур амьсгал, угсаатны зүйн талаархи мэдээллийг системтэйгээр тусгасан болно. Үүнээс гадна тэрээр Монгол Алтайн цаг уур, ургамлын ажиглалтыг баримтжуулж, маршрутын газарзүйн онцлогийг тодорхойлж, ургамал судлал, минералын, амьтан судлалын цуглуулга цуглуулсан байна. Тэрээр 1883 онд "Петербургийн гэрээ"-ний дагуу [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] зүүн талаар Баруун Хятадтай улсын хилийг газар дээр нь тогтооход оролцож байжээ. 1887-1888 онд Оросын Эзэн хааны Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын Азийн хэсгийн нарийн бичгийн дарга байв. 1888 оны сүүлээр тэрээр нас барахаасаа өмнө [[Николай Пржевальский|Николай Пржевальскийн]] байгуулсан шинжлэх ухааны экспедицийн даргаар томилогдож 1889, 1890 онд Зүүн Туркестан, Хойд Төвөд, Зүүнгараар аялжээ. Хошууч генерал цолыг 1891 оны 8-р сарын 30-нд авчээ. Тэрээр 1902 оны 2-р сарын 25-нд эхнэр Мария Федоровнагийн (1845-02.11 төрсөн) гар дээр хорт хавдраар Петербугт хотод нас баржээ. == Оруулсан гавьяа == М.В.Певцов Монголын баруун хойд бүс нутгийн талаар маш олон шинэ мэдээлэл олж авсан. Тухайн үед эдгээр нутаг дэвсгэрийн яг тодорхой газрын зураг хараахан гараагүй байсан ч тэдний орографийг тодруулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулж чадсан юм. Певцовын экспедицийн өмнө бүтээгдсэн зураг зүйн материалд Монголын Алтайг Хангайн нуруутай холбосон уулс байсан гэж оруулсан. Гэсэн хэдий ч Певцов [[Хангайн нуруу]] нь Монголын Алтайтай ямар ч холбоогүй болохыг баттай тогтоож, түүний хэмжээг мөн тогтоожээ. Тэрээр анх Алтай, Хангайн хоорондох хотгорыг олж илрүүлсэн бөгөөд тэнд асар олон тооны усан сан, цэнгэг, давстай нуурууд байдаг гэж олж мэдсэн байна. Энэ хотгор нь түүнээс "Нууруудын хөндий" гэсэн нэрийг авсан. Мөн Монголын олон гол мөрөн хангай нутгаас эх авдаг нь түүний нээлт байв. Нэмж дурдахад Певцов Говь [[Алтайн хязгаар]] Гурван-Сайхан нурууг анх удаа дүрсэлж, баруун хойд Монголын хамгийн том [[Завхан аймаг|Завхан]] голын газарзүйн зөв байрлалыг тогтоож, Айраг нууртай нийлдэг болохыг тогтоожээ. == Бүтээлүүд == * «Путевые очерки Джунгарии» («Записки. Зап.-Сиб. отдела Императорского Русского Географического общ.», кн. 1. — Омск, 1879) “Зүүнгараар зорчсон тэмдэглэл”-ийг орчуулагч [[Бат-эрдэнийн Гэрлээ]] 2024 онд орчуулжээ. * «Очерк путешествия по Монголии и северным провинциям внутреннего Китая» (там же, кн. 7, 1883) — отмечен в 1885 году медалью имени Ф. П. Литке. “Ар, Өвөр Монголоор зорчсон тэмдэглэл”-ийг орчуулагч [[Бат-эрдэнийн Гэрлээ]] 2024 онд монгол хэлнээ орчуулжээ. * «Труды Тибетской экспедиции» (отдельное изд. Императорского Русского Географического общ., т. I. — СПб., 1895) * «Начальные основания математической и физической географии» (СПб., 1881) * «Об определении географической широты по соответственным высотам двух звезд» («Записки по Общей Географии Имп. Русского Географического Общ.», т. XVII, вып. 5. — СПб., 1888), * «О барометрическом нивелировании» («Записки по Общей Географии Имп. Русского Географического Общ.», т. XXIX, вып. 2. — 1896). '''Дахин хэвлэгдсэн бүтээлүүд''' * ''Певцов М. В.'' Путешествия по Китаю и Монголии. — <abbr>М.</abbr>: Географгиз, 1951. — 284 с. — 15 000 экз. (в пер.) * ''Певцов М. В.'' Путешествия по Китаю и Монголии. Путешествие в Кашгарию и Куньлунь. — <abbr>М.</abbr>: Дрофа, 2010. — 880 с. — (Библиотека путешествий). — 4000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-358-07749-2</nowiki>. (в пер.) {{DEFAULTSORT:Певцов, Михаил}} [[Ангилал:1843 онд төрсөн]] [[Ангилал:1902 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:Оросын аялагч]] [[Ангилал:19-р зууны аялагч]] [[Ангилал:Гэгээн Аннагийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Владимирын одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын Гэгээн Станислав одон шагналтан]] ko5ahphrpnzy65o3tr4js3a8is9b6tl 870297 870292 2026-09-20T11:57:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 870297 wikitext text/x-wiki [[Файл:M V Pevtsov.jpg|thumb|426x426px|Михаил Певцов ]] '''Михаил''' '''Певцов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаил Васильевич Певцов,'' зарим эх сурвалжид ''Михаил Владимирович'' гэсэн байдаг'','' 1843 оны 6-р сарын 2-нд Новгород мужид төрсөн -1902 оны 3-р сарын 10-нд Санк-Петербург хотод нас барсан) — оросын аялагч, хошууч-генерал, Дундад болон Төв Азийн судлаач. Монгол, Төвөд судлаач. [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын Эзэн хааны Газар зүйн нийгэмлэгийн]] баруун Сибирийн салбарын гишүүн. == Намтар == Михаил Певцов эрт өнчирч хамаатныдаа өссөн боловч ч сурлага сайтаа байсан тул Санкт-Петербургийн нэгдүгээр гимназийн курсийг чөлөөт сонсогчоор төгссөн. Тэрээр Воронеж дахь кадетийн сургуульд суралцаж Оросын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын Николаевын академийг 2-р зэргийн ангиллаар төгссөн. Академид сурч байхдаа тэрээр геодези, одон орон, газарзүй зэрэг шинжлэх ухааныг онцгой сонирхож байжээ. М.Певцов 1860 оны 6-р сарын 18-нд цэргийн албанд орсон. Ажиллах хугацаандаа угсаатны зүйн судалгаанд идэвхтэй оролцож, 1867 онд Оросын Эзэн хааны Газар зүйн нийгэмлэгийн гишүүнээр элссэн. 1872 оноос хойш тэрээр Баруун Сибирийн цэргийн тойргийн Штабын ахлах адьютантын туслах байв. 1875 оноос эхлэн тэрээр [[Омск]] хотод 15 жил алба хаажээ. Омск хотод тэрээр 1877 онд байгуулагдсан Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн Баруун Сибирийн салбарын үүсгэн байгуулагчдын нэг болжээ. 1876-1890 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] зүүн өмнөд хэсэг, Хятадын уулсын систем, Монголын Говь, хагас цөлийн бүсэд хийсэн судалгааны экспедицийг удирдаж байжээ. 1876 ​​онд тэрээр одоогийн Хятадын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгурын]] өөртөө засах орны нутаг дэвсгэрээр экспедиц хийсэн бөгөөд үүний ачаар тэрээр Төв Азийн хамгийн том шинжээчдийн нэг гэдэг алдар нэр хүртсэн. Тэрээр 1878 онд шинжлэх ухааны зорилгоор Монгол болон Хятадын умард аймгуудад (Алтай— Ховд —Хөх-хот— Хаалган— Өргөө— Улиастай— Кош-Агач буюу Хашаа мод гэсэн чиглэлээр) худалдаачдын жин дагалдан явжээ. Үндсэндээ бүх Монголын нутгийг баруун хойноос зүүн урагш хөндлөн аялахад түүнийг топографич И.В.Чуклин, А.В.Скопин нар дагалдан явжээ. Тэдний үндсэн даалгавар бол тухайн үеийн Монгол орны газрын зургийг хожим тодруулахын тулд замын шугамыг нүдэн баримжааны судалгаа хийж, аялалын маршрутын дагуух зарим цэгийн газарзүйн солбицлыг тогтоох явдал байжээ. Тэрээр аялалын эцсийн тайлан даа экспедицийн очсон бүх нутаг дэвсгэрийн ургамал, амьтан, геологи, одон орон, уур амьсгал, угсаатны зүйн талаархи мэдээллийг системтэйгээр тусгасан байна. Үүнээс гадна тэрээр [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] цаг уур, ургамлын ажиглалтыг баримтжуулж, маршрутын газарзүйн онцлогийг тодорхойлж, ургамал судлал, минералын болон амьтан судлалын талаар цуглуулга хийсэн байна. Тэрээр 1883 онд "Петербургийн гэрээ"-ний дагуу [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] зүүн талаар Баруун Хятадтай улсын хилийг газар дээр нь тогтооход оролцож байжээ. 1887-1888 онд Оросын Эзэн хааны Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын Азийн хэсгийн нарийн бичгийн дарга байв. 1888 оны сүүлээр тэрээр нас барахаасаа өмнө [[Николай Пржевальский|Николай Пржевальскийн]] байгуулсан шинжлэх ухааны экспедицийн даргаар томилогдож 1889, 1890 онд Зүүн Туркестан, Хойд Төвөд, Зүүнгараар мөн аялжээ. Түүнд хошууч генерал цол 1891 оны 8-р сарын 30-нд олгосон байна. Тэрээр 1902 оны 2-р сарын 25-нд эхнэр Мария Федоровнагийн (1845-02.11 төрсөн) гар дээр хорт хавдраар Петербугт хотод нас баржээ. == Оруулсан гавьяа == Михаил Певцов Монголын баруун хойд бүс нутгийн талаар маш олон шинэ мэдээлэл олж авсан. Тухайн үед эдгээр нутаг дэвсгэрийн яг тодорхой газрын зураг хараахан гараагүй байсан ч тэдний орографийг тодруулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулж чадсан юм. Певцовын экспедицийн өмнө бүтээгдсэн зураг зүйн материалд Монголын Алтайг Хангайн нуруутай холбосон уулс байсан гэж оруулсан. Гэсэн хэдий ч Певцов [[Хангайн нуруу]] нь [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нуруутай]] ямар ч холбоогүй болохыг баттай тогтоож, түүний хэмжээг мөн тогтоожээ. Тэрээр анх Алтай, Хангайн хоорондох хотгорыг олж илрүүлсэн бөгөөд тэнд асар олон тооны усан сан, [[Цэнгэг ус|цэнгэг]] болон давстай нуурууд байдаг гэж олж мэдсэн байна. Энэ хотгор нь түүнээс "Нууруудын хөндий" гэсэн нэрийг авсан. Мөн Монголын олон гол, мөрөн хангай нутгаас эх авдаг нь түүний нээлт байв. Нэмж дурдахад Михаил Певцов Говь [[Алтайн хязгаар]] Гурван-Сайхан нурууг анх удаа дүрсэлж, баруун хойд Монголын хамгийн том [[Завхан гол|Завхан голын]] газарзүйн зөв байрлалыг тогтоож, [[Айраг нуур|Айраг нууртай]] нийлдэг болохыг тогтоожээ. == Бүтээлүүд == * «Путевые очерки Джунгарии» («Записки. Зап.-Сиб. отдела Императорского Русского Географического общ.», кн. 1. — Омск, 1879) “Зүүнгараар зорчсон тэмдэглэл”-ийг орчуулагч [[Бат-эрдэнийн Гэрлээ]] 2024 онд орчуулжээ. * «Очерк путешествия по Монголии и северным провинциям внутреннего Китая» (там же, кн. 7, 1883) — отмечен в 1885 году медалью имени Ф. П. Литке. “Ар, Өвөр Монголоор зорчсон тэмдэглэл”-ийг орчуулагч [[Бат-эрдэнийн Гэрлээ]] 2024 онд монгол хэлнээ орчуулжээ. * «Труды Тибетской экспедиции» (отдельное изд. Императорского Русского Географического общ., т. I. — СПб., 1895). "Төвөдийн экспедицын ажил". * «Начальные основания математической и физической географии» (СПб., 1881). * «Об определении географической широты по соответственным высотам двух звезд» («Записки по Общей Географии Имп. Русского Географического Общ.», т. XVII, вып. 5. — СПб., 1888), * «О барометрическом нивелировании» («Записки по Общей Географии Имп. Русского Географического Общ.», т. XXIX, вып. 2. — 1896). '''Дахин хэвлэгдсэн бүтээлүүд''' * ''Певцов М. В.'' Путешествия по Китаю и Монголии. — <abbr>М.</abbr>: Географгиз, 1951. — 284 с. — 15 000 экз. (в пер.) * ''Певцов М. В.'' Путешествия по Китаю и Монголии. Путешествие в Кашгарию и Куньлунь. — <abbr>М.</abbr>: Дрофа, 2010. — 880 с. — (Библиотека путешествий). — 4000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-358-07749-2</nowiki>. (в пер.) {{DEFAULTSORT:Певцов, Михаил}} [[Ангилал:1843 онд төрсөн]] [[Ангилал:1902 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:Оросын аялагч]] [[Ангилал:19-р зууны аялагч]] [[Ангилал:Гэгээн Аннагийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Владимирын одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын Гэгээн Станислав одон шагналтан]] 47dthta39u8mkk904qp2py9yke7zvfl Владислав Ховалыг 0 123431 870244 838136 2026-09-19T22:08:23Z Viinasen tuttu 107586 en-wikipedia 870244 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ховалыг В. Т.jpg|thumb|Владислав Ховалыг (2021)]] '''Владислав Ховалыг''' ([[Тува хэл|тува]]. ''Владислав Товарищтай оглу Ховалыг''; орос. ''Владислав Товарищтайович Ховалыг,'' 1967 оны 12-р сарын 24-д ЗХУ-ын Автономит Зөвлөлт Тува улсын Тээли суманд төрсөн) - Оросын болон Тувагийн төрийн зүтгэлтэн. 2021 оны 9-р сарын 28-наас ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Тува Улс]]<nowiki/>ын тэргүүн (2021 оны 4-р сарын 7-ноос түр орлон гүйцэтгэгч байсан). «[[Нэгдсэн Орос]]» улс төрийн намын гишүүн. 2007-2008 онд [[ОХУ]]-ын Бүгд Найрамдах [[Тува]] Улсын Газар болон өмчийн харилцааны сайд, 2008-2018 онд Тувагийн нийслэл [[Кызыл]] хотын дарга байсан. == Намтар == 1967 оны 12-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Тувагийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын Тээли тосгонд төрсөн. 1986-1988 онд ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчинд цэргийн алба хаасан. 1988 онд Шагонар дүүргийн аж үйлдвэрийн комбинатад ажилчнаар ажлын гараагаа эхлүүлсэн. 1992 онд [[Красноярскийн Улсын их сургууль|Красноярскийн Улсын их сургуулийг]] хуульч мэргэжлээр төгссөн. 2006 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Оросын Төрийн удирдлагын Академийг "Хямралын эсрэг менежмент" мэргэжлээр суралцаж төгссөн. Их сургуулиа төгсөөд төрийн байгууллагуудад ажиллаж, Бүгд Найрамдах Тува Улсын Төрийн өмчийн хорооны хуулийн ахлах мэргэжилтэн болжээ. Дараа нь 1994-2004 онд тэрээр ОХУ-ын Холбооны албаны Санхүүгийн нөхөн сэргээлт, дампуурлын асуудлаар Тува дахь нутаг дэвсгэрийн байгууллагыг удирдаж байжээ. Дараа нь тэрээр Бүгд Найрамдах Тува Улсын Сангийн яаманд шилжин ажиллаж, хэлтсийн дарга, газрын даргын албыг дараалан хашсан байна. 2007 оны 4-р сараас 2008 оны 7-р сар хүртэл Бүгд Найрамдах Тува Улсын Газар болон өмчийн харилцааны сайд. 2008 оны 7-р сарын 30-нд [[Кызыл]] хотын даргаар ажилласан. Энэ албан тушаалд хоёр хугацаагаар улиран 2018 он хүртэл ажилласан. 2018 оны 11-р сараас 2021 оны 4-р сарын 7-ны өдөр хүртэл «Тываэнергосбыт» компанийн ерөнхий захирлаар ажилласан байна. 2021 оны 4-р сарын 7-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] өөрийн хүсэлтээр огцорсон [[Шолбан Кара-оол]]<nowiki/>ын оронд Владислав Ховалыг Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүнээр түр томилох Зарлиг гаргав. 2021 оны 6-р сарын 20-нд "Нэгдсэн Орос" намын бүс нутгийн салбараас 9-р сарын 19-нд болох Бүгд найрамдах улсын тэргүүнийг сонгох сонгуульд Владислав Ховалыг нэр дэвшүүлсэн юм. Тангараг өргөх ёслолын ажиллагаа 9-р сарын 28-нд болж Владислав Ховалыг ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсын тэргүүн болсныг тэр өдрөө Тувагийн Их хурлын дарга [[Кан-оол Даваа]] зарлажээ. Тэрээр эхнэр, гурван хүүхэдтэй. 2023 оны 2-р сарын 24-нд АНУ-ын Төрийн Департамент "Оросын Украины эсрэг үйл ажиллагаа явуулж, түрэмгийлэл үйлдсэн, мөн Оросын Холбооны Улсын ашиг сонирхлын үүднээс эзлэгдсэн Украины нутаг дэвсгэрийг хууль бусаар удирдсан", ялангуяа "Украинд тулалдахаар иргэдийг уриалан татан оролцуулсан" хүмүүст тавьсан хориг арга хэмжээний жагсаалтад Владислав Ховалыг нэмж оруулсан байна. {{DEFAULTSORT:Ховалыг, Владислав}} [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Тува ястан]] [[Ангилал:Тувагийн хүн]] [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]] 7elswxm80gwxs5g5d9h8f7oodvcly6a МедиаВики:Gadgets-definition 8 124155 870294 753309 2026-09-20T09:50:29Z NguoiDungKhongDinhDanh 73240 Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action) 870294 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Changes to this page should be discussed on [[Wikipedia:Хурал]]''' Links to view and manage the gadget descriptions appear on [[Special:Gadgets]]. </noinclude> * switcher[default|targets=desktop,mobile]|switcher.js == editing == * HotCat[rights=edit]|HotCat.js a1qwwjjciv4e80fi12qwj208m677mob Канад галуу 0 125782 870280 750128 2026-09-20T06:27:08Z Fenglin1020 80310 Fenglin1020 moved page [[Канад галуу]] to [[Канадын галуу]]: Misspelled title 750128 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Канад галуу | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Anserinae]] | genus = [[Branta]] | species = '''''B. canadensis''''' | binomial = ''Branta canadensis'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | image=Branta_canadensis_-Smythe_Park%2C_Toronto%2C_Canada-8.jpg| image_width = 250px| }} Канад галуу (''Branta canadensis'') нь хар толгой, хүзүүтэй, хацар ба эрүүний доор цагаан үстэй, бор биетэй том зэрлэг галуу юм. Энэ нь Хойд Америкийн хойд туйлын болон сэрүүн бүс нутгийнх бөгөөд Европын хойд хэсэгт Атлантын далайг гатлах нүүдлийн үеэр хааяа олддог. Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь гол төлөв өвсөн тэжээлтэн бөгөөд ихэвчлэн нүүдэллэдэг, Канадын галуу нь ихэвчлэн цэнгэг устай ойролцоо байдаг ба шорвог намаг, бэлчир, нууранд түгээмэл байдаг. == Нэршил ба ангилал == ''Branta'' нь эртний скандинав хэлний Brandgás "түлэгдсэн (хар) галуу" гэсэн үгийн латинчлагдсан хэлбэр ба canadensis гэдэг нь "Канадын" гэсэн Латин үг юм. == Гадаад төрх == [[File:Canada Goose Head Profile.jpg|left|thumb|Толгой]] Канад галуу нь 75-110 см урт, далавчаа дэлгэхэд 127-185 см байдаг. Далавчны хөвч нь 39-55 см, 4.1-6.8 см хошуутай. Эр канад галуу нь ихэвчлэн 2,6-6,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлд дунджаар 3,9 кг жинтэй байдаг. Эмэгтэй нь бараг адилхан харагддаг боловч 2,4–5,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлээс дунджаар 3,6 кг. == Тархалт == [[File:Geesespokaneriver.jpg|thumb|left|Спокан гол дээр]] Канад галууны уугуул нутаг нь Хойд Америк юм. Энэ нь Канад болон АНУ-ын хойд хэсэгт өргөн хүрээний амьдрах орчинд үрждэг. Их нууруудын бүс нутагт Канад галуу их хэмжээгээр амьдардаг. Канад галуу нь АНУ-ын зүүн эрэг, Номхон далайн эргийн хойд хэсэг, тэдгээрийн хоорондох нутаг дэвсгэрийг багтаасан үржлийн нутаг дэвсгэрийнхээ өмнөд хэсэгт жилийн турш амьдардаг. АНУ-ын өмнөд хэсэгт орших Калифорниа, Өмнөд Каролина хоёрын хооронд, Мексикийн хойд хэсэгт Канадын галуу өвлийн улиралд голчлон хойд зүгийн ирэгсэд байдаг. == Зан байдал == [[File:Canada Goose (Branta canadensis) (5).jpg|thumb|left|Сүрэг]] Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь байгалиасаа нүүдэллэдэг бөгөөд өвөлждөг нутаг нь АНУ-ын ихэнх нутаг юм. V хэлбэрт нисэж буй Канад галууны том бүлгүүдийн дуудлага нь хавар, намрын шилжилтийн дохио юм. Зарим бүс нутагт амьдрах орчин, хүнсний эх үүсвэрийн өөрчлөлтөөс шалтгаалан нүүдлийн зам нь өөрчлөгдсөн. Баруун өмнөд Бритиш Колумбаас Калифорниа, Их нуур хүртэл зөөлөн уур амьсгалтай бүс нутагт өвлийн идэш тэжээл, хуучин махчин амьтдын хомсдолоос болж хүн амын зарим хэсэг нь нүүдэллэдэггүй болжээ. Эрэгтэй галуунууд үржлийн болон үүрлэх газар дээр болон түүнээс гадуур агонист зан авирыг харуулдаг. Энэ зан үйл нь төрөл зүйл хоорондын аллагад ховор тохиолддог. Нэгэн баримтжуулсан тохиолдлоор эрэг орчмоор тэнүүчилж ирсэн хөхөгчөөс үүрээ хамгаалж байсан эрэгтэй; Дараах халдлага нь эмэгчин үхэх хүртэл нэг цаг үргэлжилсэн. Үхлийн шалтгаан нь канад галуу шаварт хахаж цацсаны улмаас шаварт живсэн эсвэл амьсгал хураасан байжээ. Эрдэмтэд үүнийг дааврын түвшин өндөр, эмэгчин үүрлэсэн газраас гарч чадахгүй байгаатай холбон тайлбарлав. n7kx0kr8qt8shcxyi5htr0eevnjr6zf 870282 870280 2026-09-20T06:33:24Z Fenglin1020 80310 /* Зан байдал */ 870282 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Канад галуу | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Anserinae]] | genus = [[Branta]] | species = '''''B. canadensis''''' | binomial = ''Branta canadensis'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | image=Branta_canadensis_-Smythe_Park%2C_Toronto%2C_Canada-8.jpg| image_width = 250px| }} Канад галуу (''Branta canadensis'') нь хар толгой, хүзүүтэй, хацар ба эрүүний доор цагаан үстэй, бор биетэй том зэрлэг галуу юм. Энэ нь Хойд Америкийн хойд туйлын болон сэрүүн бүс нутгийнх бөгөөд Европын хойд хэсэгт Атлантын далайг гатлах нүүдлийн үеэр хааяа олддог. Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь гол төлөв өвсөн тэжээлтэн бөгөөд ихэвчлэн нүүдэллэдэг, Канадын галуу нь ихэвчлэн цэнгэг устай ойролцоо байдаг ба шорвог намаг, бэлчир, нууранд түгээмэл байдаг. == Нэршил ба ангилал == ''Branta'' нь эртний скандинав хэлний Brandgás "түлэгдсэн (хар) галуу" гэсэн үгийн латинчлагдсан хэлбэр ба canadensis гэдэг нь "Канадын" гэсэн Латин үг юм. == Гадаад төрх == [[File:Canada Goose Head Profile.jpg|left|thumb|Толгой]] Канад галуу нь 75-110 см урт, далавчаа дэлгэхэд 127-185 см байдаг. Далавчны хөвч нь 39-55 см, 4.1-6.8 см хошуутай. Эр канад галуу нь ихэвчлэн 2,6-6,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлд дунджаар 3,9 кг жинтэй байдаг. Эмэгтэй нь бараг адилхан харагддаг боловч 2,4–5,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлээс дунджаар 3,6 кг. == Тархалт == [[File:Geesespokaneriver.jpg|thumb|left|Спокан гол дээр]] Канад галууны уугуул нутаг нь Хойд Америк юм. Энэ нь Канад болон АНУ-ын хойд хэсэгт өргөн хүрээний амьдрах орчинд үрждэг. Их нууруудын бүс нутагт Канад галуу их хэмжээгээр амьдардаг. Канад галуу нь АНУ-ын зүүн эрэг, Номхон далайн эргийн хойд хэсэг, тэдгээрийн хоорондох нутаг дэвсгэрийг багтаасан үржлийн нутаг дэвсгэрийнхээ өмнөд хэсэгт жилийн турш амьдардаг. АНУ-ын өмнөд хэсэгт орших Калифорниа, Өмнөд Каролина хоёрын хооронд, Мексикийн хойд хэсэгт Канадын галуу өвлийн улиралд голчлон хойд зүгийн ирэгсэд байдаг. q5bvnc4gcg7i480u4tktm0r3j455y8z 870283 870282 2026-09-20T06:34:52Z Fenglin1020 80310 /* Тархалт */ 870283 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Канад галуу | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Anserinae]] | genus = [[Branta]] | species = '''''B. canadensis''''' | binomial = ''Branta canadensis'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | image=Branta_canadensis_-Smythe_Park%2C_Toronto%2C_Canada-8.jpg| image_width = 250px| }} Канад галуу (''Branta canadensis'') нь хар толгой, хүзүүтэй, хацар ба эрүүний доор цагаан үстэй, бор биетэй том зэрлэг галуу юм. Энэ нь Хойд Америкийн хойд туйлын болон сэрүүн бүс нутгийнх бөгөөд Европын хойд хэсэгт Атлантын далайг гатлах нүүдлийн үеэр хааяа олддог. Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь гол төлөв өвсөн тэжээлтэн бөгөөд ихэвчлэн нүүдэллэдэг, Канадын галуу нь ихэвчлэн цэнгэг устай ойролцоо байдаг ба шорвог намаг, бэлчир, нууранд түгээмэл байдаг. == Нэршил ба ангилал == ''Branta'' нь эртний скандинав хэлний Brandgás "түлэгдсэн (хар) галуу" гэсэн үгийн латинчлагдсан хэлбэр ба canadensis гэдэг нь "Канадын" гэсэн Латин үг юм. == Гадаад төрх == [[File:Canada Goose Head Profile.jpg|left|thumb|Толгой]] Канад галуу нь 75-110 см урт, далавчаа дэлгэхэд 127-185 см байдаг. Далавчны хөвч нь 39-55 см, 4.1-6.8 см хошуутай. Эр канад галуу нь ихэвчлэн 2,6-6,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлд дунджаар 3,9 кг жинтэй байдаг. Эмэгтэй нь бараг адилхан харагддаг боловч 2,4–5,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлээс дунджаар 3,6 кг. == Тархалт == [[File:Geesespokaneriver.jpg|thumb|left|Спокан гол дээр]] Канад галууны уугуул нутаг нь Хойд Америк юм. Энэ нь Канад болон АНУ-ын хойд хэсэгт өргөн хүрээний амьдрах орчинд үрждэг. Их нууруудын бүс нутагт Канад галуу их хэмжээгээр амьдардаг. Канад галуу нь АНУ-ын зүүн эрэг, Номхон далайн эргийн хойд хэсэг, тэдгээрийн хоорондох нутаг дэвсгэрийг багтаасан нутаг дэвсгэрийнхээ өмнөд хэсэгт жилийн турш амьдардаг. АНУ-ын өмнөд хэсэгт орших Калифорниа, Өмнөд Каролина хоёрын хооронд, Мексикийн хойд хэсэгт голчлон өвлийн улиралд байдаг. k5wsd72kt7m24u681vq6m1572emcoft 870284 870283 2026-09-20T06:37:11Z Fenglin1020 80310 Fenglin1020 moved page [[Канадын галуу]] to [[Канад галуу]] over redirect 870283 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Канад галуу | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Anserinae]] | genus = [[Branta]] | species = '''''B. canadensis''''' | binomial = ''Branta canadensis'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | image=Branta_canadensis_-Smythe_Park%2C_Toronto%2C_Canada-8.jpg| image_width = 250px| }} Канад галуу (''Branta canadensis'') нь хар толгой, хүзүүтэй, хацар ба эрүүний доор цагаан үстэй, бор биетэй том зэрлэг галуу юм. Энэ нь Хойд Америкийн хойд туйлын болон сэрүүн бүс нутгийнх бөгөөд Европын хойд хэсэгт Атлантын далайг гатлах нүүдлийн үеэр хааяа олддог. Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь гол төлөв өвсөн тэжээлтэн бөгөөд ихэвчлэн нүүдэллэдэг, Канадын галуу нь ихэвчлэн цэнгэг устай ойролцоо байдаг ба шорвог намаг, бэлчир, нууранд түгээмэл байдаг. == Нэршил ба ангилал == ''Branta'' нь эртний скандинав хэлний Brandgás "түлэгдсэн (хар) галуу" гэсэн үгийн латинчлагдсан хэлбэр ба canadensis гэдэг нь "Канадын" гэсэн Латин үг юм. == Гадаад төрх == [[File:Canada Goose Head Profile.jpg|left|thumb|Толгой]] Канад галуу нь 75-110 см урт, далавчаа дэлгэхэд 127-185 см байдаг. Далавчны хөвч нь 39-55 см, 4.1-6.8 см хошуутай. Эр канад галуу нь ихэвчлэн 2,6-6,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлд дунджаар 3,9 кг жинтэй байдаг. Эмэгтэй нь бараг адилхан харагддаг боловч 2,4–5,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлээс дунджаар 3,6 кг. == Тархалт == [[File:Geesespokaneriver.jpg|thumb|left|Спокан гол дээр]] Канад галууны уугуул нутаг нь Хойд Америк юм. Энэ нь Канад болон АНУ-ын хойд хэсэгт өргөн хүрээний амьдрах орчинд үрждэг. Их нууруудын бүс нутагт Канад галуу их хэмжээгээр амьдардаг. Канад галуу нь АНУ-ын зүүн эрэг, Номхон далайн эргийн хойд хэсэг, тэдгээрийн хоорондох нутаг дэвсгэрийг багтаасан нутаг дэвсгэрийнхээ өмнөд хэсэгт жилийн турш амьдардаг. АНУ-ын өмнөд хэсэгт орших Калифорниа, Өмнөд Каролина хоёрын хооронд, Мексикийн хойд хэсэгт голчлон өвлийн улиралд байдаг. k5wsd72kt7m24u681vq6m1572emcoft 870286 870284 2026-09-20T06:39:39Z Fenglin1020 80310 /* */ 870286 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Канад галуу | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Галуутан]] | familia = [[Нугасныхан]] | subfamilia = [[Anserinae]] | genus = [[Branta]] | species = '''''B. canadensis''''' | binomial = ''Branta canadensis'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) | image=Branta_canadensis_-Smythe_Park%2C_Toronto%2C_Canada-8.jpg| image_width = 250px| }} Канад галуу (''Branta canadensis'') нь хар толгой, хүзүүтэй, хацар ба эрүүний доор цагаан үстэй, бор биетэй том зэрлэг галуу юм. Энэ нь Хойд Америкийн хойд туйлын болон сэрүүн бүс нутгийнх бөгөөд Европын хойд хэсэгт Атлантын далайг гатлах нүүдлийн үеэр хааяа олддог. Ихэнх галууны нэгэн адил Канад галуу нь гол төлөв өвсөн тэжээлтэн бөгөөд ихэвчлэн нүүдэллэдэг, Канад галуу нь ихэвчлэн цэнгэг устай ойролцоо байдаг ба шорвог намаг, бэлчир, нууранд түгээмэл байдаг. == Нэршил ба ангилал == ''Branta'' нь эртний скандинав хэлний Brandgás "түлэгдсэн (хар) галуу" гэсэн үгийн латинчлагдсан хэлбэр ба canadensis гэдэг нь "Канадын" гэсэн Латин үг юм. == Гадаад төрх == [[File:Canada Goose Head Profile.jpg|left|thumb|Толгой]] Канад галуу нь 75-110 см урт, далавчаа дэлгэхэд 127-185 см байдаг. Далавчны хөвч нь 39-55 см, 4.1-6.8 см хошуутай. Эр канад галуу нь ихэвчлэн 2,6-6,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлд дунджаар 3,9 кг жинтэй байдаг. Эмэгтэй нь бараг адилхан харагддаг боловч 2,4–5,5 кг жинтэй, бүх дэд зүйлээс дунджаар 3,6 кг. == Тархалт == [[File:Geesespokaneriver.jpg|thumb|left|Спокан гол дээр]] Канад галууны уугуул нутаг нь Хойд Америк юм. Энэ нь Канад болон АНУ-ын хойд хэсэгт өргөн хүрээний амьдрах орчинд үрждэг. Их нууруудын бүс нутагт Канад галуу их хэмжээгээр амьдардаг. Канад галуу нь АНУ-ын зүүн эрэг, Номхон далайн эргийн хойд хэсэг, тэдгээрийн хоорондох нутаг дэвсгэрийг багтаасан нутаг дэвсгэрийнхээ өмнөд хэсэгт жилийн турш амьдардаг. АНУ-ын өмнөд хэсэгт орших Калифорниа, Өмнөд Каролина хоёрын хооронд, Мексикийн хойд хэсэгт голчлон өвлийн улиралд байдаг. 7trh213wkferlcwhrgap5lq6rtqaaco Хааны эрэлд 0 126734 870226 862636 2026-09-19T18:11:13Z ~2026-50555-01 107580 870226 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Expeditionary Force, Khaan Quest 2009.jpg|thumb|'''"Хааны эрэлд-2009"''']] Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин 2002 оноос хойш '''"Хааны эрэлд" энхийг дэмжих ажиллагааны олон улсын сургууль''' (англи. Khaan Quest) -ийг зохион байгуулж байна. Анх эхлэхдээ Номхон далай дахь АНУ-ын Зэвсэгт хүчинтэй хамтран “Хааны эрэлд” хоёр талын сургууль хэлбэрээр зохион байгуулж байсан. Харин 2006 оноос олон улсын энхийг дэмжих ажиллагааны сургалт, дадлага болгон өргөжүүлэн зохион байгуулж ирсэн. Өнгөрсөн хугацаанд “Хааны эрэлд” энхийг дэмжих ажиллагааны олон улсын сургуульд дэлхийн 5 тивийн, 72 улсын 21,000 гаруй цэргийн алба хаагч оролцсон байна. 2026 онд “Хааны эрэлд” энхийг дэмжих ажиллагааны сургуулийг олон улсын сургууль болгон зохион байгуулсны 20 жил, мөн Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд цэргийн баг илгээсэн, анхны эмэгтэй энхийг сахиулагчийг энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцуулсны 20 жилийн ой давхцаж байгаагаараа онцлогтой байсан. "Хааны эрэлд-2023" олон улсын сургуулийн нээлтийн ёслолын ажиллагаанд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]], Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд дэслэгч генерал [[Гүрсэдийн Сайханбаяр|Г.Сайханбаяр]], Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга бригадын генерал С.Ганбямба, БХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга бригадын генерал Д.Ганхуяг, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Аюулгүй байдал, батлан хамгаалах бодлогын зөвлөх бэлтгэл дэслэгч генерал [[Цэвэгсүрэнгийн Тогоо|Ц.Тогоо]], гадаад улсаас Монгол Улсад суугаа зарим Элчин сайдууд, Батлан хамгаалахын атташе нар, Номхон далай дахь АНУ-ын Хуурай замын цэргийн командлагчийн орлогч хошууч генерал Крис Смит болон сургуульд оролцогч зарим улсын хүндэт зочид, цэргийн төлөөлөгч нар оролцож байлаа. "Хааны эрэлд-2026" олон улсын сургуулийн нээлтийн ёслолын ажиллагаанд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд Д[[Д.Батлут|.Батлут]], Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга дэслэгч генерал С.Ганбямба, гадаад улсаас Монгол Улсад суугаа зарим Элчин сайдууд, Батлан хамгаалахын атташе нар, АНУ-ын Номхон далайн цэргийн командлагчийн орлогч дэслэгч генерал Жорж Ровэл нар хүндэт зочноор оролцлоо. [[Файл:Khaan Quest 2015 medical training 150622-M-OI464-003.jpg|thumb|'''"Khaan Quest-2015"''']] 2026 оны “Хааны Эрэлд 2026” сургууль 2026 оны 06 дугаар сарын 20-ноос 07 дугаар сарын 03-ны өдрүүдэд явагдаж, тус сургуульд 18 орны 1100-аад алба хаагчид оролцсон ба сургуулийн удирдагчаар ЗХЖШ-ын Энхийг дэмжих, цэргийн хамтын ажиллагааны хэлтсийн дарга хурандаа Д.Мягмаржав хоёр дахь удаагаа томилогдон ажилласан. “Хааны Эрэлд 2026” сургуулиас эхлэн НҮБ-ын цэнхэр дуулгатай “Мазаалай” тус сургуулийн хүндэтгэлийн бэлэг тэмдэг болсон. “Хааны эрэлд” энхийг дэмжих ажиллагааны олон улсын сургуулилт нь Ази, Номхон далайн орнуудын энхийг дэмжих ажиллагааны таван томоохон арга хэмжээний нэг болон өргөжөөд байна. Тус сургуулиар дамжуулан оролцогч улс орнуудын энхийг дэмжих ажиллагааны чадавхыг нэмэгдүүлэх, найрамдал нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа, цэргийн итгэлцлийг бэхжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулдаг байна. ''“Хааны эрэлд 2026” сургуулийн хувьд хэд хэдэн онцлогтой явагдсан. Нэгдүгээрт команд штабын сургуульд холимог батальоныг оролцуулж байгаагаараа онцлогтой. Холимог батальон гэдэг нь гадаадын оролцогч нарыг Монгол цэргийн албан хаагчтай нэгдсэн журмаар команд штабын сургуульд оролцуулахыг хэлдэг. Мөн БНӨСУ-д явагдаж байгаа НҮБ-ын UNIMISS ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэх 16 дугаар ээлжийн мотобуудлагын батальоныг энэ удаагийн команд штабын сургуульд хамрагдуулж, сургаж дадлагажуулж байна.'' ''Харин хээрийн сургуулийн хувьд НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд үүрэг гүйцэтгэдэг үндсэн арга техникүүдийг хичээлийн цэгүүдээр дамжуулан олгож байна. Сургалтын үндсэн багш нар нь Монгол Улсын Зэвсэгт хүчнээс томилогдсон.'' ''Мөн оролцогч улс орнууд сургагч багш нараа оролцуулж дэмжлэг үзүүлэн ажиллсан. Энэ жилийн сургуулийн бас нэгэн онцлог зүйл нь Улаанбаатараас баруун аймгуудыг чиглэсэн төв замаас сургалтын нэгдсэн төв хүртэлх 18,5км замын ажлын суурийг барих ажлыг эхлүүлсэн. “Хааны Эрэлд 2026” сургуулийн үеэр Америк, Монголын цэргийн инженерүүд хамтраад 14 хоногийн хугацаанд байгуулж байна. Мөн энх тайван, аюулгүй байдлын чиглэлээр хуулийн сургалт болон эмэгтэйчүүд, энх тайван, аюулгүй байдлын олон улсын сургалт дадлагыг “Хааны Эрэлд 2026” сургуулийн хүрээнд зохион байгуулсан. Түүнчлэн, нисдэг тэрэгнээс буух, суух хамтарсан сургуулилт болон эмнэлгийн татан гаргалтыг нисдэг тэргээр зохион байгуулах дадлагыг хийж байгаагаар өмнө жилүүдийнхээс онцлогтой болжээ.  '' [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний сургуулилалт]] [[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]] nlt0gceldn7p0k39d7zkuscc6uqz35e Хятад дахь Оросын Элчин сайд нарын жагсаалт 0 127737 870268 739330 2026-09-20T04:27:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 870268 wikitext text/x-wiki '''Дипломат харилцааны он цагийн хэлхээс''' * 1860 он — Бээжинд Оросын анхны байнгын төлөөлөгчийн газар нэгдсэн. * 1917 оны 11-р сарын 26-нд Орос дахь Октябрын хувьсгалын дараа дипломат харилцаа тасарсан. * 1924 оны 5-р сарын 31-нд хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа сэргэсэн. * 1924 оны 6-р сарын 13, 7-р сарын 15-нд Элчин сайдын яамд харилцан нээгдсэн. * 1929 оны 7-р сарын 17-нд ЗХУ-тай дипломат харилцаагаа тасалсан. * 1932 оны 12-р сарын 12-нд хоёр тал дипломат харилцаагаа сэргээн тогтоосон. * 1949 оны 10-р сарын 2-нд ЗХУ шинээр байгуулагдсан Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс (БНХАУ)-ыг хүлээн зөшөөрсөн. Бүгд Найрамдах Хятад Улстай дипломат харилцаагаа зогсоож Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай дипломат харилцаа тогтоосон байна. == Элчин сайд нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !Бүрэн Эрхийн хугацаа !Элчин сайдын овог нэр !Амьдарлын он жилүүд !Итгэмжлэх Жуух бичгээ барьсан он, сар, өдөр !Тайлбар |- | colspan="5" |'''Оросын Хаант улс''' |- |16.07.1719 — 13.03. 1721 |[[Лев Измайлов|Лев Васильевич Измайлов]] |1685—1738 | |Төлөөлөгчийн газрын тэргүүн |- |12.02.1721 — 12.07.1722 |Лоренц Ланг |169?—1752 | |Консул |- | colspan="5" |'''Оросын Эзэнт улс''' |- |1725—1728 |[[Савва Лукич Рагузинский-Владиславич]] |1669—1738 | |Төлөөлөгч/ Резидент |- |30.05.1756 — 04.10.1757 |Василий Фёдорович Братищев |1714—17?? | |Төлөөлөгчийн газрын тэргүүн |- |1762—1763 |Иван Иванович Кропотов |1724—1769 | |Төлөөлөгчийн газрын тэргүүн |- |15.02.1805 — 1807 |[[Юрий Головкин|Юрий Александрович Головкин]] |1762—1746 | |Онц эрхтэй Элчин сайд |- |02.04.1857 — 1858 |Евфимий Васильевич Путятин |1803—1883 | |1857 оны 12-р сарын 24-ний өдөр хүртэл Элч төлөөлөгч, дараа нь Эзэн хааны комиссар |- |17.02.1859 — 11.02.1861 |Николай Павлович Игнатьев |1832—1908 | |Тусгай үүрэгт төлөөлөгч |- |24.02.1861 — 31.03.1863 |Лев Фёдорович Баллюзек |1822—1879 | |Элчин төлөөлөгч /Министр-резидент/ |- |31.03.— 30.11.1863 |Николай Дмитриевич Глинка |1838—1884 | |Дэд төлөөлөгч /Вице-посланник/ |- |27.07.1863 — 15.04.1869 |Александр Георгиевич Влангали |1823—1908 | |Элчин төлөөлөгч |- |21.04.1869 — 15.10.1870 |''[[Евгений Бюцов|Евгений Карлович Бюцов]]'' |1837—1904 | |Түр Хамаарагч |- |15.10.1870 — 11.05.1873 |Александр Георгиевич Влангали |1823—1908 | |Элчин төлөөлөгч |- |05.10.1873 — 23.03.1874 |''Александр Иванович Кояндер'' |1846—1910 | |Түр Хамаарагч |- |23.03.1874 — 10.11.1882 |Евгений Карлович Бюцов |1837—1904 | |Элчин төлөөлөгч |- |31.03.1878 — 08.04.1881 |''Александр Иванович Кояндер'' |1846—1910 | |Түр Хамаарагч |- |10.11.1882 — 15.10.1883 |Карл Иванович Вебер |1841—1910 | |Элчин төлөөлөгч |- |13.04.1883 — 16.07.1886 |Сергей Иванович Попов |1824—? | |Элчин төлөөлөгч |- |19.03.— 23.11.1886 |''Николай Фёдорович Ладыженский'' |1852—? | |Түр Хамаарагч |- |16.07.1886 — 15.01.1891 |Алексей Михайлович Кумани |1833—1897 | |Элчин төлөөлөгч |- |04.1890 — 09.1891 |''Константин Васильевич Клейменов'' |1856—1910 | |Түр Хамаарагч |- |17.11.1891 — 03.10.1896 |Артур Павлович Кассини |1835—1919 | |Элчин төлөөлөгч |- |03.10.1896 — 24.11.1898 |''Александр Иванович Павлов'' |1860—1923 | |Түр Хамаарагчийн үүрэг гүйцэтгэгч |- |06.11.1897 — 08.06.1898 |Алексей Николаевич Шпейер |1854—1916 | |Элчин төлөөлөгч |- |24.11.1898 — 29.09.1901 |Михаил Николаевич Гирс |1856—1932 | |Элчин төлөөлөгч |- |29.09.1901 — 21.04.1905 |Павел Михайлович Лессар |1851—1905 | |Элчин төлөөлөгч |- |25.11.1902 — 02. 1903 |''Георгий Антонович Плансон'' |1859—1937 | |Түр Хамаарагч |- |21.04 — 05.1905 |''Григорий Александрович Козаков'' |1869—1918 | |И. о. посланника |- |05.1905 — 23.02.1908 |Дмитрий Дмитриевич Покотилов |1865—1908 |1905 оны 7-р сарын 6-нд |Элчин төлөөлөгч |- |23.02. — 30.08.1908 |''Евгений Васильевич Голубов'' | | |Түр Хамаарагч |- |09.05.1908 — 27.12.1911 |[[Иван Яковлевич Коростовец]] |1862—1933 |1908 оны 9-р сарын 20-нд |Элчин төлөөлөгч |- |20.12.1911 — 04.1912 |''Михаил Сергеевич Щёкин'' |1871—1920 | |Түр Хамаарагч |- |27.12.1911 — 1916 |Василий Николаевич Крупенский |1869—1945 |1913 оны 11-р сарын 13-нд |Элчин төлөөлөгч |- |1916—1917 |Николай Александрович Кудашев |1868—1921 |1916 оны 6-р сарын 17-нд |Элчин төлөөлөгч |- | colspan="5" |'''Оросын түр Засгийн газар''' |- |1917 — 26.11.1917 |Николай Александрович Кудашев |1868—1921 |1917 оны 6-р сарын 9-нд |Элчин төлөөлөгч |- | colspan="5" |'''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Орос Улс /РСФСР/''' |- |12.1921 — 1922 |Александр Константинович Пайкес |1873—1958 | |Уполномоченный СНК РСФСР |- | colspan="5" |'''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс /СССР/''' |- |06.07.1922 — 03.06.1923 |Адольф Абрамович Иоффе |1883—1927 | |Дипломат төлөөлөгч |- |09.1923 — 10.09.1926 |[[Лев Карахан|Лев Михайлович Карахан]] |1889—1937 |1924 оны 7-р сарын 31-нд |Дипломатический представитель до 3 июня 1924, затем полномочный представитель |- |1925 |''Василий Иванович Соловьёв'' |1890—1939 | |Хэргийг хамаарагч |- |09.1926 — 1926 |''Фридрих Вильгельмович Линде'' |1892—? | |Хэргийг хамаарагч |- |30.12.1926 — 1927 |Семён Иванович Аралов |1880—1969 | |ЗХУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгч |- |20.02.1933 — 07.10.1937 |Дмитрий Васильевич Богомолов |1890—1938 |1933 оны 5-р сарын 3-нд |Бүрэн Эрхт төлөөлөгч |- |23.11.1937 — 10.07.1939 |Иван Трофимович Бовкун-Луганец |1899—1939 |1938 оны 1-р сарын 23-нд |Бүрэн Эрхт төлөөлөгч |- |28.08.1939 — 03.04.1945 |Александр Семёнович Панюшкин |1905—1974 |1939 оны 9-р сарын 1-нд |1941 оны 5-р сарын 9-ний өдөр хүртэл Бүрэн Эрхт төлөөлөгч, дараа нь Элчин сайд |- |03.04.1945 — 25.02.1948 |Аполлон Александрович Петров |1907—1949 |1945 оны 5-р сарын 8-нд | |- |25.02.1948 — 13.06.1952 |Николай Васильевич Рощин |1901—1960 |1948 оны 10-р сарын 16, 1949 оны 10-р сарын 16-нд |1949 оны 10-р сарын 2-ны өдөр хүртэл Бүгд Найрамдах Хятад Улсад суугаа Элчин сайд, дараа нь БНХАУ-д суугаа Элчин сайд |- |13.06.1952 — 10.03.1953 |[[Александр Панюшкин|Александр Семёнович Панюшкин]] |1905—1974 |1952 оны 12-р сарын 15-нд | |- |10.03. — 03.12.1953 |Василий Васильевич Кузнецов |1901—1990 |1953 оны 4-р сарын 3-нд | |- |3.12.1953 — 15.10.1959 |Павел Фёдорович Юдин |1899—1968 |1953 оны 12-р сарын 15-нд | |- |15.10.1959 — 13.04.1965 |Степан Васильевич Червоненко |1915—2003 |1959 оны 11-р сарын 5-нд | |- |13.04.1965 — 12.04.1967 |Сергей Георгиевич Лапин |1912—1990 |1965 оны 4-р сарын 30-нд | |- |1966—1968 |''Юрий Иванович Раздухов'' |1924—2009 | |Түр хамаарагч |- |1968—1970 |''Алексей Иванович Елизаветин'' |1915—2001 | |Түр хамаарагч |- |16.10.1970 — 24.07.1978 |[[Василий Толстиков|Василий Сергеевич Толстиков]] |1917—2003 |1970 оны 10-р сарын 13-нд |Элчин сайд |- |24.07.1978 — 11.03.1986 |[[Илья Щербаков|Илья Сергеевич Щербаков]] |1912—1996 |1978 оны 9-р сарын 28-нд |Элчин сайд |- |11.03.1986 — 07.08.1990 |[[Олег Трояновский|Олег Александрович Трояновский]] |1919—2003 |1986 оны 5-р сарын 5-нд |Элчин сайд |- |07.08.1990 — 25.12.1991 |Николай Николаевич Соловьёв |1931—1998 |1990 оны 9-р сарын 26-нд |Элчин сайд |- | colspan="5" |'''Оросын Холбооны Улс''' |- |1991 оны 12-р сарын 25-аас 1992 оны 1-р сарын 24-ний өдөр |Николай Николаевич Соловьёв |1931—1998 | |Элчин сайд |- |1992 оны 1-р сарын 24-нөөс 2005 оны 6-р сарын 10-ны өдөр |[[Игорь Рогачёв|Игорь Алексеевич Рогачёв]] |1932—2012 |1992 оны 4-р сарын 9-нд |Элчин сайд |- |2005 оны 6-р сарын 10-наас 2013 оны 4-р сарын 21-ний өдөр |[[Сергей Сергеевич Разов]] |1953— |2005 оны 8-р сарын 29-нд |Элчин сайд |- |2013 оны 4-р сарын 21-нээс 2022 оны 9-р сарын 13-ны өдөр |[[Андрей Денисов|Андрей Иванович Денисов]] |1952— |2013 оны 7-р сарын 3-нд |Элчин сайд |- |2022 оны 9-р сарын 13-наас өнөөг хүртэл |[[Игорь Владимирович Моргулов]] |1961— |2023 оны 4-р сарын 24-нд |Элчин сайд |} == См. также == [[Ангилал:Хятад дахь Оросын элчин сайд| ]] [[Ангилал:Элчин сайдын жагсаалт илгээсэн улсаар]] dd49li3lhoam3yhdrkcu98vejlurez1 Сергей Миронов 0 136261 870290 863956 2026-09-20T07:08:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 870290 wikitext text/x-wiki [[Файл:Сергей Наумович Миронов.jpg|thumb|Сергей Миронов]] '''Сергей Миронов''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Серге́й Нау́мович Миро́нов,'' жинхэнэ нэр нь — Мирон (Меер) Иосифович Король, 1894 оны 12-р сарын <abbr>11-нд</abbr> [[Киев]] хотод төрж, 1940 оны 2-р сарын 22-нд [[Москва|Москвад]] буудуулан цаазлуулсан) — Зөвлөлтийн аюулаас хамгаалах байгууллагын зүтгэлтэн, дипломат, 1937-1938 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д суусан бүрэн эрхт төлөөлөгч. 1937 онд '''[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д болсон их алан хядах ажиллагааг зохион байгуулагч'''. Түүнийг 1940 онд [[Николай Ежов]], [[Михаил Фриновский]], [[Ефим Евдокимов]] нарын хамсаатны хувьд буудан хороосон. Түүнийг зохиомол хэрэг үйлдсэн, хууль зөрчигч гэж шүүхээс тогтоосон юм. == Намтар == Сергей Миронов 1894 онд [[Киев]] хотод төрсөн, еврей гаралтай. Эх нь Бруха Мееровна Король (төрөхдөө Овруцкая, 1869-1918). Эцэг Иосиф (Нухим-Иось) Бенционович Король (1869-1919), сүүн бүтээгдэхүүний лангуу эзэмшигч байсан. 1900-аад оны эхээр гэр бүл Киев орчмын Мотыжин тосгонд амьдарч байсан. Тэрээр 1913 онд Киевийн худалдааны сургуулийг төгсөөд Киевийн худалдааны дээд сургуульд суралцжээ. Үүний зэрэгцээ тэрээр хувиараа хичээл заадаг байжээ. С.Миронов [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] оролцсон. * 1915—1918 онд Оросын эзэн хааны Армид дэд ахлагч, ахлагч. * 1918—1920 онд [[Улаан Арми|Улаан Армид]] орж байлдаж явсан. * 1920—1921 онд 1-р Морин армийн Тусгай хэлтсийн тасгийн дарга (1921 онос Умард Кавказын цэргийн тойрог). * 1921 онд Оросын Зүүн Өмнөд нутгийн Онцгой комиссын хэлтсийн дарга. * 1921—1922 онд Хар далай мужийн Онцгой комиссын орлогч дарга. * 1922 —1925 онд Улс төрийн Ерөнхий газрын ([[Орос хэл|орос]]. ''Главное Политическое Управление'', товч. ''ГПУ'') Умард Кавказ дахь төлөөлөгчийн газрын орлогч дарга. * 1925 онд Оросын Коммунист (большевик) намд элссэн. * 1925—1928 онд Владикавказ тойргийн Улс төрийн ерөнхий газрын дарга. * 1928—1931 онд Кубань тойргийн Улс төрийн ерөнхий газрын дарга. * 1931—1933 онд Зөвлөлт Казахстан дахь Улс төрийн ерөнхий газрын орлогч дарга. * 1934-1936 онд Днепропетров мужийн Дотоод хэргийн Ардын комиссар газрын дарга. * 1937 оны 3-р сарын 14-нөөс 3-р зэргийн Улсын аюулгүй байдлын комиссар. Тэрээр ЗХУ-ын Дотоод яамны "онцгой гурвал"-ын нэг байв. * 1937 оны 8-р сарын 19-нөөс 1938 оны 5-р сарын 3-ны хооронд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч. * 1938—1939 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын газрын II-р Дорнод хэлтсийн дарга. 1939 оны 1-р сарын 6-нд албан үүргээ гүйцэтгэж байхдаа баривчлагджээ. ЗХУ-ын Дотоод, Гадаад яаманд Зөвлөлтийн эсрэг хуйвалдаанд оролцсон, тагнуул хийсэн хэрэгт буруутгагдсан. 1940 оны 1-р сарын 16-ны өдрийн [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] цаазаар авах ялын жагсаалтад Сергей Мироновын нэрийг оруулсан ([[Лаврентий Берия|Лаврентий Бериягийн]] гарын үсэг бүхий 346 хүний ​​нэрсийн жагсаалтын №189). 1940 оны 2-р сарын 21-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөлөөс уг шийдвэрийг албан ёсоор баталж 1940 оны 2-р сарын 22-нд цаазлагджээ. Нөхөн цагаатгаагүй байна. {{DEFAULTSORT:Миронов, Сергей}} [[Ангилал:ЗХУ-ын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дипломатч]] [[Ангилал:1894 онд төрсөн]] [[Ангилал:1940 онд өнгөрсөн]] ockt3quy3zd26swebks8c9qmqc4igr9 Маттео Риччи 0 139812 870248 818738 2026-09-19T23:33:41Z Fróis 93135 /* */ 870248 wikitext text/x-wiki [[Файл:Macau - panoramio (81).jpg|thumb|Макао дахь Маттео Риччи-гийн хөшөө]] '''Маттео Риччи''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Matteo Ricci'', хятад нэр— ''Ли Ма-доу'', 利瑪竇; 1552 оны 10-р сарын 6-нд Италийн Мачерата хотод төрсөн— 1610 оны 5-р сарын 11-нд [[Бээжин|Бээжинд]] нас барсан) — италийн иезуит номлогч, математикч, одон орон судлаач, газрын зураг зураач болон орчуулагч, [[Хятад судлал|хятад судлаач]] юм. Амьдралынхаа сүүлийн 13 жилийг Хятадад өнгөрөөж Бээжин хот дахь иезуит төлөөлөгчийн газар байгуулах эхлэлийг тавьсан хүн. Түүний үйл ажиллагааны дэлхийн түүхэн ач холбогдол нь Христийн шашинтай Европ болон Хятадын хаалттай нийгэм хоорондын соёлын байнгын холбоо тогтоосон явдалд оршдог байна. [[Файл:利玛窦像，游文辉绘.jpg|thumb|Маттео Риччи]] Маттео Риччи 1582 оны 8-р сард Португалийн Макао сууринд ирж, Хятадад номлогчийн ажлаа эхлүүлсэн байна. Тэрээр хятад хэл, бичгийн системийг сурч эзэмшсэн юм. Тэрээр [[Мин улс|Мин улсын]] эзэн хаан [[Ваньли]] хааны урилгаар 1601 онд Бээжин дахь хааны [[Хориотой хот|Хориотой хотод]] орж үзсэн анхны Европ хүн болж, ордныхонд одон орон судлал, хуанлийн шинжлэх ухаан, газар зүйн зураг зэргийг тайлбарлаж өгч байжээ. Тэрээр [[католик шашин]] ба [[Күнзийн сургаал|Күнзийн]] [[Күнзийн сургаал|сургаал]] хооронд ижил төстэй зүйл их байдгийг онцолсон боловч Буддизмыг эсэргүүцдэг байв. Тэрээр Хятадын хэдэн арван нэр хүндтэй албан тушаалтныг католик шашинд элсүүлэн оруулсан бөгөөд Сюй Гуанчи зэрэг хятад эрдэмтэдтэй хамтран [[Евклид|Евклидийн]] “Элементүүд”-ийг [[хятад хэл]] рүү, мөн Күнзийн сонгодог зохиолуудыг түүхэнд анх удаа [[латин хэл]] рүү орчуулсан юм. [[Файл:Kunyu Wanguo Quantu by Matteo Ricci All panels.jpg|thumb|Хятад үсгээр тайлбарласан [[Маттео Риччи|Маттео Риччигийн]] зурсан дэлхийн газрын зураг]] 1583-1588 оны хооронд Маттео Риччи, Мишель Руггери нар Португали-Хятад толь бичгийг эмхэтгэсэн бөгөөд үүнд зориулж хятад үгсийг латинаар хөрвүүлэх системийг анх боловсруулжээ. Уг гар бичмэл Ром дахь иезуитийн архиваас алдагдсан бөгөөд сүүлд 1934 онд олдсон байна. Толь бичгийг 2001 онд Португалд дахин хэвлүүлжээ. [[Ангилал:1552 онд төрсөн]] [[Ангилал:1610 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Одон оронч]] [[Ангилал:Номлогч]] [[Ангилал:Зураач]] [[Ангилал:Хятад судлаач]] 26ndqjj21nndsxhd6hqfu3g2m47cr14 Хэрэглэгчийн яриа:Anand9005 3 144097 870211 841479 2026-09-19T16:56:30Z Anand9005 59241 /* Самдангийн Тумурбатор */ Хариулах 870211 wikitext text/x-wiki == Самдангийн Тумурбатор == Привет, @[[Хэрэглэгч:Anand9005|Anand9005]]! Ваши фотографии к статье о Самдангийне Тумурбаторе номинированы на удаление из-за проблем с лицензией на использование. Я знаю, что надо делать для спасения фотографий и мы можем попытаться спасти их. [[Хэрэглэгч:Pansosh|Pansosh]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Pansosh|яриа]]) 05:43, 6 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) :почему? [[Хэрэглэгч:Anand9005|Anand9005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Anand9005|яриа]]) 16:56, 19 Есдүгээр сар 2026 (UTC) oq2x45dbrbdhd8shwmo7ndwxybmohcf 870228 870211 2026-09-19T18:42:54Z Pansosh 79432 /* Самдангийн Тумурбатор */ Хариулах 870228 wikitext text/x-wiki == Самдангийн Тумурбатор == Привет, @[[Хэрэглэгч:Anand9005|Anand9005]]! Ваши фотографии к статье о Самдангийне Тумурбаторе номинированы на удаление из-за проблем с лицензией на использование. Я знаю, что надо делать для спасения фотографий и мы можем попытаться спасти их. [[Хэрэглэгч:Pansosh|Pansosh]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Pansosh|яриа]]) 05:43, 6 Арванхоёрдугаар сар 2025 (UTC) :почему? [[Хэрэглэгч:Anand9005|Anand9005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Anand9005|яриа]]) 16:56, 19 Есдүгээр сар 2026 (UTC) ::Необходимо было связаться с родственниками Самдангийна Тумурбатора, с тем человеком, который сделал эти фотографии или членами его семьи. Далее надо было оформить договор передачи в свободное использование. Теперь уже поздно что-либо делать, фотографии удалили. Очень сожалею. [[Хэрэглэгч:Pansosh|Pansosh]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Pansosh|яриа]]) 18:42, 19 Есдүгээр сар 2026 (UTC) jx0km7cqs4f52emrlm8q58ipj20jaax Амарбаярын Шагдарсүрэн 0 144941 870293 869700 2026-09-20T07:32:00Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 870293 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан, малчин Амарбаярын голомтыг залгасан отгон хүү Шагдарсүрэнгийн амьдралын түүх нь нүүдэлчин ахуйн хатуужил, шинэ цагийн эрдэм боловсролын эрэл хайгуул дунд өрнөжээ. Түүний хүүхэд нас дэлхий дахиныг хамарсан дайны хүнд хэцүү он жилүүдтэй давхацсан хэдий ч эх орныхоо хөрс шороон дээр мал аж ахуй, газар тариалангийн хөдөлмөрт эрт хөл тавьж, амьдралын ухаанд суралцан өсөж торнисон байна. Эх нутаг, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэл нь түүнийг хүнлэг, тууштай Монгол улсын иргэн болгон төлөвшүүлсэн юм. Түүний аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих зэрэг хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах эрдэмдээ гаргууд төдийгүй өвөрмөц исгэрээгээрээ нутаг усандаа алдаршсан, бусдад тусархуу "төрийн хар хүн" байлаа. Харин эх Баясгайн Түвшээ нь үр хүүхдээ ардын сургаал үгээр хүмүүжүүлж, уран гараараа үйл урласан, ажилсаг, нинжин сэтгэлтэй нэгэн байв. Шагдарсүрэнгийн амьдралд түүний ах, эгч нар эрдэм боловсрол, хөдөлмөрийн гэрэлт үлгэр дуурайлал нь болж байлаа. Эгч Цэвэг нь шилдэг малчин, уран үйлчин байж дүүгээ чиглүүлж байсан бол ах Пагма нь Баруун Монголоос төрөн гарсан анхны хүний их эмч нарын нэг, Ховд аймгийн "Шилдэг 100 эрхэм"-д багтсан нэр хүндтэй эмч байв. Тэрээр насаараа бусдын сайн сайхны төлөө зүтгэхийн зэрэгцээ дүүгийнхээ туурвисан “Далдугаар зөрлөг” номын тавдугаар боть болох "Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн шигшмэл"-ийг монгол бичгээр уран гоёор хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй бичиж үлдээсэн нь ах дүүсийн нандин холбоо, соёлын өв соёлыг дээдлэх сэтгэлийн илэрхийлэл болсон юм. А.Шагдарсүрэнгийн хувь тавилан Монгол улсын дээд боловсрол, техникийн салбарын түүхтэй салшгүй холбоотой. Тэрээр 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд эрдмийн босгыг нь алхан орж, 1964 онд Үйлдвэр, иргэний барилгын инженер мэргэжлээр төгссөн "Анхны" төгсөгчдийн нэг болсон түүхтэй. Түүний амьдралын замналд "анхны" гэх тодотголтой олон үйл хэрэг байдгийн нэгээхэн хэсэг нь Монголчуудын ахуйн соёлд хийсэн хувьсгал юм. Техник технологийн дэвшлийг соргогоор мэдэрч, электрон барааг эх орондоо оруулж ирэн, ард иргэдийн өдөр тутмын амьдралыг хөнгөвчлөх шинэ соёлыг нэвтрүүлсэн нь түүнийг яах аргагүй шинийг санаачлагч, түүчээлэгч хүн болохыг гэрчилнэ. Ийнхүү тэрээр барилгын инженерийн нарийн ухаанаас гадна үндэсний өв соёл, орчин цагийн дэвшлийг хослуулсан нөр их хөдөлмөрөөрөө эх орныхоо хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай,Бизнесийн 6 чиглэлээр 30 гаруй охин компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1998-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, [[Физик]], Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * Кино үйлдвэрийн Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Asdfghjytg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Okjnkj.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:₮жөс.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Hjktvtv.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Dfiuhb.png|900x900px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, , инфляци 360 хувьд хүрч иргэдийн амьдрал ядуурч байсан цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он, 2004 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2018 он 12. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 13. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 14. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 15. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 16. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 17. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 18. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 20. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 21. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл жил бүр гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи, орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 19. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он 20. Тод дуудаж, Цэвэр ярьж суръя 2023 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан [[Монгол Улс|Монгол улс]] DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ерөнхий ивээн тэтгэгчээр оролцож, хамтран ажилласан Урлаг соёл, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаанууд == 1. Зууны манлай дуучин Б.Сарантуяагийн анхны тоглолт 1996-1997 он 2. Нийслэлээ хөгжүүлэх “Улаанбаатар сан” байгуулах 1996 он 3. Камертон хамтлагийн тоглолт 1998-2000 он 4. Камертон хамтлагийн клип, компакт дискийг бүтээхэд 1999 он 5. Дуучин Ангирмаагийн компакт диск бүтээхэд 1998-1999 он 6. Дуучин Ангирмаагийн тоглолт 1998,1999 он 7. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны компакт диск бүтээхэд 1999 он 8. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтыг 1999 он 9. МУ-ын соёлын гавъяат зүтгэлтэн, ая зохиогч Л.Балхжавын СД 1999 он 10 Л.Балхжавын компакт дискний баярыг тэмдэглэхэд 1999 он 11. Баянгол дүргийн ясли цэцэрлэгүүдийн дундах уралдаан 1998-2000 он 12. Морин төвөргөөн уралдаан 1999 он 13. Гоёл 99 тэмцээн 1999 он 14. Пентатоник 1999 он 15. Хасу бөхийн анхны тэмцээн 1999 он 16. Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгын зарим тоглолтууд 1999- 2000 он 17. Хурд хамтлагийн “Хурд симфони” тоглолт 1999 он 18. Уруулын будаг хамтлагийн анхны компакт дискийг бүтээхэд 2000 он 19. Ширээний теннисний улсын аварга шалгаруулах тэмцээн 1999-2000он 20. “Мянганы зам” Хөтөлбөрийг дэмжин, нийтийг уриалсан үүрэг авч, хандив өргөх санаачлага гарган ажилласан 2001 он 21. Кимоно шоу 2001 он 22. Вансэмбэрүү шалгаруулалт 2002 он 23. Дамбадаржаа хийдийг сэргээн засварлах 2002 он 24. Буян арвижих хийдийн тохижилт 2003 он 25. Ховд аймгийн Булган суманд БНМАУ-ын Баатар Э.Шийлэг, Б.Бадам нарын хөшөө босгосон 2003 он 26. Бамбар эрдэнийн хийдийн суварга 2006 он 27. Сэтгэлийн цай үйл ажиллагаа 2006 он 28. Чингэс хаан кино группийн үйл ажиллагаа 2006 он 29. “Сургуулийн өмнөх боловсрол” үндэсний болон дүүргийн дэд хөтөлбөр 2006 он 30. Өнчин хүүхдийг асрах газар 2006 он 31. Хүүхдийн төлөө амьдрах ухаан төв 2006 он 32. Эрдмийн өргөө цогцолбор 2006 он 33. Э.Эрхэмбаяр хүүгийн эмчилгээний зардлыг бүрдүүлэх зорилгоор зохион байгуулсан “Амьдрал бэлэглэе” хандивын тоглолт 2006 он 34. Тархины саажилттай хүүхдүүдэд тоглоом хандивлан 10 хүүхдийг Хүүхдийн төлөө “Халуун болор” төвд эмчлүүлэх зардал 2006 он 35. “Номин” нэртэй бүх хүүхдүүдэд гарын бэлэг Жил бүр 36. Малчдад өвлийн бэлтгэлд нь Жил бүр 37. Ахмадын асрамжийн газарт / удаа дараа/ 38. Өндөр настан, ахмадуудад Жил бүр 39. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2006, 2007он 40. “Торгууд судлалын сан “ үүсгэн байгуулахад, 2007 он 41. Ховдын ирээдүй сан” байгуулахад 2007 он 42. “Монгол Тэмүүлэл Сан” үүсгэн байгуулахад, хандив өгч, байгууллага, хамт олны ажил амьдралд өглөгийн гараа сунгасан /жил бүр/ 2008-2026 он 43. “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” Төрийн бус байгууллагын “Эртэч Монгол” уулзалт ярилцлагууд 2009-2025 он 44. Утга зохиолын боловсролын шинэчлэл академи, Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв сэтгүүл, Төрийн бус байгууллагуудын Дэлхийн түвшний шилдэг санал- санаачлага, позитив үйл ажиллагааг дэмжсэн чиглэлд 2009-2023 он 45. Соёлын төв өргөөний 20 жилийн ойд зориулсан тоглолт 2007 он 46. Сонор студи“Аз жаргаl & Bad boy” нэртэй уран сайхны кино 2007 он 47. Дуучин Quiza “Чи бүхнээс илүү” тоглолт 2007 он 48. Дэлхийд гайхагдсан Монгол урлаг DVD цомог 2011 он 49. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2011, 2012он 50. Дорноговь аймагт Хамрын хийдийн Чогчин дуганад хандив 2013 он 51. Төв аймгийн Баян суманд 65 ортой “Дэлбээ” хүүхдийн цэцэрлэгийг хувийн хөрөнгө оруулалтаар барьж улсад өгсөн 2014 он 52. Монгол улсын Драмын театрын хэд хэдэн арга хэмжээ, ой тэмдэглэлт баярууд 2014 он 53. “Алтан хулгана” наадам 2015 он 54. Баруун монгол ардын дуу хөгжим номыг DVD цомогийн хамт /А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нарын / 2015 он 55. Дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн цомог 2017 он 56. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2017 он 57. Аглуу, Бооёо “Найзууд” тоглолт 2017 он 58. Боловсрол телевиз “Mongolian Next Top Model” шоу 2017 он 59. Үндэсний их баяр наадмын парад 2017 он 60. “Говийн домог” кино 2017-2018 он 61. Монгол HD телевиз “Ороод гараач” шоу 2017 он 62. NTV телевиз “Ахлах тогоочийн заавраар” шоу 2017-2018 он 63. UBS телевиз “Perfect dance” шоу 2017-2018 он 64. Боловсрол телевиз “80 саяын уналт” шоу 2017-2018 он 65. МУГЖ Насантогтохын бие даасан тоглолт 2018 он 67. Цагаан-Уул шүлгийн наадам 2018 он 68. JCI “International Business Fair” форум 2018 он 69. Хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдын Азийн тэмцээн 2018 он 70. Монголын дурангийн мэс засалчдын 3-р их хурал 2018 он 71. Авзага Мандал кино 2018 он 72. XMF хөгжмийн фестивал 2018 он 73. Жүжигчин Б.Амарсайхан уран бүтээл 2018 он 74. Эмоци хошин урлагийн продакшны тоглолт 2019 он 75. Hulegu pictures “Бүтэн амьдрал” уран сайхны олон ангит кино 2019 он 76. Монголын хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдыг дэмжин ажиллалаа 2019 он 77. “Шинэ замнал” ТББ Зүймэл даавуун урлалын ОУ-ын үзэсгэлэн 2019 он 78. SPS телевиз “Жүдо бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн” 2019 он 79. МУИС Бизнесийн сургуультай хамтран “Олон улсын бизнесийн үндэсний олимпиад” 2019 он 80. Монголын Үндэсний Олимпийн Хорооны албан ёсны түнш байгууллага 2019 он 81. С1 телевиз “Зөв давалгаа” зорилтот контент 2019 он 82. МУГЖ Дуучин Т.Ариунаа “Тэнгэр шиг бай” тоглолт 2019 он 83. С1 телевиз “Бүсгүйчүүдийн клуб” нэвтрүүлэг 2019 он 84. MN25 телевиз “Герман- Монголд 1 удаа” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 85. MN25 телевиз “Танайд хоноё” нэвтрүүлэг 2019 он 86. MN25 телевиз “Монгол-Германы хамтын ажиллагаа 45 жил- 45 өнгө төрх” төсөл нэвтрүүлэг 2019 он 87. Эмоци продакшн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2019 он 88. Монгол HD телевиз “Намайг сонгооч” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 89. NTV телевиз “Эхнэрийн заавраар” шоу нэвтрүүлэг 2020 он 90. Peorty Night Vol.2 Яруу найргийн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2021 он 91. Токио 2020 Хөтлөгч Ганхүүгийн аялалын нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2021 он 92. S телевиз - Бидний шинэ жил контент 2021 он 93. Sun Juniper амьд хөгжимийн хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 94. Уртын дуучин Б.Батцэцэглэнгийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 95. The Baatar хамтлагийн бие даасан тоглолт 2022 он 96. Монголын элэг цөс, нойр булчирхайн үндсэний төвд хандив 2022 он 97. UBS телевизийн Бидний шинэ жил контент ивээн тэтгэлэг 2022 он 98. Central TV- Таван алтан цагираг контент 2022 он 99. Боловсрол телевиз- Бидний үед контент нэвтрүүлэг 2022 он 100.Mongol HD- Love Menu нэвтрүүлэг 2022 он 101.MNB TV- 55жилийн ойн хандив 2022 он 102.Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын Төхөмийн хөндийн Ар цацын ус гэх газарт 36,000ш мод тарих “Шамбала2056” төсөлд 1мянган мод суулгаж хамтран ажиллав 2023он 103.Улаанбаатар хотод орсон борооны улсаас үүссэн их үерийн ажилд зориулан 30сая төгрөгийн үнэ бүхий хүнс, хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийг УОБЕГ-т хандивлан, хүлээлгэн өгөв 2023 он 104.Playtime 2023 - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллав 2023 он 105.Gremix - Хүүхдэд ээлтэй Номин, Аутизмтэй хүүхдүүдэд зориулсан өдөрлөг 2023 он 106.Mongolian entertaiment - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 107.San Jupiter хамтлаг - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 108.Дуучин Seryoja - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 109.Star Dance - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 110.UB comedy - Playtime арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 111.Unicorn - Хүүхдийн баярын арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 112.ЦДБЭЧ-ын Эсэргэн хамтлагтай хамтран ажиллаж, ивээн тэтгэв 2023 он 113.Реппер Thunder - Нийгэмд эерэг сэтгэгдэл төрүүлэх дуу хийлгэхэд ивээн тэтгэж хамтран ажиллав 2023 он 114.Жүжигчин Ундармаа - Эзэгтэйн туслах төсөл ивээн тэтгэсэн 2023 он 115.Төв аймгийн 100 жилийн ойн улсын баяр наадамд зориулан нутгийн засаг даргад 10сая төгрөгийн үнэ бүхий цахилгаан бараа бүтээгдэхүүн хандивлав 2023 он 116.“Зүрх мартахгүй” Хандивын аяныг 67 салбар дэлгүүрээр дамжуулан 2 жил дарааллан амжилттай зохион байгуулж нийт 560 сая төгрөгийг “Зүрх мартахгүй” ТББ-д хандивлан мянга мянган бяцхан зүрхэнд амьдрал бэлэглэсэн 2023, 2024 он 117.Боловсрол ТВ Аяыг таа, Монголын саятан - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 118.Хурд хамтлаг -Бүсгүй Киноны ивээн тэтгэлэг 2024 он 119.Тэнгисийн эрэг шоу нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 120.Монголика Сэтгүүлтэй хамтран ажиллав 2024 он 121.С1 телевиз Нийслэл аав нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 122.Дуучин Батцэцэглэн - хамтран ажиллан, ивээн тэтгэсэн 2024 он 123.Дуучин Алтанжаргал - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 124.Хөтлөгч кино найруулагч Миеэгомбо - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 125.Хар тас хамтлаг - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 126.Барилга.mn сэтгүүлийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 127.Мазаалай баавгайн баримтат кино - Ивээн тэтгэлэг 2024 он 128.“Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-тай хамтран 2 жил дарааллан нийт 100 хүүхдийн хөгжлийг дэмжих “Гэрэл түгээе” төсөлд ивээн тэтгэгчээр ажиллав 2024, 2025 он 129.Арт гэр төсөл - хамтран ажилласан 2025 он 130.Citta Mongolia - соёлыг түгээх контентуудад ивээн тэтгэж, хамтран ажиллав 2025 он 131.Дуучин Болд - Клипны ивээн тэтгэлэг, брэндийн нүүр царай болохоор хамтран ажиллав 2025 он 132.SteamX - Шинжлэх ухааны үзүүлбэрийг үйл ажиллагаанд Хүүхдүүдэд үзүүлбэр үзүүлэн хамтран ажиллав 2025 он 133.146 records - Клипны ивээн тэтгэлэг хийж, хүүхдийн баярт хамтран ажиллав 2025 он 134.Б.Баярхүү /зураач/ - Хүүхдийн тасгийн зураг зуруулан хамтарч ажиллав 2025 он 135.Анухай фитнесс шоу нэвтрүүлэгт - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2025 он 136.Hulegu pictures “Амьдрах сайхан” уран сайхны олон ангит кино 2025 он 137.“Нэг баг, нэг сургууль” төслийн хүрээнд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын Цогт-өндөр багт, хичээлийн 3 танхим, тоглоомын талбай, номын сан, амрах талбай, цэвэр усны гүний худаг, ахуйн бохир усыг цэвэрлэх байгууламж, 40 кВт-ын нарны эрчим хүчний үүсгүүртэй, 75 хүүхдийн сургууль барьж хүлээлгэн өгөв 2025 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[Файл:Zuir ug NOMIN30 2022 COVER print.jpg|400x400px|thumb|Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн бүтээл Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл 2022 номыг Монгол бичгээр эхийг нь хянан тохиолдуулсан Ардын багш, Төрийн соёрхолт, Гавьяат багш, зөвлөх профессор Шаравын Чоймаа юм.]] [[File:Ичко5.png|thumb|400x400px|А.Шагдарсүрэнгийн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screensho56.png|900x900px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. Энэ тухайгаа Төрөө түшилцсэн мину номондоо дэлгэрэнгүй бичжээ. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас А.Шагдарсүрэнгийн ахалсан Ажлын хэсгийн “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль батлуулсан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг болон хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтэд хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|400x400px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11-нд “Номин-5” нэртэйгээр байгуулж, 1996.01.22-нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28-нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. [[Файл:Screensho33.png|400x600px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000 жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ түүчээлж, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|1234x1234px|thumb|.]] 7v2st36qcpv6yfhiaviwlbsvryltlrn Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox1 2 146201 870288 864235 2026-09-20T06:50:31Z HorseBro the hemionus 100126 870288 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иргэний халдлага|title=Их гамшгийн жилүүд|partof=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]|native_name=Ақтабан шұбырынды<br>Алқакөл сұлама|date=1723–1727|type=Энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлага үйлдэх, [[төрлөөр устгах]], албадан нүүлгэн шилжүүлэх.|target={{tree list}} * {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Казахууд|Казахын энгийн иргэд]] ** [[Киргизүүд]] ** [[Каракалпакчууд]] {{tree list/end}}|victims={{flag icon|Казахын ханлиг}} Unknown, Catastrophic{{Efn|See below for details}} translate this you stupid idiot|perpetrators={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|motive=Нутаг дэвсгэрийн тэлэлт|location=Орчин үеийн [[Казахстан]]}} '''Их гамшгийн жилүүд'''{{Efn|[[Казах хэл|Казах хэлээр]] үүнийг ''Актабан шұбырынды'' буюу ''Алкакөл сұлама'' гэж нэрлэдэг; Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Дурсгалын хэсгээс үзнэ үү}} бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг хийсэн цэргийн довтолгоо байсан бөгөөд энэ нь 1723–1727 онуудад энгийн иргэд рүү хийсэн, [[Казахууд|Казахуудыг]] орчин үеийн [[Казахстан|Казахстанаас]] хөөхөд хүргэсэн юм. Хөөлгөөн болон энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхахгүйгээр халдлахад [[Киргизүүд]], [[Каракалпакчууд]] болон Казахын Их Жүз, Дунд Жүз, Бага Жүз нар багтсан. Үүнийг "нүүдэлчин-суурин аж ахуйн харилцааны хамгийн муу тохиолдол: талын малчид суурин хөршүүдийн тариалангийн газрыг сүйтгэсэн" гэж тодорхойлсон байдаг. Арын дэвсгэр == Зүүнгарын довтолгоо == {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Казахстаныг байлдан дагуулсан нь | place = орчин үеийн [[Казахстан]] | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date = 1723 | territory = Зүүнгарууд Казахын ихэнх нутгийг эзлэн түрэмгийлэв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} | commander1 = a | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]] | strength2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 70,000 | result = Зүүнгарын ялалт | strength1 = Үл мэдэгдэх | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | casualties2 = Light | casualties1 = Heavy }} == Хүмүүнлэгийн хямрал == 1723 оны хавар олон Казах ард түмэн, овог аймгууд Зүүнгарын довтолгоог хүлээж байгаагүй тул [[Казахын ханлиг|Казакын ханлигийн]] нийт 2/3 нь мөхсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Төрөл бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр шалтгаан нь цэргийн мөргөлдөөн, аллага, дээрэм, өлсгөлөн, албадан нүүлгэн шилжүүлэлт байв.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}} Энэ дайралтад хамгийн түрүүнд [[Долоон ус]] болон [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрөнд]] амьдардаг Казахууд өртсөн.{{sfn|Asylbekov|2010|p=129}} Асылбековын хэлснээр, Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дайны гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд үүний үр дүнд [[Жалайр|Жалайруудыг]] [[Чу гол|Чу голын]] хөндийгөөс хөөж, [[Улытау уулс|Улытау]], [[Кокшетау уулс]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлж, ихээхэн хохирол амссан байна. [[Талас гол|Талас голоос]] [[Арыс гол]] хүртэл нутаглаж байсан Садыр [[Найман|Найманууд]] хядагдсан эсвэл хүчээр нүүлгэн шилжүүлэгдсэн байна. Кожаберген-жыраугийн хэлснээр, Найманууд [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууг]] орхисон байна. [[Каратау уулс|Каратау уулсын]] оршин суугчид [[Сырдарья]] руу зугтсан бөгөөд Казахууд үүнийг цорын ганц аюулгүй газар гэж үздэг байжээ. Нүүдэллэх үеэрээ Зүүнгарууд Талас, [[Боролдай гол|Боролдай]], Арыс, [[Чирчик гол|Чирчик]], Сырдарья голууд дээр Казахууд ыг хядсан байна.{{sfn|Asylbekov|2010|p=130}} {{Quote|''"Өнөөг хүртэл Киргизүүдийн дурсамжинд үлдсэн энэхүү аймшигт эрин үе нь хамгийн том гамшиг дагалдсан бөгөөд тэднийг хамгийн сүүлчийн мөч хүртэл нь зовоож байв. Өнөөдрийг хүртэл Ордын домог нь тухайн үеийн зоригт баатрууд болон харамсалтай үйл явдлуудын тухай дурсамжийг хадгалсаар байна. Ихэнхдээ буурал үстэй хөгшин эрчүүд талийгаачийн шарилыг бүрхсэн том овоолго руу зааж, бидэнд: "Энд эрх чөлөөгөө хамгаалж тулалдааны талбарт амиа алдсан баатрууд маань хэвтэж байна" гэж хэлдэг байв. Олон тооны зэрлэгүүдийн устгасан бүхэл бүтэн тосгонууд энд оршуулагдсан байдаг."''|Я. Гавердовский.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}}}} Их Жүз болон Дунд Жүзийн зарим хэсэг [[Хужакент]] руу нүүж ирсэн бол Дунд Жүзийн бусад хэсэг [[Самарканд]] руу нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} Бага Жүз [[Хивын ханлиг]], [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] хил хүртэл нүүж,{{sfn|Asylbekov|2010|p=131}} [[Хива]] хотод хоргодох газар хайжээ. Самарканд хотод Садыр, Найман, Жалайр, [[Кипчак]] овгууд тус бүс нутаг руу нүүж, харин илүү олон нь Сырдарийн зүүн эрэг рүү зугтжээ. Үүний үр дүнд Жиззах уулс болон Зеравшан голын хөндийд өлсгөлөн гарч, хөдөө аж ахуйн бүс нутгийг сүйтгэсний улмаас "[[Каннибализм (хүн)|хүний ​​каннабализм]] түгээмэл болсон" гэж Мухаммед Якут Бухари бичжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]] мөн Зүүнгарын довтолгоонд өртөж, зарим Каракалпакууд Их Жүз болон Дунд Жүзтэй хамт зугтсан бол зарим нь Бага Жүзтэй хамт Эмба, Темир, Ойл голууд руу зугтжээ.{{sfn|Asylbekov|2010|p=132}} === Дурсгал === {{Шүлэг|Каратау уулсын оргилоос нүүдэлчин тосгонууд урууддаг; Нүүдлийн үеэр ганц тэмээ (эхээ алдсан) ганцаараа алхдаг; Ойрхон хамаатан саднаа алдах нь ямар их зовлонтой вэ; Хар нүднээс цэвэр нулимс дусалж байна. Энэ ямар цаг үе вэ? Хүнд хэцүү сорилт, өмнөх аз жаргал, эд баялгаа алдах цаг үе; Хүмүүс явган зугтаж байхад тоос шороо босдог. Энэ ямар цаг үе вэ? - Хууль бус байдал, эмх замбараагүй сандралын цаг үе; Гэхдээ аз жаргалтай өнгөрсөн үе эргэж ирэх үү? Ойрхон хамаатан садан, Эх орон ард үлддэг; Тэднийг санаж, би нулимсны далай урсгадаг.|Кожабергены гашуудлын дуунаас, Елимай.{{sfn|Asylbekov|2010|p=133}}|align=right|width=350px}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Тэмдэглэл === {{Notelist}}{{Notelist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Asylbekov |first=M. Kh |title=ҚАЗАҚСТАН тарихы/КӨНЕ ЗАМАННАН БҮГІНГЕ ДЕЙІН БЕС ТОМДЫҚ |publisher=Atamyra |year=2010 |isbn=978-601-282-025-6 |volume=3 |location=Almaty |pages=768}} * {{Cite book |last=Eleusin |first=K. K. |title=История Казахстана с древнейших времен до наших дней: учебное пособие |publisher=Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan, Alma-Ata Higher School, 1992 |year=1992 |location=Almaty |pages=211 |language=ru}} hhhv37h48gawbo11rwjilnv4qa9h99m 2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 0 148426 870198 2026-09-19T14:15:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ]] 870198 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ]] 5vhjbqsdci1jly8zvdsqb1xm8avgg8g 2015 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 0 148427 870200 2026-09-19T14:16:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2015 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ]] 870200 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ]] bi213x1rybcbdo2pziwueg560v23d0f Пусан 0 148428 870236 2026-09-19T21:20:16Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Пусан]] to [[Пүсань]] over redirect 870236 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Пүсань]] t46h3ol8xavmtim1d2fhgs4wjj0eh3j Загвар:AthAbbr 10 148429 870239 2026-09-19T21:34:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#switch: {{{1|}}} | WB = List of world records in athletics#World best performances | PB | SB | WL | WJL | WYL | WU18L | WU20L = Athletics abbreviations#Bests | A | NWI | a | + | Mx | Wo | DNF | DNS | i | n | h | NT | ND | Q | q | qJ | qR | y = Athletics abbreviations#Circumstances and conditions | o | x | r | NH | NM | - | P = Athletics abbreviations#Field events | DQ | DSQ | DQ R162.7 | DQ R162.8 | DQ R163.3 | DQ R170.9 = Athletics abbr..." 870239 wikitext text/x-wiki [[{{#switch: {{{1|}}} | WB = List of world records in athletics#World best performances | PB | SB | WL | WJL | WYL | WU18L | WU20L = Athletics abbreviations#Bests | A | NWI | a | + | Mx | Wo | DNF | DNS | i | n | h | NT | ND | Q | q | qJ | qR | y = Athletics abbreviations#Circumstances and conditions | o | x | r | NH | NM | - | P = Athletics abbreviations#Field events | DQ | DSQ | DQ R162.7 | DQ R162.8 | DQ R163.3 | DQ R170.9 = Athletics abbreviations#Warnings / Disqualifications | WR = {{#if: {{{2|}}}|{{{2}}} world record progression|List of world records in athletics}} | WRwo = {{#if: {{{2|}}}|{{{2}}} world record progression|List of world records in athletics}} | OR = List of Olympic records in athletics | AR | GR = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | CR = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records|Athletics abbreviations#Records}} | NR | NRi = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records in athletics|National records in athletics}} | MR = List of meet records in athletics | WUR | WU23R | WU23B = List of world under-23 bests in athletics | AUR | AU23R | NUR | NU23R = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} under-23 bests in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | WJR | WU20R = List of world under-20 records in athletics | AJR | AU20R | NJR | NU20R = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} under-20 records in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | WYB | WYR | WU18R | WU18B = List of world under-18 bests in athletics | WDB = Decathlon#Decathlon bests | WHB = Heptathlon#Women's world records compared to heptathlon bests | ODB | OHB = Combined events at the Olympics | HSR = List of United States high school national records in track and field | P | # | X | NYR | AYR | AYB | NU18R | AU18R | AU18B = Athletics abbreviations#Records | w = Wind assistance | DLR = Diamond League#Diamond League records | WMR = List of world records in masters athletics | PS = List of United States collegiate records in track and field | PM = Pacemaker (running) | Athletics abbreviations}}<noinclude> </noinclude>|<abbr title="{{#tag:nowiki|{{#switch: {{{1|}}} | WR = World record | WRwo = World record (women only race) | WUR | WU23R = World under-23 best | WJR | WU20R = World under-20 record | WYR | WYB | WU18R | WU18B = World under-18 best | EYB = European under-18 best | WMR = World masters record | OR = Olympic record | AR = Area (continental) record | AUR | AU23R = Area (continental) under-23 record | AJR | AU20R = Area (continental) under-20 record | AYR | AU18R | AYB | AU18B = Area (continental) under-18 record | GR = Games record | CR = Championship record | NR = National record | NRi = National indoor record | NUR | NU23R = National under-23 record | NJR | NU20R = National under-20 record | NYB | NU18B | NYR | NU18R = National under-18 record | DLR = Diamond League record | MR = Meet record | HSR = United States high school record | WB = World best | NB = National best | PB = Personal best | SB = Season's best | WL = World leading performance | EL = European leading performance | EYL | EU18L = European under-18 leading performance | WJL | WU20L = World under-20 leading performance | WYL | WU18L = World under-18 leading performance | WUL | WU23L = World under-23 leading performance | WHB = World heptathlon best | WDB = World decathlon best | OHB = Olympic heptathlon best | ODB = Olympic decathlon best | CHB = Championship heptathlon best | CDB = Championship decathlon best | A = Mark set at altitude | w = Mark wind-assisted (over 2.0 m/s) | NWI = No wind information | NWJ = No water jump | a = Assisted road course (downhill or favouring wind) | + = time set en-route to a longer distance | Mx = mixed gender race | Wo = women only race | DNF = Did not finish | DNS = Did not start | X | DQ = Disqualified | DQ R162.7 = false start | DQ R162.8 = false start | DQ R163.3 = out of lane | i = Indoors | sh = Short track (200 metres) | n = Non-winning time | h = hand timed | r = retired | > = Bent knee | ~ = Lost contact | NH = No height | NM = No mark | NT = No time | ND = No distance | OT = oversized track | PM = Pacemaker | Q = Automatic qualifier | q = Non-automatic qualifier | qR = Advanced to the next round by referee | qJ = Advanced to the next round by jury appeal | h1 = Heat #1 | h2 = Heat #2 | h3 = Heat #3 | sf1 = Semi-final #1 | sf2 = Semi-final #2 | sf3 = Semi-final #3 | sf = Semi-finals | y = Distance in yards | e = Estimated mark | # = Not ratified | P = Pending ratification | PS = Post-season collegiate mark | AC = Also competed | TWR = Tied world record | L = Lane Infringement | {{{1|}}}}}}}">{{{1|}}}</abbr>]]<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> irtj2krn3p5cerqkns7eodk47za5x18 870240 870239 2026-09-19T21:35:41Z Enkhsaihan2005 64429 870240 wikitext text/x-wiki [[{{#switch: {{{1|}}} | WB = List of world records in athletics#World best performances | PB | SB | WL | WJL | WYL | WU18L | WU20L = Athletics abbreviations#Bests | A | NWI | a | + | Mx | Wo | DNF | DNS | i | n | h | NT | ND | Q | q | qJ | qR | y = Athletics abbreviations#Circumstances and conditions | o | x | r | NH | NM | - | P = Athletics abbreviations#Field events | DQ | DSQ | DQ R162.7 | DQ R162.8 | DQ R163.3 | DQ R170.9 = Athletics abbreviations#Warnings / Disqualifications | WR = {{#if: {{{2|}}}|{{{2}}} world record progression|List of world records in athletics}} | WRwo = {{#if: {{{2|}}}|{{{2}}} world record progression|List of world records in athletics}} | OR = List of Olympic records in athletics | AR | GR = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | CR = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records|Athletics abbreviations#Records}} | NR | NRi = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records in athletics|National records in athletics}} | MR = List of meet records in athletics | WUR | WU23R | WU23B = List of world under-23 bests in athletics | AUR | AU23R | NUR | NU23R = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} under-23 bests in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | WJR | WU20R = List of world under-20 records in athletics | AJR | AU20R | NJR | NU20R = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} under-20 records in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | WYB | WYR | WU18R | WU18B = List of world under-18 bests in athletics | WDB = Decathlon#Decathlon bests | WHB = Heptathlon#Women's world records compared to heptathlon bests | ODB | OHB = Combined events at the Olympics | HSR = List of United States high school national records in track and field | P | # | X | NYR | AYR | AYB | NU18R | AU18R | AU18B = Athletics abbreviations#Records | w = Wind assistance | DLR = Diamond League#Diamond League records | WMR = List of world records in masters athletics | PS = List of United States collegiate records in track and field | PM = Pacemaker (running) | Athletics abbreviations}}<noinclude> </noinclude>|<abbr title="{{#tag:nowiki|{{#switch: {{{1|}}} | WR = World record | WRwo = World record (women only race) | WUR | WU23R = World under-23 best | WJR | WU20R = World under-20 record | WYR | WYB | WU18R | WU18B = World under-18 best | EYB = European under-18 best | WMR = World masters record | OR = Olympic record | AR = Area (continental) record | AUR | AU23R = Area (continental) under-23 record | AJR | AU20R = Area (continental) under-20 record | AYR | AU18R | AYB | AU18B = Area (continental) under-18 record | GR = Games record | CR = Championship record | NR = National record | NRi = National indoor record | NUR | NU23R = National under-23 record | NJR | NU20R = National under-20 record | NYB | NU18B | NYR | NU18R = National under-18 record | DLR = Diamond League record | MR = Meet record | HSR = United States high school record | WB = World best | NB = National best | PB = Personal best | SB = Season's best | WL = World leading performance | EL = European leading performance | EYL | EU18L = European under-18 leading performance | WJL | WU20L = World under-20 leading performance | WYL | WU18L = World under-18 leading performance | WUL | WU23L = World under-23 leading performance | WHB = World heptathlon best | WDB = World decathlon best | OHB = Olympic heptathlon best | ODB = Olympic decathlon best | CHB = Championship heptathlon best | CDB = Championship decathlon best | A = Mark set at altitude | w = Mark wind-assisted (over 2.0 m/s) | NWI = No wind information | NWJ = No water jump | a = Assisted road course (downhill or favouring wind) | + = илүү хол зайд хүрэх замд тогтоосон хугацаа | Mx = mixed gender race | Wo = women only race | DNF = Did not finish | DNS = Did not start | X | DQ = Disqualified | DQ R162.7 = false start | DQ R162.8 = false start | DQ R163.3 = out of lane | i = Танхимд | sh = Short track (200 metres) | n = Non-winning time | h = hand timed | r = retired | > = Bent knee | ~ = Lost contact | NH = No height | NM = No mark | NT = No time | ND = No distance | OT = хэт том гүйлтийн зам | PM = Pacemaker | Q = Automatic qualifier | q = Non-automatic qualifier | qR = Advanced to the next round by referee | qJ = Advanced to the next round by jury appeal | h1 = Heat #1 | h2 = Heat #2 | h3 = Heat #3 | sf1 = Semi-final #1 | sf2 = Semi-final #2 | sf3 = Semi-final #3 | sf = Semi-finals | y = Distance in yards | e = Estimated mark | # = Not ratified | P = Pending ratification | PS = Post-season collegiate mark | AC = Also competed | TWR = Tied world record | L = Lane Infringement | {{{1|}}}}}}}">{{{1|}}}</abbr>]]<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> bjuymdh31puzsyqgayhil5b5r1q9ru9 870246 870240 2026-09-19T22:35:03Z Enkhsaihan2005 64429 870246 wikitext text/x-wiki [[{{#switch: {{{1|}}} | WB = List of world records in athletics#World best performances | PB | SB | WL | WJL | WYL | WU18L | WU20L = Athletics abbreviations#Bests | A | NWI | a | + | Mx | Wo | DNF | DNS | i | n | h | NT | ND | Q | q | qJ | qR | y = Athletics abbreviations#Circumstances and conditions | o | x | r | NH | NM | - | P = Athletics abbreviations#Field events | DQ | DSQ | DQ R162.7 | DQ R162.8 | DQ R163.3 | DQ R170.9 = Athletics abbreviations#Warnings / Disqualifications | WR = {{#if: {{{2|}}}|{{{2}}} world record progression|List of world records in athletics}} | WRwo = {{#if: {{{2|}}}|{{{2}}} world record progression|List of world records in athletics}} | OR = List of Olympic records in athletics | AR | GR = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | CR = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records|Athletics abbreviations#Records}} | NR | NRi = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} records in athletics|National records in athletics}} | MR = List of meet records in athletics | WUR | WU23R | WU23B = List of world under-23 bests in athletics | AUR | AU23R | NUR | NU23R = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} under-23 bests in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | WJR | WU20R = List of world under-20 records in athletics | AJR | AU20R | NJR | NU20R = {{#if: {{{2|}}}|List of {{{2}}} under-20 records in athletics|Athletics abbreviations#Records}} | WYB | WYR | WU18R | WU18B = List of world under-18 bests in athletics | WDB = Decathlon#Decathlon bests | WHB = Heptathlon#Women's world records compared to heptathlon bests | ODB | OHB = Combined events at the Olympics | HSR = List of United States high school national records in track and field | P | # | X | NYR | AYR | AYB | NU18R | AU18R | AU18B = Athletics abbreviations#Records | w = Wind assistance | DLR = Diamond League#Diamond League records | WMR = List of world records in masters athletics | PS = List of United States collegiate records in track and field | PM = Pacemaker (running) | Athletics abbreviations}}<noinclude> </noinclude>|<abbr title="{{#tag:nowiki|{{#switch: {{{1|}}} | WR = World record | WRwo = World record (women only race) | WUR | WU23R = World under-23 best | WJR | WU20R = World under-20 record | WYR | WYB | WU18R | WU18B = World under-18 best | EYB = European under-18 best | WMR = World masters record | OR = Olympic record | AR = Area (continental) record | AUR | AU23R = Area (continental) under-23 record | AJR | AU20R = Area (continental) under-20 record | AYR | AU18R | AYB | AU18B = Area (continental) under-18 record | GR = Games record | CR = Championship record | NR = National record | NRi = National indoor record | NUR | NU23R = National under-23 record | NJR | NU20R = National under-20 record | NYB | NU18B | NYR | NU18R = National under-18 record | DLR = Diamond League record | MR = Meet record | HSR = United States high school record | WB = Дэлхийн шилдэг | NB = Үндэсний шилдэг | PB = Хувийн дээд амжилт | SB = Eлирлын шилдэг | WL = World leading performance | EL = European leading performance | EYL | EU18L = European under-18 leading performance | WJL | WU20L = World under-20 leading performance | WYL | WU18L = World under-18 leading performance | WUL | WU23L = World under-23 leading performance | WHB = World heptathlon best | WDB = World decathlon best | OHB = Olympic heptathlon best | ODB = Olympic decathlon best | CHB = Championship heptathlon best | CDB = Championship decathlon best | A = Mark set at altitude | w = Mark wind-assisted (over 2.0 m/s) | NWI = No wind information | NWJ = No water jump | a = Assisted road course (downhill or favouring wind) | + = илүү хол зайд хүрэх замд тогтоосон хугацаа | Mx = mixed gender race | Wo = women only race | DNF = Did not finish | DNS = Did not start | X | DQ = Disqualified | DQ R162.7 = false start | DQ R162.8 = false start | DQ R163.3 = out of lane | i = Танхимд | sh = Short track (200 metres) | n = Non-winning time | h = hand timed | r = retired | > = Bent knee | ~ = Lost contact | NH = No height | NM = No mark | NT = No time | ND = No distance | OT = хэт том гүйлтийн зам | PM = Pacemaker | Q = Automatic qualifier | q = Non-automatic qualifier | qR = Advanced to the next round by referee | qJ = Advanced to the next round by jury appeal | h1 = Heat #1 | h2 = Heat #2 | h3 = Heat #3 | sf1 = Semi-final #1 | sf2 = Semi-final #2 | sf3 = Semi-final #3 | sf = Semi-finals | y = Distance in yards | e = Estimated mark | # = Not ratified | P = Pending ratification | PS = Post-season collegiate mark | AC = Also competed | TWR = Tied world record | L = Lane Infringement | {{{1|}}}}}}}">{{{1|}}}</abbr>]]<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> g2p9cp30qok55p5037a3czt5zjw27aa Сергей Бодров залуу 0 148430 870262 2026-09-20T03:36:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Казань. Мурал, посвящённый Сергею Бодрову.JPG|thumb|314x314px]] '''Сергей Бодров залуу''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Серге́евич Бодро́в,'' 1971 оны 12-р сарын 27-нд [[Москва]] хотод төрсөн - 2002 оны 9-р сарын 20-нд ОХУ-ын [[Умард Осети|Умард Осетийн]] Кармадоны хавцалд нас ба..." 870262 wikitext text/x-wiki [[Файл:Казань. Мурал, посвящённый Сергею Бодрову.JPG|thumb|314x314px]] '''Сергей Бодров залуу''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Серге́евич Бодро́в,'' 1971 оны 12-р сарын 27-нд [[Москва]] хотод төрсөн - 2002 оны 9-р сарын 20-нд ОХУ-ын [[Умард Осети|Умард Осетийн]] Кармадоны хавцалд нас барсан) - Зөвлөлт ба Оросын кино жүжигчин, найруулагч, кино зохиолч, телевизийн хөтлөгч байв. Тэрээр [[Алексей Балабанов|Алексей Балабановын]] найруулсан "Ах" (1997), "Ах 2" (2000) кинонуудад Данила Багровын дүрийг бүтээж алдартай болсон. Кино жүжигчин, найруулагч [[Сергей Бодров (ахмад)|Сергей Владимирович Бодровын]] хүү. Түүнийг эцгээс нь ялгахын тулд Сергей Бодров залуу гэдэг байв. Тэрээр Урлагийн судлалын дэд эрдэмтэн (1998) бөгөөд ОХУ-ын Төрийн шагнал (1997), Ника кино шагнал (1997, 2003, нас барсны дараа нөхөн олгосон), Оросын "Алтан хонь" кино шагнал (1997, 2001)-ийн шагналт юм. 2002 оны 9-р сарын 20-ноос хойш залуу Бодров "Элч" киноны зураг авалтад оролцогчдын хамт Хойд Осетийн Кармадон хавцалд Колка мөсөн гол нурж, 120 гаруй хүн, хоёр жуулчны баазыг булсан тул албан ёсоор сураггүй алга болсон гэж бүртгэжээ. С.Бодровын цогцос олдоогүй байна. == Бүтээлүүд == Сергей Бодров залуу "Кавказын хоригдол" (1996), "Стригер" (1998), "Зүүн-Баруун" (1999), "Баавгайн үнсэлт" (2002) кинонуудад тоглосон. Тэрээр "Марафон-15", "Взгляд" телевизийн нэвтрүүлгүүд болон "Сүүлчийн баатар" төслийн эхний улирлын хөтлөгч байсан. Тэрээр "Эгч дүүс" (2001), "Элч" (2002; дуусаагүй) кинонуудын найруулагч, кино зохиолч юм; мөн тэрээр "Морфин" (2008 онд нээлтээ хийсэн) киноны зохиолыг бичсэн байна. 4ll6mtfgf7s6ybot0tnyrrbeb96dvp9 Алексей Балабанов 0 148431 870265 2026-09-20T03:46:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Aleksei Balabanov.JPG|thumb]] '''Алексей Балабанов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алексе́й Октябри́нович Балаба́нов,'' 1959 оны 2-р сарын 25-нд ЗХУ-ын [[Екатеринбург|Свердловск]] хотод төрсөн - 2013 оны 5-р сарын 18-нд Санкт-Петербург хотын Сестрорецк дүүрэгт нас барсан) - Зөвлөлт боло..." 870265 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aleksei Balabanov.JPG|thumb]] '''Алексей Балабанов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алексе́й Октябри́нович Балаба́нов,'' 1959 оны 2-р сарын 25-нд ЗХУ-ын [[Екатеринбург|Свердловск]] хотод төрсөн - 2013 оны 5-р сарын 18-нд Санкт-Петербург хотын Сестрорецк дүүрэгт нас барсан) - Зөвлөлт болон Оросын кино найруулагч, кино зохиолч, продюсер байв. Тэрээр "СТВ" кино компанийн үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд Европын Кино Академийн гишүүн байв. Тэрээр "Ах", "Ах 2" кино цуврал, мөн "Дайн", "Жмурки", "Энэ надад хор хөнөөл учруулаагүй", "Ачаа 200", "Морфин", "Гал зуух", "Би ч бас үүнийг хүсч байна" зэрэг бусад алдартай бүтээлүүдийн зохиолч юм. Тэрээр "Хөгийн хүмүүс ба хүмүүс" киноны найруулгын ажлаараа Оросын "Ника шагнал" хүртсэн. == Намтар == Алексей Балабанов Свердловск хотод дунд ургуулиа төгсөөд Горькийн нэрэмжит Гадаад хэлний багшийн дээд сургуулийн орчуулгын ангид элсэн орсон. 1980 онд тэрээр Их Британид оюутнуудын бүлэгтэй хамт хэлний дадлага хийхээр зургаан сарыг өнгөрөөжээ. 1981 онд дээд сургуулиа төгсөөд цэрэгт татагдаж хугацаат цэргийн албыг хаасан байна. Свердловскийн кино студид туслах найруулагчаар дөрвөн жил ажилласан. 1987 онд тэрээр Москва дахь Дээд найруулгын курст (Л. Николаев, Б. Галантер нарын туршилтын "Зохиолчийн кино" семинарт) элсэн орж, тэр жилдээ анхны уран сайхны кино болох "It Used to Be a Different Time" богино хэмжээний киногоо хийжээ. sgnojtuy6tgqcuab6sjls9ui8zg5o15 870266 870265 2026-09-20T03:51:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 870266 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aleksei Balabanov.JPG|thumb]] '''Алексей Балабанов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алексе́й Октябри́нович Балаба́нов,'' 1959 оны 2-р сарын 25-нд ЗХУ-ын [[Екатеринбург|Свердловск]] хотод төрсөн - 2013 оны 5-р сарын 18-нд Санкт-Петербург хотын Сестрорецк дүүрэгт нас барсан) - Зөвлөлт болон Оросын кино найруулагч, кино зохиолч, продюсер байв. Тэрээр "СТВ" кино компанийн үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд Европын Кино Академийн гишүүн байв. Тэрээр "Ах" ([[Орос хэл|орос.]] ''Брат''), "Ах 2" ([[Орос хэл|орос.]] ''Брат-2'') кинонууд, мөн "Дайн", "Үхдэлүүд" ([[Орос хэл|орос.]] Жмурки), "Өвдөхгүй байна" ([[Орос хэл|орос.]] ''Мне не больно'') , "Ачаа 200", "Морфин", "Галч", "Би ч бас үүнийг хүсч байна" зэрэг бусад алдартай бүтээлүүдийн зохиолч юм. Тэрээр "Хөгийн хүмүүс ба хүмүүс" киноны найруулгын ажлаараа Оросын "Ника шагнал" хүртсэн. == Намтар == Алексей Балабанов Свердловск хотод дунд ургуулиа төгсөөд Горькийн нэрэмжит Гадаад хэлний багшийн дээд сургуулийн орчуулгын ангид элсэн орсон. 1980 онд тэрээр Их Британид оюутнуудын бүлэгтэй хамт хэлний дадлага хийхээр зургаан сарыг өнгөрөөжээ. 1981 онд дээд сургуулиа төгсөөд цэрэгт татагдаж хугацаат цэргийн албыг хаасан байна. Свердловскийн кино студид туслах найруулагчаар дөрвөн жил ажилласан. 1987 онд тэрээр Москва дахь Дээд найруулгын курст (Л. Николаев, Б. Галантер нарын туршилтын "Зохиолчийн кино" семинарт) элсэн орж, тэр жилдээ анхны уран сайхны кино болох "It Used to Be a Different Time" богино хэмжээний киногоо хийжээ. hjgneq7ppy8wqk4iftitwgqxzf0wf0a Лев Измайлов 0 148432 870274 2026-09-20T05:40:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лев Изма́йлов''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Лев Васи́льевич Изма́йлов,'' 1685 оны 1-р сарын 20-нд төрсөн- 1738 оны 1-р сарын 13-нд нас барсан) — Оросын хаант улсын Преображенскийн цэргийн хорооны ахмад, Измайлов угсааны гаралтай дэслэгч генерал, дипломатч. 1719-1722 онд тэрээр..." 870274 wikitext text/x-wiki '''Лев Изма́йлов''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Лев Васи́льевич Изма́йлов,'' 1685 оны 1-р сарын 20-нд төрсөн- 1738 оны 1-р сарын 13-нд нас барсан) — Оросын хаант улсын Преображенскийн цэргийн хорооны ахмад, Измайлов угсааны гаралтай дэслэгч генерал, дипломатч. 1719-1722 онд тэрээр [[Чин улс|Чин улсын]] [[Энх амгалан]] хаантай худалдааны харилцаа тогтоохоор Хятад руу очиж байсан Оросын Тусгай үүрэгт Элч. == Намтар == Василий Петрович Измайловын гурван хүүгийн нэг, хунтайж Никита Иванович Приимков-Ростовскийн ач хүү, Москвагийн цэргийн тойргийн командлагч Иван Измайловын үеэл дүү. Тэрээр алба хааж байх эхэн үедээ [[I Пётр]] хааны тушаалаар Дани рүү илгээгдэж, тэндээ ахмад цол хүртжээ. 1707 онд тэрээр Преображенскийн цэргийн хороонд элссэн. 1710 оны 4-р сард тэрээр Данийн ялагдалд харамсаж буйгаа илэрхийлсэн захидалтайгаар Дани руу хоёр дахь удаагаа очсон. 1718 онд тэрээр хунтайж Алексейгийн ялын шийдвэрт гарын үсэг зурсан хүмүүсийн нэг байв. 1719 онд түүнийг худалдааны гэрээ байгуулахаар Бээжин рүү Тусгай үүрэгт Элчин сайдаар илгээсэн бөгөөд Элч төлөөлөгчид 1719 оны 9-р сарын 7-нд Москвагаас хөдөлж 1720 оны 3-р сарын 30-нд Эрхүү хотод ирсэн байна. Мөн оны 5-р сард тэд Селенгинск рүү хөдлөөд Ар Монголоор дайрч Бээжинд очиж 1720 оны 11-р сарын 18-нд тэднийг хүлээн ёслолын арга хэмжээ болжээ. 10 хоногийн дараа Измайловыг Богдыхан Канси хүлээн авч уулзсан байна. Анхны уулзалт амжилттай болсон болов ч гэрээ байгуулж чадаагүй байна. Үүнд "оргодол монголчууд" Орост нуугдаж байсан, хил хязгаарыг тогтоох ажил удааширсан, Хятадтай дайтаж байсан Зүүнгарын захирагчийг хүлээн авсан зэрэг хүчин зүйлс саад болсон гэж үздэг. 1722 оны 1-р сарын 13-нд Лев Измайлов Богдыханы хариу захидлын жагсаалтыг Оросын Гадаад хэргийн зөвлөлд танилцуулжээ. Оросын хатан хаан [[I Екатерина]] Измайловыг Семёновскийн харуулын хороонд хошууч цолоор, [[II Пётр]] түүнийг 1728 оны 1-р сард хошууч генерал цол олгожэээ. Анна Иоанновнагийн хаанчлалын үед тэрээр дэд хурандаа цолтой байсан. 1734 онд тэрээр Польшийн дайнд оролцож, Сенцийн ойролцоох Польшийн отрядыг ялжээ. 1736 оны аян дайны үеэр тэрээр Миничийн Крымын аян дайнд оролцов. Тэрээр Перекопыг довтлох, Гезлев, Бахчисарайг дээрэмдэх ажиллагаанд оролцов. К. М. Биронтой хамт тэрээр Ак-Мечет болон Калга Султаны ордонг шатаасан отрядыг удирдаж байв. Эр зоригийнхоо төлөө тэрээр дэслэгч генерал цол хүртжээ. Тэрээр 1738 оны 1-р сард нас барсан байна. bu342hnxef2mupnazgso61nq8i13lwc Канадын галуу 0 148434 870285 2026-09-20T06:37:11Z Fenglin1020 80310 Fenglin1020 moved page [[Канадын галуу]] to [[Канад галуу]] over redirect 870285 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Канад галуу]] 74adikoby0owe2eo86pqmb8xs64usk6 Александр Панюшкин 0 148435 870287 2026-09-20T06:44:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Alexander Panyushkin.jpg|thumb]] '''Алекса́ндр Па́нюшкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алекса́ндр Семёнович Па́нюшкин,'' 1905 оны 8-р сарын 2-нд Оросын эзэнт улсын Самара хотод төрсөн — 1974 оны 11-р сарын 12-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн төрийн болон намын зүтгэлтэ..." 870287 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Panyushkin.jpg|thumb]] '''Алекса́ндр Па́нюшкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алекса́ндр Семёнович Па́нюшкин,'' 1905 оны 8-р сарын 2-нд Оросын эзэнт улсын Самара хотод төрсөн — 1974 оны 11-р сарын 12-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) — зөвлөлтийн төрийн болон намын зүтгэлтэн, дипломатч. 1954-1955 онд Зөвлөлтийн Гадаад Тагнуулын дарга, хошууч генерал (1954 оны 5-р сарын 31). А.Панюшкин [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны гишүүнд нэр дэвшигч (1952-1961), [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын]] [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Коммунист намын]] Төв Хорооны гишүүн (1941-1952, 1961-1971). 1943 оны 2-р сарын 16-нд "ЗХУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд" дипломат цол хүртсэн. == Намтар == 1905 онд Оросын ажилчны гэр бүл төрөөд дунд сургуульд сурсан. 1920 онд тэрээр [[Улаан Арми|Улаан армид]] сайн дураараа элсэн оржээ. 1920 оны 5-р сараас Самара хотын Заволжскийн дүүргийн цэргийн ариун цэврийн газрын амбулаторийн эмнэлэгт шуудан зөөгчөөр ажиллаж байжээ. 1921 оны 1-р сард түүнийг Самара дахь 18-р морин цэргийн курст суралцахаар явуулсан боловч хумхаа өвчнөөр өвчилж, 1921 оны 12-р сард армиас халагдсан. 1922 оны 1-р сараас тэрээр нүүлгэн шилжүүлэх төвд сувилагчаар ажиллаж байгаад 1922 оны 6-р сараас 11-р сар хүртэл тэрээр Самара дахь Улсын Ерөнхий улс төрийн газрын /ГПУ/ 4-р тусдаа дивизид бүрээчин байв. 1922 оны 12-р сараас Самара-Златоуст төмөр замын 2-р замын үйлчилгээний хэсэгт засварчинаар ажиллаж байжээ. 1924 оны 10-р сард түүнийг Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-ын мужийн хороо Улаан армийн Борисоглебск-Ленинградын морин цэргийн сургуульд сурсан. Тэрээр оюутан байхдаа 1927 оны 6-р сард Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд)-д элссэн. 1927 оны 9-р сард сургуулиа төгсөөд Алс Дорнодын Улс төрийн Ерөнхий газрын Хилийн цэрэгт алба хаахаар илгээгдсэн. Тэрээр Приморскийн хилийн 59-р отрядад алба хааж байжээ. 1927 оны 10-р сараас заставын командлагчийн орлогч болжээ. 1930 оны 11-р сараас тэрээр туслах, байлдааны бэлтгэлийн багшаар ажиллаж байжээ. 1932 оны 3-р сараас 1933 оны 4-р сар хүртэл тэрээр маневрлах бүлгийн сэлэмний батальоныг командлаж, 1934 оны 9-р сараас Барабаш-Левадовскийн хилийн өртөөний командлагчаар ажиллаж байжээ. Тэрээр Улаан армийн М.В.Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийн тусгай факультетийг төгсөж, 1935 оны 5-р сараас 1938 оны 8-р сар хүртэл суралцжээ. Төгссөний дараа түүнийг ЗХУ-ын Дотоод яаманд ажиллахаар томилжээ. Түүний анхны цэргийн цол нь ахмад цолыг 1936 оны 3-р сарын 14-нд олгожээ. 1938 оны 8-р сараас тэрээр Дотоод яамын Улсын аюулаас хамгаалах газрын 5-р хэлтсийн хэлтсийн даргын туслахаар ажиллаж байгаад 1938 оны 10-р сараас тэрээр даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр, 1938 оны 12-р сарын 23-наас ЗХУ-ын Дотоод яамны 3-р тусгай хэлтсийн дарга болжээ. Тэрээр [[Николай Ежов|Николай Ежовын]] баривчлах ажиллагаанд оролцсон байна. == Хятадад == 1939 оны 7-р сарын 10-нд түүнийг худалдааны хэлэлцээрийг хэрэгжүүлэх зорилгоор ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын Зөвлөлийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр Хятад руу илгээсэн юм. Мөн сард тэрээр ЗХУ-ын Хятад дахь бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдон, тус улсад гол нууц тагнуулын төлөөлөгчөөр ажиллаж, 12 хүртэлх тагнуулчдыг хариуцаж байжээ. Энэ хугацаанд Зөвлөлтийн тагнуул Хятадын Армийн Жанжин штабын ажилтныг элсүүлж, тэрээр Хятадын тагнуул, [[Гоминдан|Гоминданы]] Төв Гүйцэтгэх Хороо болон бусад байнуудаас үнэ цэнэтэй эх сурвалжуудыг олж авахад тусалсан. Тэрээр ЗХУ-тай найрамдлыг бэхжүүлэх, Японы түрэмгийллийг эсэргүүцэхийг дэмжиж байсан [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] хүрээлэл дэх хэд хэдэн хүнтэй итгэлцлийн харилцаа тогтоосон. Түүний шууд оролцоотойгоор Чанша хотын хамгаалалтын төлөвлөгөөг боловсруулж, хэрэгжүүлж, Япончуудад ноцтой ялагдал хүлээлгэсэн. Тэргүүн резидент нь Хятадын гадаад, дотоод бодлогын гол асуудлууд, Чан Кайшиг болон түүний хүрээлэл ЗХУ, Япон, АНУ, Их Британи, Францтай харилцах харилцааны байр суурь, үүний дагуу эдгээр орны төлөөлөгчдийн Хятад дахь үйл ажиллагаа, [[Хятадын Коммунист Нам]] болон [[Гоминдан|Гоминданы]] хоорондох тэмцэл, мөн Гоминданы доторх тэмцлийн талаар Төвд цогц, цаг үеэ олсон мэдээлэл өгч байжээ. [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их Эх орны дайн]] эхлэхээс жил гаруйн өмнө тэрээр Германы ЗХУ руу довтлох бэлтгэлийн талаар Москвад тайлан илгээж байжээ. 1944 оны 9-р сарын 5-нд Хятадаас буцаж ирснийхээ дараа А.Панюшкин Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хорооны Олон Улсын Мэдээллийн Газрын нэгдүгээр орлогч даргаар шилжин ажиллажээ. 1947 оны 5-р сарын 30-наас ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Гадаад Тагнуулын хорооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. 1947 оны 10-р сарын 25-наас ЗХУ-ын АНУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, мөн Зөвлөлтийн Тагнуулын газрын төлөөлөгчөөр ажиллаж байв. 1952 оны 6-р сараас А.С. Панюшкин ЗХУ-аас БНХАУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар ажиллаж байв. 1953 оны 5-р сараас 7-р сар хүртэл тэрээр ЗХУ-ын Гадаад хэргийн яамны нөөцөд байсан. [[Никита Хрущёв]] засгийн эрхэнд гарсны дараа Улсын аюулгүй байдлын байгууллагад эргэн орсон. 1953 оны 7-р сарын 17-ноос Дотоод хэргийн яамны Сайдын зөвлөлийн гишүүн, мөн 7-р сарын 18-наас Дотоод хэргийн яамны Ерөнхий газрын дарга, 1954 оны 3-р сарын 13-наас ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн гишүүн, мөн 3-р сарын 17-ноос ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн дэргэдэх [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|ЗХУ-ын Улсыг Аюулаах хамгаалах хороо]] /КГБ/-ны Нэгдүгээр ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байв. 1955 оны 6-р сарын 23-нд түүнийг [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|ЗХУ-ын Улсыг Аюулаах хамгаалах хорооны]] үүрэгт ажлуудаас чөлөөлж, ЗХУ-ын Төв Хорооны Гадаадад зорчих иргэдийн комиссын даргаар томилсон. 1959 оны 7-р сараас ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Дипломат болон Гадаад худалдааны байгууллагуудын Боловсон хүчний хэлтсийн дарга болсон. 1973 оны 4-р сард тэтгэвэртээ сууж байгаад 1974 оны 11-р сард нас барсан. lolkvneuo6srb3ead8xlfds3wdmr8xd Зөвлөлт-Польшийн дайн 0 148436 870289 2026-09-20T07:07:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Battle of Niemen.jpg|thumb]] '''Зөвлөлт-Польшийн дайн''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Советско-польская война'', [[Польш хэл|польш.]] ''Wojna polsko-sowiecka'') -Зөвөлт Орос болон бусад Зөвлөлтийн Бүгд найрамдах улсууд Польш болон түүний холбоотнуудын эсрэг 1919 оны 1-р сарын 28-наас 1921 оны 3-р..." 870289 wikitext text/x-wiki [[Файл:Battle of Niemen.jpg|thumb]] '''Зөвлөлт-Польшийн дайн''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Советско-польская война'', [[Польш хэл|польш.]] ''Wojna polsko-sowiecka'') -Зөвөлт Орос болон бусад Зөвлөлтийн Бүгд найрамдах улсууд Польш болон түүний холбоотнуудын эсрэг 1919 оны 1-р сарын 28-наас 1921 оны 3-р сарын 18-ны өдөр хүртэл үргэлжилсэн дайн юм. [[Файл:PL-RU war 1919 phase (RU).svg|thumb|295x295px]] Орчин үеийн Польшийн түүх судлалд үүнийг "Польш-Зөвлөлтийн дайн" гэж нэрлэдэг. Украин Ард Улсын болон Баруун Украин Ард Улсын цэргүүд мөн энэ мөргөлдөөнд оролцсон бөгөөд Беларусийн Ард Улсын зэвсэгт бүлэглэлүүд оролцсон: дайны эхний үе шатанд тэд Польшийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулж, дараа нь Украин Ард Улсын нэгжүүд Польшийн цэргүүдийг дэмжиж байжээ. Зөвөлөлт Оросын орчин үеийн баримт бичигт үүнийг "Польшийн фронт" гэж нэрлэдэг байв. [[Владимир Ленин|В.Ленин]] Польштой хийсэн дайныг Версалын дэлхийн харилцааны системийг устгах зорилготой Антантын эсрэг кампанит ажил гэж тодорхойлсон. Цэргийн ажиллагааны үр дүнд [[Минск]], [[Киев]] хотууд эзлэгдсэн боловч Польш Антантын талаас ихээхэн тусламж авсан тул [[Улаан Арми|Улаан арми]] Варшавыг эзэлж чадаагүй юм. Ийнхүү Улаан армийн Варшавт ялагдал хүлээснээр Баруун Европт коммунист дэглэм тогтоох төлөвлөгөө нуран унасан гэж үздэг. bbr7vcj4kdepsf2qgi0honj3ijcnmtf