Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 962 870559 866316 2026-09-22T06:29:44Z Egzs 88168 870559 wikitext text/x-wiki {{Short description|1997-2005 онд Монгол Улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | image = Natsagiyn Bagabandi 2004.jpg | alt = | order = {{flagicon|Монгол|1992}} 2 дахь | office = Монгол Улсын Ерөнхийлөгч | term_start = 1997 оны 6 сарын 20 | term_end = 2005 оны 6 сарын 24 | primeminister = [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br />[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br />[[Жанлавын Наранцацралт]]<br />[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br />[[Намбарын Энхбаяр]] | predecessor = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | successor = Намбарын Энхбаяр | order2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] дарга | office2 = | president2 = | premier2 = | term_start2 = 1997 оны 2 сарын 7 | term_end2 = 1997 оны 6 сарын 6 | predecessor2 = [[Намбарын Энхбаяр]] | successor2 = Намбарын Энхбаяр | order3 = {{flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын дарга]] | office3 = | term_start3 = 1992 оны 7 сар | term_end3 = 1996 оны 7 сар | predecessor3 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]<br>{{small|([[Улсын Бага Хурал|УБХ]]-ын дарга)}}<br>[[Жамбын Гомбожав]]<br>{{small|([[Ардын Их Хурал|АИХ]]-ын дарга)}} | successor3 = Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж | birth_date = {{Birth date and age|1950|04|22}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Азадсүрэнгийн Оюунбилэг<ref name=whitehouse>{{cite news|first=Жойс |last=Налтчаян |title=Laura Bush greets Azadsurengiin Oyunbileg, wife of President Natsagiyn Bagabandi of Mongolia, in the Yellow Oval Room Friday |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/07/images/20040716-10_8dau0014-515h.html |work=[[White House]] |date=2004-07-16 |access-date=2015-10-30|df=mdy-all}}</ref> | signature = | footnotes = | caption = Багабанди 2004 онд | children = 2 }} '''Нацагийн Багабанди''' (1950 оны 4-р сарын 22-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Яруу сум|Яруу суманд]] төрсөн) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч]] юм. == Намтар == Нацагийн Багабанди 1950 оны 4-р сарын 22-нд [[Завхан]] аймгийн [[Яруу сум]]ын нутагт малчин ард Нацагийн тав дахь хүүхэд болж төрсөн, эхнэр, хоёр хүүхэдтэй. Эхнэр [[Азадсүрэнгийн Оюунбилэг]] 1975 онд УБДС төгссөн, багш мэргэжилтэй, хүмүүнлэгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг "Хүний төлөө" сангийн тэргүүн. == Боловсрол == Тэрээр 1958-1968 Завхан аймгийн [[Улиастай]] хотын 10 жилийн дунд сургуульд сурч ахлах ангийг нь Довчингийн Цэрэндорж багшийн 10-б ангийг төгссөн байна. 1968-1969 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Эрхүү хотод орос хэлний бэлтгэл анги, 1969-1972 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Ленинград]] (одоогийн [[Санкт-Петербург]]) хотын Хөргөлтийн технологийн дунд сургууль, 1975-1980 онд Зөвлөлт [[Украин|Украины]] [[Одесса]] хотын Хүнсний технологийн дээд сургууль, 1984-1987 онд [[Москва]] хотод [[ЗХУКН]]-ын Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн хүнсний инженер технологич мэргэжилтэй. == Эрдмийн зэрэг цол == 1987 онд ЗХУ-д Философийн ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == *1972-1975 онд [[Улаанбаатар]] хотын Архи пивоны комбинатад засварчин, механикч инженер *1980-1984 онд [[Төв]] аймгийн МАХН-ын хорооны хэлтсийн эрхлэгч. *1987-1990 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын Төв Хороонд лектор-суртал нэвтрүүлэгч, тасгийн эрхлэгч, хэлтсийн зөвлөх *1990-1992 онд МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, дэд дарга *1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн бөгөөд УИХ-ын дарга *1996-1997 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-ын Бүлгийн ахлагч *1997-2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгогдон ажилласан. == Бүтээлүүд == * Проблемы формирования общественного сознания труженников монгольского села, 1987 (кандидатская диссертация) *"Монголын малчдын ухамсрын төлөвшил" НУА-ын эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, 1987 (өгүүлэл) *"Хөдөөд зохиох олон түмний ажил", "Үнэн" сонин, 1986 (өгүүлэл) *"Монгол суртал" "Үнэн" сонин, 1991 (өгүүлэл) *"Монгол ариншин" Улаанбаатар хот, 1992 /ном/ *1990-1992 онд Монголын нийгмийн улс төрийн шинэчлэл, зах зээлийн сэдвээр туурвисан хамтын бүтээлүүд *1992-1997 онд Үндэсний баяр, улс тунхагласны ойн хурал, эрдэм шинжилгээний хурлуудад тавьсан улс төр, судалгааны илтгэлүүд /илтгэлүүд/ *Ерөнхийлөгч: Шинэ зууны өмнөх бодомж, санамж, Улаанбаатар хот 1998 /ном/ *Ерөнхийлөгчийн бодлого, сэтгэл. Улаанбаатар хот 2000 /ном/ == Сонгуульт ажил == *1980-1984 Төв аймгийн Ардын хурлын депутат *1990-1992 МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгч гишүүн *1992-1996 МАХН-ын Бага хурлын гишүүн, МАХН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүн *1992-1997 Улсын Их Хурлын гишүүн *1997 оны 2-6 дугаар сар МАХН-ын дарга /МАХН-ын ХХП их хурлаас/ == Шагнал, алдар цол == * 1991 Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн хүндэт медаль * 2000.4.19 ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Найрамдал" одонгоор / Орден Дружбы / * 2006 онд [[Сүхбаатарын одон]]гоор * 2005 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Индиана]] мужийн [[Блүмингтон хот|Блүмингтон хотын]] хүндэт иргэн * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] === Хүндэт доктор цол === *1995 онд Украин улсын [[Одесса]] хотын Хүнсний технологийн улсын академийн хүндэт доктор цол *1998 онд Казахстан улсын Абайн нэрэмжит Алматыгийн улсын их сургуулийн хүндэт доктор цол *1998 онд БНТУ-ын Анкарагийн Их сургуулийн хүндэт доктор цол *1998 онд Японы Сэншюү Их сургуулийн хүндэт доктор цол *1999 онд Удирдлагын Академийн хүндэт доктор цол *2005 онд АНУ -ын [[Индианагийн Их сургууль|Индианагийн Их сургуулийн]] хүндэт доктор цол ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{commonscat}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef1|before=[[Намбарын Энхбаяр]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Ардын Намын дарга|Монгол Ардын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]|years=1997}} {{s-aft1|after=[[Намбарын Энхбаяр]]}} |- {{s-off}} {{s-bef1|before=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]|years=1997–2005}} {{s-aft1|after=[[Намбарын Энхбаяр]]}} {{s-end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга |Монгол Улсын Ерөнхийлөгч |Улсын Их Хурлын дарга }} {{DEFAULTSORT:Багабанди, Нацагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:МАХН-ын удирдлагын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:Удирдлагын Академийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Казахстаны их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Японы их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Улиастайн хүн]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] bdvmbf0oqqlpg9u1vajklg3vyd2y7ua 0 1288 870568 869436 2026-09-22T06:46:00Z Egzs 88168 870568 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name=Намбарын Энхбаяр | image = Намбарын Энхбаяр (cropped+edit).jpg | caption = Н.Энхбаяр. 2009 он. | office4 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга]] | term_start4 = 1997 оны 6 сарын 6 | term_end4 = 2005 оны 11 сарын 22 | predecessor4 = [[Нацагийн Багабанди]] | successor4 = [[Миеэгомбын Энхболд]] | office5 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | term_start5 = 1996 оны 10 сарын 5 | term_end5 = 1997 оны 2 сарын 7 | predecessor5 = [[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]] | successor5 = Нацагийн Багабанди | office = {{Flagicon|Монгол|1992}} 3 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] | prime_minister = Цахиагийн Элбэгдорж<br>[[Миеэгомбын Энхболд]]<br>[[Санжийн Баяр]] | term_start = 2005 оны 6 сарын 24 | term_end = 2009 оны 6 сарын 18 | predecessor = [[Нацагийн Багабанди]] | successor = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | office2 = {{Flagicon|Монгол|1992}} 22 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] | president2 = Нацагийн Багабанди | term_start2 = 2000 оны 7 сарын 26 | term_end2 = 2004 оны 8 сарын 13 | predecessor2 = [[Ринчиннямын Амаржаргал]] | successor2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | office3 = {{Flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start3 = 2004 оны 8 сарын 13 | term_end3 = 2005 оны 6 сар | predecessor3 = [[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] | successor3 = [[Цэндийн Нямдорж]] | birth_date = {{birth date and age2|1958|6|1}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | spouse = [[Ононгийн Цолмон]] | children = 2 хүү, 2 охин | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(1985–2010), (2021–одоо) | other_party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021) | alma_mater = Москвагийн Утга зохиолын дээд сургууль | profession = улс төрч, орчуулагч }} '''Намбарын Энхбаяр''' (1958 оны 6-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Улсын Их Хурлын дарга]], [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн албыг хашиж ирсэн Монголын [[улс төр]]ч, төр нийгмийн зүтгэлтэн юм. == Бага нас, боловсрол == Н.Энхбаяр нь [[1958]] оны зургадугаар сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. 1965- 1975 онд [[23-р сургууль|23-р дунд сургууль]]д сурч төгсөөд 1975-1980 онд [[Москва]] хотноо М.Горькийн нэрэмжит Утга-зохиолын дээд сургуулийг Утга-зохиолын ажилтан, [[орчуулагч]] мэргэжлээр дүүргэсэн. 1985-1986 онд [[Их Британи]]йн [[Лийдсийн Их Сургууль]]д англи хэл, утга зохиолын чиглэлээр суралцаж, МУИС-ийн [[англи хэл]]ний курс төгссөн. Утга-зохиолын ажилтан, уран зохиолын орчуулагч мэргэжилтэй. Дунд сургуульд байхдаа [[төвөд]] хэл судалсан. Н.Энхбаяр 1980-1990 онд [[Монголын зохиолчдын холбоо]]нд орчуулагч-редактор, ерөнхий нарийн бичгийн дарга, дэд ерөнхийлөгчөөр ажилласан бөгөөд 1990-1992 онд [[Соёл-урлагийн хөгжлийн хороо]]ны тэргүүн дэд даргаар ажилласан. == Улс төр == Намбарын Энхбаяр 1985 онд [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намд]] гишүүнээр элсжээ. 1992 онд анх [[Улсын Их Хурал]]д сонгогдож, мөн тус оноос П. Жасрайн Засгийн газрын Соёлын сайдаар ажилласан. 1992, 1997, 2000, 2004 онуудад УИХ-ын гишүүнээр 4 удаа дараалан сонгогджээ. 1996 оноос МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад 1997-2005 онд МАХН-ын даргаар сонгогдон ажиллажээ. 1997-2000 онд УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн дарга байсан. 2000 оны УИХ-ын сонгуульд намаа үнэмлэхүй ялалтад хүргэж, УИХ-ын 76 суудлаас 72-г нь МАХН-д авч чадсан байна. Тийнхүү 7 дугаар сарын 26-нд ялсан намын тэргүүний хувьд [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]аар томилогджээ. 2004 оны УИХ-ын сонгуульд МАХН үнэмлэхүй байр сууриа алдсан ч олон суудал авсан учраас 8 дугаар сард сөрөг намуудтай хамтарч Их эвслийн Засгийн газар байгууллагдахад, Н.Энхбаяр 2004-2005 онд Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдон ажилласан юм. Тэрбээр 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт сонгогчдын 65 хувийн санал авч үнэмлэхүй ялалт байгуулснаар Монгол Улсын гурав дахь [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчөөр]] сонгогдсон юм. 2009 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хоёрдахь удаагаа МАХН-аас нэр дэвшүүлэн өрсөлдсөн боловч нэг хувийн саналаар гол нь нийслэлд ялагдсан юм. МАХН нэрээ сольж МАН болсны дараа бууриа сахин үлдэгсэд 2011 оны 1 дүгээр сард МАХН-ыг дахин байгуулахад анхны даргаар нь сонгогдсон. ==Төрийн албан тушаалаа урвуулан ашигласан гэмт хэрэг== 2012 оны 4 дүгээр сард [[Авлигатай тэмцэх газар]] түүнд холбогдох эрүүгийн хэргийн мөрдөн шалгах ажиллагаанд удаа дараа саад учруулсан гэх үндэслэлээр дуулайнтай цагдан хорьсон болно.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-asia-19107293 3: Монголын хуучин удирдагч Намбарын Энхбаяр шоронд оров. 2012 оны 8 сард. Их Британий "Би Би Си" агентлаг]</ref> <ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/mongolia/9449082/Mongolias-former-president-jailed-for-corruption.html 3: Монголын хуучин ерөнхийлөгч хахуулийн гэмт хэргээр шоронд оров. 2012 оны 8 сард. Их Британий "Телеграф" сонин]</ref> Хориход байхдаа Энхбаяр нь төрийн ажилтнуудад салаавчаа гарган танхайрч элдвээр хараан зүхэж байгаа бичлэг нь олон нийтэд түгж нийтийг цочроосон юм.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-iFi0fTW4XQ 1: Н.Энхбаярын төрийн ажилтныг доромжилж байгаа бичлэг 2012 оны 4 сард. Youtube]</ref><ref>{{Cite web |url=http://politics.chuhal.mn/r/9339 |title=2: Н.Энхбаярын төрийн ажилтныг доромжилж байгаа бичлэг 2012 оны 4 сард. Chuhal.mn |access-date=2014-06-19 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714121055/http://politics.chuhal.mn/r/9339 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.24tsag.mn/video/383.shtml |title=3: Н.Энхбаярын төрийн ажилтныг доромжилж байгаа бичлэг 2012 оны 4 сард. http://www.24tsag.mn/ |access-date=2014-06-19 |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727191125/http://www.24tsag.mn/video/383.shtml |url-status=dead }}</ref> Шүүхээс түүнд төрийн тэргүүний албан тушаалаа урвуулан ашигласан хэргээр 2 жил 6 сарын ял оноосон бөгөөд ялын хугацааныхаа тодорхой хэсгийг [[клиникийн 2-р эмнэлэг]]т эмчлүүлж өнгөрүүлсэн. <ref>[http://www.nytimes.com/2012/05/25/world/asia/facing-trial-ex-mongolia-president-calls-charges-political.html?_r=0 3: Монголын хуучин ерөнхийлөгч шүүхийг эсэргүүцэв. 2012 оны 5 сард. "Нью Йорк Таймс" сонин]</ref> Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж 2013 оны 8 дугаар сарын 1-нд зарлиг гарган, хорих 401-р ангид ял эдэлж байсан Намбарын Энхбаярт уучлал үзүүлж ялаас чөлөөлжээ. 2012 оны 4 дүгээр сараас хойш Н.Энхбаярын дүү Н.Энхтуяа ба туслах нарыг нь Монгол улсын Засгийн Газар түүний хахуулийн хэрэгтэй холбогдуулж сэжигтнээр татсан боловч тэдгээр иргэд гадаадад зугтан гарч одоог хүртэл Интерполоор олон улсад эрэн сурвалжилж байгаа юм. ==Гэр бүл== Эхнэр [[Ононгийн Цолмон|О. Цолмон]], 4 хүүхэдтэй. Аав [[Балжиннямын Намбар]] нь эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан. Хүү [[Энхбаярын Батшугар]] нь 2021 онд УИХ-ын нөхөн сонгуулиар гишүүнээр анх сонгогдсон. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nambaryn Enkhbayar|Намбарын Энхбаяр}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2000 – 2004 |дараа =[[Цахиагийн Элбэгдорж]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Нацагийн Багабанди]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он =2005 - 2009 |дараа =[[Цахиагийн Элбэгдорж]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монголын төрийн тэргүүн |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Улсын Их Хурлын дарга |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Намбарын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны хүн]] [[Ангилал:Монголын орчуулагч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] m5obkrkwxb65y9r7xvibla0c3b07b63 0 3429 870570 857083 2026-09-22T06:52:06Z Egzs 88168 870570 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Миеэгомбын Энхболд | зураг = Miyeegombyn Enkbold in 2017 (cropped).png | тайлбар = | алба1 = {{MNG}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга | ээлж1 = 2016.07.05 — 2019.01.29 | өмнөх1 = [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | дараах1 = [[Гомбожавын Занданшатар]] | алба2 = {{MNG}} Улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | ээлж2 = 2006.01.25 — 2007.11.22 (2 жил) | өмнөх2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | дараах2 = [[Санжаагийн Баяр]] | алба3 = {{MNG}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | ээлж3 = 2005 он—2020 он (15 жил) | алба4 = [[Улаанбаатар|Нийслэлийн засаг дарга]] | ээлж4 = 1999 — 2005 он (6 жил) | өмнөх4 = [[Жанлавын Наранцацралт]] | дараах4 = [[Цогтын Батбаяр]] | алба5 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга]] | ээлж5 = 2005—2007 он (2 жил) | өмнөх5 = [[Намбарын Энхбаяр]] | дараах5 = [[Санжаагийн Баяр]] | алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын дарга]] | ээлж6 = 2013—2017 он | өмнөх6 = [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] | дараах6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | төрсөногноо = {{birth date and age|1964|7|19}} | төрсөнгазар = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | улсорон = {{MNG}} | намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] | сургууль = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | гэрбүл = эцэг [[Гомбын Миеэгомбо]] | ажилүйл = улс төрч, эдийн засагч | алдарцол = }} '''Миеэгомбын Энхболд''' ([[1964 он]]ы [[7 сарын 19|7-р сарын 19]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монголын]] [[улс төр]]ч юм. Тэрээр 2006 оноос 2007 хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайдаар]] ажилласан бөгөөд 2007 оны 12-р сараас 2012 оны 8-р сар хүртэл [[Шадар Сайд]]аар ажиллажээ. 2005 оноос 2007 онд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын даргаар, 2008 оноос Улсын Их Хурлын гишүүн, дэд даргаар ажиллаж байв. Тэрээр 2013 оноос хойш [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ыг тэргүүлж 2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд намаа удирдан ялалт байгуулж, улмаар Улсын Их Хурлын даргаар ажиллаж байсан ч нам доторх зөрчилдөөний улмаас 2017 онд намын дарга, 2019 онд Улсын Их Хурлын даргын албан тушаалаасаа буусан. Ерөнхийлөгчийн 2017 оны сонгуульд намаасаа нэр дэвшин өрсөлдсөн ч Ардчилсан намын нэр дэвшигч [[Халтмаагийн Баттулга]]д ялагдсан. == Намтар == === Бага нас === Тэрээр [[1964]] онд [[Гомбын Миеэгомбо|Гомбын Миеэгомбын]] хүү болж [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. 1982 онд Нийслэлийн 10 жилийн [[1 дүгээр сургууль|1 дүгээр дунд сургууль]], 1987 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] төлөвлөгч-эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. [[Эдийн засаг|Эдийн засгийн]] ухааны магистр. === Ажил === 1987-1989 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны харьяа Аж Ахуй Үйлчилгээний Удирдах Газарт [[эдийн засаг]]ч, 1989-1991 онд Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний яаманд мэргэжилтэн, 1991-1992 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны Ахуйн үйлчилгээний хэлтсийн дарга, 1992-1996 онд [[Чингэлтэй дүүрэг|Чингэлтэй дүүргийн]] Засаг даргын орлогч, 1996-1998 онд тус дүүргийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, 1999-2006 онд [[Засаг дарга|Нийслэлийн Засаг дарга]] бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч, 2006-2007 онд Монгол Улсын [[Ерөнхий сайд]], 2007-2012 онд Монгол Улсын шадар сайд, [[Улсын Онцгой Комисс|Улсын Онцгой Комиссын дарга]], 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд даргаар тус тус ажиллаж байв. Мөн эдгээр үндсэн үүрэгт ажлуудтай хавсран хэд хэдэн сонгуульт ажлуудыг гүйцэтгэж байв. 1999-2005, 2008-2012 онд [[Үндэсний их баяр наадмын зохион байгуулах хороо]]ны даргаар 11 жил ажилласан. Энэ хугацаанд хурдан морины уралдаан нь Яармагийн дэнжид болдог байсныг болиулж, монгол даншиг наадам болдог байсан түүхт Хүй мандлын дэнжид шилжүүлж авто замыг өргөтгөн сайжруулах, шинээр зам, талбай засах, хурдан морины гарааны шинэ төхөөрөмж нэвтрүүлэх, уралдааны морьд, унаач хүүхдүүдийг даатгалд хамруулах, хамгаалалтын хувцас хэрэгслээр хангуулах, наадамчин олны тав тухыг хангах, наадамд амжилт үзүүлсэн бөхчүүд, харваачид, уяачид, унаач хүүхдүүдийн бай шагналыг тэдний хөдөлмөр зүтгэлтэй уялдуулан нэмэгдүүлэх, цолны шинэчлэл хийх зэрэг арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн. [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо|Үндэсний Олимпын Хорооны]] гишүүнээр ажиллаж байх хугацаандаа 2008, 2012 оны [[Олимп]]ын их наадамд оролцох Монгол Улсын шигшээ багийн санхүүжилтийн асуудлыг шийдвэрлэх, тамирчдын ахуй хангамж, бэлтгэл хангах нөхцөл байдлыг сайжруулах тал дээр онцгой анхааран, олимпын багийг ахлаж ажилласанаар эдгээр хоёр олимпын их наадамд манай улсын баг тамирчид маш амжилттай оролцсон. 2010 оноос Монголын морин спорт, уяачдын холбооны [[Монголын Морин Спорт Уяачдын Холбоо]] (ММСУХ) ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна. Энэ хугацаанд ММСУХ-г [[Азийн морин уралдааны холбоо]]нд гишүүнээр элсүүлэх ажлыг зохион байгуулж гадаад харилцааг сайжруулах тал дээр онцгой анхааран ажилласан. Мөн уяачдыг үнэмлэхжүүлж тэмдэгтэй болгох, тэдний хөдөлмөр зүтгэлийг төр засгаар үнэлүүлэх Тод манлай уяач Д. Даваахүү уяачдаас анхлан 2013 онд Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн, унаач хүүхдүүдийг спортын зэрэг цолооор шагнах 2010 онд 8 унаач хүүхдэд анх удаа спортын дэд мастер цол олгосон, салбар хороодын ажлыг идэвхжүүлэх улс, бүсийн чанартай томоохон уралдаануудыг Засгийн газрын тогтоолоор зохион байгуулдаг болж цэгцэлсэн, хүүхэдгүй морийг тав ухрааж барих, монгол морь, эрлийз морьдыг тусад нь уралдуулах зэрэг ажлуудыг санаачлан зохион байгуулсан. 2013 оны 8-р сарын 9, 10-нд Хүй мандлын дэнжид МОНГОЛ МОРЬ-3000 хурдан морины уралдаан, Түмэн морьтны жагсаалыг амжилттай зохион байгуулж 4249 хурдан морь уралдаж, 11125 морьтон жагссан [[Гиннесийн дээд амжилтын ном]]д бүртгүүлсэн. === Улаанбаатар хотын засаг дарга === М.Энхболд нь нийслэлийн Засаг дарга байх үед хууль бусаар олгогдсон газар болон барилгын зөвшөөрлүүд олширсон. === Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дарга === 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас нэр дэвшин өрсөлдсөн [[Намбарын Энхбаяр|Н. Энхбаяр]] ялсан тул намаасаа түдгэлзсэн байна. Сонгуулийн дараа 2005 оны 6-р сард МАХН-ын 24-р Их хурал хуралдаж намын шинэ даргыг сонгох болоход түүний нэрийг Н.Энхбаяр санал болгон дэвшүүллээ. Мөн [[Цэндийн Нямдорж|Ц. Нямдорж]], [[Чүлтэмийн Улаан|Ч. Улаан]], [[Санжаагийн Баяр|С. Баяр]] нарыг хуралд оролцогчид дотроос нэр дэвшүүлсэн боловч Ц.Нямдорж, Ч.Улаан нар нэрээ татаж авснаар намын даргын төлөөх өрсөлдөөнд С.Баяр, М.Энхболд тунаж үлдсэн юм. Өрсөлдөөн тун ширүүн болж М. Энхболд 50,25 хувиар буюу 29 хүний саналаар ялалт байгуулан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын даргаар сонгогджээ <ref>{{cite web | url=http://www.mongolnews.mn/unuudur.php?n=802 | title=АХ намын дvнсгэр мөрөнд цөн тvрлээ | accessdate=2005-06-20 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тэрээр намын даргаар 2 жил орчим хугацаанд ажилласан бөгөөд энэ хугацаанд тус намд олон жигүүр хөдөлгөөн, шинэчлэгч бүлгүүд бий болж, намын шинэчлэл, дотоод ардчиллын тухай ярих болжээ. Эдгээр хөдөлгөөнүүдийн шахалт шаардлагаар намын ээлжит бус их хурлыг хуралдуулахаар болсон юм. Ингээд МАХН-ын 25-р их хурал 2007 оны 10-р сарын 22-30-ны хооронд болж, намын даргын төлөө С. Баяр, М. Энхболд нар дахин өрсөлдөн энэ удаа С. Баяр 56,6 хувийн саналаар ялжээ. Ийнхүү Монголын ууган улстөрийн хүчин, улс төрийн хамгийн том нам болох Монгол Ардын Хувьсгалт Намын дотор шинэчлэл өөрчлөлтийн уур амььсгал орж, нэг хүнийг дээдлэн хуучин захиргааны аргаар удирддаг арга барилыг өөрчлөхөөр зориглон оролдсон төвөгтэй хэцүү ажил нь тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан М.Энхболдыг өөрийг нь намын дарга улмаар Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас огцроход хүргэсэн юм. === УИХ-ын гишүүн === 2005 оны намар УИХ-ын сонгуулийн 65-р тойрогт нөхөн [[сонгууль]] хийх боллоо. Шалтгаан нь мөн л урьд сонгогдсон гишүүн нь Монгол улсын ерөнхийлөгч болсон явдал байв. Энэ сонгуульд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]аас шинэ дарга нь, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намаас]] тухайн үеийн ерөнхий сайд [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц. Элбэгдорж]] нар нэрээ дэвшүүлэв. Гэвч Монгол Ардын Хувьсгалт Намын зүгээс АН-ын нэр дэвшигч Ц. Элбэгдорж нэрээ татахгүй бол засгийн газрыг нь огцруулна хэмээн ил далдаар шахалт үзүүлэх болов. Ингээд Ц. Элбэгдоржийн нэрийг нөхөн сонгуулиас татуулж, үүнийхээ хариуд Их Эвслийн Засгийн газрыг [[Улсын Их Хурал|УИХ-ын]] ээлжит сонгууль хүртэл МАХН-Эх Орон Ардчилал эвслийн хооронд байгуулсан гэрээний дагуу ажиллуулах нөхцөлтэй гэрээ байгуулав. Ийнхүү М.Энхболд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдов. 2008, 2012, 2016 оны УИХ-ын сонгуульд М. Энхболд [[Төв аймаг]]т УИХ-ын 14-р тойрогт нэр дэвшин дахин сонгогдсон. === Монгол Улсын Ерөнхий Сайд === Хэдий Ардчилсан нам гэрээний дагуу өөрийн нэр дэвшигчийн нэрийг нөхөн сонгуулиас татуулсан боловч 2006 оны 1 сард МАХН, УИХ дахь Ардчилсан намын [[Мэндсайханы Энхсайхан]] тэргүүтэй цөөн гишүүд, [[Эх Орон Нам]], [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]], [[Ард Түмний Нам|Ард Түмний Намд]] Засгийн газарт суудал амлаж байж Ц. Элбэгдоржийн тэргүүлсэн Засгийн газрыг огцруулж, М. Энхболдыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар сонгож, "Үндэсний эв нэгдлийн" хэмээх тодотголтой шинэ Засгийн газраа бүрдүүлсэн юм. МАХН-ын 25-р их хурлаар түүнийг намын дарга болон ерөнхий сайдаас огцруулах шийдвэр гарчээ. Тэрээр өөрийг нь залгамжилсан [[Санжаагийн Баяр]], мөн дараагийн [[Сүхбаатарын Батболд]]ын Засгийн газарт Шадар сайдаар ажиллаж байв. ===2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль=== Тэрээр Ардчилсан Намаас нэр дэвшсэн [[Халтмаагийн Баттулга|Халтмаагийн Баттулгатай]] өрсөлдөн хоёр дахь шатны сонгуулиар 41,16% санал авч ялагдсан. == Шагналууд == : 1999 онд "[[Алтан гадас одон|Алтангадас]]" одон : 2002 онд Монголын Залуучуудын Холбооны “Next stop” наадмын Оны шилдэг залуу, : 2002 онд МАСЗХ-ны “Алтан сарнай” шагнал, : 2004 онд "[[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]" : 2005 онд МАН-ын "Эх орны төлөө" одон, : 2005 онд Сөүл хотын Хүндэт иргэн, : 2005 онд Улаанбаатар хотын Хүндэт иргэн, : 2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль, : 2008 онд Төв аймгийн Хүндэт иргэн, : 2011 онд МАН-ын Тусгаар тогтнолын одон, : 2014 онд Монгол Улсын “Манлай уяач” цол : 2014 онд "[[Сүхбаатарын одон]]"-гоор тус тус шагнуулжээ. == Зүүлт == <references/> {{commonscat}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |дараа =[[Санжаагийн Баяр]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |албан_тушаал =[[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] |он =2016 оны 7 сарын 5 - 2019 оны 1 сарын 29 |дараа =[[Гомбожавын Занданшатар]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Улсын Их Хурлын дарга |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Энхболд, Миеэгомбын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Сөүлийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Төв аймгийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] s03ybczhe5camr9zup56csfbkawumdf 0 6281 870552 806622 2026-09-22T05:03:35Z Suld1101 107656 /* */ 870552 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Улаанбадрах сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠳᠠᠷᠠᠬᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Dornogovi Ulaanbadrakh map.PNG | mapsize = 220px | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag dornogovi aimag 2011.svg}} [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Нүдэн | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 11,370.92 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 1,504 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | coordinates = {{coord|44|02|N|110|25|E|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Улаанбадрах''' ({{mongolUnicode|ᠣᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠳᠠᠷᠠᠬᠤ}}) — [[Монгол улс]]ын [[Дорноговь]] аймгийн харъяат [[сум]]. == Сум байгуулагдсан түү == Монгол туургатны олон зууны туршид идээшин дасаж, түүх, соёлоо бүтээж, он цагийг элээж ирсэн говь нутгийн нэгээнхэн хэсэг нь Улаанбадрах сум билээ. 1924 оноос орон нутаг засаг захиргааг шинэчлэн байгуулах тухай Засгийн газрын шийдвэрийн дагуу Мэргэн вангийн хошууны ардын төлөөлөгчдийн хурлаар 4 сум, 12 баг, 59 аравт, 6107 хүн амтай Хутаг уулын хошууг зохион байгуулжээ. Тэр үед Улаанбадрах сумын айл өрхүүд нь Өлзийт баг нэртэйгээр Хутаг уулын хошууны Цээл суманд харьяалагдаж байжээ.Улмаар нэг жилийн дараа шинээр сум байгуулах санаачилга гарган хөдөлмөрчдийн хурлыг 1925 онд хийж, Цээл сумаас тасран Улаанбадрах сум нь Өлзийбадрах нэртэйгээр үүсгэн байгуулагдсан түүхтэй. 1931 онд Засгийн газар хошуудыг татан буулгах, сумдыг нэгтгэх, шилжүүлэх, нэрийг гэж нэрээ өөрчлөн 1931 оны 5 дугаар сард Гурван зараад төвлөрөн 30-аад жил суурьшсан билээ. Тус суманд 1941 онд Өргөнцэцэрлэг сумаас 50-иад өрх, Эрдэнэ сумаас 30 өрх, 1950-иад оны дунд үед Өргөнцэцэрлэг сумаас 60-иад өрх, Сайхандулаан сумаас 32 өрх шилжин ирснээр 1958 онд 6 баг, 432 өрх, 1400 хүн ам, 46,5 мянган малтай эдийн засгийн хувьд аймагтаа дунд зэргийн болсон байв. Хөдөлмөрчид хувийн аж ахуйтныг хоршооллох нам, засгийн бодлогыг дэмжиж 1957 оны 3, 8 дугаар саруудад “Оргил”, “Ялалт” нэгдлүүд байгуулагджээ. Нэгдэл бүр сум болж зохион байгуулагдах болсноор 1959 онд Улаанбадрах сумын харъяалалд “Ялалт” нэгдэл үлдэж, “Оргил” нэгдлийг түшиглэн Аргалант сум байгуулагдсан байна. Улаанбадрах сум Бяруугийн Харцав, дараа нь хоньчид төвлөрч, Аргалант сум Аргалантад түр төвлөрч  байгаад хөдөлмөрчдийн хүсэлтээр 1960 оны 4 дүгээр сард хоёр сум нэгдэл нийлэн Улаанбадрах сум “Оргил” нэгдэл болж  Рашаантын Нүдэнд төвлөрсөн. == Улаанбадрах сумын амжилтын цуваа == * 1942 он Хөдөлмөрийн хүндэт үнэмлэхээр * 1968 он аймагтаа 1-р байр 1969 он улсад  3-р байр 1969 он аймагт 2-р байр 1974 он аймагт 2-р байр 1975 он аймагт 1-р байр 1975 он Нэгдлийн холбооны дээд зөвлөлийн болзолт уралдаанд 2-р байр 1975 он Улсын хэмжээний социалист уралдаанд шалгарч шилжин явах туг, диплом, мөнгөн шагналаар 1975 он Хагас түмэн тэмээтэй болж диплом, мөнгөн буйлаар 1976 он Аймагт 1-р байр 1977 он мөн аймагт 1-р байр 1978 он аймагт 3-р байр 1979 он улсад 3-р байр 1984 он аймагт 1-р байр 1989 онд улсад 3-р байрыг тус тус эзэлж байжээ. Өнөөгийн Улаанбадрах сум нь Сангийн далай, Баянбогд, Аргалант, Нүдэн гэсэн  засаг захиргааны 4 баг,  472 өрх 1524 хүн амтай. == Байршил, нутаг дэвсгэрийн бүтэц, бүрэлдэхүүн == Улаанбадрах сум нь 1137092 га нутаг дэвсгэртэй,  нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр аймагт хоёрдугаарт ордог. Баруун, баруун хойд хэсгээрээ Хөвсгөл, Мандах, Сайхандулаан, зүүн, зүүн хойд, зүүн өмнөд хэсгээрээ Эрдэнэ, Өргөн, Сайншанд, урд талаараа БНХАУ-тай 60 км-ээр хиллэдэг өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй. Цагийн бүсийн хувьд Улаанбаатар НЗНЦ+8 === Газрын гадарга === Улаанбадрах сумын нутаг дэвсгэр нь аймгийн нийт нутаг дэвсгэрийн 4.6 хувийг эзэлдэг, хяр хадархаг болон элсэрхэг, элсэн манхан голлосон хөрстэй. Байгалийн тогтоц нуур цөөрөм, урсгал гол горхи байхгүй, урсгал булаг шанд, даацууд олон бий. Байгалийн баялаг, ашигт малтмалын хувьд нефьт, чулуун нүүрс, гөлтгөнө, жонш, төмрийн хүдэр, шохойн чулуу, уран, зэс,  давс, хужир, жуган зэрэг эрдэс бодис баялагтай. Түүхэн дурсгалт хөшөө, хадны бичээс, булш хиргисүүр, сүм хийдийн туурь, плантелогийн олдвор болон байгалийн үзэсгэлэнт бүхий түүх соёлын өв уламжлалыг хадгалсан олон арван газруудтай. === Ан амьтан, өвс ургамал === Сумын нутагт үнэг, чоно, хярс, шилүүс, аргал, дорго, мануул, туулай, цагаан зээр, хар сүүлт зээр, хулан гэх мэт зэрлэг ан амьтан нутагшсан. Жигүүртэн шувуудаас элээ, ногтруу, шар шувуу элбэг, хун, галуу, нугас, тогоруу шувуунууд урин дулааны улиралд нүүдэллэн ирдэг. Ургамлын бүлгэмдлийн хувьд сийрэг, тачирдуу боловч олон төрлийн бутлаг, буурцагт, үет ургамал болон шүүслэг агь гашуун, божмог, таана, хөмүүл, бударгана, хялгана, шар мод, багалуур зэрэг шим тэжээлт ургамал бүхий бэлчээртэй. Түүнчлэн ард иргэдийн олон жилийн туршид амьдрал ахуйдаа хүнс тэжээл, эмчилгээний зориулалтаар ашиглаж ирсэн цулхир, шарилж, бажуун, тэмээн хөх, алтан гагнуур, зээргэнэ зэрэг ургамлууд элбэг ургадаг. === Байгалийн нөөц, баялаг === Байгалийн баялаг, ашигт малтмалын хувьд нефьт, чулуун нүүрс, гөлтгөнө, жонш, төмрийн хүдэр, шохойн чулуу, уран, зэс,  давс, хужир, жуган зэрэг эрдэс бодис баялагтай. == Засаг даргын тамгын газар == Сумын Засаг даргын Тамгын газар нь улс төрийн -6, төрийн захиргааны -11, төрийн тусгай -2, төрийн үйлчилгээний -10, нийт 29 албан хаагчидтайгаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурал, Засгийн Газар, аймаг, сумын Засаг даргын мөрийн хөтөлбөр, эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэлд тусгагдсан зорилтуудыг Монгол Улсын үндсэн хууль, бусад хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэрүүдэд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх, иргэдэд төрийн үйлчилгээг хөнгөн шуурхай, ил тод, нээлттэй, чирэгдэлгүй хүргэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж байна. Засаг даргын Тамгын газрын албан хаагчдыг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл: Дээд боловсролтой-20 буюу 69%,  бүрэн дунд -1 буюу 3.4%, бүрэн бус дунд -8 буюу 27.6% байна. Тус байгууллагад төрийн удирдлагаар мэргэшсэн -3, Нийгмийн удирдлагаар мэргэшсэн -1 албан хаагч ажиллаж байна. Нийт ажиллагсдын 23 буюу 79.3% нь орон нутгийн боловсон хүчин, 15 буюу 51.7% -ийг 18-35 насны залуучууд, 14 буюу 48.3%-ийг бусад насныхан эзэлж байна. Манай хамт олны дунд Алтан гадас одонт-1, Төрийн албаны Тэргүүний ажилтан -1, Санхүү банкны Тэргүүний ажилтан -3, Худалдааны Тэргүүний ажилтан -3, Статистикийн Тэргүүний ажилтан -1, Нийтийн аж ахуйн Тэргүүний ажилтан -1 зэрэг салбар салбарын Тэргүүний ажилчид ажиллаж байна == Боловсрол == === Хүүхдийн цэцэрлэг === Улаанбадрах сумын Хүүхдийн цэцэрлэг нь 1964 онд Нүдэн хэмээх газарт эсгий гэрт “Оргил” нэгдлийн харьяа  1 бүлэг, 15 хүүхэд, 1 багш, тогооч, үйлчлэгч гэсэн 3 орон тоотойгоор байгуулагдан өнөөг хүртэл үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулсаар  2008 оны 10 сард Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 75 хүүхдийн хүчин чадалтай шинэ барилга хүлээн авч одоогоор дунд бүлгийн 2-3 хүртэлх насны 28 хүүхэд, ахлах бүлгийн 4 хүртэлх насны 27 хүүхэд, бэлтгэл бүлгийн 5 хүртэлх насны 19 хүүхэд,  нийт 3 бүлгийн нийт 74 хүүхэд, эрхлэгч, бүлгийн багш-3, туслах багш-3, тогооч, туслах тогооч, нярав галч гэсэн 13 ажилтантай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мэргэжлийн багш бэлтгэх ажлын хүрээнд мэргэжлийн багшаар 100% хангагдсан. === Ерөнхий боловсролын сургууль === Тус сургууль нь анх 1940 оны 4-р сард “Сайн дурын сургууль” нэртэйгээр “Овоон шавагтай” гэдэг газар 1 багш, 24 сурагч, 1 ажилчин, 4 гэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд анхны багш нь Жамбарайн Цэвээндорж гэдэг хүн байлаа. 1941 онд Улсын бага сургууль болон өргөжиж эрхлэгчээр нь Гомбосүрэн, багшаар нь Гунгаа ажиллаж байсан байна. 1942 онд сурагчдын тоо нэмэгдэн 4 ангитай болон мөн аж ахуйн талаар ч бэхжин хичээлийн 2 тасалгаатай модон байшинтай болж 1943 онд 4 тасалгаатай коридор бүхий туйпуун байшинтай болсон байна. 1945 онд дахин 1 байшин ижилсүүлэн барьж түүндээ багш нарын контор, пионерийн танхим зэргийг байрлуулах болсон байна. Тус сургуулиас эрдмийн гараагаа анх эхэлсэн олон арван сурагчдын дотроос  Монгол улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич, доктор, профессор Г.Лувсанцэрэн, техникийн ухааны доктор Ж.Батсуурь, дэд эрдэмтэн Ц.Басанжав, МУ-ын гавьяат жүжигчин Д.Банди, Л.Нарантуяа, гавьяат нэвтрүүлэгч Н.Гунгаа, улсын начин, спортын мастер Я.Одсүрэн, спортын мастер Ч.Чулуунбанди, улсын аварга малчин Зоригтбаатар, Т.Мөнхбаяр, Ж.Баатарсуурь зэрэг олон арван алдартнууд төрөн гарсан.Тус сургуулийн багш сурган хүмүүжүүлэгчдийн ажлын үр дүн байнгын өндөр түвшинд байж аймгийн анхны соёлч нөхөрлөлийн анги, монголын пионер сурагчдын спартакиадын анхны цомыг тус тус гардан авч байсан. Анхны пионерийн бүлгэм 1942 онд байгуулагдаж анхны пионерийн зөвлөлийн дарга нь Л.Гончиг байлаа. 1979 онд 50 ортой дотуур байр 2, 1984 онд 160 хүүхдийн суудалтай хичээлийн байр тус тус ашиглалтад орж байсан. 1978-1979 оны хичээлийн жилд 8-н жилийн сургууль болж өргөжсөн. Манай сургууль 2013-2014 оны хичээлийн жилд 177 суралцагч, 17 багш 7 ажилчинтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 1-9 дүгээр ангийн 9 бүлэгтэй. Мэргэжлийн зэрэгтэй 8 багш ажиллаж байна. Сургуулийн захирлаар 2001 оноос өнөөг хүртэл Ц.Наташа, сургалтын менежерээр Ц.Нарантунгалаг 2003 оноос өнөөг хүртэл, нийгмийн ажилтнаар Д.Батсайхан 2003 оноос өнөөг хүртэл тус тус ажиллаж байна. Сургуулийн амжилт: -          2004 онд хүүхдийн оролцооны байгууллагын ажлаар “Ерөнхий сайдын хүрэл өргөмжлөл” -          2005 онд Аймгийн хүүхдийн байгууллагын “Алтан цом” -          2006 онд “Аймгийн эрүүл мэндийг дэмжигч сургууль” -          2007 онд “Аймгийн тэргүүний сургууль” батламж -          2009 онд Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич Г.Лувсанцэрэнгийн нэрэмжит сургууль болсон. -          2010 онд МУ-ын Шилдэг менежменттэй ТОП сургуулиар шалгарсан. -          2003 оноос 2011 онд 8 жил дараалан 9 жилийн сургуулиудаас аймагтаа 1-р байранд шалгарсан. -          2012, 2013 онд аймагт суурь, бүрэн дунд сургуулиудын түвшинд 1-р байранд шалгарсан Хичээлийн төрлийн дуу хөгжмийн, гадаад хэлний, бага ангийн, монгол хэл, уранзохиолын, АББ-ын гэгээрэл төв, биеийн тамирын олимп, компьютерийн, түүхийн, математикийн, технологийн гэсэн 10 кабинеттай. Хичээлийн төрлийн 12 дугуйлан хичээллэж байна. Үүнд: Математик, дуу, хөгжим, монгол бичиг, физик, түүх, хими, мэдээлэл зүй, IQ, шатар, даам, гадаад хэлний дугуйлангууд, сагс, волейболын секцүүд тус тус хичээллэдэг. Манай сургуульд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонтой 2 багш, БТА 5, СТА 1, МЗХ-ны тэргүүний залуу алтан медаль болон хөдөлмөрийн алдар медальт багш 5,  аймаг, сумын тэргүүний ажилтан багш 6 ажиллаж байна. == Эрүүл мэндийн үйлчилгээ == Анх 1938 онд сумын хүн эмнэлгийн салбарыг сувилагч Насан, Дамдиндорж нар эсгий гэр нэртэйгээр байгуулсан түүхтэй. 1942 онд сумын эмнэлгийн салбар 3 ортой хүний бага эмчийн салбар болон өргөжиж, анхны бага эмчээр Хөвсгөл сумын иргэн Ч.Гунгаа ажиллаж байв. Тус салбар байгуулагдсанаар  хүн амд үзүүлэх эмнэлгийн тусламжид ахиц гарчээ. Үүнд: сувилагч Хуудуу, Рэгзэн нарын хувь нэмэр багагүй. Энэ үед хүний бага эмчээр Ч.Цэдэвсүрэн, Л.Жамц, Ш.Цэдэн-Иш, Цэен-Ойдов нар томилогдон ирж ажиллаж хүн амыг халдварт  өвчнөөс эрүүлжүүлэх ажилд бодит алхам хийгджээ. 1969 онд сумын бага эмчийн салбар нь 10 ортой  төрөх ,  халдварт, хүүхэд, дотор  гэсэн  тасагтай хүний их эмчийн салбар болон өргөжиж, анхны их эмчээр Даланжаргалан сумын харьяат Банди ажиллав. Анхны их эмчийн салбарт бага эмчээр Н.Очирсүх, Ж.Баатар, Т.Хэнмэдэхэв сувилагчаар Ишгэнсүрэн, Цагаанхүү, Цэен, Ц.Тогоо, Пүрэвжав, аж ахуйгаар Дамдинжав, асрагчаар Долгор, Давааням, Чойнодмаа, угаагчаар Дэчин нар ажиллаж байв. Их эмчийн салбар болон өргөжиж анхны түргэн тусламжийн машинтай болов. Анхны түргэн тусламжийн машины жолоочоор Доной ажиллаж байв. Их эмчийн салбар байгуулагдсанаар түргэн тусламжийг хүн ардад богино хугацаанд үзүүлэх нөхцөл бололцоогоор хангагдаж хүн амын өвчлөл ялангуяа халдварт өвчин буурч 0-3 насны хүүхэд жирэмсэн эхчүүдийг хяналтандаа бүрэн авчээ. Сумын их эмчийн салбар 1992 оноос сумын эрүүл мэндийн төв  2000 оноос сумын Хүн эмнэлэг болон өргөжиж 2012 оноос Эрүүл мэндийн төв нэртэйгээр  сумын  хүн амд нийгмийн эрүүл мэндийн болон эмнэлгийн анхан шатны   тусламж үйлчилгээг үзүүлж байна.  1993 онд зориулалтын эмнэлгийн шинэ барилга ашиглалтад орсноос хойш амбулатори, хэвтэн эмчлүүлэх хэсэг, угаалга, ариутгал, гал тогоо, захиргаа , аж ахуйн хэсэг гэсэн ажлын таван хэсэгт  14 хүний бүтэц орон тоотойгоор үйл ажиллагаа явуулж байна. '''Үүнд:''' Их эмч -1, Багийн эмч -3, Сувилагч -2, Тогооч  -1, Асрагч -2, Нярав -1, Нягтлан -1, Жолооч -1, Галч-3  ажиллаж сумын 1524 хүн амд  нийгмийн эрүүл мэндийн болон эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг үзүүлж байна.  Санхүүгийн хувьд төсвөөс эрүүл мэндийн даатгалаас санхүүждэг байсан бол  2006 оноос хойш 100 хувь улсын төсвөөс санхүүждэг болсон. Хөдөөгийн хүн амд  эрүүл мэндийн анхан шатны шатлалын  тусламжийг үзүүлэхдээ хараа хамгаалах, НҮЭМ-ийн дархлаажуулалтын, лабораторийн, чийрэгжүүлэлтийн зэрэг шинэ үйлчилгээтэй кабинетуудыг шинээр байгуулан ажиллаж зарим нэгэн нарийн мэргэжлийн  тусламж үйлчилгээг цаг алдалгүй хүргэж үйлчилж байна . Сүүлийн 3 жилд дархлаажуулалтын хамралтыг 100 хувьд хүргэж  халдварт  өвчин бүртгэгдээгүй эх нярай, 0-5 насны хүүхдийн эндэгдэлгүй,  гэрийн төрөлт гаргаагүй амжилттай ажиллаж байна. == Соёлын төв == Тус сумын Соёлын төв нь сумын Намын –Үүрийн мэдэлд 1930-аад оны эцсээр байгуулагдсан улаан гэр соёлын байгууллагын суурийг тавьж Өмнөговь аймгийн Т.Жанчив ажиллан хөгжлийнхөө явцад 1947 онд Улаанбулан болж эрхлэгч З.Ваанчиг нь тухайн нөхцөл дэх материаллаг баазад түшиглэн сайн дурын уран сайханчдын эгнээг бүрдүүлэн концерт, жүжг тоглож, номоор иргэд малчдад үйлчилж байсан. Тус суманд 1957 онд үүссэн кино цэг нь эхэн үед тэмээн хөсгөөр айл өрхөд, сүүлийн жилүүдэд трактороор бригадын өдөрлөг багийн нийтийн хурлын үед малчид, хөдөлмөрчдөд үйлчилдэг болсон. Киног хөдөөгийн хөдөлмөрчдөд ялангуяа өрх суурьт тэмээн хөсгөөр хүргэж үйлчлэхэд кино механикч Ц.Дагва санаачилгатай ажиллаж байсан. Сумын Соёл урлагийн 3 хоног аймгийн төв Сайншандад 1965-1981 онд зохиогдож хөдөлмөрчдөөс өндөр үнэлэлт авч байсан. Клуб нь 1991 оны 05 сарын 17-ны өдрөөс эхлэн Соёлын төв болон нэр нь өөрчлөгдсөн. Улаанбадрахчуудаас Дорноговь аймгийн Саранхөхөө театрын дуучин МУГЖ Л.Нарантуяа, Улсын Тэргүүний уран сайханч Б.Бат-Орших, Х.Хатанхуяг, Д.Батсайхан зэрэг авьяастнууд тодрон гарч байсан. Сумын Клубын эрхлэгчээр Од, Цэдэв, Батсүх, Ц.Зоригт, Сумьяа, Д.Батсайхан, Дугарсүрэн, Ч.Цэцэгмаа нар, Номын санчаар Г.Рина, Д.Цэцэгээ Өнөрцэцэг, Г.Хоролмаа, Д.Адьяа нар Үйлчлэгчээр: Ц.Уранчимэг, О.Оюунчимэг, О.Өнөрбаяр О.Уранчимэг нар идэвх зүтгэл, үр бүтээлтэй ажиллаж байсан. Өнөө үед Соёлын төв нь соёл урлагийн олон төрлийн ажил зохион байгуулж иргэд хөдөлмөрчдийн талархал хүлээн ажиллаж байна.Соёлын төв нь 2007-2012 онуудад үйл ажиллагаагаараа аймагтаа 2-р байрт шалгарсан амжилттай  ажиллаж байна. == Сумын хөгжлийн зарим үзүүлэлт == Сумын нийгэм, эдийн хөгжлийн зарим үзүүлэлтүүдийг  авч үзвэл дараах байдалтай байна. Үүнд: а. Ерөнхий мэдээлэл {| class="wikitable" |Үзүүлэлтүүд |Хэмжих нэгж |Тоо хэмжээ |- | colspan="3" |'''Байршлын үзүүлэлтүүд''' |- |Аймгийн төвөөс алслагдсан зай |км |135 |- |Улсын нийслэлээс |км |600 |- |Хүн ам төвлөрсөн том зах зээл |км |135 |- |Ханган нийлүүлэх төв |км |135 |- |Хилийн гарц |км |135 |- |Бүсийн төв |км |135 |- | colspan="3" |'''Газар нутаг''' |- |Нийт нутаг дэвсгэр |га |1137092 |- |ХАА-н эдэлбэр газар | |1060027 |- |Тариалангийн талбай |га |3 |- |Үүнээс: Тариалдаг талбай |га |2.014 |- |Ойн нөөц | |49669 |- |Усны эдэлбэр газар | |1588.5 |- |Тусгай хамгаалалттай газар |га |23547.6 |- |Зам, шугам сүлжээний газар | |2183.1 |- |Хот, суурингийн эдэлбэр газар | |48.26 |- |Уул уурхайн газар | |27.94 |- |Байгалийн ямар бүсэд хамаардаг | |Говь |- | colspan="3" |'''Цаг агаар''' |- |Жилийн дундаж температур | |5 |- |Зуны дулааны температур | |19.8 |- |Өвлийн хүйтний температур | | -7.7 |- |Жилийн дундаж хур тунадас | |107.9 |- | colspan="3" |'''Аж ахуйн нэгж байгууллагын тоо''' |- |Компани хоршоо |ш |8 |- |Төсөвт байгууллага |ш |7 |- |Төрийн бус байгууллага |ш |4 |- |Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч |ш |16 |- | colspan="3" |'''Байгалийн баялаг, ашигт малтмал''' |- |Алт | | + |- |Газрын ховор элемент | | + |- |Нүүрс | | + |- |Газрын тос | | + |- |Шавар | | + |- |Элс | | + |- |Хайрга | | + |} '''Хүн амын хандлагын судалгаа:''' {| class="wikitable" | |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |- |Сумын нийт хүн ам |1494 |1543 |1542 |1542 |1524 |- |Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам |943 |970 |988 |952 |969 |- |Ажил эрхэлдэг хүн ам буюу ажиллагчид |687 |732 |723 |789 |759 |- |Ажиллагчид, үйлдвэрлэлийн салбараар |687 |732 |723 |789 |759 |- |Мал аж ахуй |513 |531 |510 |574 |538 |- |Уул уурхайн үйлдвэр | |7 |13 |16 |12 |- |Цахилгаан дулаан |1 |1 |1 |1 |1 |- |Холбоо, тээвэр |6 |2 |2 | |6 |- |Худалдаа үйлчилгээ |15 |12 |10 |18 |36 |- |Төрийн байгууллага |73 |77 |76 |79 |72 |- |Боловсрол |40 |41 |43 |49 |47 |- |Эрүүл мэнд |21 |20 |21 |21 |20 |- |Бусад |18 |41 |47 |31 |26 |- |Хөдөлмөрийн насны хүн ам |943 |970 |988 |952 |969 |- |Ажилгүйчүүдийн тоо |50 |94 |140 |66 |146 |- |Үүнээс: эмэгтэй |47 |28 |40 |28 |63 |- |Ажилгүйдлийн түвшин |5.3 |9.7 |14.2 |6.9 |15.1 |- |Сумын өрхийн тоо |439 |466 |473 |473 |472 |- |Өрхийн амьжиргааны түвшний ангилал |439 |466 |473 |473 |472 |- |Ядуу |115 |33 |8 |5 |4 |- |Нэн ядуу |34 |10 |10 |14 |2 |- |Малтай өрхийн тоо |346 |338 |347 |346 |350 |- |1000-с дээш малтай |2 |4 |6 |6 |12 |- |501-999 малтай |29 |39 |31 |44 |38 |- |201-500 малтай |136 |137 |142 |141 |145 |- |101-200 малтай |284 |80 |75 |76 |83 |- |100 хүртэл малтай |95 |78 |93 |79 |72 |} '''Мал аж ахуйн салбарын хөгжлийн үзүүлэлтүүдийн хандлага:''' {| class="wikitable" |Үзүүлэлтүүд |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |- |Малын нийт тоо |80341 |91160 |56978 |96670 |100904 |- |Тэмээ |3142 |3271 |3474 |3719 |3871 |- |Адуу |5968 |6533 |7058 |7780 |8425 |- |Үхэр |3063 |3505 |3444 |3684 |3799 |- |Хонь |25938 |30346 |30451 |33586 |34608 |- |Ямаа |42230 |47505 |42551 |47901 |50201 |- |Малын тоо хонинд шилжүүлснээр |49977.6 |56823.4 |59565.7 |63153.2 |67899.9 |- |Хээлтэгч малын тоо |31666 |36276 |37581 |38573 |41663 |- |Тэмээ |1089 |1218 |1280 |1411 |1451 |- |Адуу |1618 |1795 |2000 |2255 |2494 |- |Үхэр |1185 |1367 |1359 |1470 |1517 |- |Хонь |11000 |12600 |13639 |13999 |15040 |- |Ямаа |16774 |19296 |19303 |19438 |21161 |- |Малын зүй бус хорогдол |14 |8 |3695 |207 |326 |- |Тэмээ |1 |1 |24 |20 |10 |- |Адуу |4 | |62 |7 |7 |- |Үхэр | |1 |63 |12 |18 |- |Хонь |1 |3 |779 |85 |44 |- |Ямаа |8 |3 |2767 |83 |247 |- |Бойжуулсан төлийн тоо |25012 |28742 |20999 |28468 |28242 |- |Ботго |537 |491 |578 |582 |652 |- |Унага |161 |1322 |1196 |1501 |1448 |- |Тугал |945 |1064 |865 |1074 |1078 |- |Хурга |8776 |10798 |8401 |11242 |10726 |- |Ишиг |13593 |15067 |9959 |14069 |14338 |- |Цэвэр эрлийз малын тоо |8308 |20183 |21045 |21392 |20796 |- |Хонь |301 |962 |1645 |1860 |1229 |- |Ямаа |8007 |19221 |19400 |19532 |19567 |- |Тэжээвэр амьтдын тоо |0 |0 |32 |42 |43 |- |Гахай | | |22 |4 |3 |- |Шувуу | | |10 |38 |40 |- |Малын хашааны тоо | |248 |256 |287 |307 |- |Тэжээл бэлтгэл, тн/тэжээл нэгжээр |205 |164.6 |86.75 |65.55 |112.5 |- |Үүнээс хадлан өвс |180 |149.8 |64.15 |35.3 |92.3 |- |Нэг хонин толгойд ногдох тэжээл, кг/тэжээл |4.1 |2.9 |1.46 |1.04 |1.66 |} '''Газар тариалангийн салбарын хөгжлийн үзүүлэлтүүдийн хандлага:''' {| class="wikitable" |Үзүүлэлтүүд |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |- |Тариалсан талбай га |0.12 |0.061 |0.0437 |2.014 |1.023 |- |Төмс |0.1 |0.055 |0.025 |0.606 |0.52 |- |Хүнсний ногоо |0.02 |0.006 |0.0187 |1.408 |0.503 |- |Хадлан | | | | | |- |Хураасан ургац, тн |0.1 |0.46 |0.788 |3.3 |1.83 |- |Төмс |0.07 |0.1 |0.17 |3 |0.6 |- |Хүнсний ногоо |0.03 |0.36 |0.618 |0.3 |1.23 |- |Га-ийн ургац тн |0.8 |7.5 |18 |1.6 |1.8 |- |Төмс |0.7 |1.8 |6.8 |4.9 |1.2 |- |Хүнсний ногоо |1.5 |60 |33 |0.2 |2.4 |} '''Сумын эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтийн өсөлт:''' {| class="wikitable" |Үзүүлэлтүүд |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |- |Мал аж ахуйн | | |2141120 |2183668 |4423124 |- |Боловсруулах үйлдвэрийн |1143.5 |5795 |4297.5 |8354.3 |13988.4 |- |Нийт бүтээгдэхүүний бүтэц | | | | | |- |Төмс /тн/ |0.07 |0.1 |0.17 |3 |0.6 |- |Хүнсний ногоо /тн/ |0.03 |0.36 |0.618 |0.3 |1.23 |- |Хадлан |180 |149.8 |64.15 |35.3 |92.3 |- |Мах /тн/ | | |630.2 |495.4 |2026.2 |- |Ямааны ноолуур /тн/ | | |12.7 |11.4 |12.9 |- |Богийн арьс /ш/ | | |16450 |13520 |18250 |- |Бодын шир /ш/ | | |1767 |1687 |2100 |- |Талх /ш/ |1380 |1880 |1895 |6420 |7210 |- |Бусад /ш/ |19 |31363 |4538 |4270 |4189 |} '''Орон нутгийн төсөв, сая төгрөг:''' {| class="wikitable" |Үзүүлэлтүүд |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |- |Орон нутгийн төсвийн орлого |77637 |108367.9 |82698.2 |23578.7 |26340.3 |- |Хүн амын орлогын албан татвар | |8061.2 |2550.2 |4325.4 |10853.1 |- |Бууны албан татвар | |304 |308 |314 |324 |- |Ус ашигласны төлбөр | |1035.6 |871.4 |1465 |2158.8 |- |Хүү торгууль | | |111 |105 |150 |- |Бусад орлого | |98967.1 |78857.6 |17369.3 |12854.4 |- |Орон нутгийн төсвийн зарлага |111680 |105343 |126513.9 |180027.6 |241175.9 |- |Цалин | |74674 |85522.7 |107457.5 |168514.3 |- |НДШ, ЭМД | |8354.3 |9530.9 |11951.9 |18210.1 |- |Гэрэл, цахилгаан | |550 |499.5 |535.4 |729.8 |- |Тээвэр шатахуун | |5395.9 |6534.8 |11270.9 |11951 |- |Шуудан холбоо | |609.4 |459.1 |755.7 |1567.2 |- |Албан томилолт | |1719.6 |3156.9 |4352.5 |5266.2 |- |Бусад зарлага | |14039.8 |20810 |43703.7 |34937.3 |- |Төсвийн санхүүжилт | |105343 |126513.9 |180027.6 |241175.9 |} == Улаанбадрахын цаг уурын харуул == Улаанбадрах харуул нь Сайншанд хотоос урд зүгт 138 км зайд 109⁰31^/ уртраг, 44⁰42^/ өргөрөгт, далайн түвшнээс дээш 986 метр өндөрт байрладаг. Тус харуулд бусад харуулын жишгээр анх талбай модон хашаатай байснаа 1970 аад оны дунд үеэс төмөр торон хашаатай болж хөнгөн самбарт флюгер, тунадас хэмжүүр, агаар, хөрсний температур хэмжигч термометрүүдийг байрлуулан шинжилгээний ажлыг хоногт 3 удаа хийж, мэдээг төвд хугацаанд нь дамжуулж иржээ. Тус харуулын ажиглагчаар Тогоомаам, Бормаам, Энхжаргал, О.Одончимэг, Ч.Оюунцэцэг нар ажиллаж байсан бөгөөд 1970 аад оны дунд үеэс Замын-Үүд станцад ажиглагч мэргэшил эзэмшээд ажиллаж байсан П.Чилхаасүрэн 2009 оныг хүртэл он удаан жил, тогтвор суурьшилтай ажиллаж байлаа. Улаанбадрах сумын бэлчээрийн ургамлын ашиглалтыг төлөөлөх ургамлуудаар 4-10 дугаар сард суурин ба явуулын судалгааны аргаар хийж, хөдөө аж ахуйн цаг уурын тойм мэдээг арав хоног бүр тогтмол бичиж сумын удирдлагуудаар хүргэж, сар, улирлын цаг агаарын урьдчилсан мэдээ, төлөв, тойм мэдээгээр шуурхай үйлчилж байдаг.Харуулын ажиглагч П.Чилхаасүрэнгийн удаан жил үр бүтээлтэй ажилласныг үнэлж Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль, Ардын Хувьсгалын 70,80 жилийн ойн медалиудаар шагнуулсан байна. == Аялал жуулчлал == Тус суманд аймаг сумын тусгай хамгаалалттай байгалийн үзэсгэлэнт Баянбогд, Аргалант, Тахиат, Харангад уулнууд, Хар заг, Гурван бяруугийн хөндий, Майхан цавын улааны жугана, Өвөр цайдмын шүү болон түүхэн дурсгалт хадны бичээс, цэргийн шивээ зэрэг олон газрууд байдаг. Энэхүү байгалийн үзэсгэлэнт болон түүхэн дурсгалт газар нутгуудыг түшиглэн аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэх бүрэн боломжтой. Тус сумын нутаг Бор нуруу хэмээх газарт 30 га газарт дэлхийд ховорт тооцогдох Үзсэнээр гэтэлгэгч Хас цагаан сүм суварга 2011 оноос эхлэн баригдаж байна. Энэхүү сүм суварга баригдаж ашиглалтад орсноор Хүслийн уул, Хамрын хийдийн маршрутад орж аялал жуулчлал цогц утгаараа хөгжих боломж бүрдэнэ. {| class="wikitable" |+Саяхны арван жилийн зарим тоон өөрчлөлт<ref name="стат2011">Дорноговь аймгийн статистикийн хэлтэс. {{Webarchiv|url=http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x4347.pdf |wayback=20140911022814 |text=Дорноговь аймгийн нийгэм, эдийн засгийн байдал - 2011 он |archiv-bot=2023-09-26 19:48:01 InternetArchiveBot }}. Сайншанд 2012 он.</ref><ref>Дорноговь аймгийн статистикийн хэлтэс. {{Webarchiv|url=http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=11&m=26&s=1 |wayback=20130919064744 |text=Сумдын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийн зэрэгцүүлэлт. 2000-2010 оноор |archiv-bot=2023-09-26 19:48:01 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Үзүүлэлт !! 2000 !! 2002 !! 2004 !! 2006 !! 2008 !! 2010 |- | Суурин хүн амын тоо ||align=right| 1,731 ||align=right| 1,709 ||align=right| 1,613 ||align=right| 1,550 ||align=right| 1,494 ||align=right| 1,542 |- | Малын тоо толгой ||align=right|84,990 ||align=right| 55,846 ||align=right| 72,569 ||align=right| 57,655 ||align=right| 80,341 ||align=right| 86,678 |- |} Өнөөгийн Улаанбадрах сум нь Сангийн далай, Баянбогд, Аргалант, Нүдэн гэсэн засаг захиргааны 4 баг, 472 өрх, 1482 хүн амтай. {| class="wikitable" |+ |- ! Малын нийт тоо !! 2009 он !! 2010 он !! 2011 он !! 2012 он !! 2013 он |- | Нийт тоо || 91160 || 86978 || 96670 || 100904 || 113537 |- | Тэмээ || 3271 || 3474 || 3719 || 3871 || 3940 |- | Адуу || 6533 || 7058 || 7780 || 8425 || 9355 |- | Үхэр || 3505 || 3444 || 3684 || 3799 || 4356 |- | Хонь || 30346 || 30451 || 33586 || 34608 || 39020 |- | Ямаа || 47505 || 42551 || 47901 || 50201 || 56866 |} == Цахим холбоос == [https://web.archive.org/web/20160315022142/http://dornogovi.gov.mn/v/2014110033 dornogovi.gov.mn] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Дорноговийн сумууд}} [[Ангилал:Улаанбадрах сум| ]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 37bfij0jcejxyhcri2xk6l2fknxjh0q 0 8058 870586 809712 2026-09-22T09:55:47Z Chongkian 21163 870586 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Асгат сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠠᠰᠠᠭᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag sükhbaatar aimag.svg}} [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = Сумын төв |seat = Улаандэл |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1931 он |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 7,198 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{decrease}} 1,952 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|46|42|N|113|32|E|display=inline, title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Асгат сум''' — [[Монгол улс]]ын [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн харъяат [[сум]]. Хуучин Дарьганга хошууг хувааж байгуулсан 5 сумын нэг юм. == Түүх == [[БНМАУ]]-ын Засгийн газрын төлөөлөгч [[Дартад]] гэдэг хүн [[Их уул]]ын энгэрт нутгийн ардуудыг цуглуулж хурал хийлгэн сум байгуулж тахилгат уулын нэрээр Их уул гэж нэрлэсэн байна. 1931 онд [[Асгат уул]]ын энгэрт төвлөрч Асгат сум гэж нэрлэх болжээ. Анх байгуулагдсанаасаа хойш 8 удаа сумын төвөө нүүлгэж [[1959]] онд одоогийн байгаа Улаан дэлд төвлөрч суурьшсан байна. Анхны нэгдэл "Соёмбо"нэгдэл юм. == Газар зүй == 582,3 мянган га нутаг дэвсгэртэй тал хээрийн бүсэд багтдаг. Далайн түвшнээс дээш 1234-1334 метр өндөр [[Авдарын уул]], [[Баян уул]], [[Асгат уул]]тай. Өвөр хүрэм, Мухар, Сэнжит, Авдарын гол, Цагаан булаг, Хавирга зэрэг гол, булагтай. [[Гянт болд]], [[болор]], [[хайлуур жонш]], [[чулуун нүүрс]], [[шохойн чулуу]], [[боржин]] зэрэг ашигт малтмалын нөөцтэй. == Хүн ам == Тус сум нь 1,8 мянган хүн амтай,гол нь даргангачууд 80,2 мянган толгой малтай, Монгол улсын гавьяат нэгдэлчин [[Г. Намжил]], гавьяат жүжигчин [[Ж. Дарьсүрэн]], Үндсэн хуулийн цэцийн дарга [[Наваанпэрэнлэйн Жанцан|Н.Жанцан]], доктор [[Т.Пунцаг]], [[Г.Чадраабал]], [[Г.Сүхбаатар]], [[Ц.Няндаг]], хөгжмийн зохиолч, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн [[Ж.Шараа]] нарын алдар цуутнуудаараа бахархдаг. Тус сум нь шинжлэх ухааны академич, доктор, эрдэмтдээрээ аймагтаа тэргүүлдэг. == Эрчим хүч == Нарийвтар ноост Тал нутгийн цагаан хонины өлгий нутаг 2001 оны 7-р сард 10 киловольтын өндөр хүчдэлийн шугамаар аймгийн төвтэйгээ холбогдож гэрэл цахилгааны байнгын эх үүсвэртэй болсон. == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Сүхбаатарын сумууд}} [[Ангилал:Асгат сум (Сүхбаатар)| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн сум]] tvepez5kabrq402qkuzhro5kf2jei18 0 8942 870561 841763 2026-09-22T06:31:32Z Egzs 88168 870561 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Дамдины ДЭМБЭРЭЛ | зураг = Damdiny Demberel (cropped).jpg | тайлбар = 2008-2012 онд УИХ-ын дарга | алба1 = {{flagicon|Монгол}} | ээлж1 = | өмнөх1 = [[Данзангийн Лүндээжанцан]] | дараах1 = [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | алба2 = | ээлж2 = | өмнөх2 = | дараах2 = | алба3 = {{MNG|Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн}} | ээлж3 = | алба4 = | ээлж4 = | өмнөх4 = | дараах4 = | төрсөногноо = 1941 | төрсөнгазар = [[Монгол Улс]], [[Ховд аймаг]] | нас барсан = | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = }} '''Дамдины Дэмбэрэл''' (Хов аймгийн Манхан суманд 1941 оны 4-р саын 15-нд төрсөн, захчин ястан) - 1992 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр тасралтгүй сонгогдон 24 жил ажилласан хүн юм. == Боловсрол == *1960 онд [[Ховд хот]]ын 1 дүгээр 10 жилийн дунд сургууль *1964 онд Эдийн засгийн дээд сургууль Худалдааны эдийн засаг технологи зохион байгуулалт мэргэжлээр *1977 онд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод ЗХУКН-ын Нийгмийн Ухааны Академид Улс төрийн дээд боловсрол эзэмшин тус тус төгссөн. == 1990 оноос өмнө == * 1964-1968 онд Ховд аймгийн Худалдаа бэлтгэлийн удирдах газрын орлогч дарга * 1968-1970 онд Ховд аймгийн [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]-ын хороонд улс төр, гэгээрлийн кабинетад эрхлэгч, лектор * 1970-1972 онд Ховд аймгийн ХЗЭ-ийн хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * 1972-1975 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооны эвлэлийн байгууллагын хэлтсийн эрхлэгч * 1977-1990 онд МАХН-ын Төв хороонд зохион байгуулагч, группын ахлагч == 1990 оноос хойш == * 1990-1992 онд [[Завхан]] аймгийн МАХН-ын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга * 1992 онд Монгол [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүн * 1992-2016 онд Монгол [[Улсын Их Хурал]]д тасралтгүй 6 удаа сонгогдон гишүүнээр ажилласан * 1992-1994 онд УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн дарга * 2000-2004 онд Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга * 2007-2008 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын дарга == Гэр бүл == Охин Дэмбэрэлийн Нямцэрэн нь дипломатч, одоо ОХУ-ын Улаан-Үдэд Ерөнхий консул хийдэг. {{commonscat}} {{Улсын Их Хурлын дарга}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Дэмбэрэл, Дамдины}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын хөдөлмөр ба нийгмийн хамгааллын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Ховдынхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] 1ejriyxjg1kx7a9c7zv7wmy528guvie 0 9045 870547 845493 2026-09-22T03:53:01Z Chongkian 21163 870547 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч (1926–1997)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жамбын Батмөнх | native_name = {{Nobold|{{MongolUnicode|ᠵᠠᠮᠪᠠ ᠶᠢᠨ<br />ᠪᠠᠳᠤᠮᠥ᠋ᠩᠬᠡ}}}} | image = J Batmonkh.jpg | imagesize = | order = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | term_start = 1984 оны 8 сарын 24 | term_end = 1990 оны 3 сарын 14 | predecessor = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | successor = [[Гомбожавын Очирбат]] | order2 = [[Улсын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] | term_start2 = 1984 оны 12 сарын 12 | term_end2 = 1990 оны 3 сарын 21 | predecessor2 = [[Нямын Жагварал]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor2 = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (Ерөнхийлөгч) | order3 = 12 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] | term_start3 = 1974 оны 6 сарын 11 | term_end3 = 1984 оны 12 сарын 12 | predecessor3 = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | successor3 = [[Думаагийн Содном]] | birth_date = {{birth date|1926|03|10}} | birth_place = [[Хяргас сум|Хяргас]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | death_date = {{death date and age|1997|05|14|1926|03|10}} | death_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | spouse = Авирмэдийн Дариймаа | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] {{nowrap|(1948–1990)}} }} '''Жамбын Батмөнх''' (1926 оны 3 сарын 10 - 1997 оны 5 сарын 14) [[БНМАУ|Монголын]] сүүлчийн коммунист удирдагч юм. Тэрбээр Монголын төрийн зүтгэлтэн бөгөөд , [[төрийн тэргүүн]]ий алба хашиж байсан эрдэмтэн, [[профессор]] хүн юм. БНМАУ-ын төрийн тэргүүн (1984-90), засгийн газрын тэргүүн (1974-84), эрх баригч МАХН-ын удирдагч (1984-90)... == Намтар == Тэрээр [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум]]анд төрсөн [[Баяд]] [[ястан]] юм. 1939-1951 онд [[Хяргас]] сумын [[бага сургууль]], [[Улаангом]] хотын [[дунд сургууль]], [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийг тус тус төгсөж [[эдийн засагч]] мэргэжил эзэмшжээ. 1958-1961 онд ЗХУКН-ын дэргэдэх Нийгмийн ухааны акедемид суралцан эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ. 1948 онд [[МАХН]]-ын гишүүнээр элссэн. 1951-1958 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]], [[УБДС]], НДС-д [[багш]], тэнхимийн эрхлэгч, орлогч захирал, 1962 оноос ЭЗДС-ийн захирал, 1967-1972 онуудад [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн проректор, ректороор ажиллажээ. Мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэхэд гаргасан зүтгэлийг үнэлж [[профессор]] цол олгожээ. 1973 онд [[МАХН]]-ын Төв Хорооны Шинжлэх ухаан, боловсролын хэлтсийн эрхлэгчээр томилогдон ажиллаад, 1974 онд [[БНМАУ]]-ын [[Сайд нарын Зөвлөл]]ийн орлогч дарга, мөн оны 6 сард БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга буюу [[ерөнхий сайд]]аар томилогдсон. 1984 он хүртэл [[БНМАУ]]-ын 13 дахь [[ерөнхий сайд]]аар, 1984-1990 онд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар буюу [[төрийн тэргүүн]]ээр ажиллажээ. 1971-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, 1974-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, 1984-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга буюу намын тэргүүнээр сонгогдон ажилласан. 1990 оны 3 сард [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдаж, Ж. Батмөнхөөр удирдуулсан Улс төрийн товчоог огцрохыг шаардсан өлсгөлөн зарлажээ. Ж.Батмөнх Монголд ардчиллыг хөгжүүлэх, улс орныг зах зээлийн харилцаа, [[олон намын тогтолцоо]]нд шилжүүлэх явдалд эрх баригч [[нам]]ын болон төрийн тэргүүний ухаалаг бодлого явуулсан бөгөөд үүнийг нь [[ардчиллын алтан хараацайнууд]] ихээхэн үнэлж дурсдаг. 1997 онд насан эцэслэх хүртлээ [[Улаанбаатар]]т эгэл жирийн амьдарсан. Түүнийг нас барсны дараа [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн ЭЗДС-ийн өмнөх талбайг түүний нэрэмжит болгож, [[гэрэлт хөшөө]]г нь босгож мөнхжүүлжээ. Мөн төрсөн нутаг [[Хяргас]] сумын төвд нь 2009 онд [[гантиг чулуу]]н дээр дүрийг нь сийлсэн гэрэлт хөшөөг нутгийнхны хөрөнгөөр босгожээ<ref>{{cite news|url=http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=49590|title=Ж.Батмөнх агсанд зориулсан гэрэлт хөшөө босголоо|publisher=news.mn|date=2009-07-28|accessyear=2009|accessdate=7 сарын 28}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1986 онд 60 насныхаа ойгоор [[Сүхбаатарын одон]], [[ЗСБНХУ]]-аас [[Лениний одон]]гоор шагнагдсан. Тэрээр эдгээр өөрчлөлт, шинэтгэлийг аажим алгуурхнаар хийхийг зорьж байсан ч хэт хаширласан, шинэтгэлийн программ байхгүй зэргээс түүний сэдэж байсан ажил хэрэг амжилтад хүрээгүй юм. Өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэх шаардлага тавьж гарч ирсэн Монголын Ардчилсан Холбоо жагсаал, цуглаан зохион байгуулж, сүүлдээ тэмцлийн хурц хэлбэр - улс төрийн өлсгөлөнг сонгон авсан байна. Улс төрийн нөхцөл байдал нэн хурцадсан тэр үед Батмөнх "хүч хэрэглэж хэрхэвч болохгүй" гэсэн хатуу байр суурь баримталж, улмаар Улс Төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох шаардлагыг хүлээн авч улс төрийг орхижээ. Түүний шийдвэр нь ардчилсан хувьсгал тайван замаар үргэлжлэх түүхэн боломжийг нээн өгсөн билээ.Түүний эхнэр Дариймаа гуай ярихдаа "Ийш тийшээ хэллцээр,уулзалт аар гадаад улс уруу явахдаа намайг орхиж явдаг байсан би хамт явъя гэж гуйхад улсын мөнгөөр явж байгаа болхоор хэрэггүй ээ гэж хэлдэг байсан" гэдэг. == Эшлэл == {{reflist}} {{commonscat}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он=1974–1984 |өмнө=[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |дараа=[[Думаагийн Содном]] }} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Улсын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]] (төрийн тэргүүн) |он=1984–1990 |өмнө=[[Нямын Жагварал]] |дараа=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]<br /><small>[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]</small> }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн |Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Батмөнх, Жамбын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Сайд нарын зөвлөлийн дарга]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн ректор]] [[Ангилал:Вьетнамын Алтан Од одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Клемент Готвальд одон шагналтан]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]] t0ysklf08d93ahup61imf0d1pb6ptk6 0 10130 870499 866672 2026-09-22T00:03:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260921sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 870499 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ген.png|thumb|270px|Энэ диаграмм нь ДНХ-ийн хос спираль бүтэц ба хромосомтой (баруун талаас) ген яаж холбогдож байгааг харуулж байна. Хромосом нь хуваагдаж байгаа тул Х хэлбэртэй байна.]] '''Ген''' (''{{lang-grc|γένος}} - Эх'') нь амьд организмын удамшлын (жич : удамшлын мэдээллийг агуулагч уураг хистон) мэдээллийг агуулсан [[молекул|бүрхүүл]] нэгж юм. Шинжлэх ухааны хүрээнд, [[Дезоксирибонуклейн хүчил|дезоксирибонуклейн хүчлийн]] (ДНХ) ба [[Рибонуклейн хүчил|рибонуклейн хүчлийн]] (РНХ), [[Пептид|полипептид]] эсвэл РНХ-н хэлхээг [[Генетик код|кодчилдог]] (дарааллыг тогтоодог) хэсгийг нь '''ген''' гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генийн материалын үүргийг юу гүйцэтгэдэг тухай маргасаар байна.<ref>Sarkar, S. and Plutynski, A. (2008). A Companion to the Philosophy of Biology. Oxford: Blackwell.</ref> Ген нь бүхий л уураг болон РНХ-ийн ажиллагаатай хэлхээг тодорхойлдог учир амьд биетүүд нь генээс шууд хамааралтай. Генүүд нь организмын [[Эс|эсүүдийг]] тэтгэх ба үүсгэх мэдээллийг агуулдаг (хадгалдаг) ба үржлийн үед эцэг эхээс үр удамдаа генийн шинж тэмдгүүдийг дамжуулан өгдөг. Бүх организмууд нь өөр өөр биологийн шинж тэмдгүүдэд хамааралтай генүүдийг агуулдаг. Организмын бүх генийн нийлбэрийг "геном" харин "генотип" гэдэг нь ямарваа нэг шинж тэмдгийг илэрхийлж болохуйц гений хэсгийг тодотгож хэлж байгаа нэршил юм. Нийт генотипээс давуу чанартай ген нь амьтанд харагдахуйц илрэх ба түүнийг "фенотип" шинж гэнэ. Жишээ нь, нүдний өнгө, үсний өнгө, мөчны тоо, ургамлын ишний урт ба богино байдал гэх мэт шинжүүд нь бүгд "фенотип" юм. Мөн зарим фенотип шинж гаднаас мэдэгдэхгүй далд байдаг, жишээлбэл, [[цусны бүлэг]], зарим өвчин тусах магадлал их байх, ааш авир болон бие физилогийн өсөлтийн хандлага г.м.. Үүнтэй адил өөр мянга мянган амьдралыг бүтээгч [[биохими]]йн үндсэн [[процесс]]ууд шууд үл мэдэгдэх удамшдаг шинжүүдэд багтдаг. Ген гэдэг нь грекийн ''genesis'' буюу ''төрөлт'' эсвэл ''genos'' буюу ''эх'' гэдэг үгнээс гаргаж авсан ойлголт юм. Генийг орчин цагт ''"тохируулах хэсэг, транскрибчилах хэсэг, эсвэл өөр үйлдлийн хэсгүүдтэй холбогдолтой удамшлын нэгжтэй зохицох [[геном]]ын дарааллын [[Локус (генетик)|хувьсах байрлал]]"'' гэж тодорхойлдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398–401 |year=2006 |pmid=16724031 |doi=10.1038/441398a|bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref><ref name = "Rethink">{{cite journal |author=Elizabeth Pennisi|title=DNA Study Forces Rethink of What It Means to Be a Gene |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1556|journal=Science |volume=316|issue=5831 |pages=1556–1557 |year=2007|doi=10.1126/science.316.5831.1556|pmid=17569836}}</ref> Генийн ярианы ойлголт нь (сайн ген г.м.) [[аллел]]ийг илтгэдэг. Ген нь суурь ухагдахуун ба нуклеиний хүчлийн (ДНХ эсвэл зарим [[вирус]]ийн [[рибонуклейн хүчил]]) дараалал, харин аллел нь генд байх ялгаатай, боломжит хувилбаруудыг хэлнэ. Иймд, тодорхой шинж тэмдгийг зааж буй гентэй гэж ярих нь ерөнхийдөө буруу юм. Ихэнх тохиолдолд хүмүүс тодорхой шинж тэмдгийн хэд хэдэн гентэй байдаг, харин зарим хүмүүс тухайн генийн давуу, хүчтэй аллелтэй байдгаас шинж тэмдгүүд илрэх эсэх нь шийдэгддэг. Үүнээс гадна, ген нь [[уураг (молекул)|уургийг]] кодчилдог ба уураг нь шинж тэмдгийг тодорхой болгодог. ==Тодорхойлт== ===РНХ ген болон геном=== [[уураг (молекул)|Уураг]] үүсэх явцад, ген нь [[Рибонуклейн хүчил]] уруу хуулагдаж, завсрын бүтээгдэхүүнийг үүсгэдэг. Бусад үед РНХ молекулууд нь үүрэг гүйцэтгэгчид юм. Жишээлбэл, РНХ [[Рибозим|рибозимууд]] нь [[ферментлэг үүрэг]] гүйцэтгэдэг бол, [[микроРНХ]] нь тохируулах үүрэгтэй. РНХ-ийн [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгддэг]] [[ДНХ]]-ын дарааллыг [[РНХ ген]] гэж нэрлэгддэг. Зарим [[Вирус|вирусууд]] нь өөрийнхөө бүтэн [[геном]]ыг РНХ хэлбэрээр хадгалдаг ба [[ДНХ]] огт агуулдаггүй. Эдгээр вирусууд нь генээ РНХ-д хадгалдаг учир ийм вирус [[Халдвар|халдмагц]] тэдний [[эс]] нь өөрийн уургийг шууд үйлдвэрлэж эхэлдэг ба ингэхдээ ДНХ-аас РНХ-г [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгдэхийг]] хүлээж хугацаа алддаггүй. Нөгөөтэйгүүр, [[дархлалын олдмол хомсдол]] мэтийн РНХ [[ретровирус]]ууд нь уургаа үйлдвэрлэхээсээ өмнө геномынхоо эсрэг транскрипцыг шаарддаг (РНХ-аас ДНХ). 2006 онд [[Франц]]ын эрдэмтэд [[хулгана]]д, учир битүүлэг (толгой эргүүлсэн) завсрын РНХ [[Удамшил|удамшлын]] нэг жишээтэй таарчээ. Генийн багцдаа зарим [[Мутаци|үүргээ гээхээр (зарим үүргээ гүйцэтгэж чадхааргүй) мутацлагдсан]] хулганууд цагаан сүүлтэй болдог. Эдгээр мутантуудын үр төлийн генийн багц нь энгийн атлаа цагаан сүүлтэй байдаг. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг мөрдөн судалсаар мутацлагдсан РНХ-ийн багц уруу буцаад иржээ.<ref name="rass">{{cite journal |author1=Rassoulzadegan M |author2=Grandjean V |author3=Gounon P |author4=Vincent S |author5=Gillot I |author6=Cuzin F |title=RNA-mediated nonfkfkfinheritance of an epigenetic change in the mouse |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/469 |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=469–74 |year=2006 |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674 |bibcode=2006Natur.441..469R }}</ref> Удамшлын мэдээлэл РНХ хэлбэрээр удамших нь вирусүүдэд энгийн үзэгдэл боловч, [[сүүн тэжээлтэн]]д тохиолдох нь маш ховор байдаг. ===Генийн функцийн бүтэц=== [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|300px|[[ДНХ]]-ийн [[Хос спираль|хос спиралийн]] дөрвөн үндсэн нэгжийн химийн бүтэц.]] Амьд организмын ихэнх нь генээ [[ДНХ]]-ийн(Дизоксирибонуклеиний хүчил) урт хэлхээ дээр кодчилдог. ДНХ нь 4 төрлийн [[нуклеотид]]ын дэд нэгжтэй урт гинжин хэлхээ ба эдгээр дэд нэгжүүд нь дор бүрдээ 5 нүүрстөрөгчтэй сахар ([[дезоксирибоз|2'-дезоксирибоз]]), нэг [[фосфатын бүлэг]] болон [[аденин]], [[гуанин]], [[тимин]], [[цитозин]] гэх дөрвөн суурийн аль нэгийг агуулдаг. Хамгийн өргөн тархсан ДНХ-ын [[Эс|эсийн]] бүтэц нь [[хос спираль]] (хеликс - мушгиа) бүтэц юм. Спираль бүтэц нь хоёр бие даасан ДНХ-ийн хэлхээ, баруун гар тал уруу бие биеэ тойрон мушгирахад үүсдэг. Энэ бүтцэд, сууриудын хослох дүрэм үйлчилдэг ба, гуанин зөвхөн цитозинтэй, аденин зөвхөэ тиминтэй тус тус хослодог. Гуанин болон цитозин хоорондын суурийн холбоо нь 3 [[устөрөгчийн холбоо]] байдаг бол, аденин болон тимин хооронд 2 устөрөгчийн холбоо байдаг. Хос спиралийн хоёр хэлхээ нь бие биенээ нөхөж нэгдмэл байна. Өөрөөр хэлбэл нэг хэлхээний аденин нь нөгөө хэлхээний тиминтэй холбогсон байх ба бие биенээ нөхөж байна. Сууриудын [[пентоз]]ын үлдэгдлийн [[химийн агуулга]]ас хамааран ДНХ нь чиглэлтэй байдаг. ДНХ [[полимер]]ийн нэг төгсгөл нь [[дизоксирибоз]] дээр нээлттэй [[гидроксил бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг молекулын [[3' төгсгөл]] гэж нэрлэдэг. Нөгөө төгсгөл нь нээлттэй [[фосфатын бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг [[5' төгсгөл]] гэдэг. ДНХ-ийн чиглэл нь эсийн олон процессуудад маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хос спираль нь чиглэлтэй байдаг учир ДНХ-ийн хуулбарлалт г.м. процессууд зөвхөн нэг чиглэлтэй явагддаг. Бүх нуклеиний хүчлүүдийн эс дэх синтез 5'-3' чиглэлтэй явагддаг. Учир нь, шинэ [[мономер]]ууд нь [[дегидратацийн урвал]]аар хэлхээнд нэмэгддэг ба нээлттэй 3' гидроксил бүлэг нь уг урвалд [[нуклеофил]] болон ашиглагддаг. ДНХ-д кодчлогдсон [[генийн экспресс]] нь генийн РНХ руу [[Транскрипци (Мэдээллийн РНХ-н нийлэгжилт)|транскрипц]] хийгдсэнээр эхэлнэ. РНХ нь, ДНХ тай маш төстэй, 2 дахь нуклеиний хүчил. Гэхдээ РНХ нь дизоксирибозын оронд [[рибоз]]ыг, тимины оронд [[урацил]]ыг агуулдаг. РНХ-ын молекулууд нь ДНХ-аас тогтвор муутай ба 2 эгнээ бүхий биш дан хэлхээ хэлбэрээр байдаг. Уургыг кодчилдог генүүд нь 3 ширхэг цуваа [[нуклеотид]]ын дараалал буюу [[Кодон|кодонуудаас]] бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг генийн ''хэлний үг'' гэж хэлж болно. [[Генетик код|Генийн кодчлол]] нь уургын нийлэгжилтийн үед [[кодон]] болон [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] хооронд үүсэх зохицолыг тодотгож өгдөг. Генийн кодчлол нь бүх организмд бараг адилхан байдаг. Бүх генүүд нь уургийг эсвэл РНХ-н бүтээгдэхүүнийг тодорхой кодчилдог хэсгээс гадна [[тохируулагч хэсэг]]тэй байдаг. Генүүдэд байдаг тохируулах хэсгийг [[Промоутэр (биологи)|промоутэр]] гэж нэрлэгддэг. Энэ хэсэг нь генийг транскрипцлэгдэх ба экспресслэгдэх үед транскрипцийн механизмд танигдахуйц байрлалыг бий болгож өгдөг. 5' төгсгөлд өөр өөрөөр урттай РНХ үүсдэг нь, генүүд нь олон промоутэртэй байхын үр дүн юм.<ref>{{cite journal |author1=Mortazavi A |author2=Williams BA |author3=McCue K |author4=Schaeffer L |author5=Wold B |title=Mapping and quantifying mammalian transcriptomes by RNA-Seq |journal=Nat. Methods |date=May 2008 |pmid=18516045 |doi=10.1038/nmeth.1226 |volume=5 |pages=621–8 |issue=7}}</ref> Промоутэр хэсэг нь [[зохицолтой хэлхээ]] ба тухайн байрлалдаа хамгийн энгийн дараалал боловч, зарим генүүд нь ''"хүчтэй"'' промоутэртэй (транскрипцийн механизмын холболтыг сайн явуулдаг), зарим нь ''"сул"'' промоутэртэй байдаг. Сул промоутэрууд нь транскрипцийн хурд багатай байдаг(хүчтэй промоутэруудтай харьцуулхад), учир нь транскрипцийн механизм нь тэдгээртэй холбогдож транскрипцийг эхлүүлэх дэвтамжийг багасгадаг. Өөр боломжит тохируулагч хэсгүүд [[Хүч нэмэгдүүлэгч (генетик)|хүч нэмэгдүүлэгчүүдийг]] агуулдаг ба тэдгээр нь сул промоутэрийг нөхөн тэтгэдэг. Ихэнх тохируулах хэсгүүд ''"дээш урсгалтай"'', өөрөөр хэлбэл транскрипц эхлэх талаас 5' төгсгөл уруу чиглэсэн байдаг. [[Эукариот]] промоутэр хэсэг нь маш хүнд бүтэцтэй ба [[прокариот]] промоутэр хэсэгтэй харьцуулахад тодорхойлоход хэцүү байдаг. Олон прокариот генүүд [[оперон]] эсвэл бүлэг ген байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр бүлэг генүүдийн бүтээгдэхүүнүүд нь ижил төстэй үүрэгтэй ба бөөнөөрөө нэг бүхэл гэж транскрипцлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг удаад нэг эукариот ген транскрипцлэгддэг боловч, тэр нь [[интрон]] гэдэг ДНХ-ын урт хэлхээг агуулдаг ба эдгээр нь уураг болдоггүй, трансляцын өмнө тасардаг. Прокариот генийг энэ үзэгдэл мөн хамардаг ч, эукариот гентэй харьцуулхад ховор тохиолдог.<ref>{{cite journal |author=Woodson SA |title=Ironing out the kinks: splicing and translation in bacteria |journal=Genes Dev. |volume=12 |issue=9 |pages=1243–7 |year=1998 |pmid=9573040 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |doi=10.1101/gad.12.9.1243 |accessdate=2009-08-07 |archive-date=2015-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213049/http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |url-status=dead }}</ref> ===Хромосом=== Тухайн организм болон эсэд орших бүх генийн нийлбэрийг [[геном]] гэдэг. Геном нь нэг эсвэл олон тооны [[хромосом]] дээр хадгалагддаг. Хромосом дээр тодорхой ген байрлаж байгаа хэсгийг тухайн генийн [[Локус (генетик)|локус]] гэдэг. Хромосом нь, [[ДНХ]]-ын маш урт дан спиралиас (хеликсээс) бүрдэх ба түүн дээр мянга мянган генүүд кодчилогдсон байдаг. [[Прокариот]]-[[бактери]]уд болон [[архей]] өөрсдийн геномыг ганц, том, цагираг хэлбэртэй хромосом дээр хадгалдаг. Заримдаа эдгээр том хромосомууд нь [[плазмид]] гэж нэрлэгдэх жижиг дугуй ДНХ-г агуулдаг. Плазмидууд нь цөөхөн хэдхэн генийг кодчилдог ба [[индивид]] хооронд хялбар тээвэрлэгддэг. Жишээ нь, [[Антибиотикийн эсэргүүцэл|антибиотикийн эсэргүүцлийг]] агуулдаг ген нь бактерийн [[плазмид]] дээр орших ба эс хооронд, тэр бүү хэл бүр зүйл хооронд [[генийн хэвтээ шилжилт]]ээр дамждаг. Зарим энгийн [[эукариот]]ууд нь цөөн тооны гентэй плазмидтай байдаг боловч, ихэнх эукариот генүүд нь хэд хэдэн шулуун хромосом дээр байрлаж, [[гистон]] гэдэг агуулах үүрэг бүхий [[уураг (молекул)|уураг]]тай хамт [[бөөм]] дотор баглаатай байдаг. ДНХ гистон дээр ямар байдлаар хадгалагдаж байгаа арга болон гистоны өөрийнх нь химийн найрлага нь, ДНХ-ийн тухайн хэсэг [[генийн экспресс]]д орох боломжтой эсэхийг тохируулах механизм болдог. Эукариот хромосомын төгсгөлүүд нь [[теломер]] гэж нэрлэгдэх, давтагдсан дараалалтай урт хэлхээ ба эдгээр нь ямар ч генийн бүтээгдэхүүнийг илэрхийлдэггүй боловч, [[ДНХ-ын репликаци]]йн үед кодчилолын алдаа (деградаци) болон удирдах хэсэгт алдаа гаргахгүй үүрэгтэй. Эсийн хуваагдлын бэлтгэл ажлын хүрээнд, геном репликацид орох болгонд теломерийн урт багасах хандлагатай байдаг. Теломерийн алдагдлыг организмын нас ахих (хөгшрөх) процесстой холбоотой [[Хөгшрөлт (биологи)|эсийн хөгшрөлтийн]] илрэл эсвэл эсийн хуваагдах чадварын алдагдал гэж үздэг.<ref name="Braig">{{cite journal |author1=Braig M |author2=Schmitt C |title=Oncogene-induced senescence: putting the brakes on tumor development |url=https://archive.org/details/sim_cancer-research_2006-03-15_66_6/page/2881 |journal=Cancer Res |volume=66 |issue=6 |pages=2881–4 |year=2006 |pmid=16540631 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-05-4006}}</ref> Прокариотуудын хромосомуудийн генийн нягтаршил харьцангуй их байхад, эукариотуудынх ихэнхдээ ''"хаягдал ДНХ"'' гэгдэх үүрэг гүйцэтгэдэггүй ДНХ-ийн хэсгүүдийг агуулдаг. Энгийн ганц эст эукариотууд ийм ДНХ харьцангуй багатай байхад, хүн мэт [[олон эст организм]]уудад тогтоогдсон үүрэггүй ДНХ маш их агууллагддаг.<ref name="IHSGC2004">{{cite journal | author = International Human Genome Sequencing Consortium | title = Finishing the euchromatic sequence of the human genome | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7011 | pages = 931–45 | year = 2004 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v431/n7011/full/nature03001.html | pmid = 15496913 | doi = 10.1038/nature03001 | accessdate = 2009-08-07|bibcode = 2004Natur.431..931H }}</ref> Гэхдээ [[хүний геном]]ын хоёрхон хувь нь уураг-кодчилодог ДНХ байдаг ч, геном дахь сууриудын 80% нь экспресслэгдэх боломжтой гэдэг нь тогтоогдоод байна. Хромосом нь эсийн бөөм дотор байрлана. Генүүд нь ДНХ молекулаас тогтоно. ==Генийн экспресс== [[Файл:708px-Gene2-plain.svg.png|thumb|400px|Diagram of the "typical" [[Eukaryote|eukaryotic]] protein-coding '''gene'''. [[promoter (biology)|Promoter]]s and [[Enhancer (genetics)|enhancers]] determine what portions of the [[DNA]] will be [[transcription (genetics)|transcribed]] into the [[precursor mRNA]] (pre-mRNA). The pre-mRNA is then spliced into [[messenger RNA]] (mRNA) which is later [[Translation (biology)|translated]] into [[protein]].]] {{main|Генийн экспресс}} Бүх организмд, уураг-кодлох генийг түүний уургаас салгах хоёр үндсэн шат бий. Нэгдүгээрт, тухайн ген оршиж байгаа ДНХ нь [[мессенжер РНХ]] буюу mРНХ болон транскрипцлагддаг, хоёрдугаарт mРНХ-ээс уураг болон трансляцлагдана. РНХ-г кодчилдог генүүд нь эхний шатыг дамжих ёстой боловч, [[уураг (молекул)|уураг]] болон трансляцлагддаггүй. Биологийн үүрэгтэй [[молекул]] (уураг эсвэл РНХ) бүтээж байгаа процессыг [[генийн экспресс]], үүсэж байгаа бүтээгдэхүүнийг [[генийн бүтээгдэхүүн]] гэж тус тус нэрлэдэг. ===Генетик код=== {{Main|Генетик код}} Ажиллагаатай уураг болон трансляцлагддаг генийг илтгэх химийн тэмдгүүдийн олонлогийг генетик код гэнэ. Ген болгон нь ДНХ-ийн хэлхээ дээр (зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн хэлхээ дээр<ref>MeSH (2008) National Library of Medicine&nbsp;— Medical Subject Headings. ''National library of medicine '' http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2008/MB_cgi?mode=&term=RNA+Viruses&field=entry (accessed 27 September 2011) B04.820. 19990101.</ref>) байрлах нуклеотидуудын тодорхой дараалал байдлаар кодлогдсон байдаг. Нуклеотид (генийн материалын бүтээгч үндсэн блок) болон амин хүчил (уургыг бүтээгч үндсэн блок) хоёрын хоорондын харилцаа нь генийг уураг болон амжилттай трасляцлагдахаар тогтоогдсон байх ёстой. Гурван нуклеотидын багцыг [[кодон]] гэж нэрлэх ба багц бүр нь тодорхой амин хүчил эсвэл дохиололыг заадаг. Гурван кодоныг ''"зогсоох кодон"'' гэж нэрлэдэг ба тэд шинэ амин хүчлийг тодорхойлохгүй, харин генийн төгсгөл гэдгийг трансляцын механизмд зааж өгдөг. Нийт 64 кодон (4 нуклеотидийн 3 байрлалд байх боломж 4³), 20 амин хүчил байдаг. Үүнээс дүгнэхэд хэд хэдэн кодон нэг амин хүчлийг зааж болдог. Бүх мэдэгдэж буй организмуудын кодон болон амин хүчлийн хоорондын хамаарал нь универсал байдаг. ===Транскрипц=== [[Файл:DNA transcription UKR.png|thumb|Цэнхэрээр дүрслэгдсэн ДНХ-гийн хос эрчлээс түр тайлагдан ногоон өнгөөр дүрслэгдсэн РНХ болон хуулагдаж буй '''транскрипц''' үйл явц. Шараар дүрслэгдсэн зүйл бол РНХ-ын нуклеотидыг өрөн үүсгэж буй '''полимераз''' юм. ]] Генийн транскрипц нь [[мессенжер РНХ]] гэж нэрлэгддэг дан хэлхээтэй РНХ молекулыг үүсгэдэг. Үүссэн РНХ-ийн нуклеотидуудын дараалал нь транскрипц хийсэн ДНХ-ийн (уг РНХ-г үүсгэсэн ДНХ) дараалалтай адилхан байдаг. РНХ-ийн хэлхээний дараалалтай дараалал нь таарч байгаа ДНХ-ийн хэлхээг [[кодлогч хэлхээ]] гэж нэрлэдэг. Тухайн РНХ-г үүсгэсэн (нийлэгжүүлсэн) анхдагч ДНХ-ийн хэлхээг '''загвар хэлхээ''' гэж нэрлэнэ. [[РНХ полимераз]] гэдэг [[фермент]] транскрипцийн процессийг явуулдаг. Энэ фермент нь ДНХ-г [[3' төгсгөл|3']] - [[5' төгсгөл|5']] чиглэлтэй уншиж, РНХ-г [[5' төгсгөл|5']] - [[3' төгсгөл|3']] чиглэлтэй нийлэгжүүлдэг. Транскрипцийг эхлүүлэхийн тулд полимераз нь генийн [[промоутэр (биологи)|промоутэр]] хэсгийг таньж, түүнтэй холбогддог. [[Генийн тохируулга|Генийн тохируулгын]] үндсэн механизм нь: a) промоутэр хэсгийг хаах (блоклох) эсвэл тусгаарлахад оршино; б) [[Дарангуйлагч (биологи)|дарангуйлагч]] (репрессор) молекулыг нягт холбож, уг молекул нь физик төвшинд полимеразыг блоклоход оршино; в) промоутэр хэсэгт хандах боломжгүйгээр ДНХ-г зохион багйуулахад оршино. [[Прокариот]]уудын хувьд транскрипц нь [[цитоплазм]]д явагддаг. Маш урт транскрипцийн үед, РНХ-ийн 3' төгсгөлийн транскрипц дуусаагүй байхад, 5' төгсгөлөөс трансляц нь эхлэх боломжтой. [[Эукариот]]уудын хувьд транскрипц нь эсийн цөм дотор явагддаг ба тэнд эсийн ДНХ нь тусгаарлагдсан байдаг. Полимеразийн үүсгэсэн РНХ-ийн молекулыг [[анхны транскрипт]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, энэ нь цитоплазмлуу орж трансляцлагдахаас өмнө [[транскрипцийн дараах сайжруулалт]]ад орох ёстой. Транскрипцлэгдсэн хэсэгт оршиж буй интронуудын [[Сплайсинг (генентик)|сплайсинг]] (холболт) нь эукариотуудын хувьд өвөрмөц өөрчлөлт (модификаци) юм. [[Альтернатив сплайсинг]]ийн (өөр өөр холболтын) механизмууд нь нэг генээс өөр өөр дараалалтай транскрипцуудыг үүсгэдэг ба эдгээр нь өөр өөр уургыг кодчилдог. Энэ нь эукариот эсийн чухал тохируулах хэлбэр юм. ===Трансляц=== [[Файл:Protein Synthesis-Translation.png|thumb|Том саарал гэр бүхий зүйл нь '''рибосом''' юм. Рибосомд орсон мРНХ хэлхээний гурван нуклеотид (1 кодон) бүрт доош харсан "Т" хэлбэрээр дүрслэгдсэн '''зөөгч РНХ''' (tRNA) амин хүчил залгаж байна. Хамгийн дээр харагдаж буй жижиг бөмбөлөгүүд нь амин хүчлийн цуваа буюу "полипептидид"-ийн хэлхээ юм. Тэр нь цаашлан нугаларч '''уураг''' үүснэ.]] Боловсорсон [[Мессенжер РНХ|мРНХ]] (mRNA) молекулыг загвар болгон ашиглаж шинэ [[уураг (молекул)|уураг]] үүсгэх процессыг [[трансляц]] гэдэг. Трансляц нь [[рибосом]]уудаар гүйцэтгэгддэг. Рибосомууд нь РНХ ба уургаас бүрдсэн том цогцолбор бөгөөд, томорч байгаа [[полипептидын хэлхээ]]нд шинэ [[амин хүчил]] залгах замаар [[пептидын холбоо]]г үүсгэдэг [[химийн урвал]]ыг хариуцдаг. Генийн кодчилол нь гурван [[нуклеодтид]]ээс бүрдэх [[кодон]]уудаас тогтох ба [[зөөгч РНХ]] (tRNA) гэж нэрлэгддэг тусгай РНХ-ийн тусламжтайгаар (нэг удаад 1 кодон буюу 3 нуклеотид) уншигддаг. Зөөгч РНХ болгон, уншиж байгаа кодоныг нөхөж өгдөг гурван хослоогүй суурьтай байдаг ба тэдгээрийг [[антикодон]] гэдэг. Зөөгч РНХ нь мөн [[амин хүчил]]тэй [[ковалент холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Зөөгч РНХ нь мессенжер РНХ хэлхээнд орших кодонтой нэгдэхэд, рибосом лигатууд нь өөрийн [[Амин хүчил|амин хүчлийг]] шинэ полипептидийн хэлхээ рүү тээвэрлэдэг. Энэ нь шинэ полипиптидын хэлхээ нийлэгжүүлдэг. Шинэ уураг, [[эс]]ийн үүрэг гүйцэтгэж эхлэхээс өмнө, үүсэж байх үедээ болон үүссэний дараа өөрийн идэвхтэй гурван хэмжээст хэлбэрт шилжинэ. ==ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил== Организмын өсөлт, хөгжил ба үржил нь [[эсийн хуваагдал]] дээр суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл нэг [[эс]] хоёр ихэвчлэн ижил [[охин эс]] болон хуваагдах [[процесс]]оос хамааралтай байдаг. Процесс нь, юуны өмнө [[ДНХ репликац]] гэж нэрлэгдэх процессоор [[геном]] дахь бүх генийн хуулбарлахыг шаарддаг. Хуулбарууд нь [[ДНХ полимераз]] гэдэг тусгай [[фермент]]ээр хийгддэг. ДНХ полимераз нь загвар хэлхээ болох хос ДНХ спиралийн нэгийг нь уншиж түүнээс шинэ эсрэг хэлхээг нь нийлэгжүүлдэг. Учир нь, хос ДНХ спиралийн хэлхээнүүд нь хоорондоо [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох холбоо]]гоор холбогдсон байдаг учир нэг хэлхээ нь нөгөөгөө тодорхойлдог. Иймээс фермент нь хос хэлхээний нэгийг нь л уншихад баталгаатай хуулбар хийхэд хангалттай байдаг. ДНХ репликац нь [[хагас консерватив]] процесс юм. Өөрөөр хэлбэл, охин эс бүрээс удамшсан геномын хуулбар нь нэг эх хувь, нэг шинээр нийлэгжсэн хуулбар ДНХ-ын хэлхээтэй байдаг.<ref name=Watson_2004>{{cite book |author1=Watson JD |author2=Baker TA |author3=Bell SP |author4=Gann A |author5=Levine M |author6=Losick R |title=Molecular Biology of the Gene |url=https://archive.org/details/molecularbiology0005wats |edition=5th |publisher=Peason Benjamin Cummings (Cold Spring Harbor Laboratory Press) |year=2004 |isbn=0-8053-4635-X }}</ref> ДНХ репликаци дууссаны дараа, эс нь үүссэн хоёр геномын хуулбарыг хоёр тусдаа мембранаар бүрхэгдсэн эс болгон салгах ёстой. [[Прокариот]]уудын хувьд ([[бактери]] болон [[архебактери]]) энэ нь [[бинар хуваагдал]] гэдэг харьцангуй хялбар процессын дагуу явагддаг (дугуй геном бүр [[эсийн мембран]]д бэхлэгдэж байгаад, мембран нь [[цитоплазм]]ыг хоёр мембранаар бүрхэгдсэн хэсэг болгохоор нээгдэх үед охин эс рүү ордог). Бинар хуваагдал нь [[эукариот]]ууд дахь эсийн хуваагдалтай харьцуулахад асар хурдан юм. Эукариот эсийн хуваагдал нь [[эсийн цикл]] гэж нэрлэгддэг илүү нарийн процесс юм. ДНХ-ийн репликаци нь энэ циклийн [[ЭС үе шат]] гэдэг үед явагддаг бол, [[хромосом]]ын задрах процесс болон [[цитоплазм]]ын хуваагдал нь [[ЭМ үе шат]]ад явагддаг. Ихэнх нэг эст эукариотуутад (дрожж мэтийн) нахиалж үржих явдал нь энгийн үзэгдэл бөгөөд, үүссэн хоёр эсийн цитоплазм нь тэгш бус хуваагдсан байдаг. ===Молекул удамшил=== Хуулбарлалт (дубликаци) болон дамжуулалтаар, генийн материал нэг эсээс дараагийнхад шилжих нь молекул удамшлын үндэс бөгөөд, генийн молекулын ба сонгодог дүрслэлийн хоорондын холбоо юм. Организмууд нь эцэг эхийнхээ шинж тэмдгүүдийг агуулдаг учир нь, үр төлийн эсүүд нь эцэг эхийн генийн хуулбарыг агуулдагт оршино. [[Бэлгийн бус үржил]]тэй организмуудын үр төл нь эх организмын генетик хуулбар эсвэл [[клон]] байдаг. [[Бэлгийн үржил|Бэлгийн үржлээр]] үрждэг организмууд нь [[мейоз]] гэж нэрлэгддэг эсийн хуваагдлын тусгай хувилбартай байдаг. Энэ хуваагдлын үр дүнд [[гамет]]ууд буюу [[үржлийн эс]]үүд үүсдэг. Үржлийн эсүүд нь [[гаплойд]] буюу ген тус бүрээс зөвхөн ганц хуулбарыг агуулдаг. Эм организмаас үүсдэг гаметыг [[өндгөн эс]] гэж нэрлэдэг ба эрээс үүсдэг гаметыг [[сперм]] гэдэг. Хоёр гамет нь нийлээд [[үр хөврөлийн эс]]ийг үүсгэдэг ба энэ эс нь [[диплоид]] тооны генийг агуулдаг (эцэг болон эхээс ирсэн ген бүрийн хуулбар нийлээд). [[Меотик хуваагдал|Меотик эсийн хуваагдлын]] үед, [[генийн рекомбинаци]] эсвэл ''кросс овер'' (дамжих) гэдэг нэртэй үзэгдэл заримдаа дагалддаг. Энэ үзэгдлээр нэг [[хроматид]] дээр байгаа тодорхой урттай [[ДНХ]] нь эгч (хамааралтай) хроматидын тодорхой урттай ДНХ-аар солигддог. Хэрвээ хроматидууд дээр байгаа [[аллел]]ууд нь адилхан байвал энэ процесс ямар ч нөлөөлөл үзүүлдэггүй, харин холбогдсон аллелууд нь өөр өөр байвал тэдгээрийн байрлал нь солигддог. Менделийн үл хамаарах багцын тухай зарчмаар бол, ''ямар ч шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэг эхийн хоёр ген үл хамаарах байдлаар гамет уруу орно. Организмд аль нэг шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэх эхийн аллелийн аль нь удамших нь, өөр шинж тэмдгийн аль аллел удамшихтай хамааралгүй байдаг.'' Энэ зарчим нь зөвхөн нэг хромосом дээр оршдоггүй генүүдэд, эсвэл нэг хромосом дээр мөртлөө хоорондоо хол орших генүүдийн хувьд үйлчилнэ. Нэг хромосом дээр генүүд ойрхон орших тусмаа гамет дээр илүү ойр байрлаж цуг удамших магадлал нь ихэснэ. Хэт ойрхон орших генүүд нь огт бие биеэсээ салдаггүй гэж хэлж болно. Учир нь, тэнд ''кросс овер'' явагдах боломжгүй. Үнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. ==Түүх== [[File:Gregor Mendel.png|thumb|200px|Грегор Мендел]] Генийн тухай ойлголт нь анх [[Грегор Мендел]] биологийн өөрчлөлтүүд нь эцэг-эх организмаас удамшдаг, тодорхой, тусгай шинжтэй гэдгийг анзаарсан үеэс эхэлж, генийн шинжлэх ухаантай хамт хөгжиж байгаа. Шинж тэмдгийг илэрхийлдэг биологийн нэршлийг ген гэж нэлээд хожим нэрлэх болсон. Гэвч удамшлын биологийн суурь нь 1940-өөд онд ДНХ нь генийн материал гэдэг тогтоогдох хүртэл тодорхойгүй байсан. Менделийн нээлтээс өмнө "эцэг-эхийн шинжүүд нь үр төл дотор үргэлжлэн холилддог" гэдэг удамшлын тухай давамгайлсан онол байсан. Менделийн нээлт нь 1866 нийтлэгдсэнийхээ дараа шууд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч, сүүлд 1900 онд [[Хуго дэ Вриэс]], [[Карл Корренс]], [[Эрик вон Чермак]] нар Менделийн дүгнэлттэй ижил дүгнэлтэд хүрсэн нь, Менделийн бүтээлийг дахин нээж өгсөн юм. Хэдийгээр эдгээр эрдэмтдийн дүгнэлт зөв байсан ч тэд генийн материал оршдог ''"тусгай нэгж"''-ийн тухай ямар ч ойлголтгүй байсан. Генүүд оршдог гэдгийг анх Грегор Мендел (1822-1884) санал болгосон юм. Тэрээр 1860 онд [[вандуй]]ны (''Pisum sativum'') тариалан дээр удамшлыг судалж байсан ба шинж тэмдгийг эцэг эхээс үр төл уруу дамжуулдаг хүчний талаар таамаг дэвшүүлсэн. Тэр амьдралынхаа 10 гаруй жилийг нэг туршилтад зарцуулсан. Тэр ген гэдэг нэршлийг ашиглаагүй ч, өөрийн дүгнэлтүүдэд удамшдаг шинж тэмдгүүд гэж тайлбарласан байдаг. Мендел мөн, [[Менделийн удамшил#Хоёрдугаар хууль|үл хамаарах удамшил]], [[доминант]] болон [[рецессив]] хоорондын ялгаа, [[гетерозигот]] болон [[гомозигот]] хоорондын ялгаа ба хожим [[генотип]] (организмын генетик материал) болон [[фенотип]] (тухайн организмын үзэгдэх шинжүүд) хоёрын ялгааны талаар таамгуудын дэвшүүлсэн анхны хүн байсан. [[Чарльз Дарвин]] удамшлын микроскопын хэмжээний нэгжийг [[геммул]] гэж нэрлэн судалж байсан нь хожим [[хромосом]] гэж нэрлэгдэх болсон ба 1848 оны эхээр [[Вильгелм Хофмайстер]] эсийн хуваагдлын үеэр хромосомуудыг салж байхыг ажигласан. Хромосомууд нь удамшлыг тээвэрлэн дамжуулдаг гэдэг саналыг 1883 онд [[Вильгелм Роукс]] дэвшүүлсэн. Мөн Дарвин ''[[пангенесис]]'' гэдэг ойлголтыг 1868 онд шинээр нэвтрүүлсэн<ref name="Darwin">Darwin C. (1868). Animals and Plants under Domestication (1868).</ref>. Пангенесис нь, ''pan ('бүтэн' болон 'нийтлэг')'' гэсэн угтвар ба ''genesis ('төрөлт')'' эсвэл ''genos ('эх')'' гэдэг грек үгнүүдээс үүсэлтэй. 1889 онд [[Хюго дэ Вриэс]] ''"Эсийн доторх пангенесис"'' гэдэг номдоо анх Менделийн онолд нэр өгсөн. Тэрээр магадгүй Менделийн ажлын тухай мэдээгүй байх үедээ, удамшдаг шинжийн хамгийн бага нэг нэгжийг ''"панген"'' гэж нэрлэсэн<ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pangen" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref>. [[Дани]]йн ургамал судлаач [[Вильгелм Ёхансэн]] 1909 онд удамшлын физикийн болон үйлдлийн нэгжийг ''"ген"'' гэж нэрлэн тайлбарлаж байхад<ref name="genome">{{cite web | url=http://www.genome.gov/25019879 | title=The Human Genome Project Timeline | accessdate=2006-09-13 }}</ref>, 1905 онд ''"[[генетик]]"'' гэсэн гентэй хамааралтай үгийн анх [[Вильям Байтэсон]] ашигласан. Тэр, уг ойлголтыг Хюго дэ Вриэсийн ''"панген"'' гэдэг үгнээс гарган авсан. 19 дүгээр зууны эхээр Менделийн ажил нь эрдэмтдийн анхаарлыг маш ихээр татах болсон. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] генүүд нь тодорхой [[хромосом]] дээр байрладаг гэдгийг харуулсан. Хожин тэрээ генүүд нь хромосом дээр тодорхой байрлал эзэлдэг гэдгийг тогтоосон. Энэ нээлтээ ашиглан Морган ба түүний шавь нар Дрософила (''Drosophila'') гэдэг жимсний ялааны хромосомын анхны дүрслэлийг зохиож эхэлсэн. 1928 онд, [[Фредерик Гриффит]] генийг шилжүүлж болдог гэдгийг харуулсан. Дулааны үйлчлэлээр үхүүлсэн, үхлийн аюултай үйлдэрийн (штамм) [[бактери]]йн генийн мэдээллийг уг бактерийн аюулгүй үйлдэрт суулган хулганад хийхэд хулгана үхдэг. Энэ туршилтыг одоо цагт [[Гриффитийн туршилт]] гэж нэрлэгддэг. Хэд хэдэн дараалсан нээлтүүд нь хэдэн арван жилийн дараа [[эс]] дэх [[хромосом]]ууд нь генетик материалын тээгч ба тэдгээр нь [[ДНХ]]-аас бүрддэг гэдэг дүгнэлтэд хүргэсэн. Менделийн удамшлын салангид нэгжүүд кодчилогдсон, бүх эсүүдэд агуулагддаг полимер молекулыг ДНХ гэж нэрлэдэг. 1941 онд, [[Жорж Уэллс Бидл]], [[Эдвард Лори Татум]] нар, ген дэх [[мутаци]] нь [[метаболизм]]ийн тодорхой үе шатуудад алдаа учруулдгийг баталсан. Энэ нь тодорхой генүүд тодорхой уургуудыг кодчилдог болохыг харуулж, "''[[нэг ген, нэг фермент]]''" гэдэг таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн<ref name="Gerstein"/>. 1944 онд, [[Освальд Эйвери]], [[Колин Манро Маклеод]], [[Маклин МакКарти]] нар, [[Эйвери-Маклеод-МакКартигийн туршилт|генийн мэдээллийг ДНХ агуулж байдгийг баталсан]]<ref>{{cite journal |author1=Steinman RM |author2=Moberg CL |title=A triple tribute to the experiment that transformed biology |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1994-02-01_179_2/page/n4 |journal=J. Exp. Med. |volume=179 |issue=2 |pages=379–84 |date=February 1994 |pmid=8294854 |pmc=2191359 |doi=10.1084/jem.179.2.379}}</ref>. 1953 онд, [[Жеймс Д.Ватсон]], [[Фрэнсис Крик]] нар, ДНХ-ийн бүтцийг хийж харуулсан. Эдгээр нээлтүүд нь, ''уургууд, ДНХ-аас транскрипцлагдсан РНХ-аас трансляцлагддаг'' гэдэг молекулын биологийн гол онолын нээлтэд хүргэсэн. Хожим энэ онолд захирагддаггүй зүйл байдаг гэдэг нь харагдсан. Жишээ нь, [[ретровирус]]д [[эсрэг транскрипц]] явагддаг. 1972 онд, [[Уолтэр Фирс]] ба [[Гентийн их сургууль|Гентийн Их сургуулийн]] ([[Бельги]]) Молекулын биологийн лаборатори дахь түүний баг, генийн дарааллыг тогтоосон анхны хүмүүс байсан. Тэд [[Бактериофаг MS2]] бүрхүүлийн уургын генийн дарааллыг тогтоосон<ref name=Min_1972>{{cite journal |author1=Min Jou W |author2=Haegeman G |author3=Ysebaert M |author4=Fiers W |title=Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1972-05-12_237_5350/page/82 |journal=Nature |volume=237 |issue=5350 |pages=82–8 |year=1972 |pmid=4555447 |doi=10.1038/237082a0 |bibcode=1972Natur.237...82J }}</ref>. 1977 онд, [[Ричард Жэй.Робертс]], [[Филлип Шарп]] нар, ген нь сегментүүдэд хуваагдаж болдгийг нээснээр, нэг ген хэд хэдэн уургийг кодчилох чадвартай гэдэг саналыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Саяхан (2003-2006 онуудад), [[биологи]]йн судалгаануудын үр дүнд генийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөн. ДНХ дээр генүүд нь сувдан зүүлт шиг дараалсан байрлалтай байдаггүй, харин ДНХ-гийн өөр өөр уургыг кодчилох хэсгүүд нь давхцаж болдог гэдгээс, ''"[[Үргэлжилсэн генийн онол|генүүд нь нэг урт үргэлжилсэн зүйл]]"'' гэдэг таамаг гарч ирсэн<ref name=Pearson_2006 />. Энэ таамгийг анх 1986 онд [[Уолтэр Гилбэрт]] дэвшүүлсэн. Тэрээр, ''"РНХ нь катализаторын болон генийн мэдээллийг хадгалах процессорын үүргүүдийг хялбархан гүйцэтгэж чадах, дэлхийн маш эртний үетэй адил ийм энгийн системд, ДНХ ч, уураг ч хэрэггүй байхсан"'' гэжээ. Орчин үед генийг, ДНХ-гийн хэмжээнд судалж байгаа ухааныг [[молекулын генетик]] гэдэг бөгөөд, уламжлалт [[Дарвины эволюци]]йн хамт молекулын генетикийг, [[орчин цагийн эволюцийн синтез]] гэж нэрлэдэг. ==Менделийн удамшил ба сонгодог генетик== [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] онолоор, [[фенотип]] янз бүр байх (организмын физик ба үйл хөдлөлийн шинж чанаруудын ялгаатай байдал) нь [[генотип]]ийн өөрчлөлтөөс, эсвэл тухайн организмын генүүдийн багцаас (ген бүр тодорхой шинж тэмдэг илэрхийлдэг) хамаардаг. Генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь өөр өөр фенотипийг заах ба тэдгээр генийн ялгаатай хэлбэрүүдийг [[аллел]] гэдэг. Менделийн ажиллаж байсан олон ургамал, амьтдаас вандуйтай мэт организмуудад, нэг шинж тэмдгийг, эцэг эх тус бүрээс уламжилж ирсэн хоёр аллел тодорхойлдог. Аллелиудийг [[Доминант ген|доминант]] (давамгай) эсвэл [[Рецессив ген|рецессив]] (сул дорой) гэж ангилдаг. Доминант аллелууд нь түүнтэй ижил шинж чанарыг агуулдаг ямар ч аллелтэй хослоход өөрийн фенотипийг илтгэдэг байхад, рецессив аллелууд нь зөвхөн өөртэй нь адил аллелтэй (өөртэй нь ижил аллелийн хуулбартай) хосолбол шинжээ илтгэдэг. Жишээлбэл, вандуй эцэг эхээсээ нэг өндөр ишний аллел, нэг богино ишний аллел уламжилж авсан ба өндөр ишний шинжийг агуулдаг аллел нь доминант байвал, тэр вандуй өндөр иштэй байна. Менделийн судалгааны ажлууд нь, ''"аллелууд нь, [[гамет]]ууд эсвэл [[Үржлийн эс|үржлийн эсүүдийн]] үйлдвэрлэлд бие даан оролцож, үр удам дахь өөрчлөлтүүдийг бий болгодог"'' болохыг харуулж чадсан. ===Мутаци=== [[ДНХ репликаци]] нь ерөнхийдөө маш нарийвчлалтай ч, [[эукариот]]уудад нэг удаад алдаа гарах давтамж нь 10^-6-аас 10^-10 байдаг бол, [[прокариот]]ууд ба [[вирус]]уудад үүнээс нэлээд өндөр байдаг<ref name=Watson_2004 />. Маш ховор тохиолддог, сууриудын дарааллын гэнэтийн (спонтан) өөрчлөлт нь хэд хэдэн шалтгаанаас үүсэлтэй байдаг: [[ДНХ репликаци]]йн алдаа, [[ДНХ-н эвдрэл]]ийн нөлөөлөл. Эдгээр алдаануудыг [[мутаци]] гэж нэрлэдэг. Эс нь мутаци явагдахыг зогсоох болон [[геном]]ыг алдаагүй байлгах зориулалт бүхий [[ДНХ засах]] механизмуудтай байдаг. Гэсэн хэдий ч, зарим тохиолдлуудад (ДНХ-гийн хос хэлхээ нь хоёулаа тасрах мэт) физик эвдрэлийг засах нь яг ижил шинэ хуулбар үүсгэх ажлаас илүү чухал болдог. Генетик кодчлолын дегенерацийн улмаас, зарим уураг кодчилдог генийн мутаци нь тайван эсвэл кодчилон үүсгэж байгаа уургийн [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийнх нь дараалалд]] ямар ч нөлөө (өөрчлөлт) үзүүлдэггүй. Жишээлбэл: УЦУ ([[Урацил]]-[[Цитозин]]-Урацил), УЦЦ (Урацил-Цитозин-Цитозин) [[кодон]]ууд нь [[серин]]ийг кодчилодог учир У-г Ц-гээр солих мутаци нь уурагт ямар ч нөлөө үзүүлдэггүй. [[Фенотип]]д нөлөөлдөг мутаци нь тухайн организмдаа ихэвчлэн саармаг эсвэл хортой нөлөөллийг үзүүлдэг. Мутацийн хувилбарууд нь организмын [[дасан зохицох чадвар]]т эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой ба, ерөнхийдөө мутацийг ашигтай хувилбаруудыг үүсгэдэг гэж үздэг. Хамгийн өргөн тархсан мутаци нь ''"цэгэн мутаци"'' юм. Цэгэн мутацийн үед, ДНХ-ийн хэлхээнд нэг нуклеотид суурь нэмэгдсэнээс эсвэл устан үгүй болсноос тухайн хэлхээний бүх сууриуд шилждэг. ''"Чимээгүй цэгэн мутацийн"'' үед, кодчилогдож байгаа амин хүчлийн бусад хэлхээнд өөрчлөлт орохгүйгээр нэг нуклеотид суурь солигддог. ''"Утгагүй цэгэн мутацийн"'' үед, ганц нуклеотид суурь өөрчлөгдсөнөөр тухайн кодон [[зогс-кодон]] болон хувирч энэ цэгт траскрипц тасалдана (зогсоно). Дараагийн үед ([[удам]]д) дамжсан мутаци нь тодорхой [[популяц]]ад өөрчлөлтүүдийг үүсгэдэг. Нэг генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь [[аллел]] ба, аллелд орсон өөрчлөлтүүд нь ялгаатай шинжүүдийг үүсгэх магадлалтай. Гэхдээ ганц ген дэх хувилбарууд нь тод ялгарах фенотипийн шижнийг үүсгэх нь маш бага магадлалтай ч, зарим тод ялгарах шинжүүдийг нэг [[генетик локус]] хянадаг (удирддаг). Генийн хамгийн элбэг тохиолдох аллелуудыг [[зэрлэг аллел]] гэж нэрлэгддэг бол, ховор тохиолдог аллелуудыг [[мутант]] гэж нэрлэгддэг. Энэ нь зэрлэг аллел нь мутант аллелуудын [[өвөг эцэг]] гэсэн үг биш юм. Дийлэнх тохиолдолд мутациуд нь [[рецессив]] (сул дорой) байдаг ба хурдан үгүй болдог ч, зарим тохиолдолд бусад аллелуудад [[доминант]] (давамгайлагч) болдог ба түүний давамгайлж байгааг дараачийн популяцаас харж болно. ==Геном== ===Хромосомт бүтэц=== Организмийн эсвэл эсийн генүүдийн нийлбэрийг түүний [[геном]] гэдэг. [[Прокариот]]уудад, генүүдийн ихэнх нь [[цагираг ДНХ]]-ээс тогтох ганцхан [[хромосом]] дээр байрладаг бол, [[эукариот]]уудад ихэвчлэн хромосом гэж нэрлэгдэх, ДНХ ба уургаас тогтох комлекс (иж бүрдэл) дээр орших, олон бие даасан шулуун спираль ДНХ-үүд дээр агуулагддаг. Нэг зүйлийн нэг хромосом дээр илэрч байгаа генүүд нь өөр зүйлийн хромосом дээр илрэх магадлалтай. Олон зүйлүүд өөрийн геномын нэгээс илүү хуулбарыг, өөрийн [[соматик эс]] болгонд хадгалж байдаг. Хромосомуудын зөвхөн ганц хуулбартай эс эсвэл организмыг [[гаплойд]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, хоёр ба түүнээс дээш хуулбартайг нь [[полиплойд]] гэдэг. Хромосом дээр орших генүүдийн хуулбарууд нь заавал адил байх шаардлагагүй. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмуудад, эцэг эх хоёроос нэг нэг хуулбар удамшдаг. ===Генийн тоо=== [[Дарааллыг илтгэх зэрэг|Дарааллыг илтгэх зэргийг]] ашиглан тооцоолсон хүний генийн анхны тоо нь 50 000–100 000<ref>{{cite journal |author1=Schuler GD |author2=Boguski MS |author3=Stewart EA |display-authors=etal |title=A gene map of the human genome |journal=Science |volume=274 |issue=5287 |pages=540–6 |date=October 1996 |pmid=8849440 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/274/5287/540 |doi=10.1126/science.274.5287.540 |bibcode=1996Sci...274..540S }}</ref>. Хүний геном болон бусад геномуудын дарааллуудыг судлах явцад, цөөхөн тооны ген (хүн, хулгана, ялаанд ~20 000, ~ 13 000 аскаридуудад, > 46 000 цагаан будаанд<ref name="pmid11935017">{{cite journal |author1=Yu J |author2=Hu S |author3=Wang J |display-authors=etal |title=A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica) |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-04-05_296_5565/page/79 |journal=Science |volume=296 |issue=5565 |pages=79–92 |date=April 2002 |pmid=11935017 |doi=10.1126/science.1068037 |bibcode=2002Sci...296...79Y }}</ref>) тухайн организм дахь бүх уургыг кодчилдог болохыг тогтоосон<ref name=Carninci2007>{{cite journal |author1=Carninci P |author2=Hayashizaki Y |title=Noncoding RNA transcription beyond annotated genes |journal=Curr. Opin. Genet. Dev. |volume=17 |issue=2 |pages=139–44 |date=April 2007 |pmid=17317145 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.008}}</ref>. Хүний [[уураг (молекул)|уураг]] кодчилдог дарааллууд нь хүний нийт геномын 1-2 хувийг эзэлдэг<ref name=Claverie2005>{{cite journal |author=Claverie JM |title=Fewer genes, more noncoding RNA |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-09-02_309_5740/page/1529 |journal=Science |volume=309 |issue=5740 |pages=1529–30 |date=September 2005 |pmid=16141064 |doi=10.1126/science.1116800|bibcode = 2005Sci...309.1529C }}</ref>. Геномын дийлэнх хэсэг нь [[интрон]], [[ретротранспосон]] болон маш олон [[кодлох үүрэггүй РНХ]] дараалал болон транскрипцлагддаг<ref name=Carninci2007/><ref name=Claverie2005/>. Нийт уургийн тоо нь (Дэлхийн [[протеом]]) ойролцоогоор 5 сая юм<ref>{{cite journal |author1=Carolina Perez-Iratxeta |author2=Gareth Palidwor |author3=Miguel A Andrade-Navarro |display-authors=etal |title=Towards completion of the Earth's proteome |journal=Nature EMBO reports |volume=8 |issue=12 |pages=1135–1141 |year=2007 |url=http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html |pmid=18059312 |pmc=2267224 |doi=10.1038/sj.embor.7401117}}</ref>. ===Ген бa геномын бүртгэл=== [[Хүний генийн байгууллага|ХГБ]] дэргэдэх [[генийн бүртгэлийн хороо]] (ГБХ) нь генийн бүртгэлийг анх хийж, хүний мэдэгдэж буй бүх генд тусгай нэр болон тэмдэглэгээг ([[товчлол]]) олгосон. Бүртгэгдсэн бүх ген нь [[Генийн сан|ГБХ-ны мэдээллийн санд]] оршдог. Тэмдэглэгээ болгон нь үл давтагдах бөгөөд, ген бүр зөвшөөрөгдсөн ганц тэмдэгтэй. Энэ нь мэдээллээс [[цахим]] өгөгдлийг ялган авахад маш их тус болдог. Бүртгэлд, генүүдийн тэмдэглэгээ бүр нь тухайн [[генийн бүл]]ийн гишүүдтэй зэрэгцээ оршдог. Хүний генийн бүртгэлийг өөр [[зүйл]]үүдэд (ихэвчлэн [[хулгана]]д) ашиглаж болдог. ===Үндсэн генүүд=== Организм амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай генүүдийг үндсэн генүүд гэж нэрлэдэг. Бактериуд амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай хэдхэн ген байдаг гэдгийг тогтоосон нь гайхалтай явдал юм. Жишээ нь, [[гэдэсний савханцар]] (Escherichia coli) оршин тогтноход түүнд агуулагддаг генүүдийн (~4200) зөвхөн 10% нь л шаардлагатай байдаг. ==Ген уламжлалын ойлголт== [[Георг С.Виллиамс]] анх 1966 онд өөрийнхөө "Дасан зохицох нь ба байгалийн шалгарал" гэдэг номдоо [[ген-төвт эволюцийн үзэл]] санаагаа маш тодоор хамгаалсан юм. Тэрээр генийн эволюцийн [[концепц]]ийг (үзэл санаа) санал болгосон бөгөөд, энэ концепц [[байгалийн шалгарал]] нь зарим генийг дэмждэг тухай ойлгоход тусалдаг. Тодорхойлолт нь: "that which segregates and recombines with appreciable frequency." Энэ тодорхойлолтын дагуу бол, [[асексуал]] геномыг (үргүй геном) хүртэл ген гэж үзэх юм. Учир нь, тэд олон үе удам дамжин тогтмол байдагт оршино. Молекул ген нь нэг нэгж гэж транскрипцлагддаг ба уламжлалт ген нь бас нэг нэгж гэж уламжлагддаг. [[Ричард Давкинс]], ''"[[Хувиа хичээсэн ген]]"'' (1976) болон ''"[[Өргөтгөсөн Фенотип]]"'' (1982) номууддаа, ген нь амьд системийн цорын ганц [[репликатор]] гэдэг санааг үлдээсэн. Энэ нь, зөвхөн генүүд өөрсдийнхөө бүтцийг том хэвээр нь дамжуулдаг гэсэн үг ба өөрөөр хэлбэл хуулбарын хэлбэрээрээ үхэшгүй гэсэн үг. Үүнээс үзэхэд генүүд нь [[шалгарлын нэгж]] байх ёстой. ''"Хувиа Хичээсэн Ген"'' номдоо Давкинс ген гэдэг үгийг "уураг кодчилдог ДНХ ийн бүтцийн хэсэг" гэдэг утгын оронд "уламжлагддаг нэгж" гэдэг утгатайгаар тодорхойлохыг хичээсэн. ''"[[Эдемээс эхтэй гол]]"'' номдоо Давкинс амьдралыг, геологийн хугацаа дундуур урсах хоорондоо тохирох (авцалдах) генүүдтэй мөрөн гол гэж дүрслэн, ген-төвт шалгарлын тухай ойлголтыг илүү боловсронгуй болгосон. Энэ голоос саваар ген хутгаж авахад, тур хугацааны эрхтэн болж чадах организм эсвэл [[амьдрахын төлөө тэмцэх төхөөрөмж]] үүснэ. Генийн гол нь хоёр урсгалд салах магадлалтай ба энэ нь газар зүйн салалтын улмаас үүсэх хоёр хоорондоо үрждэггүй [[зүйл]]үүдийг тодорхойлдог. ==Генийн таргетинг (targeting) ба үр дагавар== Хүний [[үр хөврөлийн хөгжил]]д, хүний организмд горим алдагдахад, хөгшрөлт болон өвчлөлийн үед, тухайн генийн гүйцэтгэх үүргийг судлахын тулд хулганы генийг өөрчилж эсвэл сүйтгэж үүсэн модель хулгана дээр судалгаа хийх аргачлалыг генийн таргетинг гэж ойлгодог. Нэг буюу түүнээс дээш генүүдийг нь идэвхгүй эсвэл ажиллагаагүй болгосон модель хулгануудыг [[Нокаут хулгана|нокаут хулганууд]] гэдэг. [[Үр хөврөлийн голын эс]]үүд доторх [[гомолог хромосом]]уудын [[гомолог сэлгээ]]г ашиглан ген таргеталсан хулгануудыг үүсгэдэг тухай анх мэдээлснээс хойш<ref>Thomas KR, Capecchi MR. Site-directed mutagenesis by gene targeting in mouse embryo-derived stem cells. Cell. 1987;51:503-12</ref>, ген таргетлах нь сүүн тэжээлтний геномыг нарийн удирдах хүчирхэг арга болж хөгжсөн ба багаар тооцоход хулганы 10 мянган [[мутант]] [[штамм]]ыг бий болгосон бөгөөд, одоогийн байдлаар тодорхой хугацааны агшинд, эсвэл тодорхой [[эс]] болон эрхтэнд идэвхжүүлж болдог [[мутаци]]йг, үр хөврөлийн үед болон насанд хүрсэн амьтанд хэрэглэх боломжтой болсон<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/press.html The 2007 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=Deng_2007>Deng C. In Celebration of Dr. Mario R. Capecchi's Nobel Prize. Int J Biol Sci 2007; 3:417-419. [http://www.biolsci.org/v03p0417.htm International Journal of Biological Sciences]</ref>. Ген таргетлах аргууд нь хүрээгээ тэлж, [[цэгэн мутаци]], изоформ устгалт, мутант аллелийн засвар, хромосомын ДНХ-ийн том хэсгийг [[суулгалт (генетик)|суулгалт]] болон [[устгалт (генетик)|устгалт]] гэх мэт бүх төрлийн хувиргалтыг хамарсан. Урьдчилан тодорхойлогдсон фенотиптэй модель хулгана гарган авах боломж нь сайжруулалт, [[иммунологи|дархлаа судлал]], [[нейробиологи|мэдрэлийн биологи]], [[Онкологи|хавдар судлал]], [[физиологи]], [[метаболизм]] болон хүний өвчнүүдийн шатуудын судалгаанд маш их нөлөө үзүүлнэ гэж таамаглаж байгаа. Онолын хувьд, генийн таргетингийг зүйлүүдэд, [[титопотент]] [[үр хөврөлийн голын эс]]ийг суулгахад ашиглаж болох ба ингэснээр гэрийн тэжээмэл амьтан, ургамлуудыг сайжруулах боломж нэмэгдэх боломжтой<ref name="Deng_2007"/><ref>{{Cite web |url=http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |title=Mario R. Capecchi<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-03-10 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628104443/http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |url-status=dead }}</ref>. ==Өөрчлөгдөж буй ойлголт== Генийн тухай ойлголт нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөөр ирсэн юм. Генийн тодорхойлолт нь, анхны "удамшлын нэгж" гэсэн ойлголтоос, "[[ДНХ]] дээр суурилдаг ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] болон [[уураг (молекул)|уургаар]] дамжуулж организмд нөлөөллөө илэрхийлдэг нэгж" гэдэг утгатай болон сайжирсан. Өмнө нь нэг ген нэг уураг кодчилодог гэдэгт итгэдэг байсан бол, [[альтернатив холболт]] болон [[транс холболт]]ууд нээгдсэнээр энэ таамаг худал болох нь тогтоогдсон. Генийн тодорхойлолт одоо хүртэл өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. РНХ дээр тулгуурласан [[удамшил]] нь анх сүүн тэжээлтнүүдэд тогтоогджээ<ref name=autogenerated1>{{cite journal |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674 |volume=441 |issue=7092 |title=RNA-mediated non-mendelian inheritance of an epigenetic change in the mouse |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/469 |date=May 2006 |journal=Nature |pages=469–74 |author1=Rassoulzadegan M |author2=Grandjean V |author3=Gounon P |author4=Vincent S |author5=Gillot I |author6=Cuzin F |bibcode=2006Natur.441..469R }}</ref>. Генийн [[удирдах хэсэг]] нь кодчилж байгаа дараалалтай ойрхон байх албагүй ба бүүр нэг [[хромосом]] дээр ч байх шаардлагагүй гэж үзэх баталгаанууд цуглараад байгаа юм. Спилианакис ба түүний хамтрагч нар, хромосом 10 дээр байх [[интерферон-гамма]] ген дэх [[промоутэр хэсэг]] ба хромосом 11 дээрх T(H)2 [[цитокаин]] байрлалд байдаг тохируулах хэсгүүд, хамтдаа тохируулагдахаар [[бөөм]] дотор маш ойрхон байрлах бололцоотой гэдгийг судалсан<ref>{{cite journal |pmid=15880101 |doi=10.1038/nature03574 |volume=435 |issue=7042 |title=Interchromosomal associations between alternatively expressed loci |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-06-02_435_7042/page/n128 |date=June 2005 |journal=Nature |pages=637–45 |author1=Spilianakis CG |author2=Lalioti MD |author3=Town T |author4=Lee GR |author5=Flavell RA |bibcode=2005Natur.435..637S }}</ref>. Тэр бүү хэл, генийн кодчилох дараалал нь тухайн гентэй нэг хромосом дээр байх албагүй: Марандэ, Бургер нар [[протист]] ''Diplonema papillatum''-ийн [[митохондр]] дотор генүүд нь эмх цэгцтэйгээр жижиг хэсгүүдэд хуваагдсан ба тэдгээр нь өөр өөр хромосом дээр кодчилогдсон байдаг бөгөөд нэг нэгээрээ транскрипцлагдаад дараа нь мессенжер РНХ молекулыг үүсгэн нэгддэг болохыг тогтоосон<ref>{{cite journal |last1=Marande |first1=William |last2=Burger |first2=Gertraud |date=19 October 2007 |title=Mitochondrial DNA as a genomic jigsaw puzzle |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-10-19_318_5849/page/415 |journal=Science |volume=318 |issue=5849 |pages=415 |publisher=AAAS |doi=10.1126/science.1148033 |pmid=17947575 |bibcode = 2007Sci...318..415M }}</ref>. Генүүд тод хязгаартай байдаг гэсэн ойлголт яваандаа үгүй болж байна. Тус тусдаа уураг гаргах чадвартай залгаа хоёр генээс нийлмэл уургууд үүсээд байгаа гэдэг нь батлагдсан<ref>{{cite journal |pmid=16344564 |doi=10.1101/gr.4145906 |volume=16 |issue=1 |title=Tandem chimerism as a means to increase protein complexity in the human genome |pmc=1356127 |date=January 2006 |journal=Genome Res. |pages=37–44 |author1=Parra G |author2=Reymond A |author3=Dabbouseh N |display-authors=etal}}</ref>. Эдгээр нийлмэл уургууд ажиллагаатай эсэх нь тогтоогдоогүй байгаа боловч, энэ уургууд үүсэх давтамж нь өмнө үзэж байснаас их байдаг нь илэрсэн. Нийлмэл уургаас илүү шинэлэг нээлт нь, зарим уургууд зайтай орших хэсгүүдийн ексонуудаас тогтдог, тэр бүү хэл өөр өөр хромосомын эксонуудаас бүрддэг тухай ажиглалт юм<ref name="Rethink"/><ref>{{cite journal |pmid=15998911 |doi=10.1101/gr.3455305 |volume=15 |issue=7 |title=Examples of the complex architecture of the human transcriptome revealed by RACE and high-density tiling arrays |pmc=1172043 |date=July 2005 |journal=Genome Res. |pages=987–97 |author1=Kapranov P |author2=Drenkow J |author3=Cheng J |display-authors=etal}}</ref>. Энэ шинэ нээлт нь генийн шинэчлэгдсэн, магадгүй урьдчилсан тодорхойлолтыг бий болгосон: "хоорондоо давхцах боломжтой, ажиллагаатай бүлэг бүтээгдэхүүнүүдийг кодчилдог геномын дарааллуудын нэгдэл"<ref name="Gerstein">{{cite journal |author1=Gerstein Mark B. |author2=C. Bruce |author3=J. S. Rozowsky |author4=D. Zheng |author5=J. Du |author6=J. O. Korbel |author7=O. Emanuelsson |author8=Z. D. Zhang |author9=S. Weissman |display-authors=etal |year=2007 |title=What is a gene, post-ENCODE? History and updated definition |journal=Genome Research |volume=17 |issue=6 |pages=669–681 |doi=10.1101/gr.6339607 |pmid=17567988 }}</ref>. Энэ шинэ тодорхойлолт нь генүүдийг (уураг эсвэл РНХ гэдгээс нь хамаарахгүйгээр) ДНХ-ийн байрлалаар нь бус, ажиллагаатай бүтээгдэхүүнээр нь ангилах болсон. Үүнээс үүдэн ДНХ-ийн тохируулах бүх элементүүдийг ген дүрст хэсэг гэж ангилагдана<ref name="Gerstein"/>. == Мөн үзэх == {{Columns-list|3| * [[Хуулбарын хувилбарын тоо]] * [[Эпигенетик]] * [[Генийн бүрэн дараалал]] * [[Эволюцийн ген төвт үзэл]] {{nb5}} * [[Генийн тун]] * [[Генийн экспресс]] * [[Генийн бүл]] * [[Генийн номенклатур]] * [[Генийн патент]] * [[Генийн сан]] * [[Генийн давхцал]] * [[Генийн алгоритм]] * [[Генийг тамаглах программ хангамж]] * [[Урьдчилан таамаглах анагаах ухаан]] * [[Псевдоген]] * [[Тоон шинж чанарын локус]] }} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Уншууштай өгүүлэл]] [[Ангилал:Ген| ]] [[Ангилал:Нуклейн хүчил]] [[Ангилал:Молекул биологи]] 7yltw4mfhejjl9jzgi8cli5wimmw78d 0 13453 870482 870210 2026-09-21T21:53:36Z Enkhsaihan2005 64429 870482 wikitext text/x-wiki {{Short description|Jamaican sprinter (born 1986)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Усэйн Болт | nationality = [[Ямайка]] | full_name = Усэйн Сент Лео Болт | nickname = Аянга цахилгаан<ref name=Focus /> | image = Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG | caption = Болт 2009 оны 8 сард | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Богино зайн гүйлт]] | club = [[Racers Track Club]] | coach = [[Глен Миллс]]<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |title=Glen Mills: the man behind Usain Bolt's record-shattering career |last=Томас |first=Клэр |publisher=[[The Daily Telegraph]] |date=2016-07-25 |access-date=2026-09-18}}{{cbignore}}</ref> | retired = 2017<ref>{{cite web |url=http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |title=Usain Bolt Is Retiring. Here's How He Made Over $100 Million in 10 Years |last=Вайл |first=Роб |publisher=[[Money (сэтгүүл)|Money]] |date=2017-08-11 |access-date=2026-09-18 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181319/http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|8|21}}<ref name="Usain BOLT"/> | birth_place = [[Шервуд Контент]], [[Трелавни тойрог|Трелавни]], Ямайка | height = {{convert|1.95|m|ftin|abbr=on}}<ref name="Usain BOLT"/> | weight = {{convert|94|kg|lb|abbr=on}}<ref name="Usain BOLT">{{cite web |url=http://usainbolt.com/bio/ |title=Usain Bolt {{!}} Biography |publisher=usainbolt.com | access-date = 2026-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150919093156/http://usainbolt.com/bio/ | archive-date = 2015-09-19 |df=dmy-all |url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|usainbolt.com}} | personal_best = {{Unbulleted list |'''[[100 метрийн гүйлт|100 м]]''': 9.58 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 100 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=NY /> |'''[[150 метрийн гүйлт|150 м]]''': 14.35 (2009, '''[[150 метр|WB]]''')<ref name=IAAF /> |'''[[200 метрийн гүйлт|200 м]]''': 19.19 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=TTG /> |'''[[300 метрийн гүйлт|300 м]]''': 30.97 (2010, '''[[Хөнгөн атлетикийн Ямайкын дээд амжилтын жагсаалт|NR]]''')<ref name=IAAFProfile /> |'''[[400 метрийн гүйлт|400 м]]''': 45.28 (2007)<ref name=IAAFProfile /> }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{JAM}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|8|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|11|2|1 |[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]|0|1|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]|1|0|0 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]|1|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]|1|0|0 }} {{МедальТоо|total=yes |[[100 метрийн гүйлт|100 м]]|6|0|1 |[[200 метрийн гүйлт|200 м]]|10|1|0 |[[4 × 100 м буухиа]]|7|3|0 |[[4 × 400 м буухиа]]|0|1|0 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|DQ|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2015 Нассау]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|2005 Нассау]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2003 Шербрук]]|200 м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|Пан Америкийн залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|200&nbsp;м}} {{Медаль|Мөнгө|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|ТАК өсвөрийн АШТ]] (U17)}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 200 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 400 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 400 м буухиа}} | module = {{Инфобокс хүн|embed=yes | signature = Usain Bolt sig.svg }} }} '''Усэйн Сент Лео Болт''', ({{lang-en|Usain St. Leo Bolt}}, 1986 оны 8 сарын 21-нд төрсөн) нь [[Ямайка|Ямайкын]] ойрын зайн гүйгч, [[Олимпын наадам|олимпын]] 8 алтан медальтай тамирчин юм. Тэрээр [[100 метрийн гүйлт|100 метрт]] 9.58, [[200 метрийн гүйлт|200 метрт]] 19.19 секунд гүйсэн амжилтаар [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхийн дээд амжилтыг]] эзэмшдэг, мөн багийнхны хамтаар [[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт|4x100&nbsp;метрийн буухиад]] 37.10&nbsp;секундын амжилт үзүүлсэн нь мөн л дэлхийн дээд амжилт юм. Түүнчлэн Болт нь 100 метрт 9.69&nbsp;, 200&nbsp;метрт 19.30&nbsp;секунд гүйсэн амжилтаар [[Олимпын наадам|олимпын]] дээд амжилтууд тогтоосон. Болт нь [[Карл Льюис]]ээс хойш буюу 1984 оноос хойш нэг олимпоос 3 алтан медаль хүртсэн анхны хөнгөн атлетикч, мөн түүхэнд нэг олимпод 3 дэлхийн дээд амжилт тогтоосон анхны хүн, 100, 200 метрийн гүйлтэд олимп, дэлхийн аварга цолыг зэрэг эзэмшиж байсан (байгаа) анхны тамирчин юм. Түүнийг агуу амжилтууд нь "'Цахилгаан Болт" хэмээх хочтой болгожээ<ref name="Focus">{{cite news |author=Lawrence, Hubert; Samuels, Garfield |title=Focus on Jamaica - Usain Bolt |url=http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |work=Focus on Athletes |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |date=2007-08-20 |accessyear=2009|accessdate=8 сарын 21 }}</ref>. == Бага нас == Усэйн Болт 1986 оны VIII сарын 21-нд Ямайк улсын Трелавни хэмээх багахан хотын Шервүүд тосгонд мэндэлжээ. Эцэг эх болох Уэсли Болт, Женнифэр Болт, ах Садээки, эгч Шэринэ хамт өсчээ. Түүний эцэг эх хөдөө нутагтаа ногоо худалдаалдаг байсан ба Болт ахынхаа хамт гудамжиндаа крикет болон хөл бөмбөг тоглож цагийг өнгөрүүлж энэ тухайгаа хожим нь “Би хүүхэд байхдаа хөнгөн атлетикийн спортын тухай ямар нэгэн боддоггүй байсан” хэмээсэн нь бий. Сургуульд орсон үеэсээ ойрын зайн гүйлтийн чадавхи бололцоотой гэдгээ харуулж арван хоёр наснаасаа жил бүрийн уралдаан тэмцээнүүдэд оролцох болсноор сургуульдаа 100 метрийн зайндаа хурдан нь байжээ. Ахлах сургуульд хөтлөн оруулсан хүн нь крикетийн спортын дасгалжуулагч багш Вилъям Нийб гэгч байсан ба гүйлтийн спортоор хичээллэхийн сацуу “крикет”-ээр нилээд шаргуу нэг хэсэг хичээллүүлжээ. Олимпын 100 метрийн зайн төрөлийн Пабло Мкнэйл, Дэвэйн Баррет нар Болтыг дасгалжуулагчаар ажиллаж түүнд байгаа хөнгөн атлетикийн гайхалтай авъяас чадварыг дэмжсэнээр “ахлах сургууль”-ийн жил бүр уламжлал болон зохиогддог аварга шалгаруулах тэмцээнд 200 метрийн зайг 22.04 секунд туулснаар мөнгөн медаль хүртэж авъяас чадлаа харуулж байсан ч Болтын хувьд хүч бололцоогоо бэлтгэлдээ зорулах бус тоглоом наадамд дурламтгай нэгэн байв. Энэ байдлыг нь түүний дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйл засч залруулж чадсан юм. 2001 оноос эхлэн улсынхаа болон олон улсын шинж чанартай тэмцээнүүдэд оролцож эхэллээ. “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээний 400 метрийн зайг 48.28 секундэд туулж хувийн шинэ амжилтаа тогтоож уг тэмцээний мөнгөн медаль, 200 метрийн зайд 21.81 секундийн амжилт үзүүлж мөнгөн медаль тус тус хүртэж байжээ. Түүний дэлхий тавцанд хөл тавьсан анхны тэмцээн нь Унгарт болсон 2001 оны Өвсөрийн хөнгөн атлетикийн ДАШТ байлаа. 200 метрийн зайд финалын шатандаа бүтэлгүйтсэн хэдий ч хувийн амжилтаа 21.73 секунд болгон шинэчилжээ. Бүтэлгүйтсэн гэдэг дээр онцолбол, финалийн шатны бэлтгэлийн зодооны асуудал үүсгэж Карифтагийн шүүхэд татагдан бэлтгэлээс нь түтгэлзүүлж хорьж саатуулагдаж байжээ. Энэ үйл явдлын дараа дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйлээсээ ихэд зэмлэл хүртжээ. Маргаантай асуудлын дараа дасгалжуулагч болон тамирчин хоёрын байр суурь унах хандлагатай байсан ч “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метр болон 400 метрийн зайнд 21.12 секунд, 47.33 секундийн рекорд амжилт үзүүлж түүний дараах Төв Америк болон Карибын арлын АШТэмцээнд 20.61 секунд, 47.12 секунд болгон шинэчлэн тогтоожээ. Болт анх 2002 оны өсвөрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 200 метрийн зайн гүйлтэд алтан медаль хүртэж, тус тэмцээнээс хамгийн залуудаа медаль хүртсэн тамирчин болсноор өөрийгөө таниулжээ. Ямайкын Кингстон хотод болсон 2002 оны Өсвөрийн ДАШТэмцээн Болтын хувьд дэлхийн тавцанд танигдах хэмжээний, бие бялдрын байдлаараа хувьд ч ялгарах боломж бүхий тэмцээн байлаа. 1.96 метрийн өндөртэй 15 настай хүү үеийнхнээсээ хамаагүй бие бялдрын хөгжлөөрөө ялгаран 200 метрийн зайг 20.61 секунд туулж хувийн дээд амжилтаа шинэчлээд зогсохгүй ялагч нь байж чадсан юм. Ингэснээр Ямайкийн шигшээ багийн 4x100, 4x400 метрийн төрлийн шинэхэн гишүүн болж Ямайкийн өсвөрийн рекордийг 39.15 секунд, 3:04.06 секунд болгон хоёр зайнд мөнгөн медаль хүртжээ. Яг энэ үед “200 метрийн өсвөрийн дэлхийн хамгийн залуу алтан медальт” болсон байлаа. 2004 онд өсвөрийн тамирчдаас 200 метрийн гүйлтэд түүхэнд анх удаа 20 секундын босгыг давж,19.93&nbsp;с-н амжилтаар өсвөрийн дэлхийн дээд амжилтыг эзэмших болов. Ингэхдээ [[Рой Мартин]]ы тогтоосон өмнөх дээд амжилтыг зууны хорин секундээр ахиулсан байна. Ерөнхий сайд П.Ж.Петерсон Болтын авъяас чадварыг олж харан Ямайкийн нийслэл Кингстон хотод шилжин ирж Ямайкийн Сонирхогчдийн Хөнгөн атлетикийн Холбоонд бэлтгэл хийх болон Технологийн Их сургуульд суралцах бүх боломжийг хангаж өгсөн байна. == Түүний ноёрхол == Тэр 2004 оноос мэргэжлийн тамирчин болсон боловч эхний 2 улирлынхаа ихэнх уралдааныг гэмтлийн улмаас алгасч, 2004 оны [[Афины олимп (2004 он)|Афины олимпын]] 200 метрийн гүйлтийн уралдааны эхний шатнаас хасагдсан юм. 2003 онд Ямайкийн ахлах сургуулиудын АШТэмцээний финалд 200 метрийн зайг 20.25 секунд, 400 метрийн зайг 45.30 секунд тус тус туулснаар хувийн амжилтийг тус тусад нь шинэчилжээ. Мэргэжлийн тамирчин болох гараа нь Фиц Колеман дасгалжуулагчтай болсноор үүдэлтэй. 2004 онд Бермудийн аралд болсон “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метрийн зайнд 20 секундын дотогш буюу алдарт тамирчин Рой Мартины 19.93 секундийн амжилтыг дахин давтав. 19.93 секунд нь энэ зайн өсвөрийн дэлхийн рекорд юм. 2004 оны V сард өсвөрийн ДАШТэмцээнд оролцож байхдаа өвдөгний бэртэл авсан байсан ч тэр жилийнхээ Ямайкийн олимпын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байв. 2004 оны Афины олимпын наадмын 200 метрийн зайн нэгдүгээр шатны гараанд түүний гэмтэл сэдэрч 21.05 секундийн амжилт үзүүлж нэгдүгээр шатнаасаа хасагджээ. Түүний анхны оролцсон олимпын наадамд тэр тааруухан амжилт үзүүлсэн нь энэ байлаа. 2005, 2006 онуудад Усайн Болт “дэлхийн шилдэг тав”-д багтаж эхлэв. Түүнтэй эн зэрэгцэх тамирчдын хувьд Асафа Повел, Хавиер Картер, Тайсон Гэй нар байлаа. 2006 онд болсон Хөнгөн атлетикийн Гран при тэмцээнд Болтын хувьд 200 метрийн зайнд 19.88 секунд болгон шинэчилж Хавиер Картер, Тайсон Гэй нарын удаад Гран пригийн хүрэл медаль хүртсэнээр тэр дэлхийн шилдгүүдтэй өрсөлдөх хэмжээнд хүрсэн гэдгээ харуулжээ. Дэлхийн тавцанд түүнийг дасгалжуулагч шинэхэн багш Глэйн Миллсийн хамтаар Грекийн Афинд болсон Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цомын тэмцээнд мөнгөн медаль хүртэж, дараахь нь АНУлсад болсон тэмцээнд 200 метрийн зайн хувийн рекордоо 19.87 секунд болгож, 2006 онд болсон Ямайкийн Хөнгөн атлетикийн АШТэмцээнд 19.75 секундийн амжилт үзүүлж өөрийн хувийн амжилтаа шинэчилээд зогсохгүй 36 жилийн турш тогтоогдсон Дон Курригийн рекордийг 0.11 секундээр ахиулж чаджээ. Тэрээр 200 метрийн зайн хувийн амжилт болон олимп дэлхийн дээд амжилтыг 2008 оны Бээжингийн олимпын наадамд 22 насныхаа төрсөн өдрөөрөө “19.30 секунд” болгон энэ зайнд шилдэг болохоо харуулж байна. Өмнө нь энэ зайн дээд амжилтыг 1984 оны Лос-Анжелес олимпын наадамд АНУлсын алдарт тамирчин Майкл Жонсон 19.32 секундээр эзэмшдэг байсан бөгөөд “шинэ амжилтын эзэн Усайн Болт”-од баяр хүргэж байв. 2007 онд Болт 200 метрт 19.75 секунд гүйж өөрийн улсын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. 2008 оны 5 сард 9.72 сек гүйж 100&nbsp;метрийн зайд анхныхаа дэлхийн дээд амжилт тогтоосон. 2007 онд Японы Осакад болсон ДАШТэмцээнд 100 метрийн зайн хувийн амжилтаа Асафа Повел, Тайсон Гей нарын тамирчидтай уралдан 10.03 секунд болгож шинэчилж байжээ. Агаарын салхины хурдын хвьд тухайн үед 1.8 секунд/метр байсан гэдэг. 2008 оны V сарын 31. Энэ өдөр нутаг нэгт тамирчин, тухай үеийн 100 метрийн зайн дэлхийн рекордын эзэн Асафа Повелийн 9.76 секундын амжилтыг “Reebok” фирмийн нэрэмжит Гран пригийн тэмцээнд 9.72 секунд болгон ахиулж “дэлхийн хамгийн хурдан хүн”-ээр тодров. Харин энэ үед агаарын салхины хурд 1.7 секунд/метр байжээ. 2008 оны VIII сарын 16 Бээжингийн олимпын наадам. Олимпын наадмын 100 метрийн зайн уралдааны финалд 9.69 секунд хурдалж хувийн болон олимп, дэлхийн дээд амжилтаа 0.03 секундээр ахиулж дэлхий нийтийг алмайруулж орхилоо. Болт барианд орохын өмнөх 10 гаруй метрээс эхлэн хурдаа үлэмж хасан орж ирсэн ч ийм амжилт үзүүлсэнд нь. Түүний ард 9.89 секундээр Ричард Томсон орсон гэхээр 0.2 секундээр тасарч орно гэдэг гайхамшиг байлаа. Түүний дасгалжуулагч нь хэлэхдээ “Болт сүүлийн 60 метрээс финиш-төгсгөл хичээгээд хийсэн бол 9.52 секундийн амжилт гаргах бүрэн боломж байсан” хэмээн мэдэгджээ. Харин Ослогийн Их сургуулийн Астрофизикийн хүрээлэнгийн судлаач Ханс Эриксэн “Болтын хувьд 9.60 секунд буюу түүнээс бага хугацааны амжилт үзүүлэх боломж байлаа. Хоёрдугаар байранд явсан Томсоны хурдац төгсгөл хийж байгаа байдалтай харьцуулвал Болт 9.55 секундээс эхлэн хурд нь нэн саарч өөрөөр хэлбэл тэр барианы зурвас хүртлээ баярлан бүр эргэж харж байсан” хэмээжээ. Бээжингийн олимпод үзүүлсэн гайхамшигт амжилтуудаараа Болт 2009 оны [[Лоуреусын Дэлхийн Спортын Шагнал|Лоуреусын Дэлхийн шилдэг эрэгтэй тамирчны шагнал]] хүртжээ<ref>{{cite news |url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |title=Fastest man on Earth Usain Bolt wins Laureus World Sportsman of the Year Award |accessyear=2009 |accessdate=8 сарын 21 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310062806/https://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |url-status=dead }}</ref>. Түүнчлэн 2009 оны 8 сард [[Берлин]]д болсон ДАШТ-д өөрийн тогтоосон дээд амжилтуудыг тус бүр 0.11 секундээр ахиулж, агуу амжилт үзүүлэн түрүүлсэн билээ. == Хувийн дээд амжилтууд == 2009 оны 8 сарын 21-ний байдлаар [[Файл:BoltSB200m.png|450px|thumb|Болтын 200&nbsp;м-ийн төрөлд үзүүлсэн улирлын шилдэг амжилтуудын график<ref>http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=JAM/athcode=184599/index.html</ref>]] {| class="wikitable" |- !Тэмцээн !Амжилт (секунд) !Цэнгэлдэх хүрээлэн !Огноо !Дээд амжилт !Тэмдэглэл |- |[[100 метрийн гүйлт|100 метр]] |9.58 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 16 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 9.69 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[150 метрийн гүйлт|150 метр]] |14.35 |[[Манчестер]], Их Британи |2009 оны 5 сарын 17 |Дэлхийн шилдэг үзүүлэлт<ref>150 метрийн зайн гүйлт нь ОУХАХ-ны албан ёсны тэмцээнүүдийн хөтөлбөрт багтдаггүй тул албан ёсоор дэлхийн дээд амжилт тооцдоггүй.</ref> |Тэр сүүлийн 100 метрийг 8.70 секундэд туулсан. |- |[[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;метр]] |19.19 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 20 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 19.30 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[400 метрийн гүйлт|400&nbsp;метр]] |45.28<ref name=Focus/> |[[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]], Ямайка |2007 оны 5 сарын 5 | | |- |[[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт]] |37.10 |[[Бээжин]], Хятад |2008 оны 8 сарын 22 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] [[Файл:Olympic record icon.svg|20px|Олимпын дээд амжилт]] |[[Асафа Пауэлл]], [[Майкл Фрэтер]], [[Неста Картер]] нарын хамтаар |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Usain Bolt|Усэйн Болт}} * {{Iaaf name|184599}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Болт, Усэйн}} {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Ямайкын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 52uaqsszpttf9gj6vfemo345vvfldbx 870487 870482 2026-09-21T22:05:52Z Enkhsaihan2005 64429 870487 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы гүйгч (1986 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Усэйн Болт | nationality = [[Ямайка]] | full_name = Усэйн Сент Лео Болт | nickname = Аянга цахилгаан<ref name=Focus /> | image = Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG | caption = Болт 2009 оны 8 сард | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Богино зайн гүйлт]] | club = [[Racers Track Club]] | coach = [[Глен Миллс]]<ref>{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/usain-bolt-worlds-fastest-man/0/glen-mills-the-man-behind-usain-bolts-record-shattering-career/ |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |title=Glen Mills: the man behind Usain Bolt's record-shattering career |last=Томас |first=Клэр |publisher=[[The Daily Telegraph]] |date=2016-07-25 |access-date=2026-09-18}}{{cbignore}}</ref> | retired = 2017<ref>{{cite web |url=http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |title=Usain Bolt Is Retiring. Here's How He Made Over $100 Million in 10 Years |last=Вайл |first=Роб |publisher=[[Money (сэтгүүл)|Money]] |date=2017-08-11 |access-date=2026-09-18 |archive-date=2019-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181319/http://money.com/money/4889506/usain-bolt-retires-career-earnings-net-worth/ |url-status=live}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|8|21}}<ref name="Usain BOLT"/> | birth_place = [[Шервуд Контент]], [[Трелавни тойрог|Трелавни]], Ямайка | height = {{convert|1.95|m|ftin|abbr=on}}<ref name="Usain BOLT"/> | weight = {{convert|94|kg|lb|abbr=on}}<ref name="Usain BOLT">{{cite web |url=http://usainbolt.com/bio/ |title=Usain Bolt {{!}} Biography |publisher=usainbolt.com | access-date = 2026-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150919093156/http://usainbolt.com/bio/ | archive-date = 2015-09-19 |df=dmy-all |url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|usainbolt.com}} | personal_best = {{Unbulleted list |'''[[100 метрийн гүйлт|100 м]]''': 9.58 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 100 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=NY /> |'''[[150 метрийн гүйлт|150 м]]''': 14.35 (2009, '''[[150 метр|WB]]''')<ref name=IAAF /> |'''[[200 метрийн гүйлт|200 м]]''': 19.19 (2009, '''[[Эрэгтэйчүүдийн 200 метрийн гүйлтийн дэлхийн дээд амжилтын өөрчлөлтийн түүх|WR]]''')<ref name=TTG /> |'''[[300 метрийн гүйлт|300 м]]''': 30.97 (2010, '''[[Хөнгөн атлетикийн Ямайкын дээд амжилтын жагсаалт|NR]]''')<ref name=IAAFProfile /> |'''[[400 метрийн гүйлт|400 м]]''': 45.28 (2007)<ref name=IAAFProfile /> }} | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{JAM}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|8|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|11|2|1 |[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]|0|1|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]|1|0|0 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|1|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]|1|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]|1|0|0 }} {{МедальТоо|total=yes |[[100 метрийн гүйлт|100 м]]|6|0|1 |[[200 метрийн гүйлт|200 м]]|10|1|0 |[[4 × 100 м буухиа]]|7|3|0 |[[4 × 400 м буухиа]]|0|1|0 }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|DQ|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 100 метр|100 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|Буухиа ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ|2015 Нассау]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн буухиа ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|2005 Нассау]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 200 метр|200 м]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 100 метрийн буухиа|4 × 100 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2003 Шербрук]]|200 м}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|Пан Америкийн залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|200&nbsp;м}} {{Медаль|Мөнгө|[[2003 оны хөнгөн атлетикийн Пан Америкийн залуучуудын АШТ|2003 Брижтаун]]|4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|ТАК өсвөрийн АШТ]] (U17)}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 200 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 400 м}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 100 м буухиа}} {{Медаль|Алт |[[2002 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын өсвөрийн АШТ|2002 Брижтаун]]| 4 × 400 м буухиа}} | module = {{Инфобокс хүн|embed=yes | signature = Usain Bolt sig.svg }} }} '''Усэйн Сент Лео Болт''', ({{lang-en|Usain St. Leo Bolt}}, 1986 оны 8 сарын 21-нд төрсөн) нь [[Ямайка|Ямайкын]] ойрын зайн гүйгч, [[Олимпын наадам|олимпын]] 8 алтан медальтай тамирчин юм. Тэрээр [[100 метрийн гүйлт|100 метрт]] 9.58, [[200 метрийн гүйлт|200 метрт]] 19.19 секунд гүйсэн амжилтаар [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн дээд амжилтууд|дэлхийн дээд амжилтыг]] эзэмшдэг, мөн багийнхны хамтаар [[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт|4x100&nbsp;метрийн буухиад]] 37.10&nbsp;секундын амжилт үзүүлсэн нь мөн л дэлхийн дээд амжилт юм. Түүнчлэн Болт нь 100 метрт 9.69&nbsp;, 200&nbsp;метрт 19.30&nbsp;секунд гүйсэн амжилтаар [[Олимпын наадам|олимпын]] дээд амжилтууд тогтоосон. Болт нь [[Карл Льюис]]ээс хойш буюу 1984 оноос хойш нэг олимпоос 3 алтан медаль хүртсэн анхны хөнгөн атлетикч, мөн түүхэнд нэг олимпод 3 дэлхийн дээд амжилт тогтоосон анхны хүн, 100, 200 метрийн гүйлтэд олимп, дэлхийн аварга цолыг зэрэг эзэмшиж байсан (байгаа) анхны тамирчин юм. Түүнийг агуу амжилтууд нь "'Цахилгаан Болт" хэмээх хочтой болгожээ<ref name="Focus">{{cite news |author=Lawrence, Hubert; Samuels, Garfield |title=Focus on Jamaica - Usain Bolt |url=http://www.iaaf.org/news/athletes/newsid=36356.html |work=Focus on Athletes |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |date=2007-08-20 |accessyear=2009|accessdate=8 сарын 21 }}</ref>. == Бага нас == Усэйн Болт 1986 оны VIII сарын 21-нд Ямайк улсын Трелавни хэмээх багахан хотын Шервүүд тосгонд мэндэлжээ. Эцэг эх болох Уэсли Болт, Женнифэр Болт, ах Садээки, эгч Шэринэ хамт өсчээ. Түүний эцэг эх хөдөө нутагтаа ногоо худалдаалдаг байсан ба Болт ахынхаа хамт гудамжиндаа крикет болон хөл бөмбөг тоглож цагийг өнгөрүүлж энэ тухайгаа хожим нь “Би хүүхэд байхдаа хөнгөн атлетикийн спортын тухай ямар нэгэн боддоггүй байсан” хэмээсэн нь бий. Сургуульд орсон үеэсээ ойрын зайн гүйлтийн чадавхи бололцоотой гэдгээ харуулж арван хоёр наснаасаа жил бүрийн уралдаан тэмцээнүүдэд оролцох болсноор сургуульдаа 100 метрийн зайндаа хурдан нь байжээ. Ахлах сургуульд хөтлөн оруулсан хүн нь крикетийн спортын дасгалжуулагч багш Вилъям Нийб гэгч байсан ба гүйлтийн спортоор хичээллэхийн сацуу “крикет”-ээр нилээд шаргуу нэг хэсэг хичээллүүлжээ. Олимпын 100 метрийн зайн төрөлийн Пабло Мкнэйл, Дэвэйн Баррет нар Болтыг дасгалжуулагчаар ажиллаж түүнд байгаа хөнгөн атлетикийн гайхалтай авъяас чадварыг дэмжсэнээр “ахлах сургууль”-ийн жил бүр уламжлал болон зохиогддог аварга шалгаруулах тэмцээнд 200 метрийн зайг 22.04 секунд туулснаар мөнгөн медаль хүртэж авъяас чадлаа харуулж байсан ч Болтын хувьд хүч бололцоогоо бэлтгэлдээ зорулах бус тоглоом наадамд дурламтгай нэгэн байв. Энэ байдлыг нь түүний дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйл засч залруулж чадсан юм. 2001 оноос эхлэн улсынхаа болон олон улсын шинж чанартай тэмцээнүүдэд оролцож эхэллээ. “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээний 400 метрийн зайг 48.28 секундэд туулж хувийн шинэ амжилтаа тогтоож уг тэмцээний мөнгөн медаль, 200 метрийн зайд 21.81 секундийн амжилт үзүүлж мөнгөн медаль тус тус хүртэж байжээ. Түүний дэлхий тавцанд хөл тавьсан анхны тэмцээн нь Унгарт болсон 2001 оны Өвсөрийн хөнгөн атлетикийн ДАШТ байлаа. 200 метрийн зайд финалын шатандаа бүтэлгүйтсэн хэдий ч хувийн амжилтаа 21.73 секунд болгон шинэчилжээ. Бүтэлгүйтсэн гэдэг дээр онцолбол, финалийн шатны бэлтгэлийн зодооны асуудал үүсгэж Карифтагийн шүүхэд татагдан бэлтгэлээс нь түтгэлзүүлж хорьж саатуулагдаж байжээ. Энэ үйл явдлын дараа дасгалжуулагч багш Пабло Мкнэйлээсээ ихэд зэмлэл хүртжээ. Маргаантай асуудлын дараа дасгалжуулагч болон тамирчин хоёрын байр суурь унах хандлагатай байсан ч “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метр болон 400 метрийн зайнд 21.12 секунд, 47.33 секундийн рекорд амжилт үзүүлж түүний дараах Төв Америк болон Карибын арлын АШТэмцээнд 20.61 секунд, 47.12 секунд болгон шинэчлэн тогтоожээ. Болт анх 2002 оны өсвөрийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний 200 метрийн зайн гүйлтэд алтан медаль хүртэж, тус тэмцээнээс хамгийн залуудаа медаль хүртсэн тамирчин болсноор өөрийгөө таниулжээ. Ямайкын Кингстон хотод болсон 2002 оны Өсвөрийн ДАШТэмцээн Болтын хувьд дэлхийн тавцанд танигдах хэмжээний, бие бялдрын байдлаараа хувьд ч ялгарах боломж бүхий тэмцээн байлаа. 1.96 метрийн өндөртэй 15 настай хүү үеийнхнээсээ хамаагүй бие бялдрын хөгжлөөрөө ялгаран 200 метрийн зайг 20.61 секунд туулж хувийн дээд амжилтаа шинэчлээд зогсохгүй ялагч нь байж чадсан юм. Ингэснээр Ямайкийн шигшээ багийн 4x100, 4x400 метрийн төрлийн шинэхэн гишүүн болж Ямайкийн өсвөрийн рекордийг 39.15 секунд, 3:04.06 секунд болгон хоёр зайнд мөнгөн медаль хүртжээ. Яг энэ үед “200 метрийн өсвөрийн дэлхийн хамгийн залуу алтан медальт” болсон байлаа. 2004 онд өсвөрийн тамирчдаас 200 метрийн гүйлтэд түүхэнд анх удаа 20 секундын босгыг давж,19.93&nbsp;с-н амжилтаар өсвөрийн дэлхийн дээд амжилтыг эзэмших болов. Ингэхдээ [[Рой Мартин]]ы тогтоосон өмнөх дээд амжилтыг зууны хорин секундээр ахиулсан байна. Ерөнхий сайд П.Ж.Петерсон Болтын авъяас чадварыг олж харан Ямайкийн нийслэл Кингстон хотод шилжин ирж Ямайкийн Сонирхогчдийн Хөнгөн атлетикийн Холбоонд бэлтгэл хийх болон Технологийн Их сургуульд суралцах бүх боломжийг хангаж өгсөн байна. == Түүний ноёрхол == Тэр 2004 оноос мэргэжлийн тамирчин болсон боловч эхний 2 улирлынхаа ихэнх уралдааныг гэмтлийн улмаас алгасч, 2004 оны [[Афины олимп (2004 он)|Афины олимпын]] 200 метрийн гүйлтийн уралдааны эхний шатнаас хасагдсан юм. 2003 онд Ямайкийн ахлах сургуулиудын АШТэмцээний финалд 200 метрийн зайг 20.25 секунд, 400 метрийн зайг 45.30 секунд тус тус туулснаар хувийн амжилтийг тус тусад нь шинэчилжээ. Мэргэжлийн тамирчин болох гараа нь Фиц Колеман дасгалжуулагчтай болсноор үүдэлтэй. 2004 онд Бермудийн аралд болсон “Карифта”-гийн нэрэмжит тэмцээнд 200 метрийн зайнд 20 секундын дотогш буюу алдарт тамирчин Рой Мартины 19.93 секундийн амжилтыг дахин давтав. 19.93 секунд нь энэ зайн өсвөрийн дэлхийн рекорд юм. 2004 оны V сард өсвөрийн ДАШТэмцээнд оролцож байхдаа өвдөгний бэртэл авсан байсан ч тэр жилийнхээ Ямайкийн олимпын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байв. 2004 оны Афины олимпын наадмын 200 метрийн зайн нэгдүгээр шатны гараанд түүний гэмтэл сэдэрч 21.05 секундийн амжилт үзүүлж нэгдүгээр шатнаасаа хасагджээ. Түүний анхны оролцсон олимпын наадамд тэр тааруухан амжилт үзүүлсэн нь энэ байлаа. 2005, 2006 онуудад Усайн Болт “дэлхийн шилдэг тав”-д багтаж эхлэв. Түүнтэй эн зэрэгцэх тамирчдын хувьд Асафа Повел, Хавиер Картер, Тайсон Гэй нар байлаа. 2006 онд болсон Хөнгөн атлетикийн Гран при тэмцээнд Болтын хувьд 200 метрийн зайнд 19.88 секунд болгон шинэчилж Хавиер Картер, Тайсон Гэй нарын удаад Гран пригийн хүрэл медаль хүртсэнээр тэр дэлхийн шилдгүүдтэй өрсөлдөх хэмжээнд хүрсэн гэдгээ харуулжээ. Дэлхийн тавцанд түүнийг дасгалжуулагч шинэхэн багш Глэйн Миллсийн хамтаар Грекийн Афинд болсон Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цомын тэмцээнд мөнгөн медаль хүртэж, дараахь нь АНУлсад болсон тэмцээнд 200 метрийн зайн хувийн рекордоо 19.87 секунд болгож, 2006 онд болсон Ямайкийн Хөнгөн атлетикийн АШТэмцээнд 19.75 секундийн амжилт үзүүлж өөрийн хувийн амжилтаа шинэчилээд зогсохгүй 36 жилийн турш тогтоогдсон Дон Курригийн рекордийг 0.11 секундээр ахиулж чаджээ. Тэрээр 200 метрийн зайн хувийн амжилт болон олимп дэлхийн дээд амжилтыг 2008 оны Бээжингийн олимпын наадамд 22 насныхаа төрсөн өдрөөрөө “19.30 секунд” болгон энэ зайнд шилдэг болохоо харуулж байна. Өмнө нь энэ зайн дээд амжилтыг 1984 оны Лос-Анжелес олимпын наадамд АНУлсын алдарт тамирчин Майкл Жонсон 19.32 секундээр эзэмшдэг байсан бөгөөд “шинэ амжилтын эзэн Усайн Болт”-од баяр хүргэж байв. 2007 онд Болт 200 метрт 19.75 секунд гүйж өөрийн улсын дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. 2008 оны 5 сард 9.72 сек гүйж 100&nbsp;метрийн зайд анхныхаа дэлхийн дээд амжилт тогтоосон. 2007 онд Японы Осакад болсон ДАШТэмцээнд 100 метрийн зайн хувийн амжилтаа Асафа Повел, Тайсон Гей нарын тамирчидтай уралдан 10.03 секунд болгож шинэчилж байжээ. Агаарын салхины хурдын хвьд тухайн үед 1.8 секунд/метр байсан гэдэг. 2008 оны V сарын 31. Энэ өдөр нутаг нэгт тамирчин, тухай үеийн 100 метрийн зайн дэлхийн рекордын эзэн Асафа Повелийн 9.76 секундын амжилтыг “Reebok” фирмийн нэрэмжит Гран пригийн тэмцээнд 9.72 секунд болгон ахиулж “дэлхийн хамгийн хурдан хүн”-ээр тодров. Харин энэ үед агаарын салхины хурд 1.7 секунд/метр байжээ. 2008 оны VIII сарын 16 Бээжингийн олимпын наадам. Олимпын наадмын 100 метрийн зайн уралдааны финалд 9.69 секунд хурдалж хувийн болон олимп, дэлхийн дээд амжилтаа 0.03 секундээр ахиулж дэлхий нийтийг алмайруулж орхилоо. Болт барианд орохын өмнөх 10 гаруй метрээс эхлэн хурдаа үлэмж хасан орж ирсэн ч ийм амжилт үзүүлсэнд нь. Түүний ард 9.89 секундээр Ричард Томсон орсон гэхээр 0.2 секундээр тасарч орно гэдэг гайхамшиг байлаа. Түүний дасгалжуулагч нь хэлэхдээ “Болт сүүлийн 60 метрээс финиш-төгсгөл хичээгээд хийсэн бол 9.52 секундийн амжилт гаргах бүрэн боломж байсан” хэмээн мэдэгджээ. Харин Ослогийн Их сургуулийн Астрофизикийн хүрээлэнгийн судлаач Ханс Эриксэн “Болтын хувьд 9.60 секунд буюу түүнээс бага хугацааны амжилт үзүүлэх боломж байлаа. Хоёрдугаар байранд явсан Томсоны хурдац төгсгөл хийж байгаа байдалтай харьцуулвал Болт 9.55 секундээс эхлэн хурд нь нэн саарч өөрөөр хэлбэл тэр барианы зурвас хүртлээ баярлан бүр эргэж харж байсан” хэмээжээ. Бээжингийн олимпод үзүүлсэн гайхамшигт амжилтуудаараа Болт 2009 оны [[Лоуреусын Дэлхийн Спортын Шагнал|Лоуреусын Дэлхийн шилдэг эрэгтэй тамирчны шагнал]] хүртжээ<ref>{{cite news |url=http://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |title=Fastest man on Earth Usain Bolt wins Laureus World Sportsman of the Year Award |accessyear=2009 |accessdate=8 сарын 21 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310062806/https://www.laureus.com/press_releases?article_id=1652 |url-status=dead }}</ref>. Түүнчлэн 2009 оны 8 сард [[Берлин]]д болсон ДАШТ-д өөрийн тогтоосон дээд амжилтуудыг тус бүр 0.11 секундээр ахиулж, агуу амжилт үзүүлэн түрүүлсэн билээ. == Хувийн дээд амжилтууд == 2009 оны 8 сарын 21-ний байдлаар [[Файл:BoltSB200m.png|450px|thumb|Болтын 200&nbsp;м-ийн төрөлд үзүүлсэн улирлын шилдэг амжилтуудын график<ref>http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=JAM/athcode=184599/index.html</ref>]] {| class="wikitable" |- !Тэмцээн !Амжилт (секунд) !Цэнгэлдэх хүрээлэн !Огноо !Дээд амжилт !Тэмдэглэл |- |[[100 метрийн гүйлт|100 метр]] |9.58 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 16 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 9.69 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[150 метрийн гүйлт|150 метр]] |14.35 |[[Манчестер]], Их Британи |2009 оны 5 сарын 17 |Дэлхийн шилдэг үзүүлэлт<ref>150 метрийн зайн гүйлт нь ОУХАХ-ны албан ёсны тэмцээнүүдийн хөтөлбөрт багтдаггүй тул албан ёсоор дэлхийн дээд амжилт тооцдоггүй.</ref> |Тэр сүүлийн 100 метрийг 8.70 секундэд туулсан. |- |[[200 метрийн гүйлт|200&nbsp;метр]] |19.19 |[[Берлин]], Герман |2009 оны 8 сарын 20 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] |Тэр мөн түүхийн 2 дахь хурдан үзүүлэлт 19.30 (Олимпын дээд амжилт)-ийг үзүүлсэн |- |[[400 метрийн гүйлт|400&nbsp;метр]] |45.28<ref name=Focus/> |[[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]], Ямайка |2007 оны 5 сарын 5 | | |- |[[4 x 100 метрийн буухиа гүйлт]] |37.10 |[[Бээжин]], Хятад |2008 оны 8 сарын 22 |[[Файл:World record icon.svg|20px|Дэлхийн дээд амжилт]] [[Файл:Olympic record icon.svg|20px|Олимпын дээд амжилт]] |[[Асафа Пауэлл]], [[Майкл Фрэтер]], [[Неста Картер]] нарын хамтаар |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Usain Bolt|Усэйн Болт}} * {{Iaaf name|184599}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Болт, Усэйн}} {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын аварга]] [[Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Ямайкын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Ямайкачууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] n34jy59hnumyzq9n6nopthc94il9iuj 0 14223 870550 849307 2026-09-22T04:32:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 870550 wikitext text/x-wiki {{Short description|1933-1945 онуудад Германы улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<br>{{small|{{nobold|(1933–1943)}}<br>{{lang|de|Deutsches Reich}}}}<hr>Их Германы Эзэнт Гүрэн<br>{{small|{{nobold|(1943–1945)}}<br>{{lang|de|Großdeutsches Reich}}}}<!-- Do not replace with 'Nazi Germany', that's the modern COMMONNAME, whereas this parameter is for the official name --> | era = [[Дайны хоорондын үе]]{{*}}[[Дэлхийн 2-р дайн]] | status = | status_text = | government_type = [[Фашист улс]] <!-- Rise and fall, events, years and dates -->| event_start = [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|Эрх мэдлийг булаалт]] | date_start = 1 сарын 30, | year_start = 1933 | event1 = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_event1 = 3 сарын 23, 1933 | event2 = [[Нюрнбергийн хууль]] | date_event2 = 9 сарын 15, 1935 | event3 = [[Аншлюс]] | date_event3 = 3 сарын 12/13, 1938{{efn|3 сарын 12-нд Германы цэргүүд орж ирснээр ''де-факто''; 3 сарын 13-нд батлагдсан хуулиар ''де-юре''{{sfn|Stiftung Deutsches Historisches Museum}} }} | event4 = [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага|Польш руу халдлага]] | date_event4 = 9 сарын 1, 1939 | event5 = [[Хитлерийн үхэл]] | date_event5 = 4 сарын 30, 1945 | event6 = [[Берлиний тулалдаан|Берлиний уналт]] | date_event6 = 5 сарын 2, 1945 | event7 = [[Германы бууж өгөх тухай акт|Бууж өгсөн]] | date_event7 = 5 сарын 8, 1945 | event_end = [[Фленсбургийн засгийн газар]] баривчлагдсан | date_end = 5 сарын 23, | year_end = 1945 | event_post = [[Берлиний тунхаглал (1945)|Берлиний тунхаглал]] | date_post = 6 сарын 5, 1945 | p1 = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс | flag_p1 = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | p2 = Холбооны Австри Улс{{!}}Холбооны Австри Улс | flag_p2 = State flag of Austria (1934–1938).svg <!-- Only include territories which are explicitly so described in reliable sources: this holds true for predecessors and successors --> <!--NOTE: THE ENTRIES IN THESE FIELDS WERE THE RESULT OF A LONG CONSENSUS DISCUSSION ON THE TALK PAGE, AND SHOULD NOT BE CHANGED WITHOUT A NEW CONSENSUS-->| s1 = Холбоотнуудад эзлэгдсэн Герман | flag_s1 = Merchant flag of Germany (1946–1949).svg | s2 = Холбоотнуудад эзлэгдсэн Австри | flag_s2 = Flag of Austria (Pantone).svg | image_flag = Flag of Germany (1935–1945).svg<!-- Do not replace with NSDAP flag, as the two are not identical. National flag is off-centre, NSDAP flag is not --> | flag_alt = <!-- Alt text for flag --> | image_flag2 = <!-- Second flag --> | flag_alt2 = <!-- Alt text for second flag --> | flag = <!-- Link target under flag image. Default: Flag of {{{common_name}}} --> | flag2 = <!-- Link target under flag2 image. Default: Flag of {{{common_name}}} --> | flag_type = [[Нацист Германы далбаа|Далбаа]]<br>(1935–1945)<!--Do not replace this or complain on the talk page that it is the wrong flag. The flag of the Nazi Party is very similar, but the swastika is centred. See [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_the_NSDAP_(1920%E2%80%931945).svg]--> | flag2_type = <!-- Displayed text for link under flag2. Default "Flag" --> | image_coat = Reichsadler.svg{{!}}class=skin-invert | coa_size = 110px | coat_alt = <!-- Alt text for coat of arms --> | symbol_type = [[Германы сүлд#Нацист Герман|Сүлд]]<br>(1935–1945) | symbol_type_article = <!-- Link target under symbol image. Default: Coat of arms of {{{common_name}}} --> | image_map = {{switcher|[[File:German Reich 1942 (Extended).svg|frameless]]{{parabr}}[[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед Германы нутаг дэвсгэрийн хяналт хамгийн дээд хэмжээ (хожуу 1942): {{parabr}}{{plainlist|style=padding-left: 0.6em; text-align: left;| * {{legend2|#008100|Германы Эзэнт Гүрэн{{efn|name=annexed|[[Бохеми, Моравийн Протекторат]] болон [[Ерөнхий Засгийн Газар|Ерөнхий Засгийн газрыг]] багтаасан болно}} }} * {{legend2|#47ca44|[[Рейхскомиссариат|Иргэний удирдлагатай эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр]]}} * {{legend2|#a6e0a6|[[Цэргийн захиргаа (Нацист Герман)|Цэргийн удирдлагатай эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр]]}} }}{{parabr}}|Европын газрын зураг|[[File:NS administrative Gliederung 1944.png|frameless]]{{parabr}}Нацист намын Их Германы Эзэнт Гүрний [[Нацист Германы засаг захиргааны хуваарь|засаг захиргааны хуваарь]] (улаан шугам нь хил), 1944{{parabr}}|Засаг захиргааны хуваарь|default=1}} | image_map_alt = | image_map_caption = | image_map2 = | image_map2_caption = | capital = [[Берлин]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|52|30|40|N|13|22|47|E|type:city}} | anthems = {{plainlist| * "{{lang|de|[[Германчуудын дуу|Das Lied der Deutschen]]}}"{{br}}("Германчуудын дуу"){{pb}}{{center|[[File:Das Deutschlandlied.ogg]]}} * "{{lang|de|[[Horst-Wessel-Lied]]}}"{{efn|1933 оны 7 сарын 12-нд ''Reichsinnenminister'' (Дотоод хэргийн сайд) [[Вильгельм Фрик]] "Deutschland Über Alles" гэгддэг "Das Lied der Deutschen" үндэсний дуулал эгшиглүүлсний дараа Хорст-Вессел-Лиед дууг тоглохыг тушаасан. Түммлер 2010, х. 63. {{harvnb|Tümmler|2010|p=63}}.}}{{br}}("Хорст Весселийн дуу"){{pb}}{{lang|de|[[File:Песня Хорста Весселя.ogg]]}} }} | common_languages = [[Герман хэл|Герман]] | religion = {{unbulleted list|54% [[Протестант]]|40% [[Католик сүм|Католик]]|3.5% {{lang|de|[[Gottgläubig]]e}}|1.5% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]]|1% бусад}} | demonym = Германчууд | currency = [[Райхсмарк]] (ℛℳ) | leader1 = [[Паул фон Хинденбург]]{{efn|[[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]|name="President"}} | leader2 = [[Адольф Хитлер]]{{efn|[[Фюрер ба Райхсканцлер]]}} | leader3 = [[Карл Дониц]]{{efn|name="President"}} | leader4 = | year_leader1 = 1933–1934 | year_leader2 = 1934–1945 | year_leader3 = 1945 | year_leader4 = 1945 | title_leader = [[Германы төрийн тэргүүний жагсаалт#Ерөнхийлөгч (1919–1945)|Төрийн тэргүүн]] | deputy1 = Адольф Хитлер | deputy2 = [[Йозеф Геббельс]]{{efn|4 сарын 30-наас 5 сарын 1 хүртэл ''де-юре''}} | deputy3 = [[Лутц Граф Шверин фон Крозиг|Лутц фон Крозиг]]{{efn|5 сарын 2-ноос 5 сарын 23 хүртэл ''де-юре''}} | year_deputy1 = 1933–1945 | year_deputy2 = 1945 | year_deputy3 = 1945 | title_deputy = [[Германы канцлерын жагсаалт#Нацист Герман (Рейхсканцлер) (1933–1945)|Канцлер]] | legislature = [[Рейхстаг (Нацист Герман)|Рейхстаг]] | house1 = {{nowrap|[[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] (1934 онд татан буугдсан)}} | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = <!-- Name of second chamber --> | type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> | stat_year1 = 1939 | stat_area1 = 633,786 | ref_area1 = {{efn|1939 онд, Версалийн гэрээнээс өмнө Герман улс өөрийн мэдэлд байсан сүүлийн хоёр бүс нутаг болох Эльзас-Лотаринг, Данциг болон Польшийн коридорыг хяналтандаа авахаас өмнө талбай нь {{cvt|633786|km2|sqmi}} байсан. Мөн үзэх: {{harvnb|Statistisches Jahrbuch|2006}}.}} | stat_pop1 = <!-- Population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> | stat_year2 = [[Германы хүн амын тооллого#Германы эзэнт гүрэн, Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс болон Нацист Герман (1871–1945)|1939]] | stat_area2 = | stat_pop2 = 79,375,281 | ref_pop2 = {{sfn|1939 Census}} | stat_year3 = 1940{{sfn|Soldaten-Atlas|1941|p=8}}{{efn|name=annexed}} | stat_area3 = 823,505 | stat_pop3 = 109,518,183 | today = <!-- Overlapping modern countries, if no more than four of these, Do NOT add flags, per MOS:INFOBOXFLAG --> | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} '''Нацист Герман''' мөн Гитлерийн Герман, Гуравдугаар Райх ([[Герман хэл|герман:]] ''Das Dritte Reich'') болон фашист Герман; албан ёсоор 1943 оны 6-р сарын 25 хүртэл Германы Рейх ([[Герман хэл|герман:]] ''Deutsches Reich''), 1943 оны 6-р сарын 26-наас Их Германы Райх ([[Герман хэл|герман:]] ''Großdeutsches Reich'') нь 1933-1945 онуудад [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] (товч. ГҮСАН) болон [[Адольф Хитлер|Адольф]] [[Адольф Хитлер|Хитлерийн]] засаглалын үед Төв Европт орших улс байв. А.Хитлер үндсэндээ өөрийгөө "[[Фюрер]]" буюу "Удирдагч" хэмээн нэрлүүлж байсан ГҮСАН-ы дарга болон тухайн үеийн Герман улсын удирдагч [[Адольф Хитлер]]ээр удирдуулсан [[тоталитар]] [[дарангуйлал|дарангуйллын]] нэг хэлбэр байсан юм. == Түүхэн нэрс == === Германы Эзэнт Улс === [[Германы Хаант улс]] нь 1871 онд үүсгэн байгуулагдаж 1918 оны 11 сарын 11 хүртэлх буюу [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы төгсгөл хүртэл хэмжээт эрхт хаант засаглалтайгаар оршин тогтнож байсан билээ. Харин үүний дараачаас Германд [[парламентийн засаглал]] бүхий [[Ваймарын Нэгдсэн Улс]] 1919 онд байгуулагдаж, 1933 оны 5-р сарын 23 хүртэл оршин тогтнож байсан. Энэ бүхэн 1933 оны 1-р сарын 30-нд А.Хитлер засгийн эрхэнд гарч эзэнт гүрний Ерөнхий сайдаар томилогдсон цагаас эхлэн нэг хүний дарангуйлал доор орших улс болон өөрчлөгдсөн юм. Гэвч уг дарангуйлал доор өнгөрүүлсэн эдгээр он жилүүд нь 1945 оны 5-р сарын 30-нд Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д үг дуугүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурснаар төгсгөл болсон. === Их Германы Эзэнт Улс === === Хуучин Эзэнт Улс === === Гуравдугаар Эзэнт Улс === [[1933]] онд А. Хитлер засгиийн эрхэнд гарч Германы төрийн эрхийг [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] барих болжээ. Ингэснээр нацист үзэл суртлыг бүх шатны байгууллагуудад түгээж, тоталитари засаглалтай, социалист тогтолцоотой улс байгуулж, түүнийгээ Гуравдугаар Райх хэмээн нэрийджээ. Гуравдугаар Райх нь төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай, цөөн хүний дарангуйлал, хээль хахууль, арьс өнгөөр гадуурхаж, улс төрийн бусад үзлийг үл тэвчих улс төрийн системтэй, хүчирхэг [[Вермахт]] хэмээх армитай, өрнө этгээдэд Францыг 1940 онд буулгаж авсан, дорно этгээдэд Польшийг 1939 онд, өмнө этгээдэд Чехословак, Югослав, умард этгээдэд Норвеги, Данийг 1940 онд эзэлсэн хүчирхэг улс байв. == Үзэл суртал == Төрийн болон Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Намын (ГҮСАН) албан ёсны үзэл суртал нь нацизм (Үндэсний социализм, [[Герман хэл|герман:]] ''Nationalsozialismus'') байсан бөгөөд энэ нь хэт баруун, арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзэлтэй, еврейчүүдийн эсрэг үзэлтэй номлол бөгөөд фашизмын нэг хэлбэр юм. Нацистуудын ертөнцийг үзэх үзлийн гол санаа нь "Ари" болон "Семит" арьстнуудын хоорондох зөрчилдөөн тэмцэл байв. Нацистуудын суртал ухуулга нь еврейчүүдийг арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах антипод, байгалийн дайснууд гэж дүрсэлдэг байв. Адольф Хитлерийн "Миний кампф" номонд суртал ухуулгыг арьс өнгө, антисемитизм, большевизмын эсрэг нацист үзэл санааг түгээх хэрэгсэл гэж үзсэн. Нацистууд засгийн эрхэнд гарсны дараа [[Йозеф Геббельс|Иозеф Геббельс]] тэргүүтэй Райхын Олон нийтийн гэгээрэл, суртал ухуулгын яам байгуулагдсан. Энэ яам нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, радио, кино, театр, хөгжим, дүрслэх урлаг, олон нийтийн арга хэмжээ, боловсролын материал, улс төрийн суртал ухуулгыг хянадаг байсан. == Мөн үзэх == * [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага|Дэлхийн хоёрдугаар дайны эхэн буюу Польшийг эзэлсэн нь]] * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{notelist}} === Эшлэл === {{Reflist|22em}} [[Ангилал:Германы эзэнт гүрэн (1933–1945)| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:Германы муж улсуудын түүх]] r94c3rrp3crjfjgvqo4oty0pcla9bb5 0 16428 870481 870209 2026-09-21T21:52:30Z Enkhsaihan2005 64429 870481 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зөвлөлтийн дүүгүүр шидэгч (1966 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | nationality = Узбек | name = Андрей Абдувалиев | full_name = Андрей Хакимович Абдувалиев | birth_date = {{Birth date and age|1966|6|30}} | birth_place=[[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | death_date = | death_place = | country = {{URS}}<br />{{TJK}}<br />{{UZB}} | height={{convert|1.90|m|ftin|abbr=on}} | weight={{convert|125|kg|lb|abbr=on}} | header_color = lightsteelblue | club = [[Динамо Душанбе]] | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = Дүүгүүр шидэлт | personal_best = 83.46 м (1990) | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{EUN}} }} {{Медаль|Олимп}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 1992 оны Зуны Олимпод|1992 Барселон]] |[[Хөнгөн атлетик 1992 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Улс|{{TJK}} }} {{Медаль|Тэмц|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[1993 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|1993 Штутгарт]] |[[1993 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[1995 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|1995 Гётебург]] |[[1995 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Улс|{{UZB}} }} {{Медаль|Тэмц|[[Хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[1998 оны хөнгөн атлетикийн Азийн АШТ|1998 Фүкүока]]|Дүүгүүр шидэлт}} {{Медаль|Тэмц|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[1998 оны Азийн наадам|1998 Бангкок]]|Дүүгүүр шидэлт}} }} '''Андрей Хакимович Абдувалиев''' (1966 оны 6 сарын 30-нд [[Ленинград]]ад төрсөн) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Тажикистан]], [[Узбекистан]]ы нэрийн өмнөөс тэмцээн уралдаанд оролцдог байсан [[хөнгөн атлетик]]ч, дүүгүүр шидэлтийн төрлийн тамирчин юм. Тэрээр [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл]]ийг төлөөлөн [[Барселоны олимп|1992 оны зуны олимпод]] оролцон түрүүлсэн бөгөөд [[ЗХУ]] [[Зөвлөлт Холбоот Улсын задрал|задарсны]] дараа [[Тажикистан]]ыг төлөөлөн тэмцээнд оролцох болов. 1997 онд тэр [[Узбекистан]]ы иргэншилтэй болсноор, 3 улсыг төлөөлөн тэмцээнд оролцож байсан цөөхөн хэдхэн тамирчдын нэг болжээ. Абдувалиев [[Сиднейн олимп|2000 оны зуны олимпод]] Узбекистаныг төлөөлөн оролцож, 15-р байр эзэлсэн. Түүнийг хувийн дээд амжилт нь 83.46 м (1990) болно. == Цахим холбоос == *{{iaaf name|id=8|name=Андрей Абдувалиев}} *[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ab/andrey-abduvaliyev-1.html sports-reference] {{DEFAULTSORT:Абдувалиев, Андрей}} [[Ангилал:ЗХУ-ын дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:Тажикистаны дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:Узбекистаны дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн азийн аварга]] [[Ангилал:ТУХН-ийн олимпын аварга]] [[Ангилал:ТУХН-ийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Узбекистаны хүн]] [[Ангилал:Тажикууд]] [[Ангилал:1966 онд төрсөн]] kypmjya0luyqxpzkmrtrgpbq5risc4i 0 20192 870461 863655 2026-09-21T13:59:30Z Onarakusai 104822 870461 wikitext text/x-wiki {{coord|47|54|30|N|106|53|02|E|display=title}} [[Зураг:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|thumb|Улаанбаатар өртөө]] [[Зураг:Oulan bator aux abords de la gare (3).JPG|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Улаанбаатар өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм<ref>[http://parovoz.com/history/electrification/1969-71.php Stations of Mongolia on paravoz.com]</ref>. Тус өртөө нь Монголын орон нутгийн болон олон улсын төмөр замын төв, хамгийн том өртөө болно. [[Транс-Монголын төмөр зам]] уг өртөөгөөр дайран өнгөрдөг. == Түүх == Дэлхийн 2-р дайны дараа Зөвлөлтийн дэмжлэгтэйгээр Монголын дотор төмөр замын барилгын ажил өрнөсөн. 1949 оны 11-р сард хил дээрх Наушкигаас Улаанбаатар хүртэлх шугам баригдаж дуусч, Улаанбаатар өртөө нэгэн зэрэг нээгдсэн. 1956 онд уг шугамыг Хятадын хил дээрх Замын-Үүд хүртэл сунгаж, Хятадын Эрээн хоттой холбосон. Ингэснээр Оросын Транссибирийн төмөр замыг Хятадтай холбосон [[Транс-Монголын төмөр зам|Монголын Транссибирийн төмөр зам]] баригдаж дууссан. 2014 онд энэ нь хотын тээврийг сайжруулах зорилготой "{{ill|Улаанбаатар төмөр замын автобус|ru|Улан-Баторская городская железная дорога|en|Ulaanbaatar Railbus}}"-ны зогсоол болж, хотын тээврийн төвийн үүрэг гүйцэтгэсэн. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| - |- |align="center"| - |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Дархан 2 өртөө|Дархан 2]] муж</small> |align="center"| ''273, 274'' |align="center"| - |- |align="center"| - |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''285, 286'' |align="center"| [[Амгалан өртөө|Амгалан]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |align="center"| [[Толгойт өртөө|Толгойт]]<br /><small>[[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]] муж</small> |align="center"| ''273/312, 274/311'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Барс-2 өртөө|Барс-2]]<br /><small>[[Толгойт өртөө|Толгойт]] муж</small> |align="center"| ''{{ill|Улаанбаатар төмөр замын автобус|ru|Улан-Баторская городская железная дорога|en|Ulaanbaatar Railbus}}'' |align="center"| [[Дунд гол өртөө|Дунд гол]]<br /><small>[[Амгалан өртөө|Амгалан]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:Улаанбаатарын өртөө]] [[Ангилал:Улаанбаатарын тээвэр]] [[Ангилал:1949 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баянгол дүүрэг]] kr107f0asw4kjxdz4stqdt3ag9q6imd 0 22040 870502 831513 2026-09-22T01:18:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 870502 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 22''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 265 дахь ([[өндөр жил]] бол 266 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 100 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1792 — Францын Бүгд найрамдах улс тунхаглагдсан. Энэ нь Францын бүгд найрамдахын цаглаварын эхлэл болсон юм. * 1862 — АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Абрахам Линкольн]] хар арьст боолуудад эрх чөлөө олгосон гэж зарлав. * 1908 — [[Болгар]] улс [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсаас]] тусгаар тогтнолоо авсан. * 1921 — [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т Латви, Литва болон Эстони гишүүнээр орсон. * 1955 — [[Их Британи|Их Британид]] арилжааны телевиз үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. * 1960 — [[Мали]] улс Францаас тусгаар тогтнов. * 1973 — [[Хэнри Киссинжер]] АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга болсон. * 1981 — [[АНУ-ын Конгресс]] "АНУ-ын хүндэт иргэн" цолыг [[Раул Валленберг|Раул Валленбергт]] олгов. Үүнээс өмнө зөвхөн [[Уинстон Черчилль]] энэ цолыг хүртсэн юм. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1791 — [[Майкл Фарадей]] (1867 онд нас барсан) Английн алдарт физикч, химич. * 1900 — [[Сергей Ожегов]] (1964 онд нас барсан) Зөвлөлтийн хэл зүйч, үг судлаач, орос хэлний тайлбар толь зохион бүтээгч. * 1932 — [[Алгирдас Бразаускас]] (2010 онд нас барсан) [[Литва]] улсын ерөнхийлөгч (1993—1998), Ерөнхий сайд (2001—2006). * [[1958 он|1958]] – Сенегалын хөнгөн атлетикч [[Амаду Диа Ба]] * 1976 — [[Рональдо]] (бүтэн нэр: ''Роналду Луис Назариу ди Лима'') Бразилын хөлбөмбөгчин, дэлхийн 2 удаагийн аварга (1994, 2002). *[[1989]] - [[Girls' Generation]] хамтлагийн гишүүн [[Hyoyeon]](Kim Hyo-Yeon) *[[1994]] - [[Apink]] хамтлагийн хуучин гишүүн Hong Yoo-Kyung *[[1994]] - [[GOT7]] хамтлагийн гишүүн [[Jr]](Park Jin-Young) *[[1999]] - жүжигчин Kim Yoo-Jung == Энэ өдөр нас барагсад == * 1612 — [[Василий Шуйский]] (1552 онд төрсөн) Оросын Рюрик угсааны сүүлчийн царь (1606—1610). * 2023 — [[Жиоржио Наполитано]] (1925 онд төрсөн) Италийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Италийн мөнхийн сенатор 2005-2023 бөгөөд Италийн ерөнхийлөгч (2006 — 2015). == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|22 September|9 сарын 22}} [[Ангилал:Өдөр|0922]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#22]] j284yi05nnl42qfrc5ru5k0xpap8n5i 0 22158 870480 848967 2026-09-21T21:52:07Z Enkhsaihan2005 64429 870480 wikitext text/x-wiki {{Short description|Австралийн тамирчин, Өмнөд Австралийн захирагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | image = Marjorie Jackson.jpg | caption = Маржори Жэксон-Нельсон 2007 онд | honorific-prefix = [[Эрхэмсэг]] |name = Маржори Жэксон-Нельсон | honorific-suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100%|AC|CVO|MBE|DStJ}} | order = 33 дахь | office = Өмнөд Австралийн захирагч | term_start = 2001 оны 11 сарын 3 | term_end = 2007 оны 8 сарын 8 | lieutenant = | premier = [[Роб Кэрин]] <small>(2001–02)</small><br/>[[Майк Ранн]] <small>(2002–07)</small> | monarch = [[II Элизабет]] | predecessor = [[Эрик Нил|Сэр Эрик Нил]] | successor = [[Кэвин Скарс]] | birth_date = {{birth date and age|1931|9|13}} | birth_place = [[Коффс Харбор]], Шинэ Өмнөд Уэльс, Австрали | spouse = {{marriage|[[Питер Нельсон (дугуйчин)|Питер Нельсон]]|1953|1977|end=н.}} | relations = | children = | alma_mater = | occupation = | profession = | religion = | signature = | website = | footnotes = | module = {{Инфобокс тамирчин|embed=yes | height = {{convert|1.72|m|ftin|abbr=on}} | weight = {{convert|66|kg|lb|abbr=on}} |sport =Хөнгөн атлетик |event= |club= |personal_best= 100 м – 11.4 (1952)<br>200 м – 23.59 (1952)<ref name=r1/><ref name=r4/> |alma_mater= | show_medals = yes | medal_templates = {{Медаль|Улс|{{AUS}}}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[1952 оны Зуны Олимп|1952 Хельсинки]]|[[Хөнгөн атлетик 1952 оны Зуны Олимпод|100 м]]}} {{Медаль|Алт|[[1952 оны Зуны Олимп|1952 Хельсинки]]|[[Хөнгөн атлетик 1952 оны Зуны Олимпод|200 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын нөхөрлөлийн наадам|Британийн эзэнт гүрэн ба<br> Хамтын нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт| [[1950 оны Британийн эзэнт гүрний наадам|1950 Окленд]] | 100 ярд}} {{Медаль|Алт| [[1950 оны Британийн эзэнт гүрний наадам|1950 Окленд]] | 220 ярд}} {{Медаль|Алт| [[1950 оны Британийн эзэнт гүрний наадам|1950 Окленд]] | 3 × 110/220 ярд}} {{Медаль|Алт| [[1950 оны Британийн эзэнт гүрний наадам|1950 Окленд]] | 4 × 110/220 ярд}} {{Медаль|Алт| [[1954 оны Британийн эзэнт гүрэн ба Хамтын нөхөрлөлийн наадам|1954 Ванкувер]] | 100 ярд}} {{Медаль|Алт| [[1954 оны Британийн эзэнт гүрэн ба Хамтын нөхөрлөлийн наадам|1954 Ванкувер]] | 220 ярд}} {{Медаль|Алт| [[1954 оны Британийн эзэнт гүрэн ба Хамтын нөхөрлөлийн наадам|1954 Ванкувер]] | 4 × 110 ярд}} }}}} '''Маржори Жэксон-Нельсон''', [[Австралийн одон|AC]], [[Викторийн Эзэн Хааны одон|CVO]], [[Британийн Эзэнт Гүрний одон|MBE]] ({{lang-en|Marjorie Jackson-Nelson}}, 1931 оны 9 сарын 13-нд төрсөн) нь [[Өмнөд Австралийн захирагч]] асан, Австралийн [[хөнгөн атлетик]]ч юм. Тэрээр спортын замналдаа олимпын хошой, Хамтын нөхөрлөлийн наадмын 7 алтан медаль хүртэж, 10 дэлхийн амжилт тогтоожээ<ref>"Olympic Order for the Lithgow Flash" (2007)</ref>. == Намтар == Маржори Жэксон [[Шинэ Өмнөд Вэльс]]ийн [[Коффс Харбор]]т төржээ. 1949 онд өмнөх олимпын 100, 200 метрийн зайн аварга [[Фэнни Бланкерс-Коэн]]ийг хэд хэдэн удаа ялж, нэрээ спорт сонирхогчдод таниулан, өссөн хотынхоо нэрээр "[[Литгов]]ын цахилгаан" гэгдэх болжээ. 1950 онд [[Хамтын нөхөрлөлийн наадам|Британийн Эзэнт Гүрний наадмаас]] дөрвөн алтан медаль зүүсэн Жэксон [[Хельсинки]]д зохиогдох [[Хельсинкийн олимп|1952 оны зуны олимпын]] гол найдваруудын нэгд тооцогдож байлаа. Тэрээр итгэл алдсангүй, 100 метрт дэлхийн дээд амжилт 11.5-г давтан түрүүлснээс гадна 200 метрт ч хамгийн хурдан нь байж, Австраличуудаас 1896 онд [[Эдвин Флэк]] хөнгөн атлетикаар хошой алтан медаль зүүснээс хойш гараагүй байсан гарамгай амжилтыг үзүүлэв. Австралийн эмэгтэйчүүд 4 x 100 метрийн буухиа төрөлд ч түрүүлэх магадлал өндөртэй гэгдэж байсан ч алдаа гаргаж, гурав дахь алтан медалиа зүүж чадаагүй. Уг төрөлд [[Катерин Харди]]гаар ахлуулсан Америкийн бүсгүйчүүд 45.9 секундээр дэлхийн дээд амжилт тогтоон түрүүлжээ. 1952 оны сүүлээр буюу 10 сарын 4-нд Японы Гифүд Жэксон 100 метрийн дэлхийн дээд амжилтыг 11.4 болгосон. 1953 онд Жэксон олимпод оролцож явсан [[Дугуйн спорт|дугуйчин]] [[Питер Нельсон]]той гэрлэсэн. Хожим 1977 онд нөхрөө [[лейкоз]] өвчнөөр алдсаны дараа тэрээр Питер Нельсоны лейкозын судалгааны нөхөрлөлийг үүсгэн байгуулжээ. Маржори Жэксон-Нельсон [[Сидней]] хотноо зохиогдсон [[Сиднейн олимп|2000 оны зуны олимпын]] нээлтийн ёслолын үеэр олимпын далбааг мандуулсан 8 тугчийн нэг нь байв. 2001 оны сүүлчээр Маржори Жэксон-Нельсон [[Өмнөд Австралийн захирагч]]аар томилогдож, 2007 оны 7 сарын 31-нийг хүртэл ажиллажээ. Сидней хотын олимпын цэцэрлэгт хүрээлэнд түүний нэрэмжит зам бий. == Эшлэл == {{reflist}} *{{cite book| first=Peter |last=FitzSimons|authorlink=Peter FitzSimons | year=2006 |publisher=Harper Collins Publishers |isbn= 0-7322-8517-8 |title=Great Australian Sports Champions}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20071009122355/http://www.governor.sa.gov.au/html/governor.html Өмнөд Австралийн захирагчийн вэбсайт дахь намтар] * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ja/marjorie-jackson-1.html sports-reference.com] {{DEFAULTSORT:Жэксон, Маржори}} [[Ангилал:Австралийн 100 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Австралийн 200 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Австралийн 4х100 метрийн буухиа гүйгч]] [[Ангилал:100 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Австралийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Австралийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1952 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Австралийн захирагч]] [[Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Member des Order of the British Empire]] [[Ангилал:Лондоны хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Австраличууд]] [[Ангилал:1931 онд төрсөн]] lbxgdmissh3cb8ki9k3u7w3ffea027d 0 27335 870518 849083 2026-09-22T02:08:00Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260921sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 870518 wikitext text/x-wiki {{short description|East Slavic ethnic group}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Оросууд | native_name = {{native name|ru|русские|paren=no}} | native_name_lang = ru | image = [[File:Map of the Russian Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]] | caption = | population = {{circa|135 сая}} {{citation needed|date=2022 оны 8 сар}} | popplace = {{flag|Орос}}{{nbsp|2}} 105,620,179 (2021)<ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Холбооны улсын статистикийн алба (Орос)|Холбооны улсын статистикийн алба]]|accessdate=2025-06-05|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|url-status=live}}</ref> | region1 = {{flag|Герман}} | pop1 = ойролц. 7,500,000 <br /><small>(үүнд [[Оросын Еврейчүүд]], [[Орос, Украин, Зөвлөлт Холбоот Улсын германчуудын түүх|Оросын Германчууд]] багтана)</small> | ref1 = <ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendBevoelkerung2010200177004.pdf|title=Migration und Integration|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121319/https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendBevoelkerung2010200177004.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.mid.ru//bdomp/brp_4.nsf/e78a48070f128a7b43256999005bcbb3/55cec39404735aadc32572ea005b9953!OpenDocument|title=Regarding Upcoming Conference on Status of Russian Language Abroad|publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам|access-date=2025-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223001931/http://archive.mid.ru//bdomp/brp_4.nsf/e78a48070f128a7b43256999005bcbb3/55cec39404735aadc32572ea005b9953!OpenDocument|archive-date=2015-12-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.mid.ru//bdomp/brp_4.nsf/e78a48070f128a7b43256999005bcbb3/55cec39404735aadc32572ea005b9953!OpenDocument |title=Regarding Upcoming Conference on Status of Russian Language Abroad |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2025-06-05 |archive-date=2015-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223001931/http://archive.mid.ru//bdomp/brp_4.nsf/e78a48070f128a7b43256999005bcbb3/55cec39404735aadc32572ea005b9953!OpenDocument |url-status=dead }}</ref> | region2 = {{flag|Украин}} | pop2 = 7,170,000 (2018) ([[Крым]]ыг оруулан) | ref2 = <ref name="Національний склад населення">{{cite web |url=http://www.ukrstat.gov.ua/ |title=Державна служба статистики України |publisher=Ukrstat.gov.ua |date= |accessdate=2025-06-05 |archive-date=2013-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123112523/http://www.ukrstat.gov.ua/ |url-status=live }}</ref> | region3 = {{flag|АНУ}} | pop3 = 3,072,756 <small>(2009)</small><br /><small>(үүнд Оросын Еврейчүүд, Оросын Германчууд багтана)</small> | ref3 = <ref name=census1>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_5YR_B04003&prodType=table|title=American FactFinder – Results|work=Data Access and Dissemination Systems (DADS)|access-date=2025-06-05|archive-url=https://archive.today/20200212205834/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_5YR_B04003&prodType=table|archive-date=2020-02-12|url-status=dead}}</ref> | region4 = {{flag|Казахстан}} | pop4 = 2,983,317 <small>(2024 оны засгийн газрын тооц.)</small> | ref4 = <ref>https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178068/file/en/</ref> | region5 = | pop5 = | ref5 = | region7 = {{flag|Узбекистан}} | pop7 = 720,324 (2019) | ref7 = <ref>{{cite web |url=https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 |url-status=dead |title=Permanent population by national and / Or ethnic group, urban / Rural place of residence |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202184355/https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b?page=1 }}</ref> | region8 = {{flag|Беларусь}} | pop8 = 706,992 (2019) | ref8 = <ref>{{cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf |title=National composition of the population. The Republic of Belarus statistical bulletin |website=belstat.gov.by |place=Минск |date=2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420032346/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf |archive-date=2021-04-20 |url-status=dead}}</ref> | region9 = {{flag|Канад}} | pop9 = 622,445 (2016) | ref9 = <ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |title=Тооллогын танилцуулга, 2016 оны тооллого |date=2017-02-08 |publisher=statcan.gc.ca |access-date=2025-06-05 |archive-date=2018-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210170531/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E |url-status=live }}</ref> {{collapsed infobox section begin|Бусад улс орнууд}} | region10 = {{flag|Латви}} | pop10 = 454,350 (2022) | ref10 = <ref>{{cite web |author=Латвийн Нийгмийн статистикийн хэлтэс |title=Pastāvīgo iedzīvotāju etniskais sastāvs reģionos un republikas pilsētās gada sākumā |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/table/tableViewLayout1/ |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928153547/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/ |url-status=live }}</ref> | region11 = {{flag|Киргиз}} | pop11 = 352,960 (2018) | ref11 = <ref>{{cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/729/ |title=Archived copy |access-date=2025-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230442/http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/729/ |archive-date=2018-12-27 |url-status=dead }}</ref> | region12 = {{flag|Франц}} | Pop12 = | ref12 = 200,000<ref name="russieinfo.com">{{cite web|url=http://www.russieinfo.com/la-communaute-russe-en-france-est-eclectique-2014-10-30|title=La communauté russe en France est "éclectique"|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122143216/http://www.russieinfo.com/la-communaute-russe-en-france-est-eclectique-2014-10-30|url-status=dead}}</ref>-500,000<ref name="russieinfo.com"/><ref>{{cite web |url= http://vestnik.spbu.ru/html14/s02/s02v3/02.pdf |title= communauté russe en France |access-date= 2025-06-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190412044628/http://vestnik.spbu.ru/html14/s02/s02v3/02.pdf |archive-date= 2019-04-12 |url-status= dead }}</ref> | region13 = {{flag|Эстони}} | pop13 = 315,252 (2021) | ref13 = <ref>{{cite web |url=https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvaloendus__rel2021__rahvastiku-demograafilised-ja-etno-kultuurilised-naitajad__rahvus-emakeel/RL21428/table/tableViewLayout2 |title=Population by Sex, Ethnic Nationality and County, 1 January. Administrative Division as at 01.01.2018 |access-date=2025-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611131932/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222U&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY.+ADMINISTRATIVE+DIVISION+AS+AT+01.01.2018&path=..%2FI_Databas%2FPopulation%2F01Population_indicators_and_composition%2F04Population_figure_and_composition%2F&lang=1 |archive-date=2019-06-11 |url-status=dead }}</ref> | region14 = {{flag|Аргентин}} | pop14 = 300,000 (2018) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2018/02/25/informaciongeneral/INFO-02.html|title=Los rusos en Argentina constituyen la mayor comunidad de Latinoamérica – Edición Impresa – Información General|access-date=2025-06-05|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019042936/https://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2018/02/25/informaciongeneral/INFO-02.html|url-status=dead}}</ref> | region15 = {{flag|Молдав}} | pop15 = 201,218 (2014) | ref15 = <ref>{{cite web|url=https://statistica.gov.md/public/files/Recensamint/Recensamint_pop_2014/Rezultate/Tabele/Caracteristici_populatie_RPL_2014_rom_rus_eng.xls|title=2014 оны Молдавын хүн амын тооллого|work=Молдавын Үндэсний Статистикийн Товчоо|access-date=2025-06-05|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016094053/https://statistica.gov.md/public/files/Recensamint/Recensamint_pop_2014/Rezultate/Tabele/Caracteristici_populatie_RPL_2014_rom_rus_eng.xls|url-status=live}}</ref> | region16 = {{flag|Бразил}} | pop16 = 200,000 <small>(2018)</small><br /><small>(Оросын иргэд, Оросын удам угсаа)</small> | ref16 = <ref>{{cite web |url=https://noticias.r7.com/sao-paulo/contra-pais-estagnado-comunidade-russa-foge-e-se-estabelece-no-brasil-14062018/ |title=Contra país estagnado, comunidade russa foge e se estabelece no Brasil |access-date=2025-06-05 |website=R7.com |language=pt-br |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528125113/https://noticias.r7.com/sao-paulo/contra-pais-estagnado-comunidade-russa-foge-e-se-estabelece-no-brasil-14062018/ |archive-date=2022-05-28 |url-status=dead }}</ref> | region17 = {{flag|Туркменистан}} | pop17 = 150,000 (2012) | ref17 = <ref>{{cite web |url=http://repin.info/nacionalnyy-otvet/russkie-v-turkmenii-lyudi-vtorogo-sorta |title=Русские в Туркмении: люди второго сорта &#124; Журнал РЕПИН.инфо |access-date=2025-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121541/http://repin.info/nacionalnyy-otvet/russkie-v-turkmenii-lyudi-vtorogo-sorta |archive-date=2019-01-19 |url-status=dead }}</ref> | region18 = {{flag|Литва}} | pop18 = 129,797 (2017) | ref18 = <ref>{{cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?theme=all#/|title=Gyventojų pagal tautybę dalis, palyginti su bendru nuolatinių gyventojų skaičiumi|publisher=osp.stat.gov.lt|access-date=2025-06-05|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813151222/https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?theme=all#/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Итали}} | pop19 = 120,459 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/str2006/index.html|title=2006 оны тооллого|access-date=2025-06-05|archive-date=2013-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814010947/http://demo.istat.it/str2006/index.html|url-status=dead}}</ref> | region20 = {{flag|Азербайжан}} | pop20 = 119,300 (2009) | ref20 = <ref>{{cite web|url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107000309/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml|title=Бүгд Найрамдах Азербайжан Улсын Статистикийн Хороо|archive-date=2012-01-07|publisher=azstat.org}}</ref> | region21 = {{flag|Финланд}} | pop21 = 90,801 (2020) | ref21 = <ref>{{cite web|url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/sv/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/|title=Befolkning 31.12. Efter Område, Bakgrundsland, Kön, År och Uppgifter|access-date=2025-06-05|archive-date=2022-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330122834/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/sv/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/|url-status=dead}}</ref> | region22 = {{flag|Испани}} | pop22 = 72,234 (2017) | ref22 = <ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?path=/t20/e245/p08/l0/&file=02005.px&L=0|title=Población extranjera por Nacionalidad, comunidades, Sexo y Año.|website=INE|access-date=2025-06-05|archive-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426032350/http://www.ine.es/jaxi/Tabla.htm?path=%2Ft20%2Fe245%2Fp08%2Fl0%2F&file=02005.px&L=0|url-status=live}}</ref> | region23 = {{flag|Турк}} | pop23 = 50,000–100,000<br />(2019) | ref23 = <ref>{{cite web|url=http://archive.mid.ru//ns_publ.nsf/cb8e241d18a8904ec3256fc7002ddc0e/a26c797ba51042d2c32576800031670a?OpenDocument|title=МИД России &#124; 12/02/2009 &#124; Интервью Посла России в Турции В.Е.Ивановского, опубликованное в журнале "Консул" № 4 /19/, декабрь 2009 года|publisher=Mid.ru|access-date=2025-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160102074707/http://archive.mid.ru//ns_publ.nsf/cb8e241d18a8904ec3256fc7002ddc0e/a26c797ba51042d2c32576800031670a?OpenDocument|archive-date=2016-01-02|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.yeniakit.com.tr/haber/turkiyede-yasayan-rus-sayisi-belli-oldu-679523.html|title=Türkiye'deki Rus Sayısı Belli Oldu. (Turkish)|publisher=Yeni Akit|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328200029/https://m.yeniakit.com.tr/haber/turkiyede-yasayan-rus-sayisi-belli-oldu-679523.html|url-status=live}}</ref> | region24 = {{flag|Австрали}} | pop24 = 67,055 (2006) | ref24 = <ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/|title=Австралийн статистикийн товчоо|publisher=Abs.gov.au|access-date=2025-06-05|archive-date=2011-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223171605/https://www6.abs.gov.au/|url-status=live}}</ref> | region25 = {{flag|Польш}} | pop25 = 40,000 (2019) | ref25 = <ref>{{cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/programs/data-hub/charts/immigrant-and-emigrant-populations-country-origin-and-destination|title=Immigrant and Emigrant Populations by Country of Origin and Destination|date=2014-02-10|publisher=Цагаачлалын бодлогын хүрээлэн|access-date=2025-06-05|archive-date=19 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075252/https://www.migrationpolicy.org/programs/data-hub/charts/immigrant-and-emigrant-populations-country-origin-and-destination|url-status=live}}</ref> | region26 = {{flag|Румын}} | pop26 = 36,397 (2002)<br /> ([[Липованчууд]]) | ref26 = <ref>[https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii] (2002 оны тооллого) {{in lang|ro}}</ref> | region27 = {{flag|Чех}} | pop27 = 35,759 (2016) | ref27 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t02.pdf/fb43eb2d-e0b2-4692-ba3f-cc696b3b2b70?version=1.0|title=(number of foreigners in the Czech Republic)|format=PDF|language=cs|date=2016-12-31|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412044625/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t02.pdf/fb43eb2d-e0b2-4692-ba3f-cc696b3b2b70?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region28 = {{flag|Тажикистан}} | pop28 = 35,000 (2010) | ref28 = <ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php|title=Доля титульной национальности возрастает во всех странах СНГ, кроме России|access-date=2025-06-05|archive-date=2018-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024004752/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php|url-status=live}}</ref> | region29 = {{flag|Өмнөд Солонгос}} | pop29 = 30,098 (2016) | ref29 = <ref>{{cite web|url=http://www.immigration.go.kr/doc_html/attach/imm/f2016//20160830263386_1_1.hwp.files/Sections1.html|title=출입국·외국인정책 통계월보|work=출입국·외국인정책 본부 이민정보과|access-date=2025-06-05|archive-date=2017-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102152359/http://www.immigration.go.kr/doc_html/attach/imm/f2016/20160830263386_1_1.hwp.files/Sections1.html|url-status=live}}</ref> | region30 = {{flag|Гүрж}} | pop30 = 26,453 (2014) | ref30 = <ref>{{Cite web |url=http://census.ge/files/results/english/17_Total%20population%20by%20regions%20and%20ethnicity.xls |title=Total population by regions and ethnicity |access-date=2025-06-05 |archive-date=2016-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808174812/http://census.ge/files/results/english/17_Total%20population%20by%20regions%20and%20ethnicity.xls |url-status=dead }}</ref> | region31 = {{flag|Унгар}} | pop31 = 21,518 (2016) | ref31 = <ref name="KSH">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|publisher=Унгарын статистикийн төв газар|location=Будапешт|year=2018|access-date=2025-06-05|isbn=978-963-235-542-9|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|url-status=live}}</ref> | region32 = {{flag|Швед}} | pop32 = 20,187 (2016) | ref32 = <ref>{{cite web|title=Utrikes födda efter födelseland, kön och år|url=http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__BE__BE0101__BE0101E/UtrikesFoddaR/table/tableViewLayout1/?rxid=f45f90b6-7345-4877-ba25-9b43e6c6e299|website=www.scb.se|publisher=Statistiska Centralbyrån|access-date=2025-06-05}}{{Dead link|date=2019 оны 11 сар |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region33 = {{flag|Хятад}} | pop33 = 15,609 (2000) | ref33 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm|title=(2000 оны тооллого)|publisher=Stats.gov.cn|access-date=2025-06-05|archive-date=2018-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826143557/http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm|url-status=dead}}</ref> | region34 = {{flag|Болгар}} | pop34 = 15,595 (2002) | ref34 = <ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm|title=(2002 оны тооллого)|publisher=Nsi.bg|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107090330/http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm%20|url-status=live}}</ref> | region35 = {{flag|Армени}} | pop35 = 14,076 (2022) | ref35 = <ref>{{cite web|url=https://www.armstat.am/en/?nid=82&id=2623|title=The Main Results of RA Census 2022, trilingual / Бүгд Найрамдах Армени Улсын Арменийн Статистикийн алба|website=www.armstat.am|access-date=2025-06-05}}</ref> | region36 = {{flag|Грек}} | pop36 = 13,635 (2002)< | ref36 = <ref>{{cite web|url=http://www.rcnk.gr/pdflink|title=rcnk.gr|date=2020}}{{Dead link|date=2020 оны 4 сар}}</ref> | region37 = {{flag|Серби}} | pop37 = 10,486 (2021) | ref37 = <ref>{{cite web|url=https://popis2022.stat.gov.rs/popisni-podaci-eksel-tabele/|title=ПОПИС 2022 - еxcел табеле &#124; О ПОПИСУ СТАНОВНИШТВА|access-date=2025-06-05}}</ref> | region38 = {{flag|Энэтхэг}} | pop38 = 6,000–15,000 (2011) | ref38 = <ref>{{cite web|title=Центральная избирательная комиссия Российской Федерации|url=http://www.foreign-countries.vybory.izbirkom.ru/region/region/foreign-countries?action=show&root=1000182&tvd=100100022111493&vrn=100100021960181&region=99&global=true&sub_region=99&prver=0&pronetvd=null&vibid=100100022111493&type=233|access-date=2025-06-05|website=www.foreign-countries.vybory.izbirkom.ru|archive-date=2021-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009103728/http://www.foreign-countries.vybory.izbirkom.ru/region/region/foreign-countries?action=show&root=1000182&tvd=100100022111493&vrn=100100021960181&region=99&global=true&sub_region=99&prver=0&pronetvd=null&vibid=100100022111493&type=233|url-status=dead}}</ref> | region39 = {{flag|Словак}} | pop39 = 8,116 (2021) | ref39 = <ref>{{Cite web |title=SODB2021 – Obyvatelia – Základné výsledky |url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=2025-06-05 |website=www.scitanie.sk |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531025903/https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=SODB2021 – Obyvatelia – Základné výsledky |url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-dalsej-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=2025-06-05 |website=www.scitanie.sk |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715111536/https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-dalsej-narodnosti/SR/SK0/SR |url-status=live }}</ref> | region40 = {{flag|Дани}} | pop40 = 7,686 (2019) | ref40 = <ref>{{cite web |url=https://www.statistikbanken.dk/statbank5a/Graphics/MapAnalyser.asp?Maintable=FOLK1C&PLanguage=0&HERKOMST=TOT&IELAND=5700&OMR%C3%85DE=000&K%C3%98N=TOT&ALDER=IALT |title=Statistics Denmark 2019 K4: Russian |publisher=Данийн статистикийн газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2020-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602235918/https://www.statistikbanken.dk/statbank5a/Graphics/MapAnalyser.asp?Maintable=FOLK1C&PLanguage=0&HERKOMST=TOT&IELAND=5700&OMR%C3%85DE=000&K%C3%98N=TOT&ALDER=IALT |url-status=live }}</ref> | region41 = {{flag|Шинэ Зеланд}} | pop41 = 5,979 (2013)< | ref41 = <ref>{{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24692&parent_id=24650&tabname=#24692 |year=2013 |title=Census ethnic group profiles: Russian |publisher=Stats NZ |access-date=2025-06-05 |archive-date=2017-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804174217/http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/profile-and-summary-reports/ethnic-profiles.aspx?request_value=24692&parent_id=24650&tabname=#24692 |url-status=dead }}</ref> {{collapsed infobox section end}} | langs = [[Орос хэл]] | rels = Голдуу [[Үнэн алдартны шашин]] ([[Оросын үнэн алдартны сүм]]), цөөнх нь [[шашингүйн үзэл|шашингүй]] | related = Бусад [[Зүүн Славууд]] ([[Беларусьчууд]], [[Украинчууд]], [[Русинчууд]])<ref name="2008ydna">{{cite journal |title=Two sources of the Russian patrilineal heritage in their Eurasian context |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-01_82_1/page/236 |journal=Хүний генетикийн Америкийн сэтгүүл |date=2008 |volume=82 |issue=1 |pages=236–50 |last1=Балановский |first1=Олег |last2=Роци |first2=Сиири |last3=Пшеничнов |first3=Андрей |last4=Кивисильд |first4=Томас |last5=Чурносов |first5=Михаил |last6=Евсеева |first6=Ирина |last7=Почешхова |first7=Эльвира |last8=Болдырёва |first8=Маргарита |last9=Янковский |first9=Николай |last10=Балановска |first10=Елена |last11=Виллемс|first11=Ричард |pmc=2253976 |pmid=18179905 |doi=10.1016/j.ajhg.2007.09.019}}</ref> }} '''Оросууд''' ([[Орос хэл|орос.]] олон тоонд-''русские'') — [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] улсын үндсэн хүн ам, [[Слав]] хэл-угсааны [[ард түмэн]], 100-110 сая орчим хүнтэй [[үндэстэн]]. ОХУ-ын Үндсэн хуулиар оросууд бол улс бүрдүүлэч ард түмэн гэж тодорхойлсон байдаг. == Оросуудын Монгол нэр == [[Буриад хэл]]ээр оросууд „мангад“ (ᠮᠠᠩᠭᠤᠳ) гэж гэдэг байсан. Энэхүү үгийн утга мангас вэ. Өнөөдрийн албан ёсны нэр төвийг сахисан „орос“ гэж өөрчлөсөн байна. == Хүний тоо== [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын хүн амын 2010 оны тооллогоор 77,8% болох 111 сая хүн Орос үндэстэн гэдгээ мэдүүлсэн.<ref name="этнорф2010"/><ref name="perepisRUS">{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |title=Всероссийская перепись населения 2002 г. Национальный состав |access-date=2012-11-12 |archive-date=2020-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109173322/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |url-status=dead }}</ref> Үүнээс гадна [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд байж байгаад тусгаар тогтносон Европын [[Украин]], [[Беларусь]], [[Латви]], [[Эстони]], [[Литва]], [[Молдав]], Азийн [[Казахстан]], [[Узбекистан]], [[Киргиз]], [[Туркменистан]] зэрэг арваад улсад оросууд мэдэгдэхүйц олноор байдаг. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]], [[Канад]], [[Бразил]], [[Герман]] руу цагаачилсан хүний тоо цөөнгүй. Ингээд харвал дэлхий даяар багадаа 112 сая,<ref>{{Cite web |url=http://russkie-fond.ru/node/278 |title=Фонд содействия объединения русского народа «Русские»: Сколько русских живёт в России и на Земле? |access-date=2012-11-12 |archive-date=2012-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401074919/http://russkie-fond.ru/node/278 |url-status=dead }}</ref> ихдээ 150 сая,<ref>[http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=4194 Институт Русского зарубежья. Портал «Россия и соотечественники»: Нас 150 миллионов]</ref> дунджаар 133 сая<ref name=JoshuaProject/> орос хүн амьдарч байна. == Хэл бичиг == Оросууд [[орос хэл]]ээр хэлэлцдэг. Эрдэмтэд орос хэлийг төрөл гарлаар нь [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур|Энэтхэг-Европ]] хэлний язгуурын [[Слав хэлний салбар|Слав]] салбар, тэр дотроо [[Беларусь хэл|беларусь]], [[Украин хэл|украин хэлний]] хамтаар [[Зүүн Слав хэлний бүлэг|Зүүн Слав]] бүлэгт хамааруулж ангилсан. Орос цагаан толгойд [[кирилл үсэг|кирилл үсгээс]] гаралтай Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Й й Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя гэсэн нийт 33 үсэг ордог. == Нэмж унших == *[[Оросын түүх]] == Зураг == <gallery> Файл:Gorskii 04421u.jpg Файл:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg Файл:Sergey Mikhaylovich Prokudin-Gorsky - A.P. Kalganov with son and granddaughter, ca. 1910.jpg|alt= Файл:Мезенские-коновалы 1890.jpg|alt= Файл:Pomor man.jpg|alt= </gallery> == Зүүлт, тайлбар == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Russians|Оросууд}} * [https://web.archive.org/web/20070929150541/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=2720&sq=19,23,118,531&crypt= Русские: краткое описание] * [http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&e=171 Основные этнотерриториальные группы] * [http://newsru.com/russia/28sep2005/russians.html Ученые завершили масштабное исследование генофонда русского народа (Фотороботы) «Усреднённый» портрет типичных русских] * [http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=brokminor/34/34805.html Статья «Русские» в Малом энциклопедическом словаре Брокгауза и Евфрона]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Слав угсаатан}} [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хятад дахь угсаатан]] [[Ангилал:Слав төрлийн хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Оросын ард түмэн]] foxqpq664w1wx71rr9qpc8xidvx89se 0 27453 870569 753143 2026-09-22T06:51:38Z Egzs 88168 870569 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Зандаахүүгийн Энхболд | зураг = Zandaakhuu Enkhbold Senate of Poland 01 (cropped).JPG | тайлбар = З.Энхболд. 2015 он. | алба1 = {{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурлын дарга]] | ээлж1 = 2012 — 2016 | өмнөх1 = [[Дамдины Дэмбэрэл]] | дараах1 = [[Миеэгомбын Энхболд]] | алба2 = | ээлж2 = | өмнөх2 = | дараах2 = | алба3 = {{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | ээлж3 = 2005-2008, 2008-2012, 2012-2016 он (11 жил) | алба4 = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын дарга]] | ээлж4 = 2014 - 2016 | өмнөх4 = [[Норовын Алтанхуяг]] | дараах4 = [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | төрсөногноо = {{birth date and age2|1966|5|23}} | төрсөнгазар = [[Улаанбаатар]] | улсорон = {{MNG}} | намэвсэл = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | сургууль = Монгол Улсын Их Сургууль <br> АНУ-ын Денверийн Их Сургууль | ажилүйл = Автоматик, телемеханикийн инженер, Эрх зүйч | гэрбүл = |image_size=200}} '''Зандаахүүгийн Энхболд''' (1966 оны 5-р сарын 23-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монгол Улсын Их Хурлын дарга, Ардчилсан Намын даргаар ажиллаж байсан Монголын улс төрч, эрх зүйч юм. == Намтар == === Боловсрол === * 1984 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар хот]]ын [[Бумцэндийн нэрэмжит 10 жилийн дунд сургууль]] * 1989 онд [[Уралын Техникийн Улсын Их Сургууль|ОХУ-ын Уралын Техникийн Их Сургууль]] * 1996 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]] * 2004 онд [[Денверийн Их Сургууль|Денверийн Их Сургуулийг]] тус тус төгссөн. Автоматик, телемеханикийн инженер, Эрх зүйч мэргэжилтэй. Мөн тэрбээр, орос, англи хэлтэй юм. === Эрдмийн зэрэг, цол === * Олон улсын Бизнесийн удирдлагын магистр * ОХУ-ын Уралын Холбооны Их Сургуулийн Хүндэт доктор<ref>[http://open.parliament.mn/content/7491.htm open.parliament.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2006 онд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль * 2006 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон == Ажилласан байдал == * 1989 онд Улаанбаатар цахилгаан шугам сүлжээнд монтёр * 1989-1991 онд "Монел" фирмд инженер * 1991-1993 онд "Эрэл" ХХКомпанийн захирал * 1993-1996 онд "Интер" ХЭАА, ХХКомпанийн захирал * 1996-1999 онд [[Төрийн Өмчийн Хороо]]ны дарга * 1999-2000 онд Улсын Их Хурлын даргын зөвлөх * 2000-2001 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2004-2005 онд Төрийн өмчийн хорооны дарга * 2005-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008-2011 онд Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга * 2012 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2012 оны 7 дугаар сараас 2016 оны 7 сар хүртэл Монгол Улсын Их Хурлын дарга * 2014 оны 11 дүгээр сараас 2016 оны 7 сар хүртэл Ардчилсан Намын дарга * 2017 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр Х.Баттулга сонгогдсоны дараа тэрээр Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар томилогдоод 2021 онд буусан. ==== УИХ-ын сонгууль ==== Улсын Их Хурлын гишүүн З. Энхболд нь 2004-2008 онд УИХ-ын сонгуулийн 24 дүгээр тойрог буюу Өвөрхангай аймгийн Арвайхээр, Тарагт, Гучин-Ус сумын иргэдийг төлөөлж парламентад сууж байсан бол 2008-2012 онд нийт Өвөрхангайнхныг төлөөлж төр түшилцэж байсан байна. Харин 2012 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар Ардчилсан намаас үүрэг даалгавар болгосны дагуу парламентад нийт ард түмнийг төлөөлөн сонгогдох 28 нэр дэвшигчийн жагсаалтын хоёрдугаарт бичигдэж, сонгогдсон юм. 2016 оны сонгуульд УИХ-ын дарга, эрх баригч Ардчилсан Намын даргын хувиар оролцсон тэрээр Улаанбаатар хотын Баянгол дүүргийн 70-р тойрогт нэр дэвшиж өрсөлдсөн ч МАН-аас нэр дэвшсэн [[Данзангийн Лүндээжанцан]]д ялагджээ. == Санаачилсан хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн төсөл == УИХ-ын гишүүн З.Энхболдын санаачилсан зарим хуулиуд: * 2006 он - Газрын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл * 2008 он - Харилцаа холбооны тусгай үүргийн сангийн тухай хууль * 2009 он - НӨАТ-аас чөлөөлөх тухай хуулийн төсөл * 2009 он - Архидан согтуурахтай тэмцэх тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл * 2009 он - Эрүүгийн хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл * 2010 он - Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалын шинэчлэл * 2010 он - Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хуулийн төсөл * 2010 он - Монгол Мал үндэсний хөтөлбөр батлах тухай УИХ-ын тогтоолын төсөл * 2011 он - Жижиг дунд үйлдвэрийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл * 2011 он - Иргэний эрүүл мэндийн даатгалын тухай шинэчилсэн найруулга * 2011 он - Хүний хөгжил сангийн тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл * 2012 он - Тэтгэвэрийн зөрүүг арилгах тухай хууль * 2012 он - Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл * 2012 он - Монгол Улсын Их хурлын сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл * 2012 он - Хүнсний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдлыг хангах тухай хуулийн төсөл == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160404151803/http://www.enkhbold.mn/ http://www.enkhbold.mn] {{NaviBlock |Улсын Их Хурлын дарга |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Энхболд, Зандаахүүгийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монголын инженер]] [[Ангилал:Эрх зүйч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Денвер Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Уралын Техникийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1966 онд төрсөн]] 6mk5jc0z7jqr4hkhxedbxstpzq5qgw8 0 30342 870486 847969 2026-09-21T22:05:50Z Enkhsaihan2005 64429 870486 wikitext text/x-wiki {{short description|Японы уран гулгаач (1990 онд төрсөн)}} {{Инфобокс уран гулгагч | name = Асада Мао | native_name = 浅田 真央 | native_name_lang = ja | image = Mao Asada Podium 2014 World Championships.jpg | image_size = 220px | caption = Асада Мао 2014 онд | birth_date = {{birth date and age|1990|9|25}} | birth_place = [[Мэйтоо дүүрэг, Нагоя|Мэйтоо]], [[Нагоя]], [[Айчи муж|Айчи]], Япон | height = 1.63 m | country = {{JPN}} | discipline = [[Ганцаарчилсан гулгалт|Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан]] | coach = | skating_club = [[Чукё их сургууль]] | currenttraininglocations = | began_skating = 1995 | years_competitive = 1999–2017 | years_professional = 2017–одоо | retired = | highest_WS = 1-т (2007, 2008, 2014) | medal_record = }} [[Япон улс|Япон]] улсын тамирчин, эмэгтэй ганцаарчилсан [[уран гулгалт]]ын дэлхийн гурван удаагийн  (2008, 2010,2014) аварга '''Асада Мао''' ([[японоор]] 浅田 真央 - ''asada mao''; [[англиар]] ''Mao Asada''; [[оросоор]] ''Мао Асада'') [[1990]] оны [[9 сарын 25]]-нд Япон улсын [[Айчи]] мужийн [[Нагоя]] хотод төржээ. Асадо Мао 3-9 настайдаа балет бүжиж байгаад эгч Асада Майн хамтаар уран гулгалтаар хичээллэх болжээ. Тэрээр 14 насандаа 3 эргэлтэт аксель үсрэлтийг амжилттай гүйцэтгэж гоц авъяасаараа олныг гайхашруулж, 2005 онд олимпын наадмын аваргын төлөөх гол өрсөлдөгчид болох Ирина Слуцкая, Шизүка Аракава, Саша Коэн нарыг гран при цуврал тэмцээнүүдээр илүүрхэн ялж дэлхийд тэргүүлэх гулгагч хэмээгдэж байсан боловч 2006 оны Ториногийн Олимпд оролцоход насаар 87 хоног дутуу байсан юм. 2004 оноос багачуудын, 2006 оноос томчуудын уран гулгалтын тив, дэлхийн медаль хүртэх болсон. Түүнээс хойш [[олимпын наадам|олимпын]] ([[Ванкуверын олимп|2010]]) мөнгө, [[Уран гулгалтын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-ий гурваналт (2008, 2010,2014), ДАШТ-ий мөнгө (2007), [[Дөрвөн тивийн аварга шалгаруулах уран гулгалтын тэмцээн|дөрвөн тивийн АШТ]]-ий (2008-2013 оны хооронд) 3 алт, 2 мөнгө, 1 хүрэл медаль, [[:en:Grand_Prix_of_Figure_Skating_Final|Гран при финал]] тэмцээний 4 удаангийн алт (2005, 2008,2012,2013) хошой мөнгөн (2006,2007) медаль зүүжээ. == Гулгалтын техник == Асада Мао 3 эргэлтэт аксель үсрэлтийг 2004 оноос одоог хүртэл 11 жил тасралтгүй гүйцэтгэж ирсэн бөгөөд уг үсрэтийг түүхэнд амжилттай гүйцэтгэж чадсан зургаан эмэгтэй гулгагчийн нэг юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mao Asada}} * [https://web.archive.org/web/20210417124303/http://maimao-asada.com/ Хувийн цахим хуудас] [[Ангилал:Уран гулгалтын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Японы уран гулгалтын улсын аварга]] [[Ангилал:Японы уран гулгагч]] [[Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Японы олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Нагоягийн хүн]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] 8l7eo7vnnbi710u08inw0q3f30j7yx5 0 32894 870562 867511 2026-09-22T06:31:59Z Egzs 88168 870562 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг = Zandanshatar 2025.png |тайлбар = Г.Занданшатар. 2025 он. |алба1 = {{flagicon|Монгол}} 34 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |ээлж1 = 2025 оны 6 дугаар сарын 13-2026 оны 3 дугаар сарын 28 |өмнөх1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |дараах1 = [[Ням-Осорын Учрал]] |алба2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга |ээлж2 = 2019 оны 2 дугаар сар-2024 оны 7 дугаар сар |өмнөх2 = [[Миеэгомбын Энхболд]] |дараах2 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |алба3 = {{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга |ээлж3 = 2017-2019 оны 2 дугаар сарын 1 |өмнөх3 = [[Жамъянгийн Мөнхбат]] |дараах3 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |алба4 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |ээлж4 = 2004-2012<br>2016-2024 |алба5 = {{flagicon|Монгол}} [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |ээлж5 = 2009 оны 11 дүгээр сар-2012 оны 8 дугаар сар |өмнөх5 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |дараах5 = [[Лувсанвандангийн Болд]] |алба6 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |ээлж6 = 2012 оны 7 дугаар сар-2013 оны 11 дүгээр сар |өмнөх6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |дараах6 = Жамъянгийн Мөнхбат |төрсөногноо = 1970 оны 3 дугаар сарын 8 |төрсөнгазар = [[Баянхонгор]] [[аймаг]], [[Баацагаан сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = ОХУ-ын Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургууль |гэрбүл = Эхнэр Ганбаярын Отгонгэрэл<br>Дөрвөн хүүхэдтэй |website = [http://www.zandanshatar.com www.zandanshatar.com] |гарынүсэг=[[File:УИХ-ын дарга гарын үсэг.png|100px]]}}'''Гомбожавын Занданшатар''' ([[1970 он]]ы 3 дугаар сарын 8-нд [[Баянхонгор аймаг| Баянхонгор]] аймгийн [[Баацагаан сум|Баацагаан]] суманд төрсөн) нь улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] асан. Өмнө нь Гадаад харилцааны сайд, [[УИХ]]-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан, УИХ-д дөрвөн удаа сонгогдсон. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. 2025 оны 6 дугаар сарын 13-ны өдөр [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>https://ikon.mn/n/3fgr Монгол улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдсон. 2025.06.13</ref> 2026 оны 3 дугаар сарын 16-нд нээгдсэн УИХ-ын хаврын чуулган эхний өдрөөсөө эхлэн гацаанд орж улс төрийн хямрал үүссэний улмаас Г.Занданшатар 3 дугаар сарын 27-ны өдөр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өгснийг МАН-ын Удирдах зөвлөл хүлээн авч<ref>https://www.ub.life/p/260327-yjbd3c</ref>, улмаар УИХ-аар хэлэлцээд, чуулганы хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн.<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Намтар == === Эцэг эх === [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] Цогтой гүн Дашдоржийн хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]], 1923 оноос Баянхонгор хайрхан уулын хошуу, 1931-1957 онд Баянхонгор сум<ref>https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=155</ref>) нутаг Уутын голоор нутагтай Дүгэржав хэмээх язгуурын [[тайж]] хүн байжээ. Түүний хүү Сумгарьд тайж нь Дүгэржавын ганц хүү бөгөөд Норов хэмээх хүүтэй байв. Норов тайжийн хүү Дамдинжавын Гомбожав нь Г.Занданшатарын аав юм. Д.Гомбожавыг 3 настай байхад эцэг Норов тайж нас барснаар, ойрын төрөл Ундарын Дамдинжав хэмээх хүнд үрчлэгдсэн байна.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339</ref> Д.Гомбожав 1933 онд төрсөн бөгөөд сумандаа адуучнаар ажиллаж байгаад 1953 онд цэргийн албанд татагджээ. Тэрбээр бага залуудаа ухаан сэргэлэн, хөдөлмөрч, адуунд эртэй, морь уургалах, эмнэг булгиулах, хурдан морь таних, уях эрдмийг төгс эзэмшсэн хүн байсан гэдэг. Цэргийн албаа хааж ирээд 1956 оноос [[Галуут сум|Галуут сумандаа]] багийн тоо бүртгэгч, “Галуут” [[Нэгдэл|нэгдлийн]] ня-бо, баг, бригадын дарга, 1962 оноос “Коммунизмын төлөө” нэгдлийн орлогч дарга зэрэг албыг хашиж байгаад 1965-1967 онд удирдах ажилтны 2 жилийн дээд курс дүүргээд ирэхэд нь [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Баацагаан сум|Баацагаан суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилсон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Тэрбээр энд ажиллах хугацаандаа тус сумын “Чойбалсангийн зам” нэгдлийг улсын тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Д.Гомбожав 1972-1976 онд тухайн үеийн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцан дүүргэж, дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Улмаар [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдож, 1982 он хүртэл ажиллахдаа тус сум-нэгдлийг аж ахуй, зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэн, олон шинэ санаачилга гарган, амжилттай хэрэгжүүлснээр аймаг, улсын тэргүүлэх хамт олон болгосон байна.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> 1982 онд МАХН-ын Төв Хорооны шийдвэрээр түүнийг [[Атрын аян|Атрын II аянаар]] байгуулагдсан, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Чандганы сангийн аж ахуйн даргаар томилжээ. Тэрбээр шинэ тутам аж ахуйг богино хугацаанд хөл дээр нь босгон, улс ардын аж ахуй, соёлыг хөгжүүлэх төлөвлөгөөт зорилтуудыг амжилттай ханган биелүүлж, улсын хэмжээнд хамгийн их ургац хураасан САА-гаар удаа дараа шалгарч байв. Д.Гомбожав МАХН-ын XVI, XVII, XVIII, XIX, XX их хурлуудад төлөөлөгчөөр, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар 4 удаа сонгогдсон, 1992 онд ардчилсан, шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлалцсан хүн юм.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=u_yheu9linc</ref> Монгол Улсын хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласныг нь үнэлэн Дамдинжавын Гомбожавт 1991 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол олгожээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/51545</ref> Г.Занданшатарын ээж О.Дашзэвэг нь Баянхонгор хайрхан уулын хошууны (одоогийн Баянхонгор аймгийн [[Галуут сум]]) Уутын голоор нутагтай, Оросоо хэмээх хүний ууган охин болж, 1937 онд төржээ.<ref>https://www.ulsturch.mn/a/44339 </ref> О.Дашзэвэг нь Баянхонгор аймгийн Галуут, Баацагаан, Өлзийт зэрэг сумын хүн эмнэлэг, цэцэрлэгт ажиллаж байсан байна.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Ардын сурган хүмүүжүүлэх ухааны уламжлалт дэг ёсыг сайн эзэмшсэн, Буддын гүн ухааны мэдлэгтэй, монгол ардын үлгэр, тууль сайн мэддэг, [[Жангар|“Жангар”]] тууль, “Молон тойны намтар”, “Чойжид дагинын тууж”, “Оюун түлхүүр” зэрэг сургаалын зохиолуудыг хүүхдүүддээ цээжээр хэлж өгдөг хүн байжээ.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> Д.Гомбожав, О.Дашзэвэг нар 1958 онд ханилан сууж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсний 5 дахь нь Занданшатар юм.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62372/</ref> === Бага нас === Г.Занданшатар 1970 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Баацагаан сум|Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын]] эмнэлэгт төржээ.<ref name=":2">{{Cite web |title=Бага нас |url=https://zandanshatar.parliament.mn/nn/41348/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Тухайн үед аав Д.Гомбожав нь тус суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байв. Занданшатар гэдэг нэрийг эх барьж авсан эмч Ёндонцоо нь ном харж байгаад өгсөн гэдэг.<ref name=":3">https://www.24tsag.mn/a/169617</ref> Гэрийн эзэн [[Удирдлагын Академи|Намын дээд сургуульд]] суралцах болсон тул тэднийх 1972 онд [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нүүж иржээ. Эцэг Д.Гомбожав нь [[Шатар|шатарт]] хорхойтой, Намын дээд сургуулийн сум-нэгдлийн дарга нар голдуу оюутнууд тэднийд ирж шатар тоглох нь олон тул Занданшатар хүү тэдний тоглохыг харсаар 4 настайдаа өөрөө шатар нүүж сурчээ.<ref name=":3" /> Д.Гомбожав 1976 онд сургуулиа төгсөж, Баянхонгор аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт суманд]] сум-нэгдлийн даргаар томилогдсон тул Г.Занданшатар 1977 онд тус сумын дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид оржээ. Сургуульд тэрбээр сурлага сайтай, урлаг, спортод идэвх сонирхолтой, шүлэг уншдаг, бөхийн спортоор хичээллэдэг байсан байна. 1982 онд нийслэлийн 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд шилжин суралцаж, 1987 онд "Онц" дүнтэй төгсчээ.<ref name=":3" /> ==Гэр бүл== Г.Занданшатарын гэргийг Ганбаярын Отгонгэрэл гэдэг. [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Дөрвөлжин сум]]ын уугуул. 1974 онд төрсөн. Зургаан хүүхэдтэй айлын тав дахь нь. Г.Занданшатарыг тухайн үеийн Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багшилж байхад нь танилцаж, 1992 онд гэр бүл болжээ. Г.Отгонгэрэл нь санхүүч мэргэжилтэй, [[Их Британи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын]] [[Бирмингемийн их сургууль|Бирмингэмийн их сургуульд]] бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Тэд хоёр хүү, хоёр охинтой.<ref>https://zandanshatar.parliament.mn/nn/62375/</ref> ==Боловсрол== - 1977-1987 онд Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын 10 жилийн 77 дугаар дунд сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name=":2" /> - 1987-1992 онд ОХУ-ын [[Эрхүү]]гийн Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж, санхүүч-эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн.<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |access-date=2025-12-21 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> - [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Швед]], [[Нидерланд]] улсуудад банк, санхүү, бизнесийн удирдлагын чиглэлээр сургалт дүүргэсэн. Эдийн засгийн ухааны магистр.<ref name=":4" /> ==Ажилласан байдал== * 1992-1995 онд Зах зээлийн коллеж буюу одоогийн [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль|Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд]] багш, судлаач.<ref name=":5">https://www.uih.mn/zandanshatar </ref> * 1995-1998 онд [[ХААН Банк|Хөдөө аж ахуйн банкинд]] эдийн засагч, хэлтэс, газрын захирал.<ref name=":5" /> * 1998-2000 онд [[Монголбанк|Монголбанкны]] Сургалтын төвийн менежер, Хөдөө аж ахуйн банкинд Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгч.<ref name=":5" /> * 2000-2003 онд ХААН банкны дэд захирал.<ref name=":5" /> * 2003-2004 онд Монгол Улсын Хүнс, хөдөө аж ахуйн дэд сайд.<ref name=":5" /> * 2004-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн.<ref name=":6">{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> * 2009-2012 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд.<ref name=":6" /> * 2012-2013 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга. * 2013-2015 онд АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуулийн]] Хөгжил, ардчилал, хуулийн засаглалын хүрээлэнд судлаач. * 2016 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2017-2019 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга.<ref>{{Cite web |title=Улс төр |url=https://ikon.mn/l/1/oy3y3c/ozp16o?ppagesize= |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> * 2019 оноос Монгол Улсын Их Хурлын дарга. * 2024 оны 7 дугаар сараас 2025 оны 6 дугаар сарын 13 хүртэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга. * 2025 оны 6 дугаар сарын 13-наас<ref name=":1">https://www.24tsag.mn/a/169617 Зэрэг нэмж байгаа Г.Занданшатар. 2019.02.01</ref>-2026 оны 3 дугаар сарын 27<ref name=":0" /> хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайд. ===Зах зээлийн онолыг Монголд === 1992 онд 22 настайдаа [[Орос|ОХУ-д]] дээд сургууль төгсөж ирээд, хуучнаар Худалдааны техникум буюу тухайн үед Зах зээлийн коллеж хэмээх шинэ нэртэй болоод байсан, өдгөөгийн Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд багшаар ажиллаж эхэлжээ. Монгол Улс зах зээлийн цоо шинэ замыг дөнгөж сонгон шинэ нийгэмд хөл тавьсан тэр үед [[Зах зээлийн эдийн засаг|зах зээл]] гэж чухам юу болох, онол, арга зүй нь ямар байдгийг Монголд мэддэг хүн цөөн байв. Г.Занданшатар ийм цаг үед Зах зээлийн коллежид зах зээлийн эдийн засгийн сурах бичиг, гарын авлагуудыг орчуулан түгээж, заах арга зүйг нь боловсруулан туршиж, нэг ёсондоо зах зээлийн онолыг Монголд нэвтрүүлэхийг чармайж байжээ. Энд ажиллах хугацаандаа тэрбээр “Чөлөөт сэтгэгчдийн клуб” байгуулж, нэр хүндтэй улстөрч, эдийн засагчдыг урьж лекц уншуулж байсан нь тухайн үедээ ихээхэн сонирхолтой, өгөөжтэй арга хэмжээ болж байв.<ref name=":3" /> ===Банкны сэргээн босголт, бүтцийн өөрчлөлт=== 1996 онд багшийн ажлаас банк санхүүгийн салбарт шилжиж, Монголбанк, Хөдөө аж ахуйн банкинд ажиллажээ. Арилжааны олон банк байгуулагдсан ч жижиг зах зээл дээр хүч тарамдаж, чөлөөт өрсөлдөөний зарчмаар хэрхэн ажиллах арга эвээ ололгүй эхнээсээ дампуурч эхлэв. Тэдгээрийн нэг нь Монголын бараг хамгийн том банкны нэг Хөдөө аж ахуйн банк байсан юм. Хот, хөдөөд хамгийн олон салбартай энэ банк үйл ажиллагаа доголдсоны улмаас Монгол Улс төрийн албан хаагчдынхаа цалинг тавьж чадахгүйд хүрч, цалингаа хүлээсэн хүмүүс хэдэн сараар хүлээж, эцэст нь цалингийн оронд гурил, будаа авч байв. Засгийн газар банкийг дампуурлаас аврах үүргийг залуу санхүүч Г.Занданшатарт ногдуулав. Тэрбээр Монголбанкны бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон бөгөөд тус банкинд бүтцийн өөрчлөлт хийх төслийг хэрэгжүүлж, улмаар дэд захирлаар ажиллан зорилгоо амжилттай биелүүлсэн.<ref>https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> Одоогийн ХААН банк хэмээх нэрийг тэрбээр өгсөн бөгөөд дотроо эвийн хоёр загастай, дөрвөн дэлбээт, гүн ногоон өнгөт одоогийн лого буюу таних тэмдэг нь түүний санаачилга байв. ХААН гэсэн нэр Хөдөө аж ахуйн гэсэн нэрийн товчлол мэт санагдаж болох ч яваандаа Монголын хамгийн том банк болно, басхүү банкны харилцагч бол хаан гэсэн хос утгыг бэлгэдэн тэрбээр ийм лого санаачилсан гэдэг. ХААН банк өдгөө Монгол Улсад хамгийн олон салбартай, хүчирхэг банк болжээ. ==Улс төрд== 1998 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д элсэж, 2004, 2008, 2016, 2020 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгаас УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ. Парламентын гишүүнээр сонгогдсон 4 бүрэн эрхийн хугацаандаа тэрбээр УИХ-ын Төсвийн зарлагын дэд хорооны дарга, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга, [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны]] сайд, Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] дарга, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргаар ажилласан байна. Банк, санхүү, татвар, хяналт шалгалт, зөвлөлдөх ардчилал, ард түмний Үндсэн хуулиар олгосон засаглах эрхийг хангах зэрэг чиглэлээр 30 гаруй томоохон хууль санаачлан батлуулсан. 2012-2013 онд МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байв. МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Бага хурлын гишүүн. ===Газар тариаланг сэргээх бодлого=== Г.Занданшатарыг 2003 онд Хөдөө аж ахуйн дэд сайдаар томилогдон ажиллах үед нь Монголын газар тариалангийн салбар ноцтой хямарч, зогсонги байдалд ороод байв. Техникийн шинэчлэл зогсож, тариалангийн талбай зэрлэгтээ баригдан атаршиж, Монголд гурилын хомсдол үүссэний улмаас импортын гурил гол хэрэглээ болоод байв. Тэр цагт "Монголд тариа тарих хэрэггүй. Хойно, өмнө, хажууханд тариалангийн аварга том улс орон байхад идэх гурилаа тэндээс авахад л болно" гэсэн үзэл баримтлал дэвшүүлж явсан төрийн түшээд ч бий. Ийм үед алдаатай уг бодлогыг үндсээр нь өөрчилж, хөдөө аж ахуй, түүний дотор тариалангийн салбарыг аврахын тулд "Хөдөө аж ахуйн талаар төрөөс баримтлах бодлогын баримт бичиг"-ийг УИХ-аар батлуулж<ref> https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6589</ref>, улмаар Атрын III аяныг санаачлагчдын нэг болжээ. ===МАСЗХ-г НАМЗХ болгоход оролцов=== Тэрбээр 2005-2010 онд МАН-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллага болох Монголын ардчилсан социалист залуучуудын холбоо (МАСЗХ)-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> бөгөөд тус холбоог өөрчлөх, үзэл баримтлалыг шинэчлэх ажлыг хамтран гүйцэтгэж зорилго, чиглэл, үйл ажиллагааны хувьд шинэ Нийгмийн ардчилал-Монголын залуучуудын холбоо (НАМЗХ)-г үүсгэн байгуулалцжээ. <ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Нийгмийн ардчилал, Монголын залуучуудын холбооны ерөнхийлөгчөөр Л.Оюун-Эрдэнэ сонгогдлоо |url=https://gogo.mn/r/76274 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Гадаад бодлогын шинэ үзэл баримтлал=== [[Файл:With Hillary Clinton.jpg|left|thumb|АНУ-ын 67 дахь Төрийн Нарийн Бичгийн Дарга [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт]]Г.Занданшатар 2011 онд Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байхдаа Монгол Улсын Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг боловсруулан батлуулсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Гадаад бодлогын үзэл баримтлалын тухай тогтоолын төсөл өргөн барив |url=https://gogo.mn/r/81681 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Монгол Улс энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах замаар аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол, үндэсний язгуур ашиг сонирхлоо олон улсын эрх зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах тулгуур баримт бичиг болсон юм.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД БОДЛОГЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> 2011 онд Монгол Улс [[Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэг|Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг]] хоёр жил даргалах хүндтэй үүргийг хүлээн авсан билээ. Түүнийг сайд байх үед Монгол Улсын Засгийн газар “Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр”-ийг баталсан нь<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Монгол Улсын гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хөтөлбөр батлана |url=https://gogo.mn/r/nve9y |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> улс орны хөгжлийн тогтвортой өсөлтийг хангахад гадаад улс төр, эдийн засгийн дипломат үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд томоохон түлхэц болсон. Мөн “Дипломат ажилтны сахилгын тусгай дүрэм”-ийг шинэчилж, гадаад харилцааны салбар, дипломат ажилтнуудын үйл ажиллагаанд ёс зүй, сахилга хариуцлагыг сахиулах шинэ жишиг тогтоосон юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хууль бус наймаа хийсэн дипломат ажилтан ажилгүй болно |url=https://gogo.mn/r/1j2e3 |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> ===Хөгжлийн бодлогын суурийг тавив=== 2018 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах үедээ “Гурван тулгуурт хөгжлийн бодлого” буюу төр, нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогыг гардан боловсруулж, батлуулсан. <ref>https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=13240</ref> Энэхүү хөгжлийн бодлогын баримт бичгийн үндсэн агуулга “Шинэ сэргэлтийн бодлого” урт хугацааны хөгжлийн бодлогын эх үндэс болсон бөгөөд Монгол Улсын Их Хурлыг Г.Занданшатар тэргүүлж байх үед буюу 2021 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр 106 дугаар тогтоол батлагдсан юм.<ref>https://ikon.mn/n/2f97 УИХ: Шинэ сэргэлтийн бодлого батлах тухай тогоолын төслийг эцэслэн батлав.</ref> ==Улсын Их Хурлын дарга== [[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Монгол Улсын Их Хурлын дарга Г.Занданшатар. 2019 он. ]] Монгол Улсын Их Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийн үр дүнгээр байгуулагдсан парламентын анхны чуулганаар буюу 2020 оны 6 дугаар сарын 20-нд Г.Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгов.<ref>https://www.parliament.mn/nn/10787/ Улсын Их Хурлын гишүүн Гомбожавын Занданшатарыг Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонголоо </ref> Ингэснээр тэрбээр энэ албан тушаалд парламентын хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд үргэлжлүүлэн ажилласан анхны хүн болсон юм. 2019 оны 2 дугаар сард анх сонгогдсоноос хойших Г.Занданшатар 5 жил шахмын хугацаанд УИХ-ыг орчин үеийн дэлхийн улс орнуудын парламентын жишигт нийцүүлэн шинэчлэл хийх зорилт дэвшүүлэн ажилласан. Энэ зорилтын хүрээнд түүний хэрэгжүүлсэн дөрвөн шинэчлэлийг онцолбол: ===Үндсэн хуулийн шинэчлэл=== 20 гаруй жил яригдаж, 3 парламент дамжин өрнөсөн, 4 төсөл өргөн баригдсан ч шийдэлд хүрч чадаагүй байсан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг амжилттай удирдаж хэрэгжүүлсэн. Энэ ажил УИХ дээр 3 жилийн турш өрнөж, нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл 2019 оны 6 дугаар сард Үндсэн хуулийн цэцэд<ref>{{Cite web |last=admin |title=Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг Үндсэн хуулийн цэцэд өргөн барив |url=https://conscourt.gov.mn/index.php/?p=4632 |access-date=2025-12-20 |language=mn-MN }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, улмаар парламентад өргөн баригдсанаас хойш УИХ 5 сарын турш завсарлагагүйгээр, тасралтгүй хэлэлцсэн юм. Ард иргэдээрээ хэлэлцүүлж, зөвлөлдөх санал асуулгыг Монголын түүхэнд анх удаа зохион байгуулж, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, улс төрийн намууд, эрдэмтэн судлаачдын санал бодлыг сонсож, нийгмийн зөвшилцлийг хангаж чадсанаар Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр батлагдсан билээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн уг эхийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ёсчлон баталгаажууллаа |url=https://www.parliament.mn/nn/9785/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Нэмэлт, өөрчлөлт нь Үндсэн хуулийн 28.5 хувийг буюу 70 зүйлийн 19 зүйл, 36 заалтыг хөндсөн бөгөөд засаглалын хяналт-тэнцлийг хангаж, Засгийн газрын тогтвортой байдал, парламентын хариуцлагыг нэмэгдүүлэх, хараат бус шударга шүүхийг төлөвшүүлэх, нутгийн захиргааны бие даасан байдлыг бэхжүүлэх суурь зарчмын хүрээнд Үндсэн хуульд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтийг засаж сайжруулах; Байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байж, түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдох; Монгол Улсын нийгэм-эдийн засгийг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэх, бодлогын уялдаа холбоо, залгамж чанар, нэгдмэл байдлыг хангах; Улс төрийн намууд улсын хэмжээнд бодлого дэвшүүлж ажиллах, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, санхүүгийн эх үүсвэр, зарцуулалт нь ил тод байх; Шүүхийн бие даасан, шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах замаар иргэдийн шүүхэд итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх; Нутгийн өөрийн удирдлага, хот тосгоны эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгох зэрэг тогтолцооны шинэчлэлийн шинэ зохицуулалтууд туссан юм.<ref> https://www.parliament.mn/nn/10362/ </ref> Улмаар 2023 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах бас нэгэн өөрчлөлтийг батлуулсан бөгөөд энэ өөрчлөлт нь парламентын төлөөллийн чадавхыг сайжруулах, ард түмний сонголтыг аль болох бүрэн дүүрэн баталгаажуулах, шударга сонгуулийн зарчмыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2023-05-31 |title=Монгол Улсын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, баталлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2652241/ |access-date=2025-12-20 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009120818/https://news.mn/r/2652241/ |url-status=dead }}</ref> Үндсэн хуулийн шинэчлэлийн эдгээр нэмэлт, өөрчлөлтүүд ард түмний засаглах эрхийг хангах, төр цэгцэрч, засаглал тогтворжин, шударга ёс, эрүүл нийгэм төлөвших эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн өөрчлөлт болсон гэж үздэг.<ref>{{Cite web |date=2025-09-24 |title=ШИНЭЧЛЭГЧ |url=https://www.ulsturch.mn/a/73286 |access-date=2025-12-20 |website=www.ulsturch.mn |language=en}}</ref> ===Парламентын хяналт шалгалтын шинэ тогтолцоо=== 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөөр Үндсэн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт “Хуулийн биелэлтийг хангахтай холбоотой нийтийн эрх ашгийг хөндсөн тодорхой асуудлаар Улсын Их Хурлын гишүүний дөрөвний нэгээс доошгүй нь хянан шалгах түр хороо байгуулах санал тавибал Улсын Их Хурал цөөнхийн төлөөллийг оролцуулан уг хороог байгуулна” гэж тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ХЯНАЛТ ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн үзэл баримтлалд нийцүүлэн Монгол Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хуулийг батлан хэрэгжүүлсэн нь парламентын хянан шалгах чиг үүргийг цоо шинэ шатанд гаргасан юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Г.Занданшатар: Хяналт шалгалтын тухай анхдагч хуулийг баталж, парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүллээ |url=http://isee.mn/n/30654 |access-date=2025-12-20 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр УИХ зөвхөн Ерөнхий сайдыг сонгохоор болсон бөгөөд Засгийн газрын бусад гишүүдийг томилох эрхээсээ татгалзсан. Мөн УИХ-д өргөн мэдүүлсэн төсвийн төслийн орлого, зарлагын дүнг нэмэгдүүлэхийг хориглож, Засгийн газрын эрх мэдэл энэ хэрээр нэмэгдсэн. Энэхүү өөрчлөлтийн дараа Засгийн газрын үйл ажиллагаанд тавих парламентын хяналтыг сайжруулах нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хоорондын хяналт тэнцлийг хангах бодлогын гол шийдэл болох ёстой байсан учраас энэ анхдагч хуулийг баталсан бөгөөд өмнө нь парламентын хяналт шалгалтыг ингэж нарийвчлан зохицуулсан бие даасан хууль байгаагүй юм. Хууль батлагдан хэрэгжсэнээр парламент хяналт шалгалтын ажлаа урьдчилан төлөвлөдөг болж, хяналтын сонсголын төрөл, хэлбэрийг нарийвчлан зохицуулжээ. Хуулиар хянан шалгах түр хорооны эрх зүйн байдал, үйл ажиллагааны журмыг дэлгэрэнгүй зохицуулж өгснөөр нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн тодорхой асуудлаар Хянан шалгах хороод байгуулагдан ажиллаж, нийтийн сонсгол, нээлттэй хэлэлцүүлэг УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын механизм болов.<ref>{{Cite web |title=НИЙТИЙН СОНСГОЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Ингэснээр олон жил далд бугшсан асуудлууд ил болж, олон нийтийн анхаарал, хяналтад орсон. Тухайлбал, 2022 оны 4 дүгээр сард Хөгжлийн банкны асуудлаар Хянан шалгах түр хороо нотлох баримт шинжлэн судлах сонсголыг 3 үе шаттай хийснээр Хөгжлийн банкны 7.8 их наяд төгрөгийн зээлийг хэн, ямар зорилгоор авч, хэрхэн зарцуулсан тухай мэдээллийг ил тод болгож, ард иргэдийн мэдэх эрхийг хангажээ.<ref>{{Cite web |title=Хянан шалгах түр хорооноос зохион байгуулсан нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурав дахь шатны сонсгол өндөрлөв |url=https://www.parliament.mn/nn/29715/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Энэ сонсголоор 432 зээл, 2542 төсөл, хөтөлбөртэй холбоотой асуудлаар 600 гаруй иргэн, хуулийн этгээд, үүний дотор 356 гэрчийг дуудаж сонссон юм.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Хянан шалгах түр хорооны нотлох баримтыг шинжлэн судлах гурван шатны сонсголд нийт 356 гэрч оролцжээ |url=http://isee.mn/n/47955 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> ===Цахим шилжилт=== УИХ-д цахим шилжилт хийх томоохон зорилго дэвшүүлж, [https://d.parliament.mn/ D-parliament] вэб, аппликэйшн хосолсон цахим системийг нэвтрүүлснээр хуулийн төсөл боловсруулах, хууль хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад томоохон дэвшил гарсан. УИХ-ын цахим хуралдааны дэгийг холбогдох хуульд тусгаснаар УИХ-ын үйл ажиллагааны байнгын, тасралтгүй, тогтвортой байх зарчим бүрнээ хангагдсан юм. Тухайлбал, [[COVID-19|Ковид-19]] цар тахлын үед УИХ цахим дэгийг хэрэгжүүлж ажилласнаар хуралдаан нэг ч өдөр тасалдаагүй бөгөөд Олон улсын парламентын холбооноос Монгол Улсын Их Хурал цар тахлын нөхцөлд дэлхийн улс орнуудын парламентад жишиг болохуйц үйл ажиллагаа явуулсан хэмээн сайшаасан байна. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 39.1-д “Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасны дагуу Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдлэхдээ тодорхой асуудлыг шийдвэрлүүлэх талаар асуулт асуух, санал өгөх эрхээ Улсын Их Хурлын албан ёсны санал авах цахим хуудас, гар утас, хөдөлгөөнт төхөөрөмжид зориулсан Улсын Их Хурлын албан ёсны программ хангамжаар дамжуулан хэрэгжүүлж болно” хэмээн тусгасан.<ref>{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-20 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Энэ хүрээнд тодорхой асуудлаар ажлын хэсэг байгуулах саналыг 33.000, Байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд хяналт шалгалт явуулах саналыг 70.000, хуулийн төслийн талаарх саналыг 100.000 ба түүнээс дээш тооны иргэн дэмжсэн бол УИХ заавал авч хэлэлцэхээр тусгаж, иргэдийн саналыг авах нийтийн өргөдлийн “D-өргөдөл” системийг нэвтрүүлэн амжилттай ашиглаж эхэлсэн билээ.<ref>{{Cite web |title=Нийтийн өргөдөл хүлээн авах Улсын Их Хурлын цахим систем ажиллаж эхэллээ |url=https://www.parliament.mn/nn/41082/ |access-date=2025-12-20 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-10 |title=Нийтийн цахим өргөдөл, гомдлын системийг аравдугаар сарын 17-нд танилцуулна |url=https://www.24tsag.mn/a/221142 |access-date=2025-12-20 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}</ref> ===Зөвлөлдөх санал асуулга=== [[Файл:"Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023.jpg|left|thumb|800 гаруй хүн оролцсон "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулга - 2023 арга хэмжээний нэгдсэн хэлэлцүүлэг]]Г.Занданшатар АНУ-ын [[Стэнфордын Их Сургууль|Стэнфордын их сургуульд]] зочин судлаачаар ажиллаад ирэхдээ шинэ бодол, онол олныг тээж ирсний нэг нь "Зөвлөлдөх ардчилал” юм. Тэрбээр 2013 оны 12 дугаар сараас Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/2083785/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106133211/https://news.mn/r/2083785/ |url-status=dead }}</ref>, Монгол зэрэг хөгжиж буй орнуудын ардчилсан хөгжлийн загварыг хөгжингүй орнуудын ардчилалтай харьцуулан судалжээ. Улмаар зөвлөлдөх ардчиллын онолыг Монголд нэвтрүүлэх чиглэлээр нэлээд идэвхтэй ажилласан бөгөөд орчин цагийн ардчиллын судалгааны тэргүүлэх эрдэмтдийн нэг [[:en:Larry_Diamond|Ларри Даймонд]], Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэнгийн захирал [[:en:James_S._Fishkin|Жэймс Фишкин]], тус сургуулийн профессор Карл Айкенбэри нарын нэр хүндтэй эрдэмтдийг Монголд урьж лекц уншуулахын сацуу ном бүтээлийг нь монгол хэлээр орчуулан хэвлүүлжээ. Мөн [https://asiafoundation.org/where-we-work/mongolia/ Азийн сан], Стэнфордын их сургуулийн дэмжлэгтэй “Иргэдийн оролцоо-Хотын маргааш” Монголын анхны зөвлөлдөх санал асуулга” төслийг хамтран удирдаж<ref>https://www.shuud.mn/a/461733 Г.Занданшатар: Иргэдэд сонголт хийх боломжийг олгоно </ref><ref>{{Cite web |last=www.ulaanbaatar.mn |date=2015-12-09 |title=Жэймс Фишкин: Зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хороо нь багагүй үүрэгтэй ажилладаг |url=https://ikon.mn/n/mjc |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Нийслэлийн зөвлөлдөх санал асуулгын зөвлөх хорооны даргаар ажиллаж байсан. Улмаар Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийг санаачлан батлуулж<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Зөвлөлдөх санал асуулгын тухай хуулийн төсөл дэмжлэг авах уу |url=https://gogo.mn/r/gmxkd |access-date=2025-12-20 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, УИХ 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар, 2023 онд улс орны нийгэм, эдийн засгийн тулгамдсан асуудлыг иргэдийн туслалцаатайгаар тодорхойлох, асуудлын эрэмбэ, шийдвэрлэх арга зам, гаргах шийдвэрийн талаар иргэдтэй зөвлөлдөх, үндэсний зөвшилцлийг хангах зорилготой "Зөвлөлдөж шийдье" зөвлөлдөх санал асуулгыг амжилттай зохион байгуулсан юм. Хоёр удаагийн зөвлөлдөх санал асуулгад Монгол Улсын 3.4 сая иргэнийг төлөөлсөн 700-800 хүн эх орны өнцөг булан бүрээс санамсаргүй түүврийн аргаар сонгогдон ирж, төрийн хэргийг хэлэлцэн, гаргасан санал, дүгнэлтийн дагуу Үндсэн хуулийн өөрчлөлтүүд болон бусад шийдвэрүүд гарсан билээ.<ref> https://duuren.life/post/2003 Зөвлөлдөх санал асуулгын үр дүнг УИХ-ын дарга Г.Занданшатарт өргөн мэдүүлэв. 2023.02.17</ref> 2024 оны хаврын ээлжит чуулган завсарлах үеэр түүний хэлснээр, УИХ, Засгийн газраас хэрэгжүүлсэн тогтолцооны реформ, бусад цогц арга хэмжээний үр дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 2016 онд 3681 ам.доллар байсан бол 2023 оны эцэст 5875 ам.доллар болсон бөгөөд 13.5 их наяд төгрөгийн гадаад өрийг төлжээ. Мөн төрийн албан хаагчдын цалин 2016 онтой харьцуулахад 3 дахин өсч, тэтгэврийн доод хэмжээ нэмэгдэн дундаж тэтгэвэр 785 мянган төгрөг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2024-06-05 |title=Г.Занданшатар: УИХ, ЗГ-аас хэрэгжүүлсэн реформуудын дүнд 2016 онд 1.2 хувьтай байсан эдийн засгийн өсөлт 7.0 хувьд хүрлээ |url=https://ubn.mn/p/62407 |access-date=2025-12-20 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> == Ерөнхий сайд == [[Файл:Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|thumb|284x284px|Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын засгийн газрын бүрэлдэхүүн]]]] 2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдөр УИХ-ын нэгдсэн чуулган Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх тогтоолын төслийг хэлэлцэж, нууц санал хураалтад 82 гишүүн оролцсоноос тогтоолыг 44 гишүүн дэмжиж, 38 гишүүн дэмжсэнгүй.<ref>{{Cite web |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://cnbc.mn/news/h2i35 |access-date=2025-12-20 |website=cnbc.mn |language=en}}</ref> Ингэснээр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцров.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-12-20 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Улмаар 9-ний өдөр хуралдсан МАН-ын Бага хурлаар Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцэв. Санал хураалтад 117 гишүүн санал өгснөөс тогтоолын төслийг 108 нь дэмжсэнээр Г.Занданшатар 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> {{Further|Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар}} 2025 оны 6 дугаар сарын 18-нд Ерөнхий сайд Г.Занданшатар засгийн газраа албан ёсоор бүрдүүлсэн. Уг засгийн газар нь 15 яам, 19 сайдтай байсан ба МАН, [[ХҮН нам|ХҮН]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]-ын дунд байгуулагдсан эвслийн засгийн газар байв.<ref>{{Cite web |last=А|first=Ням-Өлзий|date=2025-06-17|title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна|url=https://ikon.mn/n/3fld|access-date=2026-02-25|website=ikon.mn|language=mn}}</ref> ===9-11 дүгээр сарын хямрал === [[Файл:Prime Minister Gombojavyn Zandanshatar during a parliamentary vote on 17 October 2025.jpg|thumb| Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай тогтоолыг УИХ-аар батлах үеэр. 2025.10.17]] 2025 оны 9 дүгээр сарын эхээр МАН-ын Бага хурлыг хуралдуулах асуудал идэвхтэй яригдаж, уг хурлаар Л.Оюун-Эрдэнийн оронд намын даргаар хэнийг сонгох нь олон нийтийн анхаарлыг ихээхэн татаж байв. Ерөнхий сайд эрх баригч намын дарга байдаг жишгээр Г.Занданшатарыг энэ албан тушаалд саадгүй очно гэсэн хүлээлт нийтэд байсан боловч “Админерал” компанитай холбоотой хэмээн багагүй хугацаанд яригдсаны дээр УИХ-ын гишүүн [[Баттөмөрийн Энхбаяр|Б.Энхбаярын]] энэ сэдвээрх удаа дараагийн мэдэгдлийн шууд субьект болоод байсан УИХ-ын дарга [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан|Д.Амарбаясгалан]] 9 дүгээр сарын 12-нд гэнэт мэдэгдэл хийж, МАН-ын даргад нэр дэвшихээ зарлав.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://www.assa.mn/a/73897 |access-date=2025-12-21 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Д.Амарбаясгалан: Би нэрээ татахгүй, МАН-ын даргад нэр дэвшинэ |url=http://isee.mn/n/82648 |access-date=2025-12-21 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2025-09-12 |title=УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан МАН-ын даргад нэр дэвшихээ мэдэгдлээ |url=https://ubn.mn/p/88610 |access-date=2025-12-21 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Улмаар 9 дүгээр сарын 28-нд болсон намын даргыг сонгох Бага хурлын гишүүдийн санал хураалтын дүн маргаантай болсноор<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2025-09-28 |title=Эхний санал хураалтаар Д.Амарбаясгалан 56, Г.Занданшатар 44 хувийн санал авсан бол дахин санал хураалтаар Д.Амарбаясгаланг ялсан гэж үзэв |url=https://ikon.mn/n/3i4j |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> хоёр сар шахам үргэлжилсэн хямрал эхлэв. Намын дотоод асуудлаас парламентын түвшинд хүрч даамжирсан энэ үйл явц УИХ-ын чуулганаар Ерөнхий сайд болон спикерийг огцруулах шийдвэр гаргах<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2025-10-17 |title=35 жилийн хугацаанд анх удаа нэг өдрийн дотор УИХ-ын дарга болон Ерөнхий сайдыг огцруулав |url=https://ikon.mn/n/3in1 |access-date=2025-12-21 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоолд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] хориг тавих<ref>{{Cite web |last=Б.Мөнгөнтамир |date=2025-10-20 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын 2025 оны 95 дугаар тогтоолд бүхэлд нь хориг тавилаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2829423/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210185533/https://news.mn/r/2829423/ |url-status=dead }}</ref>, Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэцэд]] хүсэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яагаад: ҮХЦ шууд маргаан үүсгэсэн үндэслэл, мөн шийдвэрлэх процессын тухай |url=https://gogo.mn/r/2m7d03 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>, Цэц их суудлын хуралдаан зарлан Ерөнхий сайдыг огцруулсан 95 дугаар тогтоолыг хууль зөрчсөн хэмээн дүгнэлт гаргах<ref>{{Cite web |last=admin |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай Цэцийн дүгнэлт (2025, №08)-ийн тойм |url=https://constitutionalcourt.mn/2025/11/%d0%b5%d1%80%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9-%d1%81%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d1%8b%d0%b3-%d0%be%d0%b3%d1%86%d1%80%d1%83%d1%83%d0%bb%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d2%af%d0%b9%d0%bb-%d0%b0%d0%b6%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b0-2-2/ |access-date=2025-12-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2025-12-21 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Нэргүй |first=Г. |date=2025-10-24 |title=Ерөнхий сайдыг огцруулсан ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн тухай дүгнэлт бүрэн эхээрээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830191/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024134740/https://news.mn/r/2830191/ |url-status=dead }}</ref> хүртэл үргэлжилсэн юм. Цэцийн дүгнэлт гарснаар Ерөнхий сайдын бүрэн эрх сэргэж, үүрэг гүйцэтгэгч болоод байсан Г.Занданшатар уг албан тушаалаа үргэлжүүлэн хаших болов. === Үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдсөн нь === [[File:Г.Занданшатар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27.jpg|thumb|thumb|350px|right|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны индэр дээр. 2026.03.27]] 2025 оны УИХ-ын хаврын чуулган гуравдугаар сарын 16-нд нээлтээ хийсний дараа АН-ын бүлэг хуралдаж, МАН-ын дарга Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл чуулганы болон байнгын хороодын хуралд оролцохгүй гэдгээ мэдэгдэв.<ref>{{Cite web |last=time.mn |title=О.Цогтгэрэл: Н.Учралыг УИХ-ын даргын ажлаа өгтөл АН-ын бүлэг чуулганы хуралд оролцохгүй |url=https://time.mn/n/150248 |access-date=2026-03-28 |website=time.mn |language=mn}}</ref> Улмаар УИХ дахь МАН-ын бүлгийн нэр бүхий 30 гаруй гишүүн хуралд оролцохгүй болсноос чуулганы ирц бүрдэхгүй, улмаар УИХ-аас ямар нэг шийдвэр гаргах боломжгүй болж төрийн ажил гацаанд оров.<ref>{{Cite web |title=Өнөөдөр АН чуулганд оролцохгүй бол Засгийн газрын хувь заяа бүрхэг болно |url=https://sonin.mn/newsDetail/16054 |access-date=2026-03-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Ийм нөхцөлд 26-ны пүрэв гарагт Н.Учрал УИХ дахь МАН-ын бүлгийг хуралдаан зохион байгуулж, улс төрийн шийдвэр гаргахыг уриалсан мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Н.Учрал: УИХ дахь МАН-ын бүлэг хуралдаж, улс төрийн шийдвэр гаргах шаардлагатай |url=https://gogo.mn/r/340579?i= |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Мөн өдрийн маргааш Ерөнхий сайд Г.Занданшатар үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд гаргав.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-03-28 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> МАН-ын Удирдах зөвлөл баасан гарагийн үдээс хойш яаралтай хуралдаж Г.Занданшатарын хүсэлтийг хүлээн авсан бол үүний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулган энэ асуудлыг хэлэлцээд, Г.Занданшатарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлсөн тогтоолыг хуралдаанд оролцогсдын 74 хувь буюу 54 гишүүний саналаар баталсан юм.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=ЧУУЛГАН: Г.Занданшатарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөллөө |url=https://gogo.mn/r/e04oqd |access-date=2026-03-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> == Цол, шагнал == * “Банк, санхүүгийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг. (1999 он) * [[Алтан гадас одон|“Алтан гадас”]] одон. (2005 он) * Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол. (2011 он) *[[Украин]]ы төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одон]], III зэрэг. (2011 он) * ОХУ-ын Байгалийн улсын их сургуулийн хүндэт [[профессор]] цол (2012 он) * Сүхбаатарын одон (2022) == Шашин шүтлэг == [[Буддын шашин|Буддын шашны]] [[Шарын шашин|шарын урсгалыг]] шүтдэг. “[[Жавзандамба хутагт]]” төвийн гишүүн. Буддын шашны [[гүн ухаан]], Чойрын номыг сонирхон судалдаг. Ерөнхий сайдаар томилогдсонд нь [[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] түүнд баяр хүргэн амжилт хүсч байв.<ref> https://eguur.mn/602975/</ref> == Хобби == Дөрвөн настайдаа [[Шатар|шатар]] тоглож сурсан.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Шатар сугавчилчихаад хүн хүн дээр очиж “Тоглоё” хэмээн гуйж явдаг, аавыгаа шөнө орой ирсэн ч ялгаагүй тоглох гээд хүлээгээд сууж байдаг хүүхэд байжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа эхлээд очсон газар бүртээ сайн шатарчин гэгддэг байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> УИХ-ын гишүүн байхдаа үе үеийн УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан шатрын тэмцээнд дэд байр, УИХ-ын гишүүдийн дунд зохион байгуулсан “Цэцэн түшээ-2017” тэмцээний эрэгтэйчүүдийн төрөлд тэргүүн байр эзэлж байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын шатрын холбооны]] ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжинов]], [[Болгар|Болгарын]] шатарчин, дэлхийн аварга эмэгтэй Антоанета Стефанова нараас гадна Монголын [[Шатрын их мастер|их мастеруудтай]] тоглож байв.<ref>https://duuren.life/refence/568</ref> Хувьдаа шатрын баялаг цуглуулгатай. [[1994]] онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] суралцаж байхдаа зандан модоор хийсэн шатар олж авч, их баярлаж байснаа дурссан нь бий. 2024 оны 12 дугаар сард болсон Монголын шатрын холбооны Их хурлаар тус холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.<ref>{{Cite web |title=Г.Занданшатар Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч боллоо |url=https://duuren.life/post/9293 |access-date=2025-12-20 |website=duuren.life |language=en}}</ref> Ном унших дуртай. 2023 оны [[Улаанбаатарын номын баяр|Үндэсний номын баярын]] үеэр, унших дуртай номоосоо зургааг сонгон “Instagram” хуудсаараа олон нийтэд сонирхуулсан нь: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн “Хос уянга”, Жорж Фридманы “The Next 100 Years”, Жэймс Фишкиний “When The People Speak”, [[Фёдор Достоевский]], Үй Хуагийн зохиолууд, [[Сунь-зы|Сүнзийн]] “Дайтах урлаг” байв.<ref>https://duuren.life/post/4685 Г.Занданшатарын дуртай зургаан ном.</ref> Мөн усанд сэлэх дуртай. [[Хөлбөмбөг|Хөлбөмбөгт]] хорхойтой. [[Испани|Испанийн]] “[[Реал Мадрид]]” багийг дэмждэг. == Сонирхолтой баримтууд == * Оюутан Г.Занданшатарыг нэгдүгээр дамжаанд байхад [[Орос хэл|орос хэлний]] хичээл дээр багш нь [[Александр Сергеевич Пушкин|А.Пушкины]] шүлгийг уншиж өгөөд, [[Долоо хоног|долоо хоногийн]] дотор цээжлэх даалгавар өгөхөд тэрбээр тэр дор нь цээжлээд уншиж өгч, ой сайтайгаараа гайхагдаж байжээ. * Зах зээлийн коллежид ажиллаж байхад нь Монголын их, дээд сургуулийн нийт багш нараас шалгалт авч, хамгийн өндөр оноо авсан 12 хүний 6-г [[Австрали]] улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болоход Г.Занданшатар багтсан боловч тодорхой шалтгааны улмаас явж чадаагүй аж.<ref> https://www.24tsag.mn/a/169617 </ref> * [[Украин]] Улсын төрийн дээд шагнал [[:ru:Орден_князя_Ярослава_Мудрого|Цэцэн Ярославын одонг]] Монголоос хүртсэн хүн ердөө хоёр байдгийн нэг нь Г.Занданшатар, нөгөө нь ерөнхийлөгч асан [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] юм. * Долоогийн тоо түүний амьдралд учир холбогдолтой юм шиг байдаг нь бий. 1970 онд төрсөн, 1977 онд 7 настайдаа сургуульд орсон, нийслэлд шилжиж ирэхдээ 77 дугаар сургуульд элссэн. 1987 онд 10 дугаар ангиа дүүргэсэн.<ref> https://www.polit.mn/a/104421 Шинэчлэгч </ref> УИХ-ын сонгуульд Баянхонгор аймгийн 7 дугаар тойргоос дэвшин ялалт байгуулж байсан. == Ном бүтээл == 1994–2025 онд төр, эдийн засаг, ардчиллын сэдвээр 15 гаруй ном, орчуулгын бүтээл туурвисан.<ref>{{Cite web |date=2025-12-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-12-20 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> Тэдгээрээс дурдвал: * Гадаад худалдааны санхүүжилт”. 1995 он * “Арилжааны банкны санхүүгийн менежмент”. 1995 он * “[[Үндэстэн дамнасан корпораци|Корпорацийн]] санхүү” гарын авлага. 1994 он * “Мөнгөний үнэ цэнэ” гарын авлага. 1994 он * “Хөдөө аж ахуйн шинэчлэлийн санхүүжилтийн механизм”. 2003 он * “Хөдөө аж ахуйн банкны бүтцийн өөрчлөлтийн төлөвлөгөө”. 2003 он * "Үндсэн хууль ба зөвлөлдөх ардчилал”. 2015 он * “Зөвлөлдөх ардчилал-хөгжлийн гарц”.<ref>https://catalog.must.edu.mn/bib/55128{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 он * Жэймс Фишкин. “Хүмүүс үзэл бодлоо илэрхийлэхүй: Зөвлөлдөх ардчилал ба олон нийтийн хэлэлцүүлэг”. Орчуулга. 2015 он<ref>https://eguur.mn/589976/</ref> <ref>https://ikon.mn/n/kwt</ref> * “Нэг Монгол-Нэг зүгт. Хөгжил бол цэгцрэх хөдөлгөөн”.<ref>{{Cite web |url=https://news.mn/r/2118716/ |title=Archive copy |access-date=2025-12-20 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106122907/https://news.mn/r/2118716/ |url-status=dead }}</ref> 2016 он {{Quotation|"Улс төрд удаан хутгалдлаа, цаашдаа ямар нэгэн байдлаар вакуум орчинд орох нь гарцаагүй. Тиймээс Монголын нийгэм, төр засгийн байдлыг хөндлөнгөөс нэг ажиглаад судалгаа хийгээд үзье гэж бодсон юм. Ер нь Америкийн болоод дэлхийн ардчилал хөгжсөн орнуудын туршлагаас харахад, улс төрд хэтэрхий удаан ажилласан хүн тодорхой хугацааны дараа түр чөлөө авч олон улсын судалгааны төвүүдэд очиж ажилладаг байдал анзаарагддаг. Ялангуяа над шиг гадаад харилцааны чиглэлээр ажиллаж байсан хүмүүс хуримтлуулсан туршлагаа мэдлэгтэй хослуулах нь чухал гэдгийг мэдэрсэн". ''Стэнфордын их сургуулийн зочин судлаач Г.Занданшатар'' <ref>{{Cite web |url=http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082144/http://dnn.mn/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%80%D0%B4-%D1%82%D2%AF%D0%BC%D1%8D%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B4%D3%A9%D3%A9-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D1%85-%D0%B8%D1%82%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D1%8D-%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B6%D1%8D%D1%8D-%D1%8D%D0%BD%D1%8D-%D0%B1%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B0%D1%88-%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D1%8D%D0%BC%D0%B3%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%BB/ |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|"Монгол Улсын Үндсэн хуульд... иргэдийн оролцоон дээр тулгуурласан тогтолцоог орон нутгийн бүтцэд байлгана гэсэн санааг тусгаж өгсөн. Гэвч харамсалтай нь өнөөдрийг хүртэл орон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагуудад улс төрийн оролцоо, намуудын оролцоотой төлөөллийн байгууллыг бий болгосоор ирсэн. Тиймээс бид иргэдийн төлөөллийн байгууллагаар орон нутгийн үйл ажиллагааг яаж удирдуулах вэ гэж эрэл хайгуул хийсний үр дүнд “Зөвлөлдөх ардчилал”-ын аргачлалыг сонгон авсан юм. Цаашид Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөр, бүтээн байгуулалтынхаа ажилд шаардагдах хөрөнгө, хэрэгцээ, зураг төсөл, газрын байршлыг хүртэл иргэдэд мэдээлж, тэднээр тодорхойлуулдаг болохоор ажиллаж байна". ''Улаанбаатар хотын захирагч Э.Бат-Үүл'' <ref>{{Cite web |url=http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220030923/http://mglradio.com/home/?mid=fastnews&page=11&document_srl=54271 |url-status=dead }}</ref>}} {{Quotation|“Зөвлөлдөх ардчиллын гол санаа болсон, асуудлыг зөвлөлдөж, учрыг нь олж хужрыг нь тунгааж дэнсэлдэг, ил тод, нээлттэй ардчиллын шинэ хэлбэр Монголд нэвтэрвэл манай эдийн засагт асар их хурд, үр дүн авчрах нь тодорхой юм байна”.''"Mongolian Economy" сэтгүүлийн эрхлэгч Д.Бэхбаяр'' <ref>{{Cite web |url=http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518071641/http://mongolianeconomy.mn/mn/i/8490 |url-status=dead }}</ref>}}<br /> ==Эшлэл== * Монголын хөгжилд [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] чухал. Гэхдээ монгол толгой бүүр чухал. * [[Ардчилал]] гэдэг нь ардын засаг гэсэн үг. Ардын засаг гэдэг нь төрийн бүх эрх ард түмний мэдэлд гэсэн үг. * Зүү олохын тулд тэмтрэх хэрэгтэй. Зөвийг олохын тулд зөвлөлдөх хэрэгтэй. * Хөгжлийн амин сүнс нь зөв ардчилал, уураг тархи нь ухаалаг төр, бие махбод нь ардын таван засаглал. <ref> http://www.ikon.mn/n/oas ikon.mn сайтын “Leaderships forum” буланд өгсөн ярилцлагаас. </ref> * Улс төрийн нам улс орноо хөгжүүлэх уураг тархи нь байх учиртай.<ref>{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |wayback=20160228180101 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 05:56:11 InternetArchiveBot }} “Улс орны тархи нь нам байх учиртай” нийтлэлээс.</ref> * Монгол нь Оросын төрт ёсны эх, [[Хятад]]ын бүтээн байгуулалтын эцэг мөн. * Дарга төвтэй намаас гишүүд төвтэй нам руу, олон нийтийн намаас мөрийн хөтөлбөрийн нам болох нь намын шинэчлэлийн эх сурвалж.<ref>{{Cite web |url=http://politics.news.mn/content/236270.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228180101/http://politics.news.mn/content/236270.shtml |url-status=dead }}</ref> * Худал, хулгай, хуйвалдааны замаар зорилгодоо хүрэх нь миний зарчим биш. Албан тушаалын төлөө журмын нөхдөө гүтгэж, хэлээгүйг хэлсэн мэт, хийгээгүйг хийсэн мэт ярьж, УИХ, Засгийн газар, нийгмээ, намаа талцуулж байгаа нь төрийн хүнд байх ёс зүй, мөн чанар огтхон ч биш.<ref>https://duuren.life/post/11942 Маргааш болох МАН-ын Бага хурлын өмнө Монгол улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын "Фэйсбүүк" хуудсаараа ийн мэдэгдлээ. 2025.09.26</ref> * Авлига, нүүрсний хулгайг хаацайлсан эв нэгдэл гэж байх учиргүй.<ref>https://duuren.life/post/11980 Үүсээд буй нөхцөл байдалтай холбогдуулан Төрийн ордонд Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын хийсэн мэдэгдэл. 2025.09.30</ref> * Монгол улсын иргэдэд тайван сайхан амьдрал хэрэгтэй болохоос аль нам, ямар улс төрч хэрхэн хожилд хүрэх нь хэнд ч хамаагүй. Би албан тушаалтай зууралдаагүй. Надад хүсэл, айдас, шунал алга.<ref>https://duuren.life/post/12778</ref> ==Холбоос== * Монгол Улсын Засгийн газар https://mongolia.gov.mn/ * Монгол Ардын Нам [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ http://www.nam.mn/] * Стэнфордын их сургуулийн Ардчилал, хөгжил, хуулийн засаглалын хүрээлэн http://cddrl.fsi.stanford.edu/ * Стэнфордын их сургуулийн Зөвлөлдөх ардчиллын хүрээлэн https://deliberation.stanford.edu/ ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Занданшатар, Гомбожавын}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Баацагааны хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын худалдаа хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын шатрын холбооны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] ovkn9bzlp6tguzxd52ttfmw425yvvrd 0 35048 870479 870231 2026-09-21T21:49:59Z Enkhsaihan2005 64429 870479 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шинэ Зеландын бөөрөнцөг шидэгч (1984 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин |name = Валери Адамс |image = Valerie Vili Berlin 2009-2.jpg |image_size = |caption = Адамс [[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 оны ДАШТ-д]] ялсныхаа дараа |birth_name = Валери Касанита Адамс |birth_date = {{birth date and age|1984|10|6}} |birth_place = [[Роторуа]], Шинэ Зеланд |height = {{convert|193|cm|ftin|abbr=on}}<ref>{{cite Sports-Reference|title=Valerie Adams|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/valerie-adams-vili-1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417163605/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ad/valerie-adams-vili-1.html|url-status=dead|archive-date=2020-04-17|access-date=2026-09-19}}</ref> |weight = {{convert|120|kg|lb|0|abbr=on}} (2012) |country = Шинэ Зеланд |sport = [[Хөнгөн атлетик]] |event = [[Бөөрөнцөг түлхэлт]] |coach = [[Кирстен Хеллиер]] (1998–2010)<br>{{nowrap|Жан-Пьер Эггер (2010–одоо)}} |show_medals = |personal_best = '''Гадаа''': 21.24 м (2011)<br>'''Танхим''': 20.98 м (2013) | medal_templates = {{МедальТоо |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|2|1|1 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|4|1|0 |[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]|4|0|1 |[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]|3|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн ЦомТивийн Цом]]|2|0|0 |'''Нийт'''|'''15'''|'''4'''|'''2''' }} {{Медаль|Олимп}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жанейро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2020 оны Зуны Олимп|2020 Токио]]|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2007 Осака]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2005 Хельсинки]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2008 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2008 Валенси]]|[[2008 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2010 Доха]]|[[2010 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2012 Стамбул]]|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2014 Сопот]]|[[2014 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2016 Портленд]]|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хамтын Нөхөрлөлийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2006 Мельбурн]]|[[Хөнгөн атлетик 2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2010 Дели]]|[[Хөнгөн атлетик 2010 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2014 Глазго]]|[[Хөнгөн атлетик 2014 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2002 Манчестер]]|[[Хөнгөн атлетик 2002 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам|2018 Голд-Кост]]|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадамд – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Дэлхийн Цом / Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Цом|2006 Афин]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2002 Кингстон]]|[[2002 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн бөөрөнцөг түлхэлт|Бөөрөнцөг түлхэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2001 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2001 Дебрецен]]|Бөөрөнцөг түлхэлт}} }} '''Валери Касанита Адамс''' ({{lang-en|Valerie Kasanita Adams}}, ''[[1984]] оны [[10 сарын 6|аравдугаар сарын 6-нд]] төрсөн'') нь [[Шинэ Зеланд]]ын [[хөнгөн атлетик]]ч бөгөөд [[бөөрөнцөг түлхэлт]]ийн тамирчин юм. Түүний бага дүү [[Стивен Адамс]] нь мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин. ==Хувийн дээд амжилт== * 21.24 [[метр]] ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Valerie Adams|Валери Адамс}} * {{iaaf name|id=170664|name=Валери Адамс}} *[http://www.youtube.com/watch?v=CnD1LoMU_OA Vili wins the shot put title at the 2007 World Championships] at YouTube *[http://www.sporting-heroes.net/athletics-heroes/displayhero.asp?HeroID=6860 Page with Photo, one of several at ''Sporting Heroes''] {{DEFAULTSORT:Адамс, Валери Касанита}} [[Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын бөөрөнцөг түлхэгч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын аварга]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын Гавьяаны одон шагналтан (Даме Компаньон)]] [[Ангилал:Шинэ Зеландчууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] 5ai42j5kito5jm7feo3a525q4b8r215 0 35236 870456 870243 2026-09-21T13:09:25Z Enkhsaihan2005 64429 870456 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын спорт алхаач (1985 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин |header_color = silver |name = Владимир Канайкин |image = |caption = |birth_date = {{birth date and age|1985|3|21}} |birth_place = [[Атюрьево]], [[Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Мордова Улс|ЗСБНА Мордова Улс]] |death_date = |death_place = |height = {{convert|1.71|m|ftin}} (2011) |weight = {{convert|60|kg|lb|0}} (2011) |sport = Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]] |country ={{RUS}} |medal_templates = {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Спорт Алхааны Цом|Дэлхийн Спорт Алхааны Цом]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Дэлхийн Спорт Алхааны Цом|2012 Саранск]]|20 км алхаа}} }} '''Владимир Алексеевич Канайкин''' (''[[1985]] оны [[3 сарын 21|гуравдугаар сарын 21-нд]] төрсөн'') нь [[Орос]]ын [[хөнгөн алтетик]]ч бөгөөд [[спорт алхаа]]н тамирчин юм. Канайкин [[2007]] оны [[9 сарын 29]]-нд Орост зохиогдсон [[Олон Улсын Хөнгөн атлетикийн холбоо]]ны нэрэмжит тэмцээнд спорт алхааны 20 [[километр]] замыг 1 цаг 17 минут 16 секундэд туулж [[Эквадор]]ын [[Жефферсон Перес]]ы эзэмшиж байсан (1:17:21) амжилтыг эвдэн [[дэлхий]]н дээд амжилтыг тогтоосон юм. [[2011 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2011]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-нд]] хүрэл медаль хүртэж, [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпод]] оролцож байсан ч хараахан медаль аваагүй. ==Эшлэл== <references/> <BR> ==Холбоос== *{{iaaf name|id=184204|name=Владимир Алексеевич Канайкин}} *[http://trackfield.brinkster.net/RecProgression.asp?RecCode=WR&EventCode=ME1&P=F trackfield.brinkster] {{DEFAULTSORT:Канайкин, Владимир}} [[Ангилал:Оросын спорт алхагч]] [[Ангилал:Оросын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Орост]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] ma0h6pxzi5o4m1w6y9m87tvygcnz2j9 0 35300 870457 785095 2026-09-21T13:14:16Z Enkhsaihan2005 64429 870457 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын спорт алхаач (1993 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин |header_color = silver |name = Александр Иванов |image = Александр Иванов.jpg |caption = Иванов 2013 онд |birth_date = {{birth date and age|1993|4|25}} |birth_place = [[Доод Тагил]], [[Свердловск муж|Свердловск]], Орос |death_date = |death_place = |height = {{convert|1.76|m|ftin}} (2011) |weight = {{convert|58|kg|lb|0}} (2011) |sport = [[Хөнгөн атлетик]] |country ={{RUS}} |medal_templates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{МедальУлс| {{RUS}} }} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|DQ|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – 2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 20 километрийн спорт алхаа|20 км алхаа]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|DQ|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн 20 километрийн спорт алхаа|20 км алхаа]]}} {{МедальТэмцээн|[[Спорт Алхааны Дэлхийн Цом]]}} {{Медаль|DQ|[[2012 оны Спорт Алхааны Дэлхийн Цом|2012 Саранск]]|10 км алхаа}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|DQ|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2012 Барселон]]|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 10,000 метрийн спорт алхаа|10 км алхаа]]}} }} '''Александр Иванов''' (''[[1993]] оны [[4 сарын 25|дөрөвдүгээр сарын 25-нд]] төрсөн'') нь [[Орос]]ын [[спорт алхаа]]н тамирчин юм. Иванов Оросын нийслэл [[Москва]] хотноо болсон [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн 20 километрийн спорт алхаа|20 км спорт алхаад]] төрөлд 1:20:58 цагийн амжилтаар [[Зуны олимп|Олимпын]] аварга Чэнь Динийг 11 секундээр ардаа орхин түрүүлсэн билээ. ==Эшлэл== *{{iaaf name|id=262320}} {{DEFAULTSORT:Иванов, Александр}} [[Ангилал:Оросын спорт алхагч]] [[Ангилал:20 километрийн спорт алхааны дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Орост]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1993 онд төрсөн]] t4xm75mneqvzd0pg8knbbbtaty9c6hc 0 35306 870458 782808 2026-09-21T13:36:26Z Enkhsaihan2005 64429 870458 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын тулгууртай харайгч (1986 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | image = Renaud Lavillenie at the 2026 Wanda Diamond League Athletissima athletics competition. 06.jpg | image_size = | caption = Рено Лавиллени 2026 онд | nationality = Франц | birth_date = {{birth date and age|1986|09|18}} | birth_place = [[Барбезьё-Сен-Илер]], Франц | height = 1.77 m<ref name="Décryptage d'une progression">{{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Athletisme/Actualites/Decryptage-d-une-progression/441818 |title=Décryptage d'une progression |publisher=L'Équipe |language=fr |date=2014-02-15 |access-date=2026-09-21 |archive-date=2017-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824013156/https://www.lequipe.fr/Athletisme/Actualites/Decryptage-d-une-progression/441818 |url-status=live}}</ref> | weight = 69 kg<ref name="Décryptage d'une progression"/> | country = Франц | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Тулгууртай харайлт]] | personal_best = {{unbulleted list |'''Гадаа''' 6.05 м '''[[Хөнгөн атлетикийн Францын дээд амжилт|NR]]''' ([[Южин, Орегон|Южин]] 2015) |'''Танхим''' 6.16{{AthAbbr|i|indoors}} м '''[[Хөнгөн атлетикийн Францын дээд амжилт|NR]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/news/news/renaud-lavillenie-pole-vault-world-record |title=Renaud Lavillenie sets pole vault world record of 6.16m in Donetsk |publisher=iaaf.org |access-date=2026-09-21 |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329172646/https://www.iaaf.org/news/news/renaud-lavillenie-pole-vault-world-record |url-status=live}}</ref> ([[Донецк]] 2014) }} | show_medals = yes | medal_templates = {{МедальТоо |[[Зуны Олимпын наадам|Олимпын наадам]]|1|1|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|0|1|4 |[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]|3|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын АШТ]]|3|0|1 |[[Танхимын хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Танхимын ЕАШТ]]|4|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]|1|1|0 |'''Нийт'''|'''12'''|'''3'''|'''5''' }} {{Медаль|Тэмц|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2016 оны Зуны Олимп|2016&nbsp;Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай&nbsp;харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|Танхимын ДАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2018 Бирмингем]]|[[2018 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2016 Портленд]]|[[2016 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2012 Стамбул]]|[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2012 Хельсинки]]|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2018 Берлин]]|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Танхимын ЕАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2015 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2015 Праг]]|[[2015 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2013 Гётебург]]|[[2013 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2011 Парис]]|[[2011 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2009 Турин]]|[[2009 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн тулгууртай харайлт|Тулгууртай харайлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2014 Марракеш]]|Тулгууртай харайлт}} {{Медаль|Мөнгө|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2018 Острава]]|Тулгууртай харайлт}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|Тулгууртай харайлт}} }} '''Рено Лавиллени''' ({{lang-fr|Renaud Lavillenie}}, {{IPA|[ʁə.no la.vi.lə.ni]}} эсвэл {{IPA|[ʁə.no la.vil.ni]}};, ''[[1986]] оны [[9 сарын 18|есдүгээр сарын 18-нд]] төрсөн'') нь [[Франц]]ын [[Тулгууртай өндрийн харайлт|тулгууртай харайгч]] юм. 5.97 [[метр]] өндөр харайж [[Хөнгөн атлетикийн олимпын дээд амжилтууд|Олимпын дээд амжилтыг]] нэг [[сантиметр]]ээр ахиулан [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпын]] тулгууртай харайлтын аварга болсон Лавиллени хараахан [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга]] болж амжаагүй. Тэр [[2013]] онд 6.02 метр өндөр дээгүүр харайж улсынхаа дээд амжилтыг тогтоосон байна. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * {{SportsReference|la/Renaud-Lavillenie-1.html}} * {{commonscat|Renaud-Lavillenie}} {{DEFAULTSORT:Лавиллени, Рено}} [[Ангилал:Францын тулгууртай өндрийн харайгч]] [[Ангилал:Францын олимпын аварга]] [[Ангилал:Францын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Францын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын олимпын аварга]] [[Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын европын аварга]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн‎]] 604u6tx3o9pdj1gyd4t3p4nw4acqodt 0 35308 870469 782810 2026-09-21T14:52:41Z Enkhsaihan2005 64429 870469 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн зээрэнцэг шидэгч (1983 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Пётр Малаховский | image = Piotr Małachowski 2.jpg | caption = Малаховский 2011 онд | nationality = Польш | birth_date = {{birth date and age|1983|6|7}} | birth_place = [[Журомин]], Польш | height = 1.94 m | weight = 130 kg (2012) | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Зээрэнцэг шидэлт]] | club = Силези Вроцлав | coach = Витольд Суски (–2019)<br>[[Герд Кантер]] (2019–) | medal_templates = {{МедальСпорт|Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{МедальУлс|{{POL}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|0|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|1|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|ЕАШТ]]|2|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]|0|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|Европын багийн АШТ]]|2|2|1 }} {{МедальОлимп}} {{МедальМөнгө|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Хөнгөн атлетик 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг]]}} {{МедальМөнгө|[[2016 оны Зуны Олимп|2016 Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг]]}} {{МедальМөнгө|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг]]}} {{МедальМөнгө|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг]]}} {{МедальАлт|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2016 Амстердам]]|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|Европын багийн АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2009 Лейрия]]|[[Зээрэнцэг]]}} {{МедальАлт | [[2019 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2019 Быдгощ]] |Зээрэнцэг}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2010 Берген]]|[[Зээрэнцэг]]}} {{МедальМөнгө|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2014 Брауншвайг]]|[[Зээрэнцэг]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2011 Стокхольм]]|[[Зээрэнцэг]]}} {{МедальТэмцээн|[[Европын Өвлийн Шидэлтийн Цом]]}} {{МедальМөнгө|[[2007 оны Европын Өвлийн Шидэлтийн Цом|2007 Лейрия]]|Зээрэнцэг}} {{МедальТэмцээн|[[23 хүртэлх насны Хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|Европын U23 АШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн Европын U23 АШТ|2005 Эрфурт]]|Зээрэнцэг}} }} '''Пётр Малаховский''' ({{lang-pl|Piotr Małachowski}}, ''[[1983]] оны [[6 сарын 7|зургаадугаар сарын 7-нд]] төрсөн'') нь [[Польш]]ийн [[Зээрэнцэг шидэлт|зээрэнцэг шидэгч]] бөгөөд [[Бээжингийн олимп]]ын мөнгөн медальт юм. Түүний хувийн дээд амжилт нь 71,84 [[метр]] юм. ==Холбоос== {{commonscat|Piotr Małachowski}} * [https://web.archive.org/web/20160303181357/http://rzutyiskoki.pl/malachowski.dy.htm MALACHOWSKI rzutyiskoki.pl] *{{iaaf name|id=180828|name=Piotr Malachowski}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Малаховский, Пётр}} [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Польшийн зээрэнцэг шидэгч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Польшийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Польшийн олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Польшийн хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польш Улсын Гавьяаны алтан загалмай шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] i60wrsu44mnj1w0kijrr4axn329kgdt 0 35309 870471 782811 2026-09-21T21:25:24Z Enkhsaihan2005 64429 870471 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн дүүгүүр шидэгч (1989 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Павел Файдек | image = Pedros Cup 2015 Łódź, Paweł Fajdek 01.jpg | image_size = 200px | caption = Файдек 2015 онд | nationality = Польш | birth_date = {{birth date and age|1989|6|4}} | birth_place = [[Свебодзице]], Польш | height = 1.86 m | weight = 128 kg | education = Варшав дахь Спортын Боловсролын Академи | country = Польш | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Дүүгүүр шидэлт]] | club = Агрос Замощ | show_medals = yes | medal_templates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{POL}}}} {{МедальТоо|total=yes |[[Зуны Олимп|Олимпын наадам]]|0|0|1 |[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]|5|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын АШТ]]|1|2|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]|0|0|0 |[[Хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|Европын багийн АШТ]]|3|2|0 |[[Зуны Универсиад]]|4|0|0 }} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{МедальХүрэл|[[2020 оны Зуны Олимп|2020 Токио]]|[[Хөнгөн атлетик 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2019 Доха]]|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2022 Южин]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2016 Амстердам]]|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальМөнгө|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальМөнгө|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2018 Берлин]]|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|Европын багийн АШТ]]}} {{МедальАлт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2013 Гейтсхед]]|[[Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2015 Чебоксары]]|[[Дүүгүүр шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2021 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2021 Хожув]]|[[Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальМөнгө|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2011 Стокхольм]]|[[Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальМөнгө|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын багийн АШТ|2014 Брауншвайг]]|[[Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын 23 хүртэлх насны АШТ|Европын U23 АШТ]]}} {{МедальАлт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн Европын 23 хүртэлх насны АШТ|2011 Острава]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн Европын 23 хүртэлх насны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальТэмцээн | [[Универсиад]]}} {{МедальАлт|[[2011 оны Зуны Универсиад|2011 Шэньжэнь]]|[[Хөнгөн атлетик 2011 оны Зуны Универсиадад – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2013 оны Зуны Универсиад|2013 Казань]]|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Зуны Универсиадад – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2015 оны Зуны Универсиад|2015 Куанжү]]|[[Хөнгөн атлетик 2015 оны Зуны Универсиадад – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт|[[2017 оны Зуны Универсиад|2017 Тайбэй]]|[[Хөнгөн атлетик 2017 оны Зуны Универсиадад – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Франкофоны наадам]]}} {{МедальАлт|[[2013 оны Франкофоны наадам|2013 Ницца]]|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Франкофоны наадамд|Дүүгүүр шидэлт]]}} }} '''Павел Файдек''' ({{lang-pl|Paweł Fajdek}}, ''[[1989]] оны [[6 сарын 4|зургаадугаар сарын 4-нд]] төрсөн'') нь [[Польш]]ийн [[дүүгүүр шидэлт]]ийн тамирчин бөгөөд хувийн дээд амжилтаа [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] оны [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] түрүүлэхдээ ахиулан 81.97 [[метр]] шидэж байжээ. [[Файл:Men's Hammer Throw Final - 28th Summer Universiade 2015 Gwangju.webm|thumbnail]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *{{iaaf name|id=225148|name=Pawel Fajdek}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Файдек, Павел}} [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Польшийн дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:Польшийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Польшийн хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Хөнгөн атлетикийн универсиадын аварга]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польш Улсын Гавьяаны алтан загалмай шагналтан]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] kfwxqrepyx6r0buh7nnks6cl9kdqyhi 0 35310 870472 782812 2026-09-21T21:31:57Z Enkhsaihan2005 64429 870472 wikitext text/x-wiki {{short description|Унгарын дүүгүүр шидэгч}} {{Инфобокс тамирчин | image = Pars Krisztián kalapácsvető (crop).jpg | caption = Парш 2013 онд | birth_name = | full_name = | nationality = | birth_date = {{birth date and age|1982|2|18}} | birth_place = [[Кёрменд]], [[Унгар]] | height = 1.88 m | weight = 117 kg | header_color = lightsteelblue | country = {{HUN}} | sport = Хөнгөн атлетик | event = Дүүгүүр шидэлт | turned_pro = | coach = Жольт Немет | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | highest_ranking = | personal_best = 82.69 м | medal_templates = {{МедальТэмцээн|[[Олимпын наадам]]}} {{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]] }} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө | [[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]] | [[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальМөнгө | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]] | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт | [[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2012 Хельсинки]] | [[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальАлт | [[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]] | [[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальХүрэл | [[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]] | [[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]]}} {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{МедальАлт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2014 Марракеш]]|Дүүгүүр шидэлт}} }} '''Парш Кристиан ''' ({{lang-hu|Pars Krisztián }}, ''[[1982]] оны [[2 сарын 18|хоёрдугаар сарын 18-нд]] төрсөн'') нь [[Унгар]]ын [[дүүгүүр шидэлт]]ийн тамирчин бөгөөд [[Зуны олимп|Олимпын]] наадамд улсаа төлөөлөн 2004 болон 2008 оны оролцож байсан ба [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 онд]] 80.59 метр шидэж олимпын аварга болж байв. Парш [[2006]] оны есдүгээр сард [[Целе]]д 82.45 [[метр]] шидэж хувийн дээд амжилтаа тогтоожээ. ==Эшлэл== *{{iaaf name|id=171477}} {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Парш, Кристиан}} [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Унгарын дүүгүүр шидэгч‎]] [[Ангилал:Унгарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Унгарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Унгарын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Унгарт]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] sd9mb140n4e2plb0j4wrhwf6tdex2z3 0 35311 870473 782813 2026-09-21T21:33:37Z Enkhsaihan2005 64429 870473 wikitext text/x-wiki {{short description|Чехийн дүүгүүр шидэгч (1980 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | image = 08991 Lukáš Melich.jpg | image_size = | caption = Мелих 2015 онд | birth_date = {{birth date and age|1980|9|16}} | birth_place = [[Йилемнице]], Чехословак | height = 1.86 m | weight = 110 kg | country = {{CZE}} | sport = Хөнгөн атлетик | event = [[Дүүгүүр шидэлт]] | coach = | highest_ranking = | personal_best = | medal_templates = {{МедальТэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальХүрэл | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]] | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр шидэлт]] }} | updated = 2013 оны 8 сарын 12 }} '''Лукаш Мелих''' ({{lang-cs|Lukáš Melich}}, ''[[1980]] оны [[9 сарын 16|есдүгээр сарын 16-нд]] төрсөн'') нь [[Чех]]ийн [[Дүүгүүр шидэлт|дүүгүүр шидэгч]] юм. Лукашын хувийн дээд амжилт нь 79.44 [[метр]] бөгөөд [[Бээжингийн олимп|2008]] болон [[Лондоны олимп (2012 он)|2012]] оны [[Зуны олимп|олимпт]] оролцож байв. ==Эшлэл== *{{iaaf name|id=134625}} <br> {{DEFAULTSORT:Мелих, Лукаш}} [[Ангилал:Чехийн дүүгүүр шидэгч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Чехийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Чехословакчууд]] [[Ангилал:Чехүүд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] g3fvlcsgt0pj2o5xdgp02am08gd0eem 0 35338 870474 782819 2026-09-21T21:39:40Z Enkhsaihan2005 64429 870474 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын уртын харайгч (1990 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | image= Aleksandr Menkov Moscow 2013.jpg | image_size= 200px | caption= Меньков 2013 онд | birth_date= {{birth date and age|1990|12|7}} | birth_place= [[Минусинск]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | height= {{convert|1.78|m}} | weight= {{convert|74|kg|lb|abbr=on}} | country= {{RUS}} | sport= [[Хөнгөн атлетик]] | event= [[Уртын харайлт]] | coach= | highestrankin = | personal_best= 8.56 м '''[[Хөнгөн атлетикийн Оросын дээд амжилтын жагсаалт|NR]]''' ([[Москва]] 2013) | medal_templates= {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн уртын харайлт|Уртын харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Танхимын ДАШТ}} {{Медаль|Хүрэл | [[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2012 Стамбул]] |[[2012 оны танхимын хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн уртын харайлт|Уртын харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Танхимын ЕАШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2013 Гётебург]]|[[2013 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эрэгтэйчүүдийн уртын харайлт|Уртын харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын 23 хүртэлх насныхны АШТ|Европын U23 АШТ]]}} {{Медаль|Алт |[[2011 оны хөнгөн атлетикийн Европын 23 хүртэлх насныхны АШТ|2011 Острава]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн Европын 23 хүртэлх насныхны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн уртын харайлт|Уртын харайлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Залуучуудын АШТ|Европын Залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт| [[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Залуучуудын АШТ|2009 Нови Сад]]|Уртын харайлт}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Универсиад]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2013 оны Зуны Универсиад|2013 Казань]]|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Зуны Универсиадад – Эрэгтэйчүүдийн уртын харайлт|Уртын харайлт]]}} |updated= 2012 оны 8 сарын 15 }} '''Александр Александрович Меньков''' (''[[1990]] оны [[12 сарын 7|арванхоёрдугаар сарын 7-нд]] төрсөн'')<ref>{{Webarchiv|url=http://eng.rusathletics.com/sbo/atlet.php?atlet=5224 |wayback=20110715215312 |text=Menkov Aleksandr |archiv-bot=2023-10-18 01:22:13 InternetArchiveBot }}. Russian Athletics. Retrieved on 2011-01-25.</ref> нь [[Орос]]ын [[хөнгөн атлетикч]] бөгөөд [[уртын харайлт]]ын төрөлд [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Москвагийн]] [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] 8.56 [[метр]] харайн хувийн дээд амжилтаа тогтоон аваргалсан юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Меньков, Александр}} [[Ангилал:Оросын уртын харайгч]] [[Ангилал:Оросын тамирчин цэрэг]] [[Ангилал:Оросын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Уртын харайлтын дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] 9c3khjsbjj5n26a6t2la5w4n3nif2bs 0 35352 870478 870371 2026-09-21T21:47:25Z Enkhsaihan2005 64429 870478 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын гүйгч}} {{Инфобокс тамирчин | image=Antonina Krivoshapka 01.jpg | image_size= | caption=Кривошапка 2013 онд | birth_date= {{birth date and age|1987|7|21}} | birth_place= | height={{cvt|1.68|m}} | weight={{cvt|59|kg}} | country= {{RUS}} | sport=Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]] | event=[[400 метрийн гүйлт|400 метр]] | personal_best = 49.16 (2012)<ref>[http://trackfield.brinkster.net/Profile.asp?ID=7510&Gender=W Antonina Krivoshapka]. trackfield.brinkster.net</ref> | medal_templates = {{Медаль|Олимп}} {{Медаль|Хасагдсан | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] |[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа|4 × 400 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Хасагдсан |[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа|4 × 400 м буухиа]]}} {{Медаль|Хүрэл| [[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]] | [[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 400 метр|400 м]]}} {{Медаль|Хасагдсан |[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2009 Берлин]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа|4 × 400 м буухиа]]}} {{Медаль|Хасагдсан |[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа|4 × 400 м буухиа]]}} {{Медаль|Хасагдсан| [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]] | [[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн 400 метр|400 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Хасагдсан|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа|4 × 400 м буухиа]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн 400 метр|400 м]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Танхимын хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Танхимын ЕАШТ]]}} {{Медаль|Алт |[[2009 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2009 Турин]]|[[2009 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн 400 метр|400 м]]}} {{Медаль|Алт |[[2009 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2009 Турин]]|[[2009 оны танхимын хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа|4 × 400 м буухиа]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө | [[2003 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2003 Шербрук]] | 400&nbsp;м}} {{Медаль|Хүрэл | [[2003 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2003 Шербрук]] | Холимог буухиа}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|4 × 400 м буухиа}} }} '''Антонина Владимировна Кривошапка''' (''[[1987]] оны [[7 сарын 21|долоодугаар сарын 21-нд]] төрсөн'') нь [[Орос]]ын [[400 метрийн зай]]н [[Гүйлт|гүйгч]] юм. Түүний хувийн дээд амжилт нь 49.16 [[секунд]]. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Antonina Krivoshapka|Антонина Кривошапка}} * {{Iaaf name|196557|Антонина Кривошапка}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Кривошапка, Антонина}} [[Ангилал:Оросын 400 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Оросын 4х400 метрийн гүйгч]] [[Ангилал:Оросын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Оросын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:4х400 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Оросын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Орост]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] tu4yu5i9pwycy715dx63pl68874acfn 0 35372 870475 782836 2026-09-21T21:43:55Z Enkhsaihan2005 64429 870475 wikitext text/x-wiki {{short description|Оросын дүүгүүр шидэгч}} {{Инфобокс тамирчин | nationality = | name = Татьяна Лысенко | full_name = Татьяна Викторовна Лысенко | active years = | image = Tatyana Lysenko Daegu 2011.jpg | caption = Лысенко 2011 онд | country = {{RUS}} | header_color = lightsteelblue | sport = Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]] | event = Дүүгүүр шидэлт | club = | birth_date = {{birth date and age|1983|10|09}} | birth_place = [[Батайск]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | height = {{convert|1.86|m}}<ref name="IAAFbio">[http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=0/athcode=189263 Tatyana Lysenko's profile at the IAAF site]</ref> | weight = {{convert|81|kg|lb|0|abbr=on}}<ref name="IAAFbio" /> | personal_best = 78.80 м (2013) | medal_templates = {{Медаль|Олимп}} {{Медаль|DQ |[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2011 Тэгү]]|[[2011 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр]]}} {{Медаль|DQ|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр]]}} {{Медаль|Мөнгө |[[2003 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2005 Хельсинки]]|[[2005 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2006 Гётебург]]|[[2006 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн дүүгүүр шидэлт|Дүүгүүр]]}} }} '''Татьяна Викторовна Лысенко''' (''[[1983]] оны [[10 сарын 9|аравдугаар сарын 9-нд]] төрсөн'') нь [[Орос]]ын [[дүүгүүр шидэлт]]ийн [[Зуны олимп|олимп]], [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн]] аварга тамирчин юм. Тэрээр [[дэлхий]]н дээд амжилтыг гурван удаа шинэчилж байсан ба [[2006]] онд тогтоосон 77.80 [[метр]] амжилтыг [[2009]] онд [[Анита Влодарчик]] 77.96 метр шидэх хүртэл гурван жил эзэмшиж байв. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{iaaf name|id=189263}} {{DEFAULTSORT:Лысенко, Татьяна}} [[Ангилал:Оросын дүүгүүр шидэгч‎]] [[Ангилал:Оросын олимпын аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Оросын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Орост]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] gh9e6mt889ctahyiz5rrwvflzqbxw6v 0 35375 870454 850629 2026-09-21T13:03:25Z Enkhsaihan2005 64429 870454 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хорватын зээрэнцэг шидэгч (1990 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Сандра Элкасевич | image = 2018 European Athletics Championships Day 6 (39).jpg | caption = Элкасевич 2018 онд | image_size = 260px | birth_name = Сандра Перкович | nationality = Хорват | birth_date = {{birth date and age|1990|6|21}} | birth_place = [[Загреб]], [[Бүгд Найрамдах Социалист Хорват Улс|Хорват]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|Югослав]] | hometown = Загреб, Хорват | height = 1.83 m<ref name="Jutarnji">{{cite web |url=http://www.jutarnji.hr/sandra-perkovic--dobro-da-nemam-decka--ne-znam-gdje-bih-nasla-jos-i-vremena-za-vezu/780267/ |title=Dobro da nemam dečka, nemam vremena i za vezu |date=2010-05-18 |last=Миколчевич |first=Саня |work=[[Jutarnji list]] |language=hr |access-date=2026-09-21}}</ref> | weight = 85 kg<ref>{{cite web |url=http://sportski.net.hr/ostalo/zaista-imam-85-kilograma-a-nemam-celulita |title=Zaista imam 85 kilograma, a nemam celulita! |work=sportski.net.hr |last=Хрга |first=Т. |date=2012-02-09 |language=hr |access-date=2026-09-21 |archive-date=2014-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201133831/http://sportski.net.hr/ostalo/zaista-imam-85-kilograma-a-nemam-celulita |url-status=dead }}</ref> | spouse = {{marriage|[[Эдис Элкасевич]]|2023}} | country = [[Хорват]] | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Зээрэнцэг шидэлт]] | club = HAAK Mladost<ref>{{cite web |url=http://sport.hrt.hr/perkovic-u-haak-mladost |title=Perković u HAAK Mladosti |date=2014-01-15 |publisher=[[Хорватын радио телевиз]] |work=sport.hrt.hr |language=hr |access-date=2026-09-21}}</ref><br />Динамо Зриньевац<ref name=sr>{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/sandra-perkovic-1.html |title=Sandra Perković |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417174243/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/sandra-perkovic-1.html |archivedate=2020-04-17}}</ref> | coach = [[Эдис Элкасевич]] | highest_ranking = 1-т (2012, 2013, 2014, 2016, 2017, 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2012 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2012 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2013 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2013 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2014 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2014 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2016 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2016 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2017 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2017 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2018 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2018 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref> | personal_best = {{ubl |'''[[Зээрэнцэг шидэлт]]''': 71.41 '''{{AthAbbr|NR|Хорватын}}''' ([[Беллинцона]] 2017) |'''[[Бөөрөнцөг түлхэлт]]''': 16.40 ([[Сплит, Хорват|Сплит]] 2011) |''Танхимын'' |'''[[Бөөрөнцөг түлхэлт]]''': 16.99{{AthAbbr|i}} ([[Риека]] 2011) }} | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{CRO}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод|2016 Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 Summer Olympics – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2024 оны Зуны Олимп|2024 Парис]]|[[Хөнгөн атлетик 2024 Summer Olympics – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2022 Южин]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2019 Доха]]|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2012 Хельсинки]]|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2016 Амстердам]]|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2018 Берлин]]|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2022 Мюнхен]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2024 Ром]]|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Газар дундын тэнгисийн наадамд|Газар дундын тэнгисийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|2013 Мерсин]]|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|2018 Таррагона]]|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2014 Марракеш]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2008 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2008 Быдгощ]]|[[2008 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Европын хөнгөн атлетикийн өсвөрийн АШТ|Европын Өсвөрийн АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ|2009 Нови Сад]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ|2007 Хенгело]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2007 Острава]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Европын Залуучуудын Олимпын Наадамд|Европын Залуучуудын Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Хөнгөн атлетик 2007 оны Европын Залуучуудын Зуны Олимпын Наадамд|2007 Белград]]|[[Хөнгөн атлетик 2007 оны Европын Залуучуудын Зуны Олимпын Наадамд#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} }} '''Сандра Перкович''' ({{lang-hr|Sandra Perković}}, ''[[1990]] оны [[6 сарын 21|зургаадугаар сарын 21-нд]] төрсөн'') нь [[Хорват]]ын [[зээрэнцэг шидэлт]]ийн тамирчин бөгөөд [[Зуны олимп|Олимп]], [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхий]] болон [[Хөнгөн атлетикийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын]] аварга юм. Тэрээр хувийн дээд амжилтаа [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпод]] 69.11 [[метр]] шидэж тогтоожээ.<ref name="london2012">{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletics/event/women-discus-throw/phase=atw052100/index.html|title=Women's Discus Throw|date=4 August 2012|work=London2012.com|accessdate=4 August 2012|archiveurl=https://archive.is/2y7G|archivedate=9 December 2012}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == * {{iaaf name|id=226369}} *{{commonscat|Sandra Perković|Сандра Перкович}} {{DEFAULTSORT:Перкович, Сандра}} [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Хорватын зээрэнцэг шидэгч]] [[Ангилал:Хорватын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хорватын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Хорватад]] [[Ангилал:Саборын гишүүн]] [[Ангилал:Хорватчууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] 93khhzw7zlbiisas9x9dsxqhopft6r3 870455 870454 2026-09-21T13:07:57Z Enkhsaihan2005 64429 870455 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хорватын зээрэнцэг шидэгч (1990 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Сандра Элкасевич | image = 2018 European Athletics Championships Day 6 (39).jpg | caption = Элкасевич 2018 онд | image_size = 260px | birth_name = Сандра Перкович | nationality = Хорват | birth_date = {{birth date and age|1990|6|21}} | birth_place = [[Загреб]], [[Бүгд Найрамдах Социалист Хорват Улс|Хорват]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|Югослав]] | hometown = Загреб, Хорват | height = 1.83 m<ref name="Jutarnji">{{cite web |url=http://www.jutarnji.hr/sandra-perkovic--dobro-da-nemam-decka--ne-znam-gdje-bih-nasla-jos-i-vremena-za-vezu/780267/ |title=Dobro da nemam dečka, nemam vremena i za vezu |date=2010-05-18 |last=Миколчевич |first=Саня |work=[[Jutarnji list]] |language=hr |access-date=2026-09-21}}</ref> | weight = 85 kg<ref>{{cite web |url=http://sportski.net.hr/ostalo/zaista-imam-85-kilograma-a-nemam-celulita |title=Zaista imam 85 kilograma, a nemam celulita! |work=sportski.net.hr |last=Хрга |first=Т. |date=2012-02-09 |language=hr |access-date=2026-09-21 |archive-date=2014-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201133831/http://sportski.net.hr/ostalo/zaista-imam-85-kilograma-a-nemam-celulita |url-status=dead }}</ref> | spouse = {{marriage|[[Эдис Элкасевич]]|2023}} | country = [[Хорват]] | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Зээрэнцэг шидэлт]] | club = HAAK Mladost<ref>{{cite web |url=http://sport.hrt.hr/perkovic-u-haak-mladost |title=Perković u HAAK Mladosti |date=2014-01-15 |publisher=[[Хорватын радио телевиз]] |work=sport.hrt.hr |language=hr |access-date=2026-09-21}}</ref><br />Динамо Зриньевац<ref name=sr>{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/sandra-perkovic-1.html |title=Sandra Perković |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417174243/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/sandra-perkovic-1.html |archivedate=2020-04-17}}</ref> | coach = [[Эдис Элкасевич]] | highest_ranking = 1-т (2012, 2013, 2014, 2016, 2017, 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2012 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2012 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2013 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2013 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2014 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2014 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2016 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2016 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2017 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2017 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2018 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2018 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref> | personal_best = {{ubl |'''[[Зээрэнцэг шидэлт]]''': 71.41 '''{{AthAbbr|NR|Хорватын}}''' ([[Беллинцона]] 2017) |'''[[Бөөрөнцөг түлхэлт]]''': 16.40 ([[Сплит, Хорват|Сплит]] 2011) |''Танхимын'' |'''[[Бөөрөнцөг түлхэлт]]''': 16.99{{AthAbbr|i}} ([[Риека]] 2011) }} | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{CRO}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод|2016 Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 Summer Olympics – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2024 оны Зуны Олимп|2024 Парис]]|[[Хөнгөн атлетик 2024 Summer Olympics – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2022 Южин]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2019 Доха]]|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2012 Хельсинки]]|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2016 Амстердам]]|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2018 Берлин]]|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2022 Мюнхен]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2024 Ром]]|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Газар дундын тэнгисийн наадамд|Газар дундын тэнгисийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|2013 Мерсин]]|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|2018 Таррагона]]|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2014 Марракеш]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2008 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2008 Быдгощ]]|[[2008 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Европын хөнгөн атлетикийн өсвөрийн АШТ|Европын Өсвөрийн АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ|2009 Нови Сад]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ|2007 Хенгело]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн Европын Өсвөрийн АШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2007 Острава]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Европын Залуучуудын Олимпын Наадамд|Европын Залуучуудын Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Хөнгөн атлетик 2007 оны Европын Залуучуудын Зуны Олимпын Наадамд|2007 Белград]]|[[Хөнгөн атлетик 2007 оны Европын Залуучуудын Зуны Олимпын Наадамд#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} }} '''Сандра Перкович''' ({{lang-hr|Sandra Perković}}, ''[[1990]] оны [[6 сарын 21|зургаадугаар сарын 21-нд]] төрсөн'') нь [[Хорват]]ын [[зээрэнцэг шидэлт]]ийн тамирчин бөгөөд [[Зуны олимп|Олимп]], [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхий]] болон [[Хөнгөн атлетикийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын]] аварга юм. Тэрээр хувийн дээд амжилтаа [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпод]] 69.11 [[метр]] шидэж тогтоожээ.<ref name="london2012">{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletics/event/women-discus-throw/phase=atw052100/index.html|title=Women's Discus Throw|date=4 August 2012|work=London2012.com|accessdate=4 August 2012|archiveurl=https://archive.is/2y7G|archivedate=9 December 2012}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == * {{iaaf name|id=226369}} *{{commonscat|Sandra Perković|Сандра Перкович}} {{DEFAULTSORT:Перкович, Сандра}} [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Хорватын зээрэнцэг шидэгч]] [[Ангилал:Хорватын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хорватын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Хорватад]] [[Ангилал:Саборын гишүүн]] [[Ангилал:Хорватчууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] f6krw6wr6ghk8cw0xyxvd3ra7fpomz3 870477 870455 2026-09-21T21:46:51Z Enkhsaihan2005 64429 870477 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хорватын зээрэнцэг шидэгч (1990 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Сандра Элкасевич | image = 2018 European Athletics Championships Day 6 (39).jpg | caption = Элкасевич 2018 онд | image_size = 260px | birth_name = Сандра Перкович | nationality = Хорват | birth_date = {{birth date and age|1990|6|21}} | birth_place = [[Загреб]], [[Бүгд Найрамдах Социалист Хорват Улс|Хорват]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|Югослав]] | hometown = Загреб, Хорват | height = 1.83 m<ref name="Jutarnji">{{cite web |url=http://www.jutarnji.hr/sandra-perkovic--dobro-da-nemam-decka--ne-znam-gdje-bih-nasla-jos-i-vremena-za-vezu/780267/ |title=Dobro da nemam dečka, nemam vremena i za vezu |date=2010-05-18 |last=Миколчевич |first=Саня |work=[[Jutarnji list]] |language=hr |access-date=2026-09-21}}</ref> | weight = 85 kg<ref>{{cite web |url=http://sportski.net.hr/ostalo/zaista-imam-85-kilograma-a-nemam-celulita |title=Zaista imam 85 kilograma, a nemam celulita! |work=sportski.net.hr |last=Хрга |first=Т. |date=2012-02-09 |language=hr |access-date=2026-09-21 |archive-date=2014-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201133831/http://sportski.net.hr/ostalo/zaista-imam-85-kilograma-a-nemam-celulita |url-status=dead }}</ref> | spouse = {{marriage|[[Эдис Элкасевич]]|2023}} | country = [[Хорват]] | sport = [[Хөнгөн атлетик]] | event = [[Зээрэнцэг шидэлт]] | club = HAAK Mladost<ref>{{cite web |url=http://sport.hrt.hr/perkovic-u-haak-mladost |title=Perković u HAAK Mladosti |date=2014-01-15 |publisher=[[Хорватын радио телевиз]] |work=sport.hrt.hr |language=hr |access-date=2026-09-21}}</ref><br />Динамо Зриньевац<ref name=sr>{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/sandra-perkovic-1.html |title=Sandra Perković |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417174243/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pe/sandra-perkovic-1.html |archivedate=2020-04-17}}</ref> | coach = [[Эдис Элкасевич]] | highest_ranking = 1-т (2012, 2013, 2014, 2016, 2017, 2018)<ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2012 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2012 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2013 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2013 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2014 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2014 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2016 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2016 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2017 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2017 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iaaf.org/records/toplists/throws/discus-throw/outdoor/women/senior/2018 |title=Discus Throw – women – senior – outdoor – 2018 |work=iaaf.org |publisher=[[Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбоо]] |access-date=2026-09-21}}</ref> | personal_best = {{ubl |'''[[Зээрэнцэг шидэлт]]''': 71.41 '''{{AthAbbr|NR|Хорватын}}''' ([[Беллинцона]] 2017) |'''[[Бөөрөнцөг түлхэлт]]''': 16.40 ([[Сплит, Хорват|Сплит]] 2011) |''Танхимын'' |'''[[Бөөрөнцөг түлхэлт]]''': 16.99{{AthAbbr|i}} ([[Риека]] 2011) }} | medal_templates = {{Медаль|Спорт|Эмэгтэйчүүдийн [[хөнгөн атлетик]]}} {{Медаль|Улс|{{CRO}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод|2012 Лондон]]|[[Хөнгөн атлетик 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2016 оны Зуны Олимпод|2016 Рио-де-Жайнеро]]|[[Хөнгөн атлетик 2016 Summer Olympics – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2024 оны Зуны Олимп|2024 Парис]]|[[Хөнгөн атлетик 2024 Summer Olympics – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2017 Лондон]]|[[2017 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2015 Бээжин]]|[[2015 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2022 Южин]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2019 Доха]]|[[2019 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Алт|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2010 Барселон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2012 Хельсинки]]|[[2012 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2014 Цюрих]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2016 Амстердам]]|[[2016 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2018 Берлин]]|[[2018 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2022 Мюнхен]]|[[2022 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ|2024 Ром]]|[[2024 оны хөнгөн атлетикийн Европын АШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Газар дундын тэнгисийн наадамд|Газар дундын тэнгисийн наадам]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|2013 Мерсин]]|[[Хөнгөн атлетик 2013 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Алт|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|2018 Таррагона]]|[[Хөнгөн атлетик 2018 оны Газар дундын тэнгисийн наадамд|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|Тивийн Цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2010 Сплит]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом|2014 Марракеш]]|[[2014 оны хөнгөн атлетикийн Тивийн Цом#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2008 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2008 Быдгощ]]|[[2008 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эмэгтэйчүүдийн зээрэнцэг шидэлт|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Европын хөнгөн атлетикийн залуучуудын АШТ|Европын Залуучуудын АШТ]]}} {{Медаль|Алт|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Залуучуудын АШТ|2009 Нови Сад]]|[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Европын Залуучуудын АШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн Европын Залуучуудын АШТ|2007 Хенгело]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн Европын Залуучуудын АШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|Өсвөрийн ДАШТ]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ|2007 Острава]]|[[2007 оны хөнгөн атлетикийн өсвөрийн ДАШТ#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетик Европын Өсвөрийн Олимпын Наадамд|Европын Өсвөрийн Олимпын Наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Хөнгөн атлетик 2007 оны Европын Өсвөрийн Зуны Олимпын Наадамд|2007 Белград]]|[[Хөнгөн атлетик 2007 оны Европын Өсвөрийн Зуны Олимпын Наадамд#Эмэгтэй|Зээрэнцэг шидэлт]]}} }} '''Сандра Перкович''' ({{lang-hr|Sandra Perković}}, ''[[1990]] оны [[6 сарын 21|зургаадугаар сарын 21-нд]] төрсөн'') нь [[Хорват]]ын [[зээрэнцэг шидэлт]]ийн тамирчин бөгөөд [[Зуны олимп|Олимп]], [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхий]] болон [[Хөнгөн атлетикийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын]] аварга юм. Тэрээр хувийн дээд амжилтаа [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпод]] 69.11 [[метр]] шидэж тогтоожээ.<ref name="london2012">{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletics/event/women-discus-throw/phase=atw052100/index.html|title=Women's Discus Throw|date=4 August 2012|work=London2012.com|accessdate=4 August 2012|archiveurl=https://archive.is/2y7G|archivedate=9 December 2012}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == * {{iaaf name|id=226369}} *{{commonscat|Sandra Perković|Сандра Перкович}} {{DEFAULTSORT:Перкович, Сандра}} [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Зээрэнцэг шидэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Хорватын зээрэнцэг шидэгч]] [[Ангилал:Хорватын олимпын аварга]] [[Ангилал:Хорватын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хорватын хөнгөн атлетикийн улсын аварга]] [[Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол хөнгөн атлетикт]] [[Ангилал:Сэргээш Хорватад]] [[Ангилал:Саборын гишүүн]] [[Ангилал:Хорватчууд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] 7lwrb1y9qnp1bkno48x1b67yfhgog9i 0 35391 870476 870385 2026-09-21T21:45:05Z Enkhsaihan2005 64429 870476 wikitext text/x-wiki {{short description|Тринидадын хөнгөн атлетикч (born 1991)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Жехью Гордон | image= Jehue Gordon Moscow 2013.jpg | image_size = 200px<!-- Only for images narrower than 220 pixels --> | caption = Гордон 2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ-д | nationality = {{TRI}} | sport = [[саадтай гүйлт]] | event = [[200 метрийн саадтай гүйлт]] | birth_date ={{Birth date and age|1991|12|15}} | birth_place = | height={{cvt|1.88|m|abbr=on}} | weight={{cvt|81|kg}} | personal_best = '''400&nbsp;м''': 46.43 с (Марабелла 2010)<br /> '''400&nbsp;м&nbsp;с''': 47.69 с (Москва 2013) | medal_templates = {{Медаль|Тэмцээн | [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт |[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ|2013 Москва]]|[[2013 оны хөнгөн атлетикийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 400 метрийн саадтай гүйлт|400&nbsp;м саадтай]]}} {{Медаль|Тэмцээн | [[Хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|Залуучуудын ДАШТ]] }} {{Медаль|Алт |[[2010 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ|2010 Монктон]]|[[2010 оны хөнгөн атлетикийн залуучуудын ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн 400 метрийн саадтай гүйлт|400&nbsp;м саадтай]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Пан Америкийн наадам]]}} {{Медаль|Алт | [[2015 оны Пан Америкийн наадам|2015 Торонто]] | [[Хөнгөн атлетик 2015 оны Пан Америкийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа|4 × 400 м буухиа]] }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|ТАК АШТ]]}} {{Медаль|Хүрэл |[[2009 оны хөнгөн атлетикийн Төв Америк ба Карибын орнуудын АШТ|2009 Хавана]]|400 м саадтай}} }} '''Жехью Гордон''' ({{lang-en|Jehue Gordon}}, ''[[1991]] оны [[12 сарын 25|арванхоёрдугаар сарын 25-нд]] төрсөн'') нь [[Тринидад ба Тобаго]]гийн [[хөнгөн атлетик]]ч бөгөөд [[400 метрийн саадтай гүйлт]]ийн [[Хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга]] юм. Тэрээр [[2009]] оны [[Берлин]]ийн ДАШТ-д дөрөвдүгээр байрт шалгарахдаа улсын дээд амжилтаа 48.26 секунд болгон тогтоосон бол [[2010]] онд [[Хөнгөн атлетикийн Залуучуудын дэлхийн тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Залуучуудын ДАШТ-д]] түрүүлж улмаар [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны олимпод]] зургаадугаар байрт шалгарсан байдаг байна. [[2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2013]] оны ДАШТ-д 47,69 секунд гүйн улсын дээд амжилтаа ахиулан тогтоожээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==External links== {{commonscat|Jehue Gordon|Жехью Гордон}} *{{iaaf name|242561}} {{DEFAULTSORT:Гордон, Жехью}} [[Ангилал:400 метрийн саадтай гүйлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн 400 метрийн саадтай гүйгч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобагогийн панамерикийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Тринидад ба Тобаго улсын харьяат]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] n60cmokr7gv7x6k9sae3fylj0ws1cwx 0 52438 870563 852020 2026-09-22T06:33:20Z Egzs 88168 870563 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Цэндийн Нямдорж | image = Tsendiin Nyamdorj.jpg | caption = | office1 = [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] | president1 = [[Халтмаагийн Баттулга]] | primeminister1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | term_start1 = 2017 оны 10 сарын 20 | term_end1 = 2020 оны 7 сарын 8 | predecessor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | successor1 = [[Хишгээгийн Нямбаатар]] | president2 = [[Намбарын Энхбаяр]] <br /> [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]]<br/>[[Сүхбаатарын Батболд]] | term_start2 = 2008 | term_end2 = 2012 | predecessor2 = [[Цэндийн Мөнх-Оргил]] | successor2 = [[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин]]<br/><small>(Хууль зүйн сайд)</small> | president3 = [[Нацагийн Багабанди]] | primeminister3 = [[Намбарын Энхбаяр]] | term_start3 = 2001 | term_end3 = 2005 | predecessor3 = [[Дашпунцагийн Ганболд]] | successor3 = [[Сундуйн Батболд]] | office4 = [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start4 = 2005 оны 7 сар | term_end4 = 2007 оны 6 сар | predecessor4 = [[Намбарын Энхбаяр]] | successor4 = [[Данзангийн Лүндээжанцан]] | birth_place = [[Увс аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | birth_date = {{birth date and age|1956|08|10}} | nationality = [[Монголчууд|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Долгормаа | children = | alma_mater = <br/>[[ЗСБНХУ-ын Ленинградын Их сургууль]] | profession = хуульч, эрх зүйч }} '''Цэндийн Нямдорж''' нь [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Малчин сум]]<nowiki/>анд 1956 оны 8 сарын 10 нд малчин ард Цэндийн гэр бүлд мэндэлжээ. 1981 онд ЗХУ-ын Ленинград /хуучнаар/ хотын улсын их сургуулийн хуулийн анги төгссөн. 1981 онд Улсын ерөнхий прокурорын газарт цэргийн шүүхийн ажиллагаанд хяналт тавьдаг прокурорын албан тушаалд томилогдон цэргийн коллегийн хуралд сууж эхэлснээс хойш 30 гаруй жилийн хугацаанд Хууль зүйн яамны тэргүүн дэд сайд ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын үед) болон засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар мөн 10 гаруй жил ажиллаж, [[Улсын Их Хурал#Монгол Улсын үе үеийн Улсын Их Хурлын дарга нар|УИХ-ын даргын]] албан тушаал хашиж, [[Улсын Их Хурал|Улсын их хурлын гишүүнээр]] 28 жил (7 удаа сонгогдсон) сонгогдон ажилласан. Хууль дотоод хэргийн сайдаар ажиллах хугацаандаа [[Монгол Улсын Засгийн Газар|яам]], агентлагийнхаа нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд тодорхой үр дүнд хүргэснээс гадна Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнг анх санаачлан, үйл ажиллагаа, матерриаллаг баазыг бэхжүүлсэн. 2009 онд "Гавьяат хуульч" цол хүртжээ. == Төгссөн сургууль, мэргэжил == * 1975 онд [[Увс (салаа утга)|Увс]] аймгийн [[Улаангом]] хотын 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль * 1981 онд ЗХУ-ын Ленинград хотын Улсын Их Сургууль Хуульч мэргэжлээр тус тус төгссөн == Ажилласан байдал == * 1981-1988 онд Улсын ерөнхий прокурорын газарт хэлтсийн прокурор, хэлтэс, тасгийн дарга * 1988-1990 онд Цэргийн ерөнхий прокурорын нэгдүгээр орлогч * 1990-1992 онд Монгол Улсын Хууль зүйн тэргүүн дэд сайд * 1990 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Сайд нарын зөвлөлд мэргэжилтэн * 1992-1996 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 1996-2000 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 2000-2004 онд [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд * 2000-2004 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * 2004-2008 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 2005-2007 онд [[Улсын Их Хурал#Монгол Улсын үе үеийн Улсын Их Хурлын дарга нар|Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] * 2008-2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд * 2008-2012 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * 2012-2016 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * 2016-2020 онд[[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * 2016-2017 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол улсын их хурлын дэд дарга]] * 2017-2020 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд == Шагнал == * 2001 онд [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]] * 2001 онд [[Ардын хувьсгал]]ын 80 жилийн ойн медаль * 2006 онд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль * 2009 онд Монгол Улсын Гавьяат Хуульч == Цахим холбоос == *https://web.archive.org/web/20160309210356/http://nyamdorj.parliament.mn/about/brief-history/categories/1408/pages/848 *http://www.24tsag.mn/content/10093.shtml?sel=118 {{Улсын Их Хурлын дарга}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Нямдорж Цэндийн }} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын Улсын прокурор]] [[Ангилал:2012 онд УИХ-д сонгогдсон гишүүд]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]] [[Ангилал:Малчины хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] hiw2qxp958akdzgetvr9y8ysuptlu81 0 52442 870557 850173 2026-09-22T06:20:56Z Chongkian 21163 870557 wikitext text/x-wiki [[Файл:Лувсангиийн Эрдэнэчимэг.jpg|thumb|Лувсангийн Эрдэнэчимэг]] '''Лувсангийн Эрдэнэчимэг''' (1967 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монгол Улсын улс төрч, УИХ-ын гишүүн, бизнес эмэгтэй. Лувсангийн 6 дахь охин нь болж мэндэлсэн. Нөхөр гурван хүүхдийн хамт амьдардаг. ==Бизнест== "Монос" группийг үүсгэн байгуулагч, амжилттай бизнес эрхлэгч. ==Улс төрд== 2012 онд Ардчилсан Намаас нэр дэвшин Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож, 2016 он хүртэл ажиллахдаа -УИХ-ын Агаарын бохирдлыг бууруулах дэд хорооны дарга, - УИХ дахь эмэгтэй гишүүдийн бүлгийн дарга, - УИХ-ын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байв. 2016 оноос хойшхи: - Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн орон тооны бус зөвлөх - МоАХ-ны гүйцэтгэх захирал - Ардчилсан эмэгтэйчүүдийн холбооны зөвлөлдөх зөвлөлийн гишүүн - Ардчилсэн намын Үндэсний бодлогын хорооны гишүүн <br /><u><big>2012-2016 онд ажиллаж байхдаа санаачилсан хуулийн төслүүд</big></u> * Хүүхэд харах үйлчилгээний тухай хуулийг батлуулсан. * Согтууруулах ундааны хяналтын тухай хууль * Тамхины хяналтын тухай хуулийг батлуулсан. * Хамтын тэтгэврийн тухай хуулийг батлуулсан. * Эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуулийн ажлын хэсгийн гишүүнээр ажилласан. * Хивэгний экспортыг зохицуулах тухай хуулийн төслийг батлуулсан. * Үндэсний их баяр наадмын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг өргөн барьсан. * Зарим газар нутгийг тусгай хамгаалалтанд авах тухай хуулийн төслийг УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлж батлууллаа. /Тост тосон бумбын нурууг улсын тусгай хамгаалтанд авах тухай УИХ- ын тогтоол/ * Онцгой албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг өргөн барьсан. * Таван толгойн тогтоолын төсөл өргөн барьсан. * Шилэн дансны тухай хуулийг санаачлан өргөн барьсан. == Төгссөн сургууль, мэргэжил== * 1974 - 1984 онд Нийслэлийн 10 жилийн 10 дугаар дунд сургууль * 1984 - 1990 онд БНБАУ-ын Софи хотын их сургууль Биологич мэргэжлээр * 1998 - 2003 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн дээд сургууль Эрх зүйч мэргэжлээр тус тус төгссөн.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.mn/who?type=3&cid=75 |title=parliament.mn |access-date=2015-06-19 |archive-date=2015-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410073834/http://www.parliament.mn/who?type=3&cid=75 |url-status=dead }}</ref> == Эрдмийн зэрэг, цол == * Биологийн ухааны магистр, Биологийн ухааны доктор == Ажилласан байдал == * 1990 - 1992 онд Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан * 1992 - 1994 онд "Монос" ХЭАА-н захирал * 1994 - 2008 онд "[[Монос Фарм Трейд|Моносфарм трейд]]" ХХК-ий ерөнхий захирал * 2008 - 2012 онд "[[Монос Групп]]" ХХК-ийн дэд ерөнхийлөгч * 2012- 2016 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2016 -2019 онд "Монос Фарм Трейд" ХХК ерөнхий захирал == Шагнал == * 2006 онд Эрүүл мэндийн тэргүүний ажилтан * 2011 онд Алтангадас одон ==Эшлэл== {{reflist}} {{commonscat}} {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Эрдэнэчимэг Лувсангийн}} [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:2012 онд УИХ-д сонгогдсон гишүүд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] grq0aebo0nb31avezo7yyrhebu8cm6q 0 55926 870565 861913 2026-09-22T06:37:29Z Egzs 88168 870565 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Данзангийн Лүндээжанцан | зураг =Danzangiin Lundeejantsan in 2007.jpg | тайлбар = Д.Лүндээжанцан. 2007 он. | алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] | ээлж1 = | өмнөх1 = [[Цэндийн Нямдорж]] | дараах1 = [[Дамдины Дэмбэрэл]] | алба2 = | ээлж2 = | өмнөх2 = | дараах2 = | алба3 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | ээлж3 = | алба4 = | ээлж4 = | өмнөх4 = | дараах4 = | төрсөногноо = 1957 | төрсөнгазар = [[Монгол]], [[Улаанбаатар хот]] | нас барсан = | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = |image_size=180}} '''Данзангийн Лүндээжанцан''' (1957 оны 11-р сарын 25-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсад хууль тогтоох байнгын ажиллагаатай парламент үүсч бий болсон цагаас хойш 1990-2020 онуудад тасралтгүй 30 жил төрийн түшээгээр сонгогдсон. 2007-2008 онд УИХ-ын даргаар ажилласан. == Намтар == Данзангийн Лүндээжанцан Монголын улс төрч, мэргэшсэн парламентч. [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]] сумын уугуул юм. 1975 онд Нийслэлийн 10 жилийн 28 дугаар дунд сургууль, 1980 онд Монгол Улсын Их Сургуулийг хуульч мэргэжлээр тус тус төгссөн. Профессор, Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор тэрээр 1980-1985 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн багш, ХЗЭ-ийн хорооны дарга, 1985-1986 онд Улсын Прокурорт хэлтсийн прокурор, 1986-1989 онд Улсын Прокурорын туслах, хэлтсийн дарга, 1989-1990 онд ШУА-ын Төр, эрх зүйн хүрээлэнд секторын эрхлэгч, 1990-1991 онд Хууль зүйн байнгын хорооны нарийн бичгийн дарга (дэд дарга) зэрэг ажил гүйцэтгэж байв. == Улс төрд == * 1990-1992 онд Ардын Их Хурлын депутат, Улсын Бага Хурлын гишүүн * 1992-1996 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, * 1992-1995 онд УИХ-ын Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хорооны дарга, * 1992 онд Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга, * 1995-1996 онд УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга, * 1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2000-2004 онд УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2004-2007 онд Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга * 2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2007-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын дарга * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2012-2016 онд намын жагсаалтаар Улсын Их Хурлын гишүүн * 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Лүндээжанцан 1990 онд Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож, Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийн бие даасан хувилбар тулгар цаазын төслийг боловсруулалцсан байна. Тэрбээр ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийн төслийг Ардын Их Хурлын хуралдаанаар хэлэлцэхэд түүний эхийг баригчаар ажилласан хувьтай нэгэн. Д.Лүндээжанцан Монгол Улсад хууль тогтоох байнгын ажиллагаатай парламент үүсч бий болсон цагаас хойш тасралтгүй 30 жил төрийн түшээгээр [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгаас]] сонгогджээ. == Бүтээл ба шагнал урамшуулал == Д.Лүндээжанцан нь Монголын хууль эрх зүйн салбарын нэртэй эрдэмтэн, хуульчдын хүндэтггэл хүлээсэн багшийн нэг. Тэрбээр 1989 онд “БНМАУ-ын байгаль орчны хууль тогтоомж зөрчигчдөд хүлээлгэх захиргааны хариуцлагын арга хэмжээний үүргийг дээшлүүлэх асуудал” сэдвээр хууль зүйн ухааны дэд эрдэмтний (боловсролын докторын) зэрэг, 2000 онд “Монгол Улс дахь төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт: онол, практикийн асуудал” сэдвээр хууль зүйн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Түүнчлэн 1993 онд профессор цол, Японы Сокка Гаккай их сургуулийн хууль зүйн салбарын хүндэт өргөмжлөл (доктор), ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Аюулгүй байдал, эрх зүйн академийн жинхэнэ гишүүн-академич, БХИС-ийн хүндэт профессор цол хүртсэний сацуу [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС-ийн]] Хууль зүйн сургуулийн Хууль зүйн ухаан, Олон улсын харилцааны сэдвээр докторын зэрэг хамгаалуулах эрдмийн зөвлөлийн гишүүн, “Шихихутуг” хууль зүйн дээд сургуулийн Эрдмийн зөвлөлийн дарга юм. Хууль тогтоох байгууллагыг төлөвшүүлэх, хууль зүйн салбарыг хөгжүүлэхэд оруулсан түүний зүтгэлийг төр, засаг өндрөөр үнэлэн 1997 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 2001 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнаж, 2006 онд Монгол Улсын [[Гавьяат хуульч]] цол хүртээжээ. Д.Лүндээжанцан “Өвөрхангайн дуу”, “Олон нуурын гол”, “Шартын даваа”, “Арвайхээрийн хавар” зэрэг олон арван шүлэг тэрлэж, төрөлх өврийн сайхан хангай, нутаг усныхан, найз нөхөддөө сэтгэлийн мялаалга өргөсөн шаггүй шүлэгч. Бас шаггүй шатарчин, шатрын спортыг дэмжихэд хувь нэмрээ оруулж яваа нэгэн. Түүний шүлгэнд соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Лхагвадоржийн Балхжав|Л.Балхжав]], гавьяат жүжигчин И.Чулуунхүү, хөгжмийн зохиолч [[Тогтохын Сэр-Од|Т.Сэр-Од]], Б.Бямбабаяр нар ая хийж, 15 дуутай “Зангаараа” дууны цомгийг нь 2007 онд нийтийн хүртээл болгожээ. Тэрбээр “Нутгийн тухай таталбар”, “Олны минь буян” зэрэг эсээ, дурсамж тэмдэглэлийн ном хэвлүүлсэн. Мөн хууль эрх зүйн чиглэлийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны 20-иод номыг дангаараа болон хамтран туурвиж, 70 гаруй илтгэл, өгүүлэл бичиж дотоод, гадаадад хэвлүүлжээ. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] даргын ахлах зөвлөх Д.Лүндээжанцанг Япон Улсын төрийн дээд шагнал, Цог жавхлант Эзэн хааны "Мандах нар" одонгийн "Сүр жавхлант тууз" зэрэглэлийн одонгоор шагнуулах болсныг Япон Улсын Засгийн газраас (2021.04.29)-ны өдөр Токиод зарлав. Тэрээр “[[Япон]], [[Монгол]]<nowiki/>ын харилцааг бэхжүүлж, хоёр орны парламентын гишүүдийн харилцаа, харилцан ойлголцлыг нэмэгдүүлэхэд онцгой хувь нэмэр оруулсан тул” ийн шагнахаар болжээ. Данзангийн Лүндээжанцан нь 1990 оны Улсын Бага Хурлаас эхлээд завсаргүй 30 жил парламентын гишүүнээр сонгогдож, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын дэд дарга, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын даргаар ажилласан билээ. Тэрбээр 2000 оноос хойш 20 жилийн турш [[Монгол]]-[[Япон|Японы]] парламентын бүлгийн гишүүнээр ажиллаж, парламентын болоод парламентын гишүүдийн харилцаа, харилцан ойлголцол, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхийн төлөө зүтгэсэн төрийн түшээ юм.<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.parliament.mn/nn/14343}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Улсын Их Хурлын дарга}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{DEFAULTSORT:Лүндээжанцан, Данзангийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Японы их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын улс төрч]] aow6sx34b8cxy87766es06v0yqeee5q 0 57571 870470 818369 2026-09-21T16:04:00Z ~2026-50550-71 107634 fixed it 870470 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 |name = 위너 / Виннэр<br>BONER |background = group_or_band |зураг = (Marie Claire Korea) Here Comes Winner.jpg |хэмжээ = 300px |landscape = yes |тайлбар = Зүүнээс: Yoon, Mino, Hoony, Jinu |үндсэн_нэр = [[Солонгосоор]] 위너 → Вино |бусад_нэр = [[англи]] [[Латин үсэг|латинаар]] Winner |маягтай_бичих = WINNER |бүрдсэн_газар = [[Өмнөд Солонгос]] |дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл|солонгос]] [[япон хэл | япон]] |зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]], [[Тайвань]],<br> болон дэлхийн олон орон |урсгал = K-pop , Mandopop , R&B , dance |танил_үе = 2014 оноос - одоо |хот = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |хөтөч = [[YG Entertainment]] |цахим_хаяг = {{URL|yg-winner.co.kr}} |гишүүн_тоо = (4) |гишүүн = [[Кан Сын-Юнь|Kang Seung-yoon]] <br /> Kim Jin-woo <br /> [[И Сын-Хүнь|Lee Seung-hoon]] <br /> [[Сун Минь-Ху|Song Min-ho]] |Өмнөх Гишүүд=[[Нам Тэхён|Taehyun]] <br />}} Дуу хөгжмийн авьяас чадварыг хөгжүүлэх, дуу хураах [[Өмнөд Солонгос]]ын "[[YG Entertainment]]" компани '''WINNER''' хэмээх (Виннэр; {{lang-ko|'''위너'''}}) хамтлагийг 2014 онд байгуулсан. Тус хамтлаг анх таван гишүүнтэйгээр ( Seungyoon, Jinwoo, Seunghoon, Mino, Taehyun) үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн ба 2016 оны 11р сарын 25ны өдөр Nam Taehyun эрүүл мэндийн шалтгаанаас болон хамтлагаас гарсанаар үйл ажилгаагаа дөрвөн гишүүнтэйгээр (Yoon, Hoony, Mino, Jinu) үргэлүүлж байна. Хамтлаг анх 2013 оны ''WIN: Who is Next'' реалити шоун дээр "Team A" нэртэйгээр танилцуулагдан гарч ирсэн. Team A болон тэдний өрсөлдөгч Team B нар аль аль нь YG Entertainment-ын бэлтгэгчид байсан ба [[Big Bang]]-ийн дебютээс хойш найман жилийн дараах анхны дэбютээ хийх YG-ын эрэгтэй хамтлагт орохын тулд бие биенийхээ эсрэг өрсөлдөж байсан юм. Шоуны төгсгөлд олон нийтийн санал хураалтын<ref>{{cite web|url=http://news.nate.com/view/20131025n37909?mid=n1008|title='WIN' 강승윤 속한 A팀, 최종 우승...'WINNER'로 데뷔|author=이지영 기자 |date=October 25, 2013|language=Korean|trans_title='WIN' Member Kang Seung yoon's A team won the final ... Debut as 'WINNER' |work=My Daily via Nate News|publisher=My Daily via Nate News|accessdate=October 26, 2013}}</ref> гурван удаагийн ялалтын дараа Team A-д "WINNER" гэдэг нэрийг өгсөн. Хамтлаг 2014 оны 8р сарын 12нд анхны дуунаа гарган албан ёсны дебютээ 8р сарын 17ны өдөр хийсэн. 2014оны 8сарын 15нд '2014 YG Family Concert'-д оролцон, өөрсдийн Солонгос дахь анхны тоглолтоо хийсэн. Тэдний анхны нэвтрүүлэг нь 8сарын 17нд ''Inkigayo'' дээр байсан юм. 9сарын 10нд хамтлаг Японд дэбютээ хийсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/101948/20140801/yg-entertainments-winner-set-to-debut-in-japan.htm|title=YG Entertainment's Winner set to debut in Japan|publisher=Kpopstarz.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=28 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328005011/http://www.kpopstarz.com/articles/101948/20140801/yg-entertainments-winner-set-to-debut-in-japan.htm|url-status=dead}}</ref> Тэдний гаргасан дэбютийг 2014оны хамгийн шилдэг Кпоп дэбют байсан гэж үздэг.<ref>{{cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=106&oid=108&aid=0002368714|title=가요전문가 28인 선정, 올 최고 신인은(연말설문)|publisher=|accessdate=11 March 2015}}</ref> == Түүх == === Бэлтгэл === Анх 2010онд хамтлагийн ахлагч Kang Seungyoon (Yoon) , ''Superstar K2'' дуулах тэмцээнд оролцож эцсийн дөрөвт багтсан. Дараа жил нь тэр [[YG Entertainment]]<ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/37816/20130814/kang-seung-yoon-yg-entertainment.htm|title=Kang Seung Yoon Opens Up About Why He Chose Record Label YG Entertainment: They Insisted That He Got Better|publisher=Kpopstarz.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402011005/http://www.kpopstarz.com/articles/37816/20130814/kang-seung-yoon-yg-entertainment.htm|url-status=dead}}</ref> -тай гарын үсэг зурж, анх удаагаа ''[[High Kick: Revenge of the Short Legged]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2011/09/new-pictures-of-krystal-and-kang-seung-yoon-from-high-kick-3#axzz2jBZ0zV6V|title=New pictures of Krystal and Kang Seung Yoon from 'High Kick 3'|publisher=Allkpop.com|accessdate=5 November 2014}}</ref> олон ангит драманд тоглосон. Тэрээр хэлэхдээ миний хувьд олон энтэртаймент дуучин болооч гэж байсан ч YG намайг бэлтгэгч бол гэж хэлсэн нь ихэд сонирхол татаж би гарын үсэгээ зуралцсан. Хэрвээ би энд ороогүй бол хамаагүй эрт дебвтээ хийх байсан гэж ээ. 2013 онд тэр "It Rains" <ref>{{cite web|url=http://my.entertainment.yahoo.com/news/kang-seung-yoon-to-dominate-daily-music-charts-085805589.html|title=Kang Seung yoon to dominate daily music charts with his new single "It Rains"|publisher=My.entertainment.yahoo.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=19 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019140326/https://my.entertainment.yahoo.com/news/kang-seung-yoon-to-dominate-daily-music-charts-085805589.html|url-status=dead}}</ref> гэх мэт олон дуу гаргаж, соло дэбютээ хийсэн. Мөн түүнээс хойш хэд хэд драманд тоголсон ба үүний нэг нь 2016 онд хамтлагийн гишүүн Жинүтэй хамтран тоголж гол дүр бүтээсэн "Love for thousand more" гэх вэб драма юм. Yoon YG stage-д мөн давхар харьялагддаг. Lee Seunghoon (Hoony) 2012онд ''K-Pop Star 1'' реалити дууны шоунд оролцож байсан ба дөрөвдүгээр байранд орж, түүний рэп чадвараас гадна бүжиг дэглэх чадвар нь ихэд үнэлэгдэж 5сарын 16нд YG Entertainment-тай гарын үсэг зурсан гэж мэдэгдсэн байна. Тэрээр Ян үахиралтай хамтлагаас хамгийн ойр байдаг нь ба компаний орлогч дарга гэдэг нэртэй. <ref>{{cite web|title='K-Pop Star' contestants Lee Ha Yi, Lee Michelle, and Lee Seung Hoon sign with YG Entertainment|url=http://www.allkpop.com/article/2012/05/k-pop-star-contestants-lee-ha-yi-lee-michelle-and-lee-seung-hoon-sign-with-yg-entertainment|website=Allkpop|accessdate=24 June 2014}}</ref> Song Minho (Mino) underground rapper "Mino" нэрийн дор өөрийн хөгжмийн гараагаа эхлүүлж, [[Block B]]-ын [[Zico]], Kyung, P.O болон [[SPEED]]-ын [[Taewoon]] нартай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Анхандаа тэр Block B-д дэбют хийх зорилготой байсан ч хувийн шалтгаанаар дэбютээс өмнө хамтлагийг орхисон.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/search?q=zico%20mino&src=typd|title=MTV Match Up&nbsp;– Block B with Mino|publisher=Twitter.com|accessdate=5 November 2014}}</ref> 2011 онд тэрээр BoM хамтлагийн нэг хэсэг болох Y2Y Contents Company-ы дор дэбютээ хийсэн ч BoM-г хоёр жилийн дараа татан буулгаж, дараа нь 2013оны сонгон шалгаруулалтаар YG Entertainment-д орсон. Kim Jinwoo (Jinu), YG-д орохоосоо өмнө Joy Dance Plug-ын бүжгийн академид байсан ба тэр үед [[Big Bang]]-ийн [[Seungri]] түүнийг харж агентлагтаа авчирч, 2010оноос эхлэн бэлтгэгдэж эхэлсэн.<ref>{{Cite web|url=http://star.ohmynews.com/NWS_Web/OhmyStar/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001900921|title=승리 "YG 데뷔하려면, 빅뱅 뛰어넘어야 해요"|date=2013-08-29|website=오마이스타|access-date=2016-05-06}}</ref> Тэрээр анх орохдоо наймуулаа байсан ч бүгд нэг нэгээрээ шантарсаар ганцаараа үлдсэн ба YG entertainment-н хамгийн удаан бэлтгэгдсэн дуучин билээ. Түүний дуулалтаас гадна нүүр царай нь ихэд танигдсан ба 2016 онд "The Little Prince" жүжигт тоголсоор тайзны урлагийн дэбвтээ хийсэн билээ.Дэбютээс хойш хэд хэд драманд тоголсон ба тэндээс "The Magic Cellphone" гэх вэб драманд шол дүр бүтээсэн ба мөн 2016 онд хамтлагийн ахлагч гишүүн Ёоонтэй хамтран тоголсон "Love for thousand more" гэх вэб драма юм. Jinu YG stage-д мөн давхар харьялагддаг. Харин Nam Taehyun 2011оны сонгон шалгаруулалтаар агентлагт элсэн орсон. Анх тэрээр Jinwoo-тай хамт 2011оны 'YG Family Concert' дээр арын бүжигчин хийдэг байсан. Түүнийг бэлтгэгч байхад хүмүүс яаж орж ирсэнг нь ихэд гайхдаг байсан ба энэ нь түүний дуулах арга барил YGE-с тэс өөр намуухан байсантай холбоотой байжээ. 2016 онд хамтлагаас гарч өөрийн бие даасан амьд хөгжмийн хамтлагийг байгуулж "South Buyers Club" хэмээх агентлагийг албан ёсоор 2017 оны 3р сарын 30нд байгуулж хамтлагтаа South Club хэмээх нэр өгчээ. === 2013-2014 он WIN: Who Is Next болон дэбют === Хамтлаг 2013оны 10сарын 25ны пиналын ангийн үеэр Team A түрүүлж, "WINNER" нэрийн дор дэбютээ хийх нь зарлагдаж, 10сарын 28нд хоёр дуу гаргаж мөн 11сарын 15нд [[Big Bang]]-ийн Япон дахь dome тоглолтын нээлтийг гүйцэтгэсэн юм.<ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2013/10/team-a-to-release-4-songs-and-open-up-for-big-bangs-japanese-tour#axzz2iMqSPDeE|title=Team A to release 4 songs and open up for Big Bang's Japanese Tour |author=|date=October 25, 2013|work=Translated by allkpop|publisher=allkpop|accessdate=October 26, 2013}}</ref> 11сарын 9нд хамтлагийн гишүүд [[Taeyang]]-ийн "Ringa Linga" дууны клипэнд арын бүжигчидээр тоглож,<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=UJfZ69MSlvY |title=Ringa Linga&nbsp;– Taeyang MV|publisher=Youtube.com|accessdate=5 November 2014}}</ref> 12сарын 13нд Mnet-дээр цацагдах арван ангитай реалити шоу WINNER TV-г эхлүүлсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/68628/20131207/winner-follow-yg-star-making-system-winner-tv.htm|title=WINNER to Follow YG's Star Making System... On ‘Winner TV’|publisher=Kpopstarz.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402011010/http://www.kpopstarz.com/articles/68628/20131207/winner-follow-yg-star-making-system-winner-tv.htm|url-status=dead}}</ref> 2014онд Seungyoon болон Mino нар [[Yoon Jong Shin]]-ын March project-д хамтран ажилласан.<ref>{{cite web|url=http://www.wowtv.co.kr/newscenter/news/view.asp?bcode=T30001000&artid=A201403200031|script-title=ko:강승윤 윤종신 콜라보 기대감 폭발, 인증샷만 봐도 `두근 두근`|author= 한국경제TV 김지원 기자 (Kim JiWon)|date=March 20, 2014|language=Korean|trans_title=Yoon Jong Shin's Collaboration with Kang seung Yoon Explosive expectations, 'Excited' after certification Shot|work=한국경제TV (Korea Economic TV) |publisher= WowTV|accessdate=March 19, 2014}}</ref> Winner-ын албан ёсны дэбют ''2014 S/S'' цомогтойгоор 8сарын 12нд гарсан юм.<ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/08/01/winner-to-hold-a-launching-show-for-their-awaited-debut/|title=WINNER to Hold a Launching Show for Their Awaited Debut|publisher=Soompi.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=31 Долдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731082146/https://www.soompi.com/2014/08/01/winner-to-hold-a-launching-show-for-their-awaited-debut/|url-status=dead}}</ref> Энэ өдөр YG Entertainment-ийн хувьцааны үнэ 6.57% -иар өссөн байна.<ref>{{cite web|url=http://koreabizwire.com/yg-entertainment-stock-hits-15-daily-limit-on-news-of-louis-vuitton-investment/16620|title=Entertainment Stock Hits 15 Daily Limit On news Of Louis Vuitton Investment|publisher=Koreabizwire.com|accessdate=5 November 2014}}</ref> Тэд 8сарын 17нд ''[[Inkigayo]]'' дээр анхны үзүүлбэрээ үзүүлж, дараа нь ''[[M! Countdown]]'' дээр цомын эзэн болж, хамгийн хурдан ялалт байгуулсан эрэгтэй хамтлаг болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/08/21/winner-grabs-first-music-show-win-on-mcountdown/|title=WINNER Grabs First Music Show Win on "M!Countdown" - Soompi|work=Soompi|accessdate=5 November 2014|archive-date=31 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331035608/https://www.soompi.com/2014/08/21/winner-grabs-first-music-show-win-on-mcountdown/|url-status=dead}}</ref> Мөн хамтлагийн албан ёсны фен клубын нэр 'Inner Circle' гэж мэдэгдсэн байна.<ref>{{Cite web |url=http://innercircle.yg-winner.com/ |title=Korean Inner Circle fansite |access-date=2016-08-02 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101122543/http://innercircle.yg-winner.com/ |url-status=dead }}</ref> Цомог гарсаны дараа "Color Ring", "Empty"(Team B-ын [[B.I]] хамтран зохиосон) дуунуудаа MV-ны хамт гаргасан <ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2014/08/winner-finally-make-their-big-debut-with-empty-mv|title=WINNER finally make their big debut with 'Empty' MV + '2014 S/S' album sampler|publisher=Allkpop.com|accessdate=5 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2014/08/winner-drops-mv-for-second-title-track-color-ring|title=Winner Drops MV For Second Title Track "Color Ring"|publisher=Allkpop.com|accessdate=5 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daebakkpop.com/user-posts/winner-surpasses-1-million-views-%E2%80%9Cempty%E2%80%9D-mv|title=WINNER's 'Empty' surpasses 1 million views|publisher=Daebakkpop.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=6 Аравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006233213/https://www.daebakkpop.com//user-posts/winner-surpasses-1-million-views-%E2%80%9Cempty%E2%80%9D-mv|url-status=dead}}</ref> бөгөөд цомог нь Billboard World Albums чартын нэгт орсон юм.<ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/74192/winner-ranks-number-on-billboard-world-album-chart|title=Winner's Debut Album Ranks No.1 on Billboard's World Album Chart|publisher=Mwave.interest.me|accessdate=5 November 2014|archive-date=6 Аравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006153128/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/74192/winner-ranks-number-on-billboard-world-album-chart|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ph.celebrity.yahoo.com/news/winner-debut-1-on-billboard-world-album-chart-073821296.html|title=WINNER debut #1 on Billboard World Album Chart|publisher=Ph.celebrity.yahoo.com|accessdate=5 November 2014}}</ref> 8сарын 30нд Mino-ийн соло дуу "I'm Him" MV-ны хамт гарж <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/08/29/winners-mino-is-suave-in-teaser-for-solo-mv-im-him/|title=WINNER's Mino is Suave in Teaser for Solo MV "I'm Him" - Soompi|work=Soompi|accessdate=5 November 2014|archive-date=31 Долдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731083820/https://www.soompi.com/2014/08/29/winners-mino-is-suave-in-teaser-for-solo-mv-im-him/|url-status=dead}}</ref>, 9сарын 10нд хамтлагийн ''2014 S/S: Japan Collection'' болох Япон дах промошн эхэлсэн ба 9сарын 11нд анх удаа Японд соло тоглолтоо эхлүүлж <ref>{{Cite web|title = Winner to Officially Debut in Japan and Launch 1st Japanese Tour|url = http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/72362/winner-to-debut-in-japan-in-september|website = mwave.interest.me|accessdate = 2016-01-01|archive-date = 2016-03-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20160303222926/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/72362/winner-to-debut-in-japan-in-september|url-status = dead}}</ref>, 10сарын 11нд Токиод аялан тоглолтоо амжилттай дуусгасан.<ref>{{cite web|url=http://m.news.naver.com/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=106&oid=076&aid=0002603585|title=위너, 첫 日 투어... :: 네이버 뉴스|publisher=M.news.naver.com|accessdate=5 November 2014}}</ref> 2014оны 12сарын 9нд Fuse телевизийн зүгээс '13 Top Breakout Artists of 2014' жагсаалтыг зарласан бөгөөд Winner #11т жагссан нь уг жагсаалтанд Өмнөд Солонгосын ганцхан уран бүтээлч байсан тэд юм.<ref>{{Cite web|title = 13 Top Breakout Artists of 2014|url = http://www.fuse.tv/2014/12/breakout-artists-best-of-2014#11|website = Fuse|accessdate = 2016-01-01|date = December 2014|archive-date = 2016-01-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20160109041902/http://www.fuse.tv/2014/12/breakout-artists-best-of-2014#11|url-status = dead}}</ref> 12сарын 17нд [[Dazed|Dazed Digital]]-ын 'top 20 K-pop tracks of 2014' жагсаалтанд "Color Ring" 10т багтсан байна.<ref>{{Cite web|title = The top 20 K-pop tracks of 2014|url = http://www.dazeddigital.com/music/article/22911/1/the-top-20-k-pop-tracks-of-2014|website = Dazed|accessdate = 2016-01-01}}</ref> === 2015оноос одоо: соло үйл ажиллагаа болон EXIT === 2015онд хамтлагийн гишүүд соло үйл ажиллагаагаа идэвхижүүлж, хамтлагийн үйл ажиллагаа түр завсарласан. Taehyun хэд хэдэн кинонд тоглож <ref>{{cite web|url = http://www.allkpop.com/article/2015/03/nam-tae-hyun-to-debut-as-an-actor|title = Nam Tae Hyun to debut as an actor!|accessdate = 11 August 2015|website = Allkpop|date = March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/06/winners-nam-tae-hyun-will-be-a-foodie-in-his-first-ever-tv-drama|title=WINNER's Nam Tae Hyun will be a foodie in his first-ever TV drama|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/07/winners-nam-tae-hyun-cast-as-one-of-the-main-leads-in-new-drama|title=WINNER's Nam Tae Hyun cast as one of the main leads in new drama|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}</ref>, Seungyoon мөн вэб драманд дүр бүтээсэн <ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/04/2ne1s-dara-and-winners-kang-seung-yoon-to-be-in-a-loveline-on-upcoming-web-drama-we-broke-up|title=2NE1's Dara and WINNER's Kang Seung Yoon to be in a loveline on upcoming web drama 'We Broke Up'|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=지난해 최고 인기 웹드는 '도전에 반하다'<컨스TV> (2015's Most Watched Web-Dramas)|url=http://m.entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0008097923|website=Naver|accessdate=January 8, 2016}}</ref>, Jinwoo Хятад-Солонгосын драманд тоглосон<ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/08/03/winners-kim-jin-woo-cast-as-lead-in-upcoming-korean-chinese-drama/|title=WINNER's Kim Jinwoo to be in Chinese-Korean drama "The Magical Cell Phone"?work=Soompie|accessdate=14 September 2015|archive-date=7 Аравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007104220/http://www.soompi.com/2015/08/03/winners-kim-jin-woo-cast-as-lead-in-upcoming-korean-chinese-drama/|url-status=dead}}</ref>, мөн Mino Mnet-ын рэп тэмцээн [[Show Me the Money (South Korean TV series)|''Show Me the Money'']]-д оролцсон.<ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/04/winners-mino-to-compete-in-show-me-the-money-season-4|title=WINNER's Mino to compete in 'Show Me the Money' Season 4!|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}</ref> Тэмцээний үеэрх "Fear" дуу нь амжилттай байсан ба сая гаруй дижитал борлуулалт болон шоуны хамгийн их татагдсан дуу болсон.<ref>{{Cite web|title = 국내 대표 음악 차트 가온차트!|url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=37&hitYear=2015&termGbn=week|website = gaonchart.co.kr|accessdate = 2015-10-11}}</ref> 2016онд хамтлагийн анхны хувилбар "Pricked (사랑가시)" нэртэй Mino болон Taehyun нарын 'warm-up' дуэт байсан юм. Энэ нь промошн биш хэдий ч Сингапур, Тайланд болон Бруней зэрэг есөн орны чартын MelOn дээр #2, iTunes дээр #1т жагссан.<ref>{{Cite web|url=http://news.ifensi.com/article-17-3749219-1.html|title=WINNER回归先行曲《PRICKED》登各大榜单No1 - 粉丝网星闻|website=news.ifensi.com|access-date=2016-05-06|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404005941/http://news.ifensi.com/article-17-3749219-1.html|url-status=dead}}</ref> Хамтлагийн албан ёсны эргэн ирэлтийн тийсэр [[Lee Hi]], [[Zion.T]], [[Epik High]], [[Taeyang]], [[G-Dragon]] зэрэг уран бүтээлчидтэй хамтарсан нь онцлог байсан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.yg-life.com/archives/64248?lang=en|title=The Real "monster" WINNER is Set to Make a Comeback [Welcome back WINNER③]|website=YG LIFE|access-date=2016-05-06}}</ref> Мини цомог ''EXIT : E'' 2сарын 1нд нээлтээ хийсэн ба тэдний дэбютээс хойш 18 сарын завсарлагааны дараах эргэн ирэлт нь энэ байсан. "Exit Movement" цувралын эхний цомгийн "Baby Baby" "Sentimental" дуунуудаар хамтлаг промошноо хийсэн. "Exit Movement" цуврал хөтөлбөр нь ''EXIT : X'', ''EXIT : I'', ''EXIT : T'' зэрэг нэртэйгээр энэ жилийн турш гарах төлөвтэй байна.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/ygent_official/status/684917502539792384|title=YG Family on Twitter|website=Twitter|access-date=2016-05-06}}</ref> Промошны үеэр Taehyun ''Actor's School'' нэртэй [[Park Shin-yang]]-ын хөтөлдөг телевизийн нэвтрүүлэгт оролцож, 4сард Winner хамтлагаараа JTBC-ын Half-Moon Friends шоунд оролцсон. === Fate Number For /444/ === Хамтлагаас гол хоолой Taehyun гарсаны дараагаар хүмүүсийн дундах хүлээлт улам ихсэн гол хоолойгүй хамтлагийн шинэ дуу ямар байх тухай ихээхэн хүлээлт үүсээд байсан ба үүнтэй зэрэгцэн тэдний эргэн ирэлт хийх мэдээлэл цацагдсан юм. Фэнүүдийн хувьд нэг жил 2сарын дараах иргэн ирэлт нь ихээхэн ач холбогдолтой байсан ба Winner 4р сарын 4ны өдрийн 4н цагт 444 гэсэн тоог агуулан 'Really Really' 'Fool' хэмээх хоёр дуутайгаар эргэн ирсэн билээ. Хоёр дууг хамтлагийн ахлагч Yoon зохиосон ба Fool хэмээх дуу нь өмнөх гишүүд Taehyun-д зориулагдсан хэмээн мэдээлэлжээ мөн тэд шинээр эхлэхээ бэлэгдэн реппэр Mino-с бусад нь нэрээ өөрчлөн гарч ирсэн. Really Really дууны хувьд цоо шинэ урсгал байсан ба уянгын дуу гаргадаг хамтлагийн хувьд ийм дуу ихээхэн шинэчлэлд болсон. Цацагдсанаас хойших 24н цагийн дотор Really Really дуу 24н улсын iTunes-д нэгт бичигдэн хамгийн олон оронд 1т бичигдсэн жагсаалтын 2т орсон байна. Мөн тус дуугаараа 5н удаагийн шагналыг Inkigayo болон Melon-c авчээ. == Бүрэлдэхүүн == === Дөрвөн гишүүн === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр, газар |- ! монгол ! анхдагч ! монгол ! анхдагч |- | '''Сынюн/Yoon''' <!-- Нэрийг битгий өөрчилөөрэй --> || 승윤 || Кан Сын-юн || 강승윤 || {{bda|1994|01|21}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Жинү/Jinu''' || 진우 || Ким Жин-Ү || 김진우 || {{bda|1991|09|26}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Сынхүн/Hoony''' || 승훈 || И Сын-хүн || 이승훈 || {{bda|1992|01|11}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |- | '''Минху/Mino''' || 민호 || Сун Мин-ху || 송민호 || {{bda|1993|03|30}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} |} == Discography == === Солонгосын discography === ====Студын цомог==== * ''[[2014 S/S (цомог)|2014 S/S]]'' (2014) ==== Өргөтгөсөн ==== ''[[EXIT E (EP)|EXIT : E]]'' (2016) ==== Singles ==== * Fate Number For (2017) === Японы discography === ====Студын цомог==== * ''2014 S/S: Japan Collection'' (2014) == Tours == ;Бие даасан * WINNER 2014 Zepp Tour in Japan * Worldwide Inner Circle Conference: WWIC (2015) * WINNER Japan Tour 2015 * WINNER 2016 EXIT Tour * WINNER EXIT Tour in Japan 2016 ;Хамтарсан аялал * [[YG Family]] – YG Family 2014 World Tour: Power (2014) ;Дэмжсэн * [[Big Bang]] Japan Dome Tour (2013) - (нээлтийн үйл ажиллагаа) * [[2NE1]] AON: All or Nothing World Tour (2014) - (зочин) * [[Epik High]] EPIK HIGH 'Parade 2014' Concert Tour (2014) - (зочин) * [[Epik High]] EPIK HIGH 'Now Playing' Concert (2015) - (зочин) == Filmography == === Реалити шоу === {| class="wikitable sortable" !Он !Нэр !Телевиз !Гишүүн !Тайлбар |- |2013 |''WIN: Who is Next'' |Mnet |Бүгд (Team A нэрээр) |10 ангитай |- |2013-2014 |WINNER TV |Mnet |Бүгд |10 ангитай |- | rowspan="2" |2014 |''[[Yoo Hee-Yeol's Sketchbook]]'' |KBS2 |Бүгд |243р анги (9сарын 19) |- |''[[Weekly Idol]]'' |MBC Every 1 |Бүгд |169р анги (10сарын 22) |- |2015 |''[[Show Me The Money 4]]'' |Mnet |Mino |бүх анги, ZiPal баг (6сарын 26- 8сарын 28) |- | rowspan="6" |2016 |''[[Yoo Hee-Yeol's Sketchbook]]'' |KBS2 |Бүгд |2сарын19 |- |''Sugar Man'' |JTBC |Seungyoon, Taehyun, Mino |21р анги, Je t'aime гүйцэтгэсэн (3сарын 8) |- |''Happy Camp'' |Hunan |Бүгд |Хятадын алдартай шоу (3сарын 19) |- |''[[Running Man]]'' |SBS |Mino, Taehyun |294р ангид [[Girls Day]]-ийн Hyeri-тэй хамт (4сарын 10) |- |''Half Moon Friends'' |JTBC |Бүгд |12 ангитай WINNER-ийн анхны хийсэн шоу (4сарын 23- 7сарын16) WINNER 10 хүүдэд (4-7настай) 15өдөр хичээл заана <ref>{{Cite web|url=http://www.yg-life.com/archives/72860?lang=en|title=[Exclusive] WINNER's TV show "Half-moon Friends" will be first broadcast on April 23|access-date=2016-07-20}}</ref> |- |''[[The Collaboration]]'' |Tencent SBS MTV |Seungyoon, Mino |10 ангитай (6сарын 30 – одоо хүртэл) Солонгос болон Хятад улсын хоорондын хамтын ажиллагааг сайжруулах тал дээр анхаарч, уран бүтээлчид хоорондоо хамтарч үзүүлбэр үзүүлдэг <ref>{{Cite web|url=http://www.yg-life.com/archives/75479?lang=en|title=YG Signs a Deal with China’s Tencent and Weying, which is Expected to Create a Great Synergy Effect|access-date=2016-07-29}}</ref> |- | rowspan="5" |2017 |Weekly Idol |MBC Every week |Бүгд |301р анги |- |Thinking of Oppa |MBC |Бүгд |2017оны 5р сарын 20 |- |My Little television |MBC, daum tvPot |Бүгд |2017оны 4р сарын 2нд болон 2017 оны 4р сарын 15нд |- |New Journey to The West |Naver TV cast |Mino |Season 3: 2017 оны 1р сарын 8с 2017оны 3р сарын 12н хүртэл Season 4: 2017оны 6р сарын 13 - ... |- |Animal Farm |SBS |Бүгд өөрсдийн амьтдын хамт |2017оны 6р сарын 18нд өглөөний 9:30 |} === Вэб-драм === {| class="wikitable" !Он !Нэр !Телевиз !Гишүүн !Дүр !Тайлбар |- | rowspan="5" |2015 |''Midnight's Girl / Girl of 0 AM'' |Naver MBC Every1 | rowspan="3" |Taehyun |Gong Ji Dan |гол дүр, 8 ангид |- |''[[Late Night Restaurant]]'' |SBS |Minwoo |туслах дүр, 20 ангид |- |''Under The Black Moonlight'' |Sohu |Kang Woo |гол дүр, 9 анги, Солонгос Хятадын компаниуд 2015 онд хамтран үйлдвэрлэсэн, гэхдээ эхний анги нь 2016оны 5сарын 24нд цацагдсан |- |''[[We Broke Up]]'' |Naver |Seungyoon |Ji Won-Yeong |гол дүр 10 ангитай [[Sandara Park|Dara]]-тай хамт (6сарын 29- 7сарын 19). 2015онд хамгийн их үзсэн вэб драм |- |''Magic Cell Phone'' |Sohu |Jinwoo |Tae-Ji |гол дүр, 10 ангитай, жүжигчин [[Park Min-ji|Park Min Ji]]-тай хамт (2016оны 7сарын 13нд эхний анги). Солонгос Хятадын компаниуд 2015 онд хамтран үйлдвэрлэсэн |- | rowspan="2" | | rowspan="2" |[[Love For Thousand More]] | rowspan="2" |Naver TV cast |Seungyoon/Yoon |Yoo Jun-woo |гол дүр, 10н ангитай, Krunk Soul хамтлагийн ахлагчийн дүрээр тоголсон |- |Jinwoo//Jinu | Hyung-sik |туслах дүр, Krunk Soul хамтлагийн гол хоолойн дүр |} === V Live Broadcast === {| class="wikitable" !Он !Нэр !Телевиз !Гишүүн !Тайлбар |- |2016 |'''''WINWIN TV (승승TV)''''' |V Live TV ||Seunghoon, Seungyoon, Jinwoo |WINNER-ын 2Seung хөтөлсөн VLIVE дээр цацагддаг анхны анги 2016оны 7сарын 5нд цацагдсан (пүрэв гариг бүрийн 10pm цагт) |} ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] [[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]] no1v05072mzif8y453zla3evcqe5flv 0 58578 870560 851185 2026-09-22T06:30:26Z Egzs 88168 870560 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж | зураг = | тайлбар = БНМАУ-ын Бага Хурлын дарга /1990-1992/ | алба1 = | ээлж1 = | өмнөх1 = | дараах1 = | алба2 = | ээлж2 = | өмнөх2 = | дараах2 = | алба3 = | ээлж3 = | алба4 = {{flagicon|Монгол}} УИХ-ын гишүүн 2012-2016 | ээлж4 = | өмнөх4 = | дараах4 = | төрсөногноо = 1953 | төрсөнгазар = [[Монгол]], [[Архангай]] | нас барсан = | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[Ардчилсан Нам]] | сургууль = | ажилүйл = | гэрбүл = }} '''Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж''' (1953 оны 12-р сарын 29-нд Архангай аймгийн Цахир суманд төрсөн) Монгол Улсын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1990-1992 онуудад БНМАУ-ын Бага Хурлын дарга бөгөөд Дэд ерөнхийлөгч, 1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын дарга. Мөн тэрээр 2012 оны Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн сонгуулиар Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр дахин сонгогдсон улс төрч юм. [[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]аас нэр дэвшин өрсөлдөж байсан. == Намтар == == Боловсрол == Р.Гончигдорж 1970 онд Архангай аймгийн Тариат сумын 10 жилийн дунд сургууль, 1975 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]], 1981 онд [[Новосибирскийн их сургууль|Новосибирскийн Их сургуулийн]] аспирантурт тус тус суралцан төгсжээ. Математикч, математикийн багш мэргэжилтэй. Тэрбээр 1981 онд Новосибирскийн Их сургуулийн аспирантурт суралцаж байхдаа ''“Многообразия ассоциативных алгебр с дистрибутивным произведением подмногообразий”'' сэдвээр \Ph.D\, 1991 онд “Directproduct and sheaf Representations of ring and Their Rings of Quotients” сэдвээр \Sc.D\ тус тус эрдмийн зэрэг хамгаалжээ. Түүнчлэн 1998 онд БНСУ-ын Инчоны Их Сургуулийн хүндэт доктор цол хүртсэн бол мөн ондоо Академич цолыг хүртэж байжээ. ШУА-ийн гишүүн, Академич, Удирдлагын академийн хүндэт профессор юм. Тэрээр сургуулиа төгссөний дараа 1975-1988 он хүртэл арван гурван жил Монгол Улсын Их Сургуульдаа багшаар ажилласан. == Эрдмийн зэрэг цол == 1997 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1999 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан, 2001 болон 2011 онуудад Ардын хувьсгалын 80, 90 жилийн ойн медаль, 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль, 2006 онд Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, 2009 онд Сүхбаатарын одонгоор шагнаж байсан. Мөн 2010 он буюу Монгол Улсад анхны байнгын ажиллагаатай ардчилсан Парламент үүсэж хөгжсөний 20 жилийн ойн жилээр Төрийн дээд одон болох “Чингис хаан”-ы одонгоор шагнагдсан. Герман, орос, англи хэлтэй. == Ажилласан байдал == * 1988-1990 онд Шинжлэх ухааны академийн Математикийн хүрээлэнгийн захирал, * 1990-1992 онд Монгол Улсын Дэд Ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын дарга, Улс төрийн талаар хэлмэгдэгсдийг цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах комиссын дарга, * 1992-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 1994-2000 онд Монголын Социал Демократ Намын дарга, * 1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын дарга, 2003 оноос Алтангадас ассоциацын ерөнхийлөгч, * 2004-2006 онд Ардчилсан Намын дарга, * 2004 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, * 2004 оноос УИХ-ын гишүүний Халдашгүй байдлын дэд хорооны гишүүн, * 2005-2006 онд УИХ дахь Ардчилсан Намын бүлгийн дарга, Ардчилсан Нам-МАХН-ын хамтарсан бүлгийн дэд дарга, * 2006-2007 онд УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргын албыг тус тус хашиж байсан. * 2008-2012 онд УИХ-ын гишүүн, Ардчилсан намын Үндэсний зөвлөлдөх хорооны гишүүнээр ажилладаг сонгуульт ажилтай байв. * 2012 оны Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн сонгуулиар Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр дахин сонгогдсон. * 2013 оны 5-р сарын 10-ны өдрөөс УИХ дахь АН-ын бүлгээс УИХ-ын дэд даргаар сонгогдон ажилласан. 2010 оны 7-р сард төрийн дээд шагнал, тэргүүн зэргийн одон болох "Чингис хааны одон" хүртсэн. ==Гэр бүл== Р.Гончигдоржийн охин [[Гончигдоржийн Уянгахишиг]] 2024 онд [[ХҮН нам]]ын жагсаалтаар УИХ-ын гишүүн болсон. ==Цахим холбоос== * [https://web.archive.org/web/20130227030359/http://www.parliament.mn/who?type=5&rid=1&cid=29 parliament.mn:] Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж {{Улсын Их Хурлын дарга}} {{Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Гончигдорж, Раднаасүмбэрэлийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:20-р зууны математикч]] [[Ангилал:Монголын математикч]] [[Ангилал:Удирдлагын Академийн хүндэт профессор]] [[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:Тариатын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] 6y21tj78vgigso6d92fr51vqpo52ia0 0 58583 870572 833700 2026-09-22T06:56:02Z Egzs 88168 870572 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Лхамсүрэнгийн Энэбиш | зураг =Lkhamsurengiin Enebish.jpg | тайлбар = | алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] | ээлж1 = 2000-2001 | өмнөх1 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] | дараах1 = [[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] | алба2 = | ээлж2 = | өмнөх2 = | дараах2 = | алба3 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | ээлж3 = 1992-2001 | алба4 = | ээлж4 = | өмнөх4 = | дараах4 = | төрсөногноо = 1947/06/01 | төрсөнгазар = [[Монгол]], [[Булган аймаг]] | насбарсан = 2001 | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[МАХН|Монгол ардын хувьсгалт нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = }} '''Лхамсүрэнгийн Энэбиш''' (1947 оны 6-р сарын 1-нд [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Могод сум|Могод сумын]] Өвөр булаг хэмээх газар төрсөн- 2001 оны 9-р сарын 29-нд Улаанбаатарт нас барсан) -Монгол Улсын Их Хурлын даргын албыг 2000-2001 онуудад, Улаанбаатар хотын захирагчийн албыг хашиж байсан улс төрч юм. == Намтар == Л.Энэбиш 1955 онд Булган аймгийн [[Хишиг-Өндөр сум|Хишиг-Өндөр сумын]] 7 жилийн дунд сургуульд орж дараа нь Улаанбаатар хотын 10 жилийн 18 дугаар дунд сургуульд 1960 онд шилжин орж 1965 онд төгссөн байна. 1965-1970 онд Монгол улсын их сургуулийн барилгын сантехникийн инженерийн ангид сурч төгссөн байна. Тэрээр Их сургуулиа төгсөөд 1970-1975 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны барилгын зураг төслийн товчоонд сантехникийн инженер, ерөнхий инженер, дарга, 1975 - 1977 онд Улаанбаатар хотын барилга, архитектурын газрын орлогч дарга бөгөөд ерөнхий инженер, 1977-1980 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны орон сууц, нийтийн үйлчилгээний хэлтсийн даргаар ажилласан. 1980-1983 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа ЭСЯ-ны эдийн засгийн зөвлөхийн товчоонд мэргэжилтэн. 1983-1990 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны орлогч даргаар тус тус ажиллаж байв. Л.Энэбиш 1990-1992 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Улаанбаатар хотын даргаар тус тус ажиллажээ. 1992 оны УИХ-ын сонгуулиар Л.Энэбиш гишүүнээр сонгогдож, МАХН-ын Удирдах Зөвлөлийн гишүүн, 1992 оны 10-р сараас Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч, улмаар 1993-1996 онд Монгол Улсын шадар сайдаар ажиллахдаа гүйцэтгэх засаглалын тогтолцоо, орон нутгийн засаг захиргааг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу бүрдүүлэх, төрийн албаны тогтолцоог төлөвшүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Түүнчлэн Монгол Улсын "Өмч хувьчлал"-ын асуудлыг удирдан хариуцаж байжээ. Л.Энэбиш 1997 оноос МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдон ажилласан. 2000 оны УИХ-ын сонгуулиар Булган аймгаас МАХН нэр дэвшүүлж дахин сонгогдож улмаар Улсын Их Хурлын даргын (2000-2001) албыг хашжээ. Л.Энэбиш төр засаг, намын удирдах алба хашихын зэрэгцээ Монгол-Хятадын найрамдлын нийгэмлэгийн дарга, Монголын самбо бөх сонирхогчдын холбооны ерөнхийлөгч, Дэлхийн Самбо бөх сонирхогчдын холбооны дэд ерөнхийлөгч, Нийслэлийн бизнесийн холбооны ерөнхийлөгч зэрэг улсын хийгээд олон улсын хэмжээний сонгуульт ажил хийж байжээ. Тэрбээр 2001 оны 9-р сарын 29-нд зуурдаар нас барсан байна. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Улсын Их Хурлын дарга}} {{DEFAULTSORT:Энэбиш, Лхамсүрэнгийн}} [[Ангилал:1947 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Могодын хүн]] [[Ангилал:Булганыхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 14vhmuwy4hswrrb8wz1jpjwc5pnwn0j 0 58584 870566 755515 2026-09-22T06:39:59Z Egzs 88168 870566 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Санжбэгзийн Төмөр-Очир | зураг =Sanjbegziin Tumur-Ochir 2002.jpg | тайлбар =С.Төмөр-Очир. 2002 он. | алба1 = {{Flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] | ээлж1 = 2001 - 2004 | өмнөх1 = [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] | дараах1 = [[Намбарын Энхбаяр]] | алба2 = | ээлж2 = | өмнөх2 = | дараах2 = | алба3 = {{Flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | ээлж3 = 1996-2000, 2000-2004 он (8 жил) | алба4 = | ээлж4 = | өмнөх4 = | дараах4 = | төрсөногноо = 1950 | төрсөнгазар = [[Монгол Улс]], [[Архангай аймаг]] | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | сургууль = Монгол Улсын Их сургууль <br> Москвагийн Их сургууль | ажилүйл = Математикч, математикийн багш, социологич | гэрбүл = }} '''Санжбэгзийн Төмөр-Очир''' (1950 онд Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын Бэлхи багийн "Дулаан энгэр" гэдэг газар төрсөн)- Монгол Улсын Их Хурлын даргын албыг 2001-2004 онуудад хашиж байсан улс төрч юм. == Намтар == 1969 онд Архангай аймгийн төвийн 1-р 10 жилийн дунд сургууль, 1974-1977 онд МУИС-ийг Математикч, математикийн багш мэргэжилээр сурч төгссөн. 1977-1981 онд МУИС-ийн аспирантурт, 1983 онд Москвагийн Их сургуулийн дээд курст социологич мэргэжлээр суралцаж төгссөн. Гэр бүл, 2 хүүхэдтэй. Философийн ухааны доктор /Рh.D/, доцент, профессор. УБДС, МУИС-д багш, тэнхимийн орлогч эрхлэгч, хичээл ангийн эрхлэгч, сургалт, хүмүүжил эрхэлсэн дэд захирал. 1992-1995 он Дээд боловсролын газрын дарга, 1995-1996 онд ШУБЯ-ны сайд, 1996-2000 онд Монгол Улсын УИХ-ын гишүүн, 2000-2001 онд МУ-ын УИХ дахь МАХН-ын бүлгийн дарга, 2001 оны 10-р сарын 19-ний өдрөөс 2004 он хүртэл Монгол улсын УИХ-ын даргаар ажиллаж байв. 1995 оноос МАХН-ын бага хурлын гишүүн, 1997 оноос МАХН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн, 2000-2001 онд МАХН-ын нарийн бичгийн дарга, 2000-2002 онд Архангай аймгийн нутгийн зөвлөлийн даргаар, 2000 оноос МУИС-ийн удирдах зөвлөлийн даргаар сонгогдон ажиллаж байна. == Шагнал == Монгол Улсын төрийн "Сүхбаатарын одон", "Хөдөлмөрийн хүндэт медаль", "Алтан гадас" одонгоор шагнагджээ. Олон улсын дээд боловсролын академич, Япон улсын Токио хотын Биеийн тамирын шинжлэх ухааны их сургуулийн хүндэт доктор. С.Төмөр-Очир нь 60 гаруй ном, сурах бичиг, өгүүлэл бичиж туурвижээ. {{Улсын Их Хурлын дарга}} {{DEFAULTSORT:Төмөр-Очир, Санжбэгзийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын математикч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Японы их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Өндөр-Улааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] 6dwo4w981ono6jmpk1i0xcrm2lk2sd6 0 59005 870538 852062 2026-09-22T03:40:32Z Chongkian 21163 870538 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Болдын Жавхлан | image = Болдын Жавхлан 2025.png | caption = | office1 = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | primeminister1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]] | term_start1 = 2021 оны 1 сарын 29 | term_end1 = | predecessor1 = [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] | successor1 = | birth_date = {{birth date and age|1975|5|12}} | birth_place = [[Дархан хот]], Монгол | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] <br> АНУ, Индианагийн Их Сургууль | profession = Эдийн засагч | website = }} '''Болдын Жавхлан ''' (1975 оны 5 сарын 12-нд [[Дархан]]д төрсөн) нь [[Монгол Улс]]ын улс төрч, эдийн засагч. Монголбанкны тэргүүн дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан тэрээр [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАН]]-аас Дархан-Уул аймагт нэр дэвшин ялалт байгуулсан бөгөөд, 2020 онд дахин сонгогджээ. Улмаар 2021 оны 1-р сарын 29-нд Монгол Улсын Сангийн сайдаар томилогдсон. == Намтар == Болдын Жавхлан 1975 оны 5 дугаар сарын 12-ны өдөр Дархан хотын Нэгдсэн эмнэлэгт, эцэг Лувсангийн Болд, эх Мэндбаярын Энхмандах нарын дунд хүү болон төржээ. === Боловсрол === *1977-1982 онд Дархан хотын 5 дугаар цэцэрлэг *1982-1990 онд Дархан хотын 17-р дунд сургууль *1990-1992 онд Сүхбаатар аймаг 1-р дунд сургууль /бүрэн дунд боловсрол/ *1992-1997 онд МУИС, Эдийн Засгийн Сургуульд банкны эдийн засагч *2007-2008 онд АНУ, Калифорнийн Их Сургуулийн Риверсайдын хэлний сургууль *2008–2009 онд АНУ, [[Индианагийн Их Сургууль|Индианагийн Их Сургуульд]] тус тус суралцсан. Эдийн засагч мэргэжилтэй, орос, англи хэлтэй. == Ажилласан байдал == *1997-1999 онд Монголбанк, Хяналт шалгалтын газрын хянан шалгагч *1999-2000 онд Монголбанкнаас ХААН банкинд Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Эрх хүлээн авагч *2000-2004 онд Монголбанк, Хяналт шалгалтын газрын ахлах хянан шалгагч *2004-2006 онд [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]], Үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал *2006-2007 онд Худалдаа Хөгжлийн Банк, Дэд ерөнхийлөгч *2010 -2016 онд Монголбанкны Тэргүүн Дэд Ерөнхийлөгч *2016-2020 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн зөвлөх. *2021 оны 1 сарын 29-нөөс Сангийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна. ==Гэр бүл== Тэрээр эхнэр, нэг хүүтэй. ==Гадны холбоос== *[https://web.archive.org/web/20160615002210/http://javkhlan.mn/ Албан ёсны хуудас] {{Монголын Сангийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Жавхлан, Болдын}} [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголчууд]] h7vd8fl8ryg1tcgnmsqffsgjcceyvi9 870539 870538 2026-09-22T03:42:44Z Chongkian 21163 870539 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Болдын Жавхлан | image = Болдын Жавхлан 2025.png | caption = | office1 = [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | primeminister1 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]] | term_start1 = 2021 оны 1 сарын 29 | term_end1 = | predecessor1 = [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] | successor1 = | birth_date = {{birth date and age|1975|5|12}} | birth_place = [[Дархан хот]], Монгол | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] <br> АНУ, Индианагийн Их Сургууль | profession = Эдийн засагч | website = }} '''Болдын Жавхлан ''' (1975 оны 5 сарын 12-нд [[Дархан]]д төрсөн) нь [[Монгол Улс]]ын улс төрч, эдийн засагч. Монголбанкны тэргүүн дэд ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан тэрээр [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны УИХ-ын сонгуульд]] [[МАН]]-аас Дархан-Уул аймагт нэр дэвшин ялалт байгуулсан бөгөөд, 2020 онд дахин сонгогджээ. Улмаар 2021 оны 1-р сарын 29-нд Монгол Улсын Сангийн сайдаар томилогдсон. == Намтар == Болдын Жавхлан 1975 оны 5 дугаар сарын 12-ны өдөр Дархан хотын Нэгдсэн эмнэлэгт, эцэг Лувсангийн Болд, эх Мэндбаярын Энхмандах нарын дунд хүү болон төржээ. === Боловсрол === *1977-1982 онд Дархан хотын 5 дугаар цэцэрлэг *1982-1990 онд Дархан хотын 17-р дунд сургууль *1990-1992 онд Сүхбаатар аймаг 1-р дунд сургууль /бүрэн дунд боловсрол/ *1992-1997 онд МУИС, Эдийн Засгийн Сургуульд банкны эдийн засагч *2007-2008 онд АНУ, Калифорнийн Их Сургуулийн Риверсайдын хэлний сургууль *2008–2009 онд АНУ, [[Индианагийн Их Сургууль|Индианагийн Их Сургуульд]] тус тус суралцсан. Эдийн засагч мэргэжилтэй, орос, англи хэлтэй. == Ажилласан байдал == *1997-1999 онд Монголбанк, Хяналт шалгалтын газрын хянан шалгагч *1999-2000 онд Монголбанкнаас ХААН банкинд Бүрэн эрхт төлөөлөгч, Эрх хүлээн авагч *2000-2004 онд Монголбанк, Хяналт шалгалтын газрын ахлах хянан шалгагч *2004-2006 онд [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]], Үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал *2006-2007 онд Худалдаа Хөгжлийн Банк, Дэд ерөнхийлөгч *2010 -2016 онд Монголбанкны Тэргүүн Дэд Ерөнхийлөгч *2016-2020 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн зөвлөх. *2021 оны 1 сарын 29-нөөс Сангийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна. ==Гэр бүл== Тэрээр эхнэр, нэг хүүтэй. ==Гадны холбоос== {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20160615002210/http://javkhlan.mn/ Албан ёсны хуудас] {{Монголын Сангийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Жавхлан, Болдын}} [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголчууд]] qo055eltsj9864dkx8yso5k2tnnyrfa 10 66114 870494 508503 2026-09-21T22:14:55Z Enkhsaihan2005 64429 870494 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Clade |label1=root |1={{Clade |1=Leaf1 |2=Leaf2 }} }}</noinclude>{{#invoke:Clade|main|style={{{style|}}} }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 12f07cwmw7z74nh3f4qhnpi8tzmynek 14 70832 870573 802275 2026-09-22T06:57:15Z Egzs 88168 Хуудсыг хоослов 870573 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 870574 870573 2026-09-22T07:07:29Z Egzs 88168 870574 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:БНМАУ-ын төр засаг|Их Хурал]] [[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр|Их Хурал]] [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн зүтгэлтэн|Их Хурал]] [[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]] 181h8gyvwernj66tjodhih54s4urs3f 14 81563 870528 719509 2026-09-22T03:15:17Z Chongkian 21163 870528 wikitext text/x-wiki {{cat main|Монгол Улсын Засгийн газар}} {{Commonscat|Government of Mongolia|Монголын засгийн газар}} [[Ангилал:Засгийн газар улс орноор]] [[Ангилал:Монгол]] {{DEFAULTSORT:Засгийн газар, Монголын}} g8l31vrq5zlg4rfuc2d9yzr46d8rh13 1 91887 870523 594348 2026-09-22T02:52:32Z ~2026-51046-59 107652 /* Нямзайн Төрбат */ шинэ хэсэг 870523 wikitext text/x-wiki == энэ хуудасыг устгаж болохгүй. == тун удахгүй ѳшѳѳ ѳѳрчлѳлтүүд нэмэгдэнэ. [[Хэрэглэгч:Turbatn|Turbatn]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Turbatn|talk]]) 01:22, 22 Аравдугаар сар 2019 (UTC) == Нямзайн Төрбат == Гэрэл зургийн холбооны Ерөнхий ггарийн бичгийн дарга асан, Гэрэл зурагчин [[Тусгай:Contributions/~2026-51046-59|~2026-51046-59]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-51046-59|talk]]) 02:52, 22 Есдүгээр сар 2026 (UTC) d4qi9sg5cm4cuyrlahzqa6hrijpgrre 0 95888 870554 852188 2026-09-22T06:11:21Z Chongkian 21163 870554 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чинбатын Ундрам | image = Чинбатын Ундрам 2025.png | caption = | office = [[Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] | primeminister = [[Гомбожавын Занданшатар]] | termstart = 2025 оны 6 сарын 18 | termend = 2026 оны 4 сарын 4 | predecessor = [[Чинбатын Номин]] | successor = [[Жуковын Алдаржавхлан]] | office1 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | constituency1 = 5-р, [[Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]] (2024-)<br>13-р, [[Сэлэнгэ]] (2020-2024) | term_start1 = 2020 оноос | term_end1 = | birth_date = 1982 он | birth_place = | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = Лондон хотын Олон улсын америкийн их сургуулийн бизнесийн сургууль <br> Японы Нагоягийн Их сургууль | profession = Эдийн Засагч }} '''Чинбатын Ундрам''' (1982 онд төрсөн) нь эдийн засгийн ухааны доктор, дэд профессор цолтой, Монголын эдийн засагч. Тэрээр [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол улсын их сургуулийн]] сургалтын нэгдсэн албаны дарга, захиргаа, дотоод хамтын ажиллагаа хариуцсан дэд захирал, Санхүү төлөвлөлт хариуцсан дэд захирлаар ажиллаж байв. == Боловсрол == Ч.Ундрам 1998 онд [[23 дугаар сургууль|Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг]] төгсөөд 1999 онд АНУ-ын [[Хойд Каролина]] муж улсын [[Фэйэтвилл, Хойд Каролина|ФэйFayett]]eville Терри Сэнфордanford Ахлах сургуульд оюутан солилцооны хөтөлбөрөөр суралцжээ. Улмаар ИБУИНВУ-ын Лондон хотод Бизнесийн удирдлагын Бакалавр, Магистрын зэрэг хамгаалсан. 2010 ​онд [[Япон]] улсын [[Нагоя]] хотын Нагоя их сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд Япон улсын Засгийн газрын тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамрагдаж Зочин судлаачаар ажиллан, “Ил уурхай болон төмрийн хүдэр баяжуулах үйлдвэрийн төслийн менежмент ба симуляц дүн шинжилгээ хийх зарим аргууд” сэдвээр Эдийн засгийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр 2015​ онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Эрдмийн зөвлөлийн тогтоолоор Дэд профессор цол хүртсэн. == Ажилласан байдал == * 2005-2006 онд Эм Си Эс Интернэйшнл ХХК-д Маркетингийн менежер * 2007-2008 ​онд Япон Улсын Нагоя хотын Нагоя их сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд зочин судлаач * 2010-2020 онд Харвардын их сургуулийн Бизнесийн сургуулийн дэргэдэх Өрсөлдөөний макро-экономикийн институтын Монгол улс дахь кординатор * 2010-2012 ​онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийн Менежментийн тэнхимд тэнхимийн эрхлэгч, Профессор * 2012-2013​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийн Менежментийн тэнхимд Профессор * 2013-2014​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Бакалаврын сургалтын албаны дарга, Байгаль эх лицей ахлах сургуулийн Удирдах зөвлөлийн дарга * 2014-2017​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Сургалтын нэгдсэн албаны дарга, Бизнес, менежментийн докторын зэрэг хамгаалуулах зөвлөлийн Нарийн бичгийн дарга, Байгаль эх лицей ахлах сургууль, Экологийн боловсролын төвийн Удирдах зөвлөлийн дарга * 2017-2018​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Захиргаа, дотоод хамтын ажиллагаа хариуцсан дэд захирал * 2018-2019 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Санхүү, төлөвлөлт хариуцсан дэд захирал * 2017-2020 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Эдийн засгийн бодлогын зөвлөлийн гишүүн * 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Бизнесийн сургуульд профессор * 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024-2025 онд Монгол Улсын Их хурлын Боловсрол,соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хорооны дарга * 2025 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Соёл, Спорт, Аялал жуулчлал, Залуучуудын сайд ==Гэр бүл== Тэрээр нөхөр, 2 хүүхэдтэй ==Бүтээл== ===Ном=== Доктор Ч. Ундрам нь АНУ-ын Симио компанийн захиалгаар “Симуляци”, Япон улсын Панасоник корпорацийн дэргэдэх PHP Institute Inc-ийн албан ёсны зөвшөөрөлтэйгөөр "Бизнесийн амжилт хүнээс" зэрэг номыг орчуулснаас гадна МУИС-ийн хамт олонтойгоо "Менежмент", "Бизнес ба нийгэм" мэргэжлийн сурах бичиг хэвлүүлжээ. Мөн "Төрийн албан хаагчийн ёс зүй" номын хамтарсан зохиогчоор ажилласан байна. ===Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл=== *[https://web.archive.org/web/20170809151458/http://www.informs-sim.org/wsc08papers/304.pdf “Using Operation Process Simulation for a Six Sigma Project of Mining and Iron Production Factory” (Такакүва Соэмоны хамт); 2008 он, хэвлэлийн редакторууд: S. J. Mason, R. R. Hill, L. Mönch, O. Rose, T. Jefferson, J. W. Fowler, 2008 Winter Simulation Conference-ийн хурлын эмхэтгэл, (2431-2438-р хуудас).] *[https://web.archive.org/web/20200202101035/http://ww.ijsimm.com/Full_Papers/Fulltext2009/text8-3_166-177.pdf “Using Simulation Analysis for Mining Project Risk Management” (Такакүва Соэмоны хамт); 2009 он, хэвлэлийн редакторууд: M. D. Rossetti, R. R. Hill, B. Johansson, A. Dunkin and R. G. Ingalls, 2009 Winter Simulation Conference-ийн хурлын эмхэтгэл, (2482-2493-р хуудас).] *[https://web.archive.org/web/20220628001927/https://informs-sim.org/wsc12papers/includes/files/con300.pdf “Operations modeling and analysis of open pit copper mining using gps tracking data” (Тань Ифэй, Мива Канна, Такакүва Соэмон нарын хамт); 2008 он, хэвлэлийн редакторууд: C. Laroque, J, Himmelspach, R. Pasupathy, 2012 Winter Simulation Conference-ийн хурлын эмхэтгэл, (2431-2438-р хуудас).] *[https://file.scirp.org/Html/1-8601494_88494.htm “Microeconomic Analysis of Export Credit Program” (Н.Тунгалаг, Р.Энхбат, Ч.Анхбаяр нарын хамт); 2018 он, iBusiness сэтгүүл, дугаар № 10 (177-184-р хуудас).] {{DEFAULTSORT:Ундрам, Чинбатын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] l0utjbivf3vxj7o3hxr28gbbye817fv 870556 870554 2026-09-22T06:17:11Z Chongkian 21163 870556 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чинбатын Ундрам | image = Чинбатын Ундрам 2025.png | caption = | office = [[Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] | primeminister = [[Гомбожавын Занданшатар]] | termstart = 2025 оны 6 сарын 18 | termend = 2026 оны 4 сарын 4 | predecessor = [[Чинбатын Номин]] | successor = [[Жуковын Алдаржавхлан]] | office1 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] | constituency1 = 5-р, [[Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]] (2024-)<br>13-р, [[Сэлэнгэ]] (2020-2024) | term_start1 = 2020 оноос | term_end1 = | birth_date = 1982 он | birth_place = | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = Лондон хотын Олон улсын америкийн их сургуулийн бизнесийн сургууль <br> Японы Нагоягийн Их сургууль | profession = Эдийн Засагч }} '''Чинбатын Ундрам''' (1982 онд төрсөн) нь эдийн засгийн ухааны доктор, дэд профессор цолтой, Монголын эдийн засагч. Тэрээр [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол улсын их сургуулийн]] сургалтын нэгдсэн албаны дарга, захиргаа, дотоод хамтын ажиллагаа хариуцсан дэд захирал, Санхүү төлөвлөлт хариуцсан дэд захирлаар ажиллаж байв. == Боловсрол == Ч.Ундрам 1998 онд [[23 дугаар сургууль|Нийслэлийн 23-р дунд сургуулийг]] төгсөөд 1999 онд АНУ-ын [[Хойд Каролина]] муж улсын [[Фэйэтвилл, Хойд Каролина|ФэйFayett]]eville Терри Сэнфордanford Ахлах сургуульд оюутан солилцооны хөтөлбөрөөр суралцжээ. Улмаар ИБУИНВУ-ын Лондон хотод Бизнесийн удирдлагын Бакалавр, Магистрын зэрэг хамгаалсан. 2010 ​онд [[Япон]] улсын [[Нагоя]] хотын Нагоя их сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд Япон улсын Засгийн газрын тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамрагдаж Зочин судлаачаар ажиллан, “Ил уурхай болон төмрийн хүдэр баяжуулах үйлдвэрийн төслийн менежмент ба симуляц дүн шинжилгээ хийх зарим аргууд” сэдвээр Эдийн засгийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр 2015​ онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Эрдмийн зөвлөлийн тогтоолоор Дэд профессор цол хүртсэн. == Ажилласан байдал == * 2005-2006 онд Эм Си Эс Интернэйшнл ХХК-д Маркетингийн менежер * 2007-2008 ​онд Япон Улсын Нагоя хотын Нагоя их сургуулийн Эдийн засгийн сургуульд зочин судлаач * 2010-2020 онд Харвардын их сургуулийн Бизнесийн сургуулийн дэргэдэх Өрсөлдөөний макро-экономикийн институтын Монгол улс дахь кординатор * 2010-2012 ​онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийн Менежментийн тэнхимд тэнхимийн эрхлэгч, Профессор * 2012-2013​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийн Менежментийн тэнхимд Профессор * 2013-2014​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Бакалаврын сургалтын албаны дарга, Байгаль эх лицей ахлах сургуулийн Удирдах зөвлөлийн дарга * 2014-2017​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Сургалтын нэгдсэн албаны дарга, Бизнес, менежментийн докторын зэрэг хамгаалуулах зөвлөлийн Нарийн бичгийн дарга, Байгаль эх лицей ахлах сургууль, Экологийн боловсролын төвийн Удирдах зөвлөлийн дарга * 2017-2018​ онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Захиргаа, дотоод хамтын ажиллагаа хариуцсан дэд захирал * 2018-2019 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Санхүү, төлөвлөлт хариуцсан дэд захирал * 2017-2020 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Эдийн засгийн бодлогын зөвлөлийн гишүүн * 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Бизнесийн сургуульд профессор * 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024-2025 онд Монгол Улсын Их хурлын Боловсрол,соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хорооны дарга * 2025 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Соёл, Спорт, Аялал жуулчлал, Залуучуудын сайд ==Гэр бүл== Тэрээр нөхөр, 2 хүүхэдтэй ==Бүтээл== ===Ном=== Доктор Ч. Ундрам нь АНУ-ын Симио компанийн захиалгаар “Симуляци”, Япон улсын Панасоник корпорацийн дэргэдэх PHP Institute Inc-ийн албан ёсны зөвшөөрөлтэйгөөр "Бизнесийн амжилт хүнээс" зэрэг номыг орчуулснаас гадна МУИС-ийн хамт олонтойгоо "Менежмент", "Бизнес ба нийгэм" мэргэжлийн сурах бичиг хэвлүүлжээ. Мөн "Төрийн албан хаагчийн ёс зүй" номын хамтарсан зохиогчоор ажилласан байна. ===Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл=== {{commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20170809151458/http://www.informs-sim.org/wsc08papers/304.pdf “Using Operation Process Simulation for a Six Sigma Project of Mining and Iron Production Factory” (Такакүва Соэмоны хамт); 2008 он, хэвлэлийн редакторууд: S. J. Mason, R. R. Hill, L. Mönch, O. Rose, T. Jefferson, J. W. Fowler, 2008 Winter Simulation Conference-ийн хурлын эмхэтгэл, (2431-2438-р хуудас).] *[https://web.archive.org/web/20200202101035/http://ww.ijsimm.com/Full_Papers/Fulltext2009/text8-3_166-177.pdf “Using Simulation Analysis for Mining Project Risk Management” (Такакүва Соэмоны хамт); 2009 он, хэвлэлийн редакторууд: M. D. Rossetti, R. R. Hill, B. Johansson, A. Dunkin and R. G. Ingalls, 2009 Winter Simulation Conference-ийн хурлын эмхэтгэл, (2482-2493-р хуудас).] *[https://web.archive.org/web/20220628001927/https://informs-sim.org/wsc12papers/includes/files/con300.pdf “Operations modeling and analysis of open pit copper mining using gps tracking data” (Тань Ифэй, Мива Канна, Такакүва Соэмон нарын хамт); 2008 он, хэвлэлийн редакторууд: C. Laroque, J, Himmelspach, R. Pasupathy, 2012 Winter Simulation Conference-ийн хурлын эмхэтгэл, (2431-2438-р хуудас).] *[https://file.scirp.org/Html/1-8601494_88494.htm “Microeconomic Analysis of Export Credit Program” (Н.Тунгалаг, Р.Энхбат, Ч.Анхбаяр нарын хамт); 2018 он, iBusiness сэтгүүл, дугаар № 10 (177-184-р хуудас).] {{DEFAULTSORT:Ундрам, Чинбатын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Японы их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] pcdju2h15069sh7c8zmciei4h6fxvq0 10 98136 870496 614124 2026-09-21T22:18:06Z Enkhsaihan2005 64429 870496 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{1|}}} {{{id|}}} {{#property:P2459}} | [https://www.biathlonworld.com/athlete/unknown/{{lc:{{#if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P2459}}|sep=,}} }}}}?tab=results {{#if: {{{2|{{{name|}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] [[Олон Улсын Биатлоны Холбоо|IBU BiathlonWorld.com]]{{Edit at Wikidata|pid=P2459|{{{1|{{{id|}}}}}}}}<li>[https://biathlonresults.com/?IBUId={{lc:{{#if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P2459}}|sep=,}} }}}} {{#if: {{{2|{{{name|}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] IBU BiathlonResults.com{{Edit at Wikidata|pid=P2459|{{{1|{{{id|}}}}}}}} {{#if: {{{archive|}}} | ([https://web.archive.org/web/{{{archive}}}/http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId={{#if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P2459}}|sep=,}} }} archive]) }}{{Wikidata check|property=P2459|value={{{1|{{{id|}}}}}}|category=International Biathlon Union template with ID|namespaces=0|nocatsame=1|ignorecase=1}} | <span class="error">&#123;&#123;[[Загвар:Олон Улсын Биатлоны Холбоо|Олон Улсын Биатлоны Холбоо]]&#125;&#125; template missing ID and not present in Wikidata.</span>{{preview warning|1=to find the ID, see the [https://www.biathlonworld.com/athlete BiathlonWorld.com biathlete page] or try this [https://www.google.com/search?udm=14&q={{urlencode:{{PAGENAMEBASE}}}}+site%3Abiathlonworld.com%2Fathlete%2F Google search].}}{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Category:International Biathlon Union template missing ID and not in Wikidata]]}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}}<!-- Please add categories to the /doc subpage & add interwikis to Wikidata. --> </noinclude> 67hef0zy4hp9im8eptpfts01xrlfs5m 10 98162 870498 614172 2026-09-21T22:19:44Z Enkhsaihan2005 64429 870498 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{1<includeonly>|</includeonly>}}} {{{id|}}} {{#property:P5815}} | [https://olympics.com/en/athletes/{{#if: {{{1|{{{id<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|{{#property:P5815}}|sep=,}} }} {{ #if: {{{2|{{{name<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Olympics.com]]<includeonly>{{Edit at Wikidata|pid=P5815|{{{1|{{{id|}}}}}}}}</includeonly>{{Wikidata check|property=P5815|value={{{1|{{{id|}}}}}}|category=Olympics.com template with ID|nocatsame=1}}{{ #if: {{{oc_archive|}}} | <li>[https://web.archive.org/web/{{{oc_archive}}}/https://www.olympicchannel.com/en/athletes/detail/{{ #if: {{{1|{{{id|}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|{{#property:P5815}}|sep=,}} }}/ {{ #if: {{{oc_name|{{{2|{{{name|}}}}}}}}} | {{{oc_name|{{{2|{{{name}}}}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] OlympicChannel.com (архивлагдсан)<includeonly>{{Edit at Wikidata|pid=P5815|{{{1|{{{id|}}}}}}}}</includeonly> }}{{ #if: {{{org_archive|}}} | <li>[https://web.archive.org/web/{{{org_archive}}}/https://www.olympic.org/{{ #if: {{{org_id|{{{id|{{{1|}}}}}}}}} | {{{org_id|{{{id|{{{1}}}}}}}}} | {{First word|{{#property:P3171}}|sep=,}} }} {{ #if: {{{org_name|{{{2|{{{name|}}}}}}}}} | {{{org_name|{{{2|{{{name}}}}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] Olympic.org (архивлагдсан)<includeonly>{{Edit at Wikidata|pid=P3171|{{{org_id|{{{id|{{{1|}}}}}}}}}}}</includeonly>{{ #if: {{Both| {{{id|{{{1|}}}}}} | {{{org_id|}}} }} | {{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Category:Olympics.com template with different ID for Olympic.org]]}} | {{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Category:Olympics.com template with same ID for Olympic.org]]}} }} }} | <span class="error">&#123;&#123;[[Template:Olympics.com|Olympics.com]]&#125;&#125; template missing ID and not present in Wikidata.</span>{{preview warning|1=To find the ID, see the [https://olympics.com/en/athletes/ Olympics.com search page] or try this [https://www.google.com/search?udm=14&q={{urlencode:{{Remove accents|{{PAGENAMEBASE}}}}}}+site%3Aolympics.com%2Fen%2Fathletes%2F Google search].}}{{ #if: {{Both | {{#property:P3171}} | {{{org_archive|}}} }} | <li>[https://web.archive.org/web/{{{org_archive}}}/https://www.olympic.org/{{First word|{{#property:P3171}}|sep=,}} {{PAGENAMEBASE}}] at Olympic.org (archived)<includeonly>{{Edit at Wikidata|pid=P3171}}</includeonly> }}{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Category:Olympics.com template missing ID and not in Wikidata]]}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Category:Pages using Olympics.com template with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using &#123;&#123;[[Template:Olympics.com|Olympics.com]]&#125;&#125; template with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | id | name | oc_name | oc_archive | org_id | org_name | org_archive }}<noinclude> {{Documentation}}<!-- Please add categories to the /doc subpage & add interwikis to Wikidata --> </noinclude> 2citipn8s15x3glaibo4ymshjubzxi6 14 106626 870584 641339 2026-09-22T09:45:21Z Chongkian 21163 870584 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын сум аймгаар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн газар зүй|Сум]] gbpcmw6vc2wl0dsa19d82631rog57x6 0 106880 870495 642291 2026-09-21T22:15:02Z Enkhsaihan2005 64429 870495 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = DarkSeaGreen | name = Боршувуутан | image = Passeriformes-01v01.jpg | image_caption = Цагийн зүүний дагуу баруун дээрээс: [[Палестин шар тольт шувуухай]] (Cinnyris osea), [[цэнхэр ятгашаазгай]] (Cyanocitta cristata), [[оронгийн боршувуу]] (Passer domesticus), [[их хөхбух]] (Parus major), [[саарал хэрээ]] (Corvus cornix), [[өмнөдийн оёдолч болжмор]] (Ploceus velatus) | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] (Aves) | unranked_classis = [[Шинэ эриний шувуу]] | subclassis = [[Шинэ эрүүт шувуу]] (Neognathae) | ordo = Боршувуутан | familia = | subfamilia = | genus = | species = | binomial = Passeriformes | binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758 он) | range_map = | range_map_caption = | subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд | subdivision = | synonyms = }} '''Боршувуутан''' (Passeriformes, [[Латин хэл|лат.]] ''passer'', „Боршувуу“) нь ойролцоогоор 5700 [[зүйл]]ийг багтаасан [[шувуу]]ны [[анги (биологи)|ангийн]] хамгийн том [[баг (биологи)|баг]] юм. Өөр бусад бүх шувууны багийн дээд нэршлийг (шинжлэх ухааны бус) ''боршувуутанбиш'' (Nonpasseriformes) хэмээн голцуу нэрлэдэг. == Онцлог == Боршувуутанг бусад [[Овог (биологи)|овгийн]] төлөөлөгчидтэй харьцуулахад харьцангуй жижиг биетэй шувуу. Биеийн урт нь 6,5-аас ([[мухарсүүлт одой бялзуухай]]) 120 хүртэл ([[Диваажингийн шувууныхан|диваажингийн шувуу]]) сантиметр хүрнэ. == Системчлэл == {{Clade |label1=Боршувуутан&nbsp;(Passeriformes)&nbsp; |1={{Clade |1=&nbsp;[[Мухарсүүлт|Шинэ Зеланд цэндгий]] (Acanthisitti) |2={{Clade |1=[[Алтан гургалдай]] (Tyranni) |2=[[Дуучшувуу]] (Passeri) }} }} }} == Ном зүй == * Hadoram Shirihai, Lars Svensson: ''Handbook of Western Palearctic Birds.'' Band 1: ''Passerines: Larks to Warblers.'' Helm, 2018, ISBN 978-0-7136-4571-2. * Hadoram Shirihai, Lars Svensson: ''Handbook of Western Palearctic Birds.'' Band 2: ''Passerines: Flycatchers to Buntings.'' 2018. Helm, 2018, ISBN 978-0-7136-4571-2. == Цахим холбоос == {{Commons|Passeriformes}} * [http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v075n01/p0026-p0035.pdf Comments on the Phylogeny and Skull of the Passeriformes] (PDF; 530&nbsp;kB) [[Ангилал:Боршувуутан| ]] jt0zt7i8ieb0rcp1xoc4kkftkyap7kc 10 112818 870483 659940 2026-09-21T21:56:18Z Enkhsaihan2005 64429 870483 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _exclude = discipline, years_competitive, years_professional, highest_WS, medal_record, skating_club, began_skating | _reuse = image, caption, image_size, alt, country, partner, coach, retired | _alias-map = module:module3 | template_name = инфобокс уран гулгагч | header_color = #B2C8FF; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image= {{#if:{{{image|}}}|{{{image}}}| {{#if:{{Yesno|{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}|no}}}}||{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{#if:{{{caption|}}}|{{{caption}}}|{{#if:{{Yesno|{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}|no}}}}||{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}}} | embed_header = Уран гулгалтын замнал | career_header = Уран гулгалтын замнал | module2 = {{#if:{{{country|}}}{{{discipline|}}}{{{partner|}}}{{{coach|}}}{{{skating_club|}}}{{{medal_record|}}}{{{began_skating|}}}{{{years_competitive|}}}{{{years_professional|}}}{{{retired|}}}{{{highest_WS|}}}|{{Инфобокс | child = yes | autoheaders = yes | headerstyle = background-color: #B2C8FF; color: inherit; | label1 = Улс | data1 = {{{country|}}} | label2 = Төрөл | data2 = {{{discipline|}}} | label3 = Хамтрагч | data3 = {{{partner|}}} | label4 = Дасгалжуулагч | data4 = {{{coach|}}} | class4 = agent | label5 = Клуб | data5 = {{{skating_club|}}} | class5 = org | label6 = Гулгаж эхэлсэн | data6 = {{{began_skating|}}} | label7 = Өрсөлдөөнд | data7 = {{{years_competitive|}}} | label8 = [[Уран гулгалт|Мэргэжлийн]] | data8 = {{{years_professional|}}} | label9 = Зодог тайлсан | data9 = {{{retired|}}} | label10 = Highest {{abbr|WS|ISU world standing}} | data10 = {{{highest_WS|}}} | header11 = Medal record | data12 = {{{medal_record|}}} }} }} }}</includeonly>{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox figure skater]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox figure skater with conflicting parameters}} | child; embed | module; module3 }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> p1tg6j0xy7dsjzb8dpkgi7jitqdtg6d 870484 870483 2026-09-21T21:56:59Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Уран гулгагч]] to [[Загвар:Инфобокс уран гулгагч]] without leaving a redirect 870483 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _exclude = discipline, years_competitive, years_professional, highest_WS, medal_record, skating_club, began_skating | _reuse = image, caption, image_size, alt, country, partner, coach, retired | _alias-map = module:module3 | template_name = инфобокс уран гулгагч | header_color = #B2C8FF; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image= {{#if:{{{image|}}}|{{{image}}}| {{#if:{{Yesno|{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}|no}}}}||{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{#if:{{{caption|}}}|{{{caption}}}|{{#if:{{Yesno|{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}|no}}}}||{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}}} | embed_header = Уран гулгалтын замнал | career_header = Уран гулгалтын замнал | module2 = {{#if:{{{country|}}}{{{discipline|}}}{{{partner|}}}{{{coach|}}}{{{skating_club|}}}{{{medal_record|}}}{{{began_skating|}}}{{{years_competitive|}}}{{{years_professional|}}}{{{retired|}}}{{{highest_WS|}}}|{{Инфобокс | child = yes | autoheaders = yes | headerstyle = background-color: #B2C8FF; color: inherit; | label1 = Улс | data1 = {{{country|}}} | label2 = Төрөл | data2 = {{{discipline|}}} | label3 = Хамтрагч | data3 = {{{partner|}}} | label4 = Дасгалжуулагч | data4 = {{{coach|}}} | class4 = agent | label5 = Клуб | data5 = {{{skating_club|}}} | class5 = org | label6 = Гулгаж эхэлсэн | data6 = {{{began_skating|}}} | label7 = Өрсөлдөөнд | data7 = {{{years_competitive|}}} | label8 = [[Уран гулгалт|Мэргэжлийн]] | data8 = {{{years_professional|}}} | label9 = Зодог тайлсан | data9 = {{{retired|}}} | label10 = Highest {{abbr|WS|ISU world standing}} | data10 = {{{highest_WS|}}} | header11 = Medal record | data12 = {{{medal_record|}}} }} }} }}</includeonly>{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox figure skater]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox figure skater with conflicting parameters}} | child; embed | module; module3 }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> p1tg6j0xy7dsjzb8dpkgi7jitqdtg6d 870485 870484 2026-09-21T22:00:34Z Enkhsaihan2005 64429 870485 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap | _template = Инфобокс тамирчин | _include-positional = yes | _exclude = discipline, years_competitive, years_professional, highest_WS, medal_record, skating_club, began_skating | _reuse = image, caption, image_size, alt, country, partner, coach, retired | _alias-map = module:module3 | template_name = инфобокс уран гулгагч | header_color = #B2C8FF; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image= {{#if:{{{image|}}}|{{{image}}}| {{#if:{{Yesno|{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}|no}}}}||{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{#if:{{{caption|}}}|{{{caption}}}|{{#if:{{Yesno|{{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}|no}}}}||{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}}} | embed_header = Уран гулгалтын замнал | career_header = Уран гулгалтын замнал | module2 = {{#if:{{{country|}}}{{{discipline|}}}{{{partner|}}}{{{coach|}}}{{{skating_club|}}}{{{medal_record|}}}{{{began_skating|}}}{{{years_competitive|}}}{{{years_professional|}}}{{{retired|}}}{{{highest_WS|}}}|{{Инфобокс | child = yes | autoheaders = yes | headerstyle = background-color: #B2C8FF; color: inherit; | label1 = Улс | data1 = {{{country|}}} | label2 = Төрөл | data2 = {{{discipline|}}} | label3 = Хамтрагч | data3 = {{{partner|}}} | label4 = Дасгалжуулагч | data4 = {{{coach|}}} | class4 = agent | label5 = Клуб | data5 = {{{skating_club|}}} | class5 = org | label6 = Гулгаж эхэлсэн | data6 = {{{began_skating|}}} | label7 = Өрсөлдөөнд | data7 = {{{years_competitive|}}} | label8 = [[Уран гулгалт|Мэргэжлийн]] | data8 = {{{years_professional|}}} | label9 = Зодог тайлсан | data9 = {{{retired|}}} | label10 = Хамгийн өндөр {{abbr|ДЧ|ОУУГХ-ны дэлхийн чансаа}} | data10 = {{{highest_WS|}}} | header11 = Медалийн хураангуй | data12 = {{{medal_record|}}} }} }} }}</includeonly>{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox figure skater]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox figure skater with conflicting parameters}} | child; embed | module; module3 }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> j6hf2m03b3onc3cklnutslvuql14b42 0 118556 870567 867907 2026-09-22T06:40:53Z Egzs 88168 870567 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос хойшхи Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Н.Учрал. 2025 он. | alt = | office = Монгол Улсын Ерөнхий Сайд | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} |order={{flagicon|Монгол}} 35 дахь|1blankname=Шадар сайд|1namedata=[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]<br>[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. Тэрбээр 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. == Бага нас, гэр бүл == Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Хип-поп карьер == Н.Учрал нь 2000 оны сүүлээр “Тимон” (Timon) гэх нууц нэрээр олон нийтэд [[Хип хоп|хип поп]] дуунуудаараа танигдсан байдаг. Тухайн үед, Чиний л өмнө, Oh Timon, Байртай юу, гэх мэтчилэн дуунууд нь гарсан даруйдаа хит болж, хүн болгоны аманд “Өө тимон чи бол саак залуу” гэх дуу аялагдаж, багтай дуучин хэн бэ гэх асуулт гол сэдэв болж байв.<ref>{{Cite web |last=Б.Энхтулга |date=2025-11-22 |title=Саак залуу Тимоноос УИХ-ын дарга |url=https://www.graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2026-08-19 |website=www.graph.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. == Гэр бүл, хувийн амьдрал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. Н.Учрал нь [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. УИХ-ын гишүүн байхдаа Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Шагнал == * 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{commonscat}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Улсын Их Хурлын дарга }} {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] 4564eq1aztb0qpkjytb8vtnn70sen7p 0 119799 870524 862286 2026-09-22T03:07:21Z Chongkian 21163 870524 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Эрдэнэс Тавантолгой ХК | logo = ETT logo mon(1).png | type = Төрийн [[Хувьцаат компани|ХК]] | industry = Ашигт малтмал | founded = {{Start date and age|2010|12|23}} | founder = [[Монгол Улсын Засгийн газар]] | hq_location_city = [[Улаанбаатар]] | hq_location_country = [[Монгол Улс]] | products = [[Нүүрс]] | website = {{URL|https://ett.mn/mn}} }} '''“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК''' ('''{{abbr|ЭТТ ХК}}''', '''{{abbr|ЭТТ}}''') нь [[Тавантолгой нүүрсний орд]]од хайгуул, олборлолт, ашиглалтын үйл ажиллагаа эрхлэх зорилгоор [[Монгол Улсын Их Хурал]], [[Монгол Улсын Засгийн газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] шийдвэрээр 2010 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр байгуулагдсан Монгол дахь хамгийн том [[төрийн өмчит]] уул уурхайн компани юм. Тус компани нь сайн чанарын нүүрсний Тавантолгой брэнд бүтээгдэхүүн бий болгож, аюулгүй, тогтвортой, ил тод, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, улс орон болоод бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд бодитой хувь нэмэр оруулах тэргүүлэгч компани болох эрхэм зорилготой ажиллаж байна. Тавантолгой нүүрсний орд нь [[Өмнөговь|Өмнөговийн аймгийн]] нутагт Монгол-Хятадын хилээс 250 км-ийн зайд байрлах стратегийн ач холбогдол бүхий дэлхийн хэмжээний [[чулуун нүүрсний орд]] бөгөөд Цанхи, Бортолгой, Бортээг, Оорцог, Ончхараат, Ухаахудаг гэсэн зургаан үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Хэсэг тус бүрт харилцан адилгүй хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэсэн бөгөөд Цанхи, Ухаа худагийн талбайд нарийвчилсан хайгуул, Бортээг, Оорцогийн талбайд нарийвчилсан болон урьдчилсан хайгуул, Ончхараат, Бортолгойн талбайд эрэл үнэлгээний ажил гүйцэтгээд байна. 2020 онд Эрдэнэс Тавантолгой ХК-ийн ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл бүхий 8 талбайд хамаарах нүүрсний нөөцийн хөндлөнгийн үнэлгээг АНУ-ын [[Стантек]] компани хийж ордын нүүрсний нийт нөөцийг 7.075 тэрбум тонн сайн чанарын коксжих болон эрчим хүчний нөөцтэй болохыг тогтоосон. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК нь өнгөрсөн 15 жилийн хугацаанд Цанхийн уурхайгаас эрчим хүчний зориулалт бүхий 9.1 сая.тн, коксжих шинж чанартай 105 сая.тн,  нийт 114 сая.тн нүүрс олборлоод байна. 2023 оны байдлаар Цанхи болон Бортээгийн уурхай нь жилийн нийт 30 сая.тн нүүрс олборлох хүчин чадалд хүрсэн бөгөөд 2027 онд төсөл бүрэн хүчин чадалдаа хүрч ил уурхайгаар жилд 50 сая.тн нүүрсийг олборлож эхлэх юм. Цаашид ордыг цогцоор хөгжүүлэх, байгаль орчинд сөрөг нөлөө багатай дэвшилтэд техник, технологийг нэвтрүүлэх бодлогын хүрээнд судалгааны түвшин багатай бусад хэсгийн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэх замаар ил болон далд уурхай хосолсон байдлаар олборлолтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зорилготой ажиллаж байна. '''Бүтээгдэхүүний нөөц, өнгөрсөн онуудын олборлолт борлуулалтын тоон мэдээлэл''' “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2023 оны 2 дугаар сарын 09-ний өдрөөс 2025 оны 3 дугаар сарын 15-ны өдрийг хүртэл хугацаанд нийт 118 удаагийн биржийн цахим арилжаа амжилттай зохион байгуулж, 2.84 тэрбум ам.долларын үнэлгээтэй 25.1 сая тонн нүүрсийг хилийн үнээр, БНХАУ-ын Ганцмод болон Мандал боомт нөхцөлтэй арилжаалав. Үүнээс 8.6 сая тонн хатуу коксжих нүүрс, 12.0 сая тонн нь 1/3 коксжих нүүрс, 4.4 сая тонн нь эрчим хүчний нүүрс, 51.2 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрс, 12.8 мянган тонн баяжуулсан эрчим хүчний нүүрс тус тус борлуулсан байна. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК ийн олборлосон нүүрсний хэмжээ 2019 онд 50 сая тонн, 2020 онд 70 сая тонн, 2023 онд 100 сая тоннд хүрсэн бол 2024 онд нийт 150 сая дахь тонн нүүрс олборлов. 2024 онд Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулж анхны бүтээгдэхүүн болох 12.8 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрсийг 2024 оны 10 дугаар сарын 25-ны өдөр Монголын хөрөнгийн биржийн нээлттэй цахим арилжаагаар дамжуулан борлуулж, экспортод гаргав. 2025 он гарснаас хойш өнөөгийн байдлаар 38.4 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрс, 12.8 мянган тонн баяжуулсан коксжих чанаргүй нүүрс, нийт 51.2 мянган тонн баяжуулсан нүүрс биржээр арилжаалаад байна. Тавантолгойн ордын бодит чадавхыг тодорхойлж Цанхи, Бортээг ба Оорцогийн хэсгүүдэд иж бүрэн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэж ордын нөөцийг 29 хувиар буюу 1.8 тэрбум тооноор нэмэгдүүлж 8.1 тэрбум тонн нөөцтэй болохыг тогтоож Монгол Улсын эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав. '''Өнгөрсөнд болсон томоохон үйл явдлын тойм''' 2022 дугаар 10 сард онцгой дэглэм тогтов. 2023 онд хил нөхцөлөөр биржээр нүүрсийг арилжаалж эхлэв. 2023 онд 2.8 их наяд төгрөгийн татвар төсөвт төвлөрүүлж байсан бол 2024 онд Улс, орон нутгийн төсөвт 3.4 их наяд төгрөгийн татвар төвлөрүүлж, өмнөх оноос татварын хэмжээ 17.9 хувиар өсөв. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн олборлосон нүүрсний хэмжээ 2019 онд 50 сая тонн, 2020 онд 70 сая тонн, 2023 онд 100 сая тоннд хүрсэн бол 2024 онд нийт 150 сая дахь тонн нүүрс олборлов. == Түүх == === Төсөл мэндэлсэн 2010 он хүртэлх түүх === Тавантолгойн нүүрсийг авч ирэх даалгавартай манж элчийг түдгэлзүүлэх тухай захидлыг Түшээт хан аймгийн чуулганы дэд дарга [[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]] онд бичсэн байдаг. Энэ бол тус орд газрын тухай анхны бичмэл баримтуудын нэг юм. Гэвч төрийн мэдэлд сүүлд 1936 онд шилжжээ. Тэр үеэс хойш Зөвлөлтөөс Монгол руу геологийн томоохон судалгааны баг удаа дараа ирж Тавантолгойн ордыг судалж шинжилж байсан. Анхны судалгааны багийг [[Константин Дмитриевич Помазков|К. Д. Помазков]] удирдаж монголын анхны геологич Ж.Дүгэрсүрэн<ref>[https://namem.gov.mn/pages/417 Доктор Ж.Дүгэрсүрэн]{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Цаг уур орчны шинжилгээний газар.</ref> хамтарч “маш сайн чанарын коксжих нүүрс байх боломжтой” хэмээн дүгнэж байв. Зөвлөлтийнхний 1965 он хүртэл үргэлжилсэн 25 жилийн судалгааны тайланд Тавантолгойн нүүрсний тухай дэлгэрэнгүй баримт олон тусгасан байдаг. Тавантолгойн ордын хайгуул, судалгааны ажил хэдий олон жил үргэлжилсэн ч дэлхийд санал болгож, хамтарч олборлоход шаардлага хангахгүй байсан. Тиймээс 1974-1975 онд Болгартай хамтарч илүү дэлгэрэнгүй хайгуул, шинжилгээний ажил зохион байгуулсны дүнд олон улсын тавцанд анх удаа танилцуулах боломж бүрджээ. Улмаар тухайн үеийн ЭЗХТЗ-д ([[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах хамтын зөвлөл]]) багтах долоон оронд санал тавьсан ч бүгд татгалзав. 1988 онд БНАСАУ-ийн тэргүүн [[Ким Ил Сон]] , 1990 онд [[Хятад|Хятадын]] удирдагч Ли Пэн, 1993 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Б. Н. Ельцин]] нарын айлчлалыг тохиолдуулж, мөн 1992 онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] тус тус санал тавьсан ч амжилт олоогүй. Тавантолгойн орд газарт Монголын Геологийн гуравдугаар анги хэмээн нэрийдэх болсон хайгуул судалгааны үндэсний баг 1978-1990 онуудад ажиллуулсан нь ордыг ашиглалтад бэлдсэн том амжилт болжээ. Улмаар Японтай хамтарч 1993-1995 онд Монголын нүүрсний салбарыг хөгжүүлэх төсөл хэрэгжүүлж, олон улсын семинар зохион байгуулснаар Тавантолгойг дэлхийд сурталчилж эхэлсэн юм. Ийнхүү 1997 онд олон улсад тендер зарлахад Англи, Америк, Канад, Австралийн компаниуд санал ирүүлснээс Америк-Канадын Норвест компани шалгарч нарийвчилсан судалгаа хийв. Тус судалгааны дүнд Тавантолгойн орд газар ЖОРК стандартаар 7.4 тэрбум тонн геологийн нөөцтэй бөгөөд коксжих нүүрс нь олон улсын чанарын шаардлага хангана гэж баталсан ажээ. Гэвч олборлолт эхлүүлэхэд дэд бүтэц хангалтгүй бөгөөд шинээр байгуулахын тулд 1.5 тэрбум орчим ам.доллар шаардлагатай гэж тооцов. Үүний дараа 1998 онд анхны гадаад сонирхогч BHB Billiton компани Тавантолгойн лицензийг авч ажлаа эхлүүлсэн хэдий ч нэг жилийн дараа дэд бүтэц хөгжөөгүй, дэлхийд нүүрсний ханш унасан гэх шалтгаанаар лицензээ буцааж тушаагаад Монголыг орхиж одсон түүхтэй. Үүнийг эс тооцвол Тавантолгойн орд газрыг монголчууд өөрсдөө ашигласаар ирсэн. Өмнө нь тус ордын нэг хэсгийг орон нутгийн “жижиг” Тавантолгой компани ашиглаж байсан. Олон улсын компаниуд нэгэнт хамтраагүй тул “жижиг” Тавантолгой компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсээр 2004 онд анхны 256 тонн нүүрсээ Хятад руу экспортод гаргав. Энэ үед дэлхийд нүүрсний ханш эрс өсөж байсан тул бүгд Тавантолгойн орд руу анхаарлаа хандуулж эхэлжээ. Улмаар 2008 онд Засгийн газрын 266 дугаар тогтоол гарч “Эрдэнэс МГЛ” ХК байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед “Энержи Ресурс” ХК-ийн мэдэлд шилжсэн байсан Тавантолгойн ордын 49 хувиас Ухаахудагийн хэсгийг үлдээж бусдыг нь төр буцааж мэдэлдээ авсан юм. Удалгүй олон улсад орд хамтран ашиглах тендер зарлахад найман орны 15 том компани санал ирүүлснээс эцсийн шатанд Хятад, ОХУ, Америкийн компаниуд шалгарсан. Гэвч энэ үед засаг солигдож тендерийн ажил сунжирсан бөгөөд эцэст нь Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл дэмжээгүй шалтгаанаар хамтын ажиллагаа эцэслэсэн юм. Үүний дараа 2010 оны аравдугаар сарын 20 өдөр алдарт 39 дүгээр тогтоолын дагуу “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг үүсгэн байгуулжээ. Ер нь үе үеийн Засгийн газар Тавантолгойн ордыг гадаад компаниудад эзэмшүүлэх ажил эхлүүлдэг боловч сонгууль тохиох тоолонд ажил зогсож улмаар бүтдэггүй байсан. Өнгөц харахад бүтэхгүй байгаа мэт боловч эцэстээ Монголчуудын эзэмшилд үлдсэн нь зөв замаа олсон гэлтэй. === Бартаат он жилүүд буюу 2011-2016 он === “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн төрсөн өдөр 2010 оны аравдугаар сарын 28 өдөр тохиодог. Гэвч энэ компанийн үйл ажиллагаанд улс төржилт хүчтэй нөлөөлсөөр ирсэн тул анхнаасаа цэвэр бизнес зарчмаар хөгжсөн гэж хэлэхэд бэрх. Үүний анхны жишээ бол “Чалко трейдинг Хонконг лимитэд” компанитай байгуулсан [[Хятад]] руу нүүрс нийлүүлэх гэрээ болно. Тус гэрээний дагуу “Эрдэнэс Тавантолгой” компани 2011 оны зун анхны экспортоо хийсэн байдаг. Харамсалтай нь, 2012 оны сонгуулийн өмнөх үе таарч улс төрчид иргэдэд бэлэн мөнгө тараах зорилгоор Чалкотой байгуулсан гэрээний урьдчилгаанд авсан 350 сая ам.долларыг нь “Эх орны хишиг” <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uuluurhai.mn/?p=5594 |wayback=20231006220824 |text=Эх орны хишиг |archiv-bot=2023-11-11 15:25:59 InternetArchiveBot }} uuluurhai.mn</ref> нэрийн дор сонгогчдод тараагаад дуусгасан юм. “Чалкод төлөх өр” гэх хэллэг үүнээс эхлэлтэй. Компанийн санхүү ийнхүү хүндэрснээс гадна дэлхийд нүүрсний ханш унаж Чалкотай байгуулсан хатуу гэрээний “чанар” танигдаж эхлэв. Тус гэрээнд тусгасны дагуу Хятадад нийлүүлэх нүүрсний үнийг Хятадын дотоод индексээр буюу үндсэндээ Чалкогийн хэлснээр тогтоож байлаа. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК алдагдалд оржээ. Нэг тонн нүүрс олборлох өртөг 58 ам.доллар байхад нүүрсээ тээвэрлэж аваачаад нийлүүлэх үнэ нь 53 орчим ам.доллар байв. Эцэст нь компани зөвхөн Чалкогийн өрийг барагдуулахын тулд ажиллах болов. Тэрчлэн 2011 онд “Макмахон Холдингс”-той байгуулсан гэрээ тэдэнд мөн адил дарамт болж байсан юм. Гадаад орчин туйлын таатай үед өөдрөгөөр харж байгуулсан эдгээр хатуу гэрээ нүүрсний ханш унах үед маш хүнд ачаа болж улмаар Зүүн Цанхийн уурхай хэд хэдэн удаа зогсохоос аргагүйд хүрч байлаа. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК энэ үед зоригтой алхам хийсэн нь “Хөгжлийн банк”-аас 200 сая ам.доллар, бусад арилжааны банкуудаас 150 сая ам.долларын зээл авч Баруун Цанхийн уурхайг нээсэн явдал юм. Тухайн үед “Монгол уурхайчид” нэгдэл<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mglnews.mn/content/read/71280.htm |wayback=20221207183600 |text=“ЭРДЭНЭС-ТАВАН ТОЛГОЙ” ХК-ИЙНХАН “МОНГОЛ УУРХАЙЧИД”-ТАЙ ТҮНШЛЭЛИЙН ГЭРЭЭ БАЙГУУЛЛАА |archiv-bot=2024-03-19 10:27:12 InternetArchiveBot }} "Монгол уурхайчид" mglnews.mn</ref> харьцангуй хямд хөлсөөр олборлолт хийж өгөхөөр тохирсон нь томоохон дэмжлэг болж удалгүй Чалкогоос гадна 28 компанитай 10 сая тонн нүүрс нийлүүлэх гэрээ шинээр байгуулж чаджээ. Товчхондоо Баруун Цанхийн уурхайгаар хямралыг гаталсан гэж хэлж болно. Тухайн үед улс төрчид Баруун Цанхийг нээх эсэх асуудалд тодорхой хариу шийдвэр өгөхгүй хойшлуулж, булзааруулж байсан тул удирдлагууд уурхайгаа чимээгүйхэн нээж ажлаа эхлүүлсэн тухай тэр үед гэрч болсон сэтгүүлчид өгүүлдэг. Баруун Цанхийн уурхайг 2012 оны аравдугаар сард нээсэн боловч албан баримтад 2013 онд нээлтээ хийсэн гэж тэмдэглэх болсон нь ийм учиртай гэдэг. Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам байгуулах тухай 2008 оноос яригдаж эхэлсэн<ref>{{Webarchiv|url=http://ttz.mn/mn/intro |wayback=20220326042130 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 22:04:22 InternetArchiveBot }} Тавантолгой төмөр зам ХХК</ref>. Гэвч улс төрийн эргэж буцсан олон шийдвэр гарч, нийгэмд “нарийн, өргөн цариг” гэх маргаан дэгдэж, эцэст нь концессын гэрээ гурван ч удаа буцсан зэрэг асуудлаас болж тус төсөл 2020 он хүртэл царцсан юм. Энэ үеийн онцлох үйл явдал бол “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 20 хувийг монгол улсын иргэн бүрт хувааж эзэмшүүлсэн ажил мөн. 2012 онд нийт 3 тэрбум хувьцааг иргэн бүрт хуваарилж тооцоход 1072 гэдэг тоо анх мэндэлжээ. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2014 онд БНСУ-ийн төрийн өмчит “КОГАЗ” компани, Монголын “Элгэн” компаниудтай хамтарч метан хий ашиглах төсөл эхлүүлсэн. Тус төслөө 2016 онд хамаарал бүхий компани “Эрдэнэс Метан”-д шилжүүлсэн бөгөөд өдгөө туршилтын үйлдвэрээ байгуулж амжилттай ажиллаж байна. Метан хийн нөөцийн хэмжээ одоогоор 40 сая тонн гэж тогтоогдоод байна. === Үсрэнгүй хөгжлийн жилүүд буюу 2017-2020 он === 2016-2017 оны үед [[Хятад|БНХАУ]]-ын нүүрсний дотоод бодлого, олон улсын нүүрсний ханш зэрэг гадаад нөхцөл байдал Монголын талд ашигтайгаар эргэсэн. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” 2017 оны гуравдугаар сард Чалкогийн өрийг 100 хувь барагдуулж дуусгав<ref>[https://www.mongolianminingjournal.com/a/64267 “Чалко” болон TTJVСо-ийн өрийг дарснаа мэдэгдэв] mongolianminingjournal.com</ref>. Улмаар хатуу гэрээгээ “нүүр бардам” шинэчлэх боломж бүрджээ. Чалкогийн өрийг тэглэснээс хойш борлуулалт нэг жилийн дүнгээр 13 хувиар өсөж, орлого 2.5 дахин, улсад төлсөн татвар, хураамжийн дүн 3.4 дахин нэмэгдэв. Удалгүй Хөгжлийн банк болон бусад банкнаас авсан зээлийн өрөө хугацаанаас нь өмнө төлж барагдуулсан бөгөөд 2018 он дуусахад дотоод, гадаадын ямар ч өргүй компани болсон байлаа. 2012 онд иргэн бүрт эзэмшүүлсэн хувьцааны үр шим иргэдийн хэтэвчинд орох боломж одоо бүрджээ. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 2019 оны ашгаас нэгж хувьцааг 90 төгрөгөөр тооцож 2020 онд нийт иргэдэд ноогдол ашиг<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/234743 1072 хувьцааны ноогдол ашиг] Montsame agency</ref> анх удаа тараав. Өмнө нь, голдуу сонгуультай холбоотойгоор төр иргэдийн хувьцааг худалдаж авах ажиллагаа хэд хэдэн удаа зохион байгуулж байсан тул анх иргэдэд эзэмшүүлсэн 20 хувь өдгөө 18 орчим хувь болж буурсан байгаа юм. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг түшиглэж 2018 онд байгуулсан “Тавантолгой түлш” ХХК нь утаагүй түлш буюу сайжруулсан шахмал түлш үйлдвэрлэж Улаанбаатар хотыг бүрэн хангасны дүнд нийслэлийн агаарын бохирдол 50 хувиар буурсан гэж үздэг. Мөн “Тавантолгой төмөр зам” ХХК байгуулж олон жил гацаад байсан Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 208 км төмөр замын ажлыг урагшлуулж өдгөө 65 хувийн гүйцэтгэлтэй явж байна. Харин 2020 онд байгуулагдсан "Зүүнбаян төмөр зам" ХК нь өдгөө Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн 414 км замыг барьж буй. Дээрх хоёр төмөр замын төсөлд 7000 орчим хүн, 4000 орчим техник ажиллаж байгаа бөгөөд ашиглалтад орсноор Монгол Улсын эдийн засаг 2.3 тэрбум ам.доллараар тэлэх тооцоо бий. == Компанийн удирдлагын талаарх товч мэдээлэл == Удирдлага Гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгч Х.МӨНХЖАРГАЛ Хяналтын менежер Н.ПУНЦАГ Бүтээмжийн менежер Б.МӨНХБОЛД Бизнес хөгжил хариуцсан менежер С.БАЯРМӨНХ Дотоод хяналт, эрсдэлийн удирдлагын газрын захирал Э.ТҮВШИНЖАРГАЛ Ерөнхий нягтлан бодогч Ш.ЦОГЗОЛМАА Уул уурхай, технологийн газрын дарга Ч.АЛТАНБАГАНА Борлуулалт, маркетинг, тээврийн газрын дарга О.ЦЭРЭНДОНДОГ Стратеги төлөвлөлт, төслийн газрын дарга Ц.АНХ-ОД Барилга, дэд бүтцийн газрын дарга Б.БОЛД-ЭРДЭНЭ Худалдан авах ажиллагааны газрын дарга Н.ЦЭРЭНСАМБУУ Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга Г.ГАНТУЛГА Хууль, эрх зүйн газрын дарга Э.УЯНГА Захиргаа, удирдлагын газрын дарга Н.АНУН Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сум дахь Салбарын захирал Л.ДОРЖСҮРЭН Үйлдвэрлэл, техникийн газрын дарга А.ДАВААХҮҮ Тээвэр логистикийн газрын дарга М.МЯНГАНЖАДАМБА Эрдэнэс нэгдсэн терминал цогцолборын дарга Э.БЯМБАДОРЖ Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, байгаль орчны газрын дарга Б.БАТСАЙХАН Шуурхай удирдлага, мэдээллийн технологийн газрын дарга Г.СЭРЖХОРОЛ Захиргаа, бүтээн байгуулалт, төслийн хөгжлийн газрын дарга А.БААТАРХҮҮ Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн газрын дарга Ө.НЯМАА == Хариуцлагатай уул уурхай == “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2019 онд “Чанарын баг” байгуулж олон улсын гурван стандарт хэрэгжүүлж эхэлжээ. Үүнд: * Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал [[ISO 45001]] * Байгаль орчин ISO 14001 * Чанарын [[ISO 9001]] стандарт багтана. 2022 онд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК нь дараах 2 стандартыг үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлсэн: * Нийцлийн менежментийн тогтолцоо ISO 37301:2021 * Авлигын эсрэг менежментийн тогтолцоо ISO 37001:2016 Ингэснээр "Эрдэнэс Тавантолгой" ХК нь Нэгдсэн менежментийн тогтолцооны 5 стандартыг Нэгдсэн тогтолцоогоор хэрэгжүүлж буй Монгол Улсын анхны компани болсон юм. Түүнчлэн цаашид: * Нийгмийн хариуцлагатай [[ISO 26000]] * Мэдээллийн аюулгүй байдлыг эрхэмлэгч [[ISO 27001]] стандартуудыг нэвтрүүлэхээр төлөвлөсөн байна. ЭТТ ХК шилэн дансны хуулийн дагуу санхүүгийн бүх мэдээллээ ил тод тавьдаг. Тэрчлэн өөрсдийн санаачилгаар үйл ажиллагааны хүрээний бүх гэрээг вэбсайт дээрээ нээлттэй байршуулж эхэлжээ. === Нийгмийн суурь үйлчилгээ хүний эрх, боловсрол, эрүүл мэндийн чиглэлд === ЭТТ ХК ажилтнуудынхаа цалинг үе шаттай нэмсээр одоо Монголын хамгийн өндөр цалинтай ажил олгогч болжээ. Тухайлбал, үйлчилгээний ажилтан гар дээрээ сард 1.6 сая төгрөг, инженерүүд 4-5 сая ба түүнээс дээш цалинтай ажиллаж байна. Түүнчлэн, жилийн урамшуулал тооцохоос гадна уурхай сул зогссон ч ажилтнуудаа сарын цалингийнх нь 70-90 хувиар тогтмол цалинжуулдаг аж. Мөн 2018 оны есдүгээр сараас эхэлж компанийнхаа 0-2 насны хүүхэдтэй ээжүүдэд сар бүр 480 мянган төгрөгийн тэтгэмж олгох болсон бөгөөд ажилтнуудаа орон сууцны хөнгөлөлттэй зээлд хамруулдаг. Боловсролын чиглэлээр олон төрлийн сургалт тогтмол зохион байгуулдаг. Одоогоор ажилтныхаа магистр, бакалаврын төлбөрт дэмжлэг үзүүлсэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл нийт 584 оюутанд <ref>[https://news.mn/r/2495418/ Оюутнуудад сургалтын тэтгэлгийн батламж гардууллаа]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} news.mn</ref> сургалтын тэтгэлэг олгоод буй. Мөн 200 гаруй ажилтнаа Сингапур, Малайз, ОХУ, Хятад, Солонгост сургалтад хамруулсан. Орон нутгийн сургууль, цэцэрлэгүүдийн засвар, тохижилтын ажлыг гүйцэтгэж, тоног төхөөрөмж, сургалтын хэрэгсэл бэлэглэдэг. Эрүүл мэндийн чиглэлээр Цогтцэций сумын өрхийн эмнэлгийг тохижуулж тоног төхөөрөмж хандивлаж, нөлөөллийн бүсийн иргэдийг эрүүл мэндийн бүрэн үзлэгт хамруулсан. Түүнчлэн ковид цар тахалтай тэмцэх ажилд зориулж орон нутагт 52 сая төгрөг хандивлаад байна. === Орон нутгийн хөгжил, дэд бүтэц байгуулах, бизнес эрхлэгчдийг дэмжих чиглэлд === 2018 онд Өмнөговь аймгийг хөгжүүлэх зорилгоор “Эрдэнэс Тавантолгой хөгжлийг дэмжих сан” байгуулж 32 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн байдаг. Улмаар 170 гаруй сая төгрөгөөр “Шинэ Баянбүрд” хэмээх ногоон цогцолбор байгуулж, онцгой хүчний байгууллагуудад хүч сайтай автомашинууд хандивлаж, усан спортын барилгын ажилд 5 тэрбум төгрөг хандивласан мэдээлэл байна. Гэвч онцлох бүтээн байгуулалт нь “Эрдэнэсийн хот” буюу сургууль, цэцэрлэг, дэд бүтэц бүрэн шийдсэн 51,000 хүн ам оршин суух хүчин чадалтай уурхайчдын хот байгуулах төсөл юм. Мөн “А6-20” бизнес төлөвлөгөөнд тусгасан авто зам, төмөр замын төслүүдийг дурдах нь зүйтэй. ЭТТ хангамжаа аль болох дотоодын үйлдвэрлэгчдээс тэр дундаа орон нутгаас авахыг эрмэлздэг. Улмаар нутгийн иргэдээс бараа, үйлчилгээ авах арга хэмжээ зохион байгуулахад 112 орчим сая төгрөгийн худалдан авалт хийгджээ. ЭТТ компани улсын хэмжээнд 2019 онд 2 тэрбум төгрөг, 2020 онд цар тахалтай холбоотойгоор 1 тэрбум төгрөгөөр дотоодын бизнес эрхлэгчдээс бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ авсан тооцоо бий. Тэрчлэн түүх, соёл, уламжлалт мал аж ахуй хамгаалах ажлын хүрээнд “Монгол баатарлаг туульс”<ref>[https://www.mcaa.gov.mn/?p=12340 МОНГОЛ БААТАРЛАГ ТУУЛЬС”-ИЙН ТУХАЙ ТАНИН МЭДЭХҮЙН МЭДЭЭЛЭЛ]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Засгийн газрын агентлаг</ref> 10 боть ном хэвлүүлэх ажилд дэмжлэг үзүүлж байна. == Байгаль орчин == Говь нутаг маш ширүүн уур амьсгалтай, өвөл зуны улиралд 40 хэмийн халуун, хүйтэн агаар ээлжлэн солигдож байдаг тул байгаль орчны нөхөн сэргээлт тэр дундаа усны асуудал хүнд байдаг. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК говийн хөрсөн доорх баялгийг авсныхаа дараа нөхөр сэргээлт хийхдээ одоогийн шаргал говийг ногооруулж, говийн бүсийн усны асуудлыг бүрмөсөн шийдэх том зорилт тавьжээ. Одоогоор судалгааны ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд дараах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байна. Үүнд: * Амьтны судалгааг говийн 20 цэгт үргэлжлүүлэх явцдаа шаардлагатай тохиолдолд зэрлэг амьтдад мөс, өвс тэжээл тавьж өгөх, шувуудыг цахилгааны шонд өртөж эндэхээс сэргийлж үргээгч байрлуулах зэрэг ажил гүйцэтгэж буй. * Ус хангамжийн судалгааны явцад гүний ус ашиглалтын шинэ эх үүсвэр нээсэн. Цаашид Орхон, Хэрлэн, Онги зэрэг голын урсцад өөрчлөлт оруулах замаар говь руу ус татах томоохон төсөл яригдаж байна. Тэгэхдээ дээрх голын экологид ердөө нэг хувийн нөлөө үзүүлэх хэмжээнд урсцыг өөрчлөх юм. * Говьд ургуулах олон наст ургамал, модны судалгааны хүрээнд туршилтын талбай байгуулсан. Одоогоор бүх газрыг хамруулаад нийт 100 мянга орчим мод <ref>{{Webarchiv|url=https://www.unen.mn/a/95260 |wayback=20231006220825 |text=Элсэн говьд 100 мянган мод тарина |archiv-bot=2024-07-06 18:10:03 InternetArchiveBot }} unen.mn</ref> шинээр тарьж ургуулсан байгаа. Цаашид энэ тоог нэмэхээр их хэмжээний үр нөөцөлжээ. * Орон нутгийн “Өв соёл” сантай хамтарч түүхийн 14 дурсгалт газрыг хамгаалалтдаа авч арчилгааг хариуцаж байна. * Тоосжилтыг бууруулах ажил өрнүүлсний дүнд 10-50 хувиар багасгаж чадсан бөгөөд цаашид илүү үр дүнд хүрэхээр төлөвлөжээ. * Утаагүй түлшний үйлдвэрийг 90.5 тэрбум төгрөгөөр санхүүжүүлж байгуулсан. Үр дүнд нь Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол 50 хувиар буураад буй. Цаашид багадаа 80 хувиар бууруулах зорилт тавьжээ. * Эцсийн байдлаар нөхөн сэргээлт хийсэн талбай одоогоор гараагүй бөгөөд техникийн нөхөн сэргээлт эхэлсэн байна. == Хамаарал бүхий компаниуд == “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 81 орчим хувийг түүний толгой компани болох “Эрдэнэс Монгол” ТӨХК, Монгол Улсын Засгийн газар эзэмшдэг. Харин 18 орчим хувийг монгол улсын иргэд хувааж эзэмшиж байна. Охин, хараат, санхүүжигч дөрвөн компани бий. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувь эзэмшдэг ба хамаарал бүхий компаниуд * Гашуунсухайт авто зам * Тавантолгой Төмөр зам * Тавантолгой дулааны цахилгаан станц 2010 оны УИХ-ын 39 дугаар тогтоол, Засгийн газрын 272 дугаар тогтоолоор стратегийн ач холбогдол бүхий Тавантолгойн чулуун нүүрсний орд газарт ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” хувьцаат компанийг байгуулав. Тус компани нь сайн чанарын нүүрсний Тавантолгой брэнд бүтээгдэхүүн бий болгож, аюулгүй, тогтвортой, ил тод, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, улс орон болоод бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд бодитой хувь нэмэр оруулах тэргүүлэгч компани болох эрхэм зорилготой ажиллаж байна. == Цаг тоолол == * 2010 он Монгол Улсын Их Хурал (УИХ)-аас 2010 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдөр Тавантолгойн ордыг ашиглах зарчмуудыг тусгасан тогтоолыг баталж, Цанхийн зүүн талбайд нээсэн Тавантолгойн чулуун нүүрсний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, ордод ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулах буюу нүүрс олборлох, бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрүүдийг барьж байгуулах, нэмэлт хайгуул хийх, олон улсын зах зээлд хүргэх зорилго бүхий “Эрдэнэс Тавантолгой” төслийг хэрэгжүүлэхээр 2010 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн Засгийн газрын 272 дугаар тогтоолоор Эрдэнэс Тавантолгой компанийг байгуулахаар болов. 2010 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр Улсын бүртгэлийн ерөнхий газраас аж ахуйн нэгжийн гэрчилгээг хүлээн авч “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК анх 42 ажилтан, 1 экскаватор, 5 автосамосвалтой үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. * 2011 он Монгол Улсын Засгийн газрын 98 дугаар тогтоолоор компанийн нийт хувьцааны 20 хувийг Монгол Улсын иргэдэд эзэмшүүлэх шийдвэр гаргав. Цанхийн зүүн уурхайн техник эдийн засгийн үндэслэл (ТЭЗҮ)-ийг батлуулан олборлолтын үйл ажиллагааг эхлүүлэв. 2011 оны 08 дугаар сар Америкийн Нэгдсэн Улсын “Norwest” компани Жорк стандартад дүйцүүлэн ордын нийт нөөцийг 7.4 тэрбум тонн гэж тооцов. * 2012 он 2012 оны 04 дүгээр сарын 27-ны өдөр Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөс Цанхийн баруун хэсгийн уурхайн ТЭЗҮ-ийг батлав. Мөн оны 11 дугаар сарын 03-ны өдөр Засгийн газрын 121 дүгээр тогтоолоор төмөр замын суурь бүтцийг барих тусгай зөвшөөрлийг ‘’ Монголын Төмөр Зам’’ ТӨХК-д олгов.  2012 оны 04 дугаар сар Монгол Улсын бүх иргэнд 1,072 ширхэг хувьцааг эзэмшүүлэв. Аж ахуйн нэгжүүдэд худалдав. * 2013  он Цанхийн баруун хэсгээс жилд 20 сая тонн нүүрс олборлох шинэ ТЭЗҮ батлах хөрс хуулалт эхлүүлж, Төрийн өмчийн хорооны 2013 оны 3 дугаар сарын 55 тоот тогтоолоор ‘’Шинэ төмөр зам’’ тусгай зориулалтын охин компани байгуулав. * 2014 он Метан хий ашиглах ‘’Эрдэнэс Тавантолгой,’’ ‘’Элгэн,’’ ба БНСУ-ын ‘’Когаз’’ компанийн хамтын ажиллагааны төсөл эхлэв. * 2015 он Таван толгой ордын Бортээгийн хэсэгт метан хийн туршилтын үйлдвэр нээв.  * 2016 он “Сайн хувьцаа” хөтөлбөр хэрэгжиж иргэдийн гар дээрх 1072 хувьцааны тодорхой хэсгийг төр арилжин авав.  Метан хийг ашиглах төсөл ‘’ Эрдэнэс Монгол’’ компанид шилжив. 2016 оны 06 дугаар cард “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн уурхайн үйл ажиллагаа эхэлснээс хойшхи олборлосон нүүрсний хэмжээ 20 сая тоннд хүрэв. * 2017 он Монголын топ 100 аж ахуйн нэгжийн жагсаалтын хоёрдугаарт бичигдэв. * 2018 он 2018 оны 08 дугаар сард Тавантолгойн ордын нөөцийн нэгдсэн тайланг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулж 6.3 тэрбум тонн нөөц тогтоов. 2018 оны 10 дугаар сард Хөгжлийн банкны 200 сая ам.долларын өрийг барагдуулав. * 2019 он Засгийн газрын 135 дугаар тогтоолоор Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын төслийг эхлүүлэв. Загийн усны хоолойг баяжуулах үйлдвэрийн усан хангамжийн системд ашиглах ТЭЗҮ-ийг боловсруулж дуусав. 2019 оны 06 дугаар сард уурхайг Гашуун сухайтын авто замтай холбох 8.2 км хатуу хучилттай авто замыг ашиглалтад оруулав. 2019 оны 09 дүгээр сард ISO 9001:2015 чанарын удирдлагын тогтолцоо, ISO 45001:2018 ХАБЭА-н удирдлагын тогтолцоо, ISO 14001:2015 байгаль орчны удирдлагын тогтолцооны стандартыг нэвтрүүлэв. * 2020 он Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэллээ.  “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувь эзэмшсэн Зүүнбаян төмөр зам ХХК, Тавантолгой дулааны цахилгаан станц ХХК-иуд байгуулагдав. 2020 оны 09 дүгээр сард анх удаа 2.5 сая хувьцаа эзэмшигчид хувьцааны ногдол ашиг тараав. 2020 оны 11 дугаар сард компани 70 сая дахь тонн нүүрс олборлов. * 2021 он ЭТТ бонд гаргав. 2021 оны 03 дугаар сард компанийн дунд хугацааны А6-20 бизнес төлөвлөгөө боловсруулж батлуулав. 2021 оны 03 дугаар сард нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн ТЭЗҮ-ийг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав. 2021 дугаар сарын 10 сард “Тавантолгой нүүрс” ХХК-ийн 51 хувийг эзэмшихээр болов. * 2022 он 2022 оны 10 дугаар сард Монгол Улсын Засгийн газраас “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д онцгой дэглэм тогтоов. Нүүрс баяжуулах үйлдвэр, дулааны цахилгаан станц, усан хангамжийн төслүүдийн барилгын ажлыг эхлүүлэв. ISO 37301:2021 нийцлийн удирдлагын тогтолцоо, ISO 37001:2016 авлигын эсрэг удирдлагын тогтолцооны стандартыг нэвтрүүлэв. * 2023 он Хил нөхцөлтэйгөөр биржээр нүүрсийг арилжаалж эхлүүлэв. “Тэрбум мод” хөдөлгөөний анхны ТЭЗҮ-ийг “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК батлуулав. Цогтцэций сумын “Шинэ суурьшлын бүс”-ийн төлөвлөгөөг хүлээлгэн өгөв. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК “Чалко” компаниас авсан урьдчилгаа төлбөрийг бүрэн төлж барагдуулав. Уурхайчдын “Эрдэнэс хотхон” ашиглалтад орж нээлтээ хийв. “ЭТТ” бондын 4 дүгээр транчийн бондыг эргүүлэн худалдан авахаар шийдвэрлэв. * 2024 он “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 30.4 сая тонн нүүрс олборлож, 29.6 сая тонн нүүрс борлуулж, 4.5 их наяд төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллав. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК ногдол ашгаа нийт хувьцаа эзэмшигчдэд олгож эхэллээ. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн “Нүүрс баяжуулах үйлдвэр, ажилчдын кемп”-ийн бүтээн байгуулалтыг “Олон улсын стандартын шаардлага хангасан, хүрээлэн буй орчинд ээлтэй орчин үеийн техник технологийг нэвтрүүлсэн, стратегийн ач холбогдол бүхий цогцолбор бүтээн байгуулалт” үндэслэлээр “ШИЛДГИЙН ШИЛДЭГ БАРИЛГА”-аар өргөмжлөв. Тавантолгойн ордын бодит чадавхыг тодорхойлж Цанхи, Бортээг болон Оорцогийн хэсгүүдэд иж бүрэн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэж ордын нөөцийг 29 хувиар буюу 1.8 тэрбум тооноор нэмэгдүүлж, 8.1 тэрбум тонн нөөцтэй болохыг тогтоож, Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав. 2021-2022 онд дотоодын зах зээлд гарсан ЭТТ-бондын үндсэн төлбөр болох 802.8 тэрбум төгрөгийг 178.9 тэрбум төгрөгийн хүүгийн хамт нийт 981.6 тэрбум төгрөгийг компанийн өөрийн эх үүсвэрээр хугацаанд нь буюу 2024 онд бүрэн төлж барагдуулав. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн нүүрс баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орж жилд 10 сая тонн түүхий нүүрс хүлээн авч хоёр төрлийн баяжмал үйлдвэрлэж эхлэв. Олон улсын хэрэглэгчийн чанарын шаардлага хангасан нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж,  баяжуулсан нүүрсний анхны арилжааг амжилттай зохион байгуулан, худалдан авагч талд хүргэж өгөв. Монгол Улсад анх удаа бүрэн автомат, инженерийн байгууламж бүхий жилд 20 сая тонн нүүрс ачих хүчин чадалтай “Тавантолгойн нүүрс ачих логистикийн төв”-ийг ашиглалтад оруулав. ”Эрдэнэс Тавантолгой” ХК “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд “Сая тонн - Сая мод” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, 2024 онд Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд 100 га талбайд 80 мянган заг, Өмнөговь аймгийн Номгон, Цогт-Овоо сумдад 70 га талбайд 56 мянган заг, Богдхан уулын дархан цаазат газарт 35 га талбайд 46 мянган шинэс мод тарилаа. == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Эрдэнэс Тавантолгой ХК| ]] [[Ангилал:Монголын уул уурхайн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Өмнөговь аймаг]] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг]] r3kza4y237mysovsac34wazfdx0ka1f 870527 870524 2026-09-22T03:14:07Z Chongkian 21163 870527 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Эрдэнэс Тавантолгой ХК | logo = ETT logo mon(1).png | type = Төрийн [[Хувьцаат компани|ХК]] | industry = Ашигт малтмал | founded = {{Start date and age|2010|12|23}} | founder = [[Монгол Улсын Засгийн газар]] | hq_location_city = [[Улаанбаатар]] | hq_location_country = [[Монгол Улс]] | products = [[Нүүрс]] | website = {{URL|https://ett.mn/mn}} }} '''“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК''' ('''{{abbr|ЭТТ ХК}}''', '''{{abbr|ЭТТ}}''') нь [[Тавантолгой нүүрсний орд]]од хайгуул, олборлолт, ашиглалтын үйл ажиллагаа эрхлэх зорилгоор [[Монгол Улсын Их Хурал]], [[Монгол Улсын Засгийн газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] шийдвэрээр 2010 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр байгуулагдсан Монгол дахь хамгийн том [[төрийн өмчит]] уул уурхайн компани юм. Тус компани нь сайн чанарын нүүрсний Тавантолгой брэнд бүтээгдэхүүн бий болгож, аюулгүй, тогтвортой, ил тод, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, улс орон болоод бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд бодитой хувь нэмэр оруулах тэргүүлэгч компани болох эрхэм зорилготой ажиллаж байна. Тавантолгой нүүрсний орд нь [[Өмнөговь|Өмнөговийн аймгийн]] нутагт Монгол-Хятадын хилээс 250 км-ийн зайд байрлах стратегийн ач холбогдол бүхий дэлхийн хэмжээний [[чулуун нүүрсний орд]] бөгөөд Цанхи, Бортолгой, Бортээг, Оорцог, Ончхараат, Ухаахудаг гэсэн зургаан үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Хэсэг тус бүрт харилцан адилгүй хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэсэн бөгөөд Цанхи, Ухаа худагийн талбайд нарийвчилсан хайгуул, Бортээг, Оорцогийн талбайд нарийвчилсан болон урьдчилсан хайгуул, Ончхараат, Бортолгойн талбайд эрэл үнэлгээний ажил гүйцэтгээд байна. 2020 онд Эрдэнэс Тавантолгой ХК-ийн ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл бүхий 8 талбайд хамаарах нүүрсний нөөцийн хөндлөнгийн үнэлгээг АНУ-ын [[Стантек]] компани хийж ордын нүүрсний нийт нөөцийг 7.075 тэрбум тонн сайн чанарын коксжих болон эрчим хүчний нөөцтэй болохыг тогтоосон. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК нь өнгөрсөн 15 жилийн хугацаанд Цанхийн уурхайгаас эрчим хүчний зориулалт бүхий 9.1 сая.тн, коксжих шинж чанартай 105 сая.тн,  нийт 114 сая.тн нүүрс олборлоод байна. 2023 оны байдлаар Цанхи болон Бортээгийн уурхай нь жилийн нийт 30 сая.тн нүүрс олборлох хүчин чадалд хүрсэн бөгөөд 2027 онд төсөл бүрэн хүчин чадалдаа хүрч ил уурхайгаар жилд 50 сая.тн нүүрсийг олборлож эхлэх юм. Цаашид ордыг цогцоор хөгжүүлэх, байгаль орчинд сөрөг нөлөө багатай дэвшилтэд техник, технологийг нэвтрүүлэх бодлогын хүрээнд судалгааны түвшин багатай бусад хэсгийн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэх замаар ил болон далд уурхай хосолсон байдлаар олборлолтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зорилготой ажиллаж байна. '''Бүтээгдэхүүний нөөц, өнгөрсөн онуудын олборлолт борлуулалтын тоон мэдээлэл''' “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2023 оны 2 дугаар сарын 09-ний өдрөөс 2025 оны 3 дугаар сарын 15-ны өдрийг хүртэл хугацаанд нийт 118 удаагийн биржийн цахим арилжаа амжилттай зохион байгуулж, 2.84 тэрбум ам.долларын үнэлгээтэй 25.1 сая тонн нүүрсийг хилийн үнээр, БНХАУ-ын Ганцмод болон Мандал боомт нөхцөлтэй арилжаалав. Үүнээс 8.6 сая тонн хатуу коксжих нүүрс, 12.0 сая тонн нь 1/3 коксжих нүүрс, 4.4 сая тонн нь эрчим хүчний нүүрс, 51.2 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрс, 12.8 мянган тонн баяжуулсан эрчим хүчний нүүрс тус тус борлуулсан байна. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК ийн олборлосон нүүрсний хэмжээ 2019 онд 50 сая тонн, 2020 онд 70 сая тонн, 2023 онд 100 сая тоннд хүрсэн бол 2024 онд нийт 150 сая дахь тонн нүүрс олборлов. 2024 онд Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулж анхны бүтээгдэхүүн болох 12.8 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрсийг 2024 оны 10 дугаар сарын 25-ны өдөр Монголын хөрөнгийн биржийн нээлттэй цахим арилжаагаар дамжуулан борлуулж, экспортод гаргав. 2025 он гарснаас хойш өнөөгийн байдлаар 38.4 мянган тонн баяжуулсан коксжих нүүрс, 12.8 мянган тонн баяжуулсан коксжих чанаргүй нүүрс, нийт 51.2 мянган тонн баяжуулсан нүүрс биржээр арилжаалаад байна. Тавантолгойн ордын бодит чадавхыг тодорхойлж Цанхи, Бортээг ба Оорцогийн хэсгүүдэд иж бүрэн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэж ордын нөөцийг 29 хувиар буюу 1.8 тэрбум тооноор нэмэгдүүлж 8.1 тэрбум тонн нөөцтэй болохыг тогтоож Монгол Улсын эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав. '''Өнгөрсөнд болсон томоохон үйл явдлын тойм''' 2022 дугаар 10 сард онцгой дэглэм тогтов. 2023 онд хил нөхцөлөөр биржээр нүүрсийг арилжаалж эхлэв. 2023 онд 2.8 их наяд төгрөгийн татвар төсөвт төвлөрүүлж байсан бол 2024 онд Улс, орон нутгийн төсөвт 3.4 их наяд төгрөгийн татвар төвлөрүүлж, өмнөх оноос татварын хэмжээ 17.9 хувиар өсөв. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн олборлосон нүүрсний хэмжээ 2019 онд 50 сая тонн, 2020 онд 70 сая тонн, 2023 онд 100 сая тоннд хүрсэн бол 2024 онд нийт 150 сая дахь тонн нүүрс олборлов. == Түүх == === Төсөл мэндэлсэн 2010 он хүртэлх түүх === Тавантолгойн нүүрсийг авч ирэх даалгавартай манж элчийг түдгэлзүүлэх тухай захидлыг Түшээт хан аймгийн чуулганы дэд дарга [[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]] онд бичсэн байдаг. Энэ бол тус орд газрын тухай анхны бичмэл баримтуудын нэг юм. Гэвч төрийн мэдэлд сүүлд 1936 онд шилжжээ. Тэр үеэс хойш Зөвлөлтөөс Монгол руу геологийн томоохон судалгааны баг удаа дараа ирж Тавантолгойн ордыг судалж шинжилж байсан. Анхны судалгааны багийг [[Константин Дмитриевич Помазков|К. Д. Помазков]] удирдаж монголын анхны геологич Ж.Дүгэрсүрэн<ref>[https://namem.gov.mn/pages/417 Доктор Ж.Дүгэрсүрэн]{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Цаг уур орчны шинжилгээний газар.</ref> хамтарч “маш сайн чанарын коксжих нүүрс байх боломжтой” хэмээн дүгнэж байв. Зөвлөлтийнхний 1965 он хүртэл үргэлжилсэн 25 жилийн судалгааны тайланд Тавантолгойн нүүрсний тухай дэлгэрэнгүй баримт олон тусгасан байдаг. Тавантолгойн ордын хайгуул, судалгааны ажил хэдий олон жил үргэлжилсэн ч дэлхийд санал болгож, хамтарч олборлоход шаардлага хангахгүй байсан. Тиймээс 1974-1975 онд Болгартай хамтарч илүү дэлгэрэнгүй хайгуул, шинжилгээний ажил зохион байгуулсны дүнд олон улсын тавцанд анх удаа танилцуулах боломж бүрджээ. Улмаар тухайн үеийн ЭЗХТЗ-д ([[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах хамтын зөвлөл]]) багтах долоон оронд санал тавьсан ч бүгд татгалзав. 1988 онд БНАСАУ-ийн тэргүүн [[Ким Ил Сон]] , 1990 онд [[Хятад|Хятадын]] удирдагч Ли Пэн, 1993 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Б. Н. Ельцин]] нарын айлчлалыг тохиолдуулж, мөн 1992 онд [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] тус тус санал тавьсан ч амжилт олоогүй. Тавантолгойн орд газарт Монголын Геологийн гуравдугаар анги хэмээн нэрийдэх болсон хайгуул судалгааны үндэсний баг 1978-1990 онуудад ажиллуулсан нь ордыг ашиглалтад бэлдсэн том амжилт болжээ. Улмаар Японтай хамтарч 1993-1995 онд Монголын нүүрсний салбарыг хөгжүүлэх төсөл хэрэгжүүлж, олон улсын семинар зохион байгуулснаар Тавантолгойг дэлхийд сурталчилж эхэлсэн юм. Ийнхүү 1997 онд олон улсад тендер зарлахад Англи, Америк, Канад, Австралийн компаниуд санал ирүүлснээс Америк-Канадын Норвест компани шалгарч нарийвчилсан судалгаа хийв. Тус судалгааны дүнд Тавантолгойн орд газар ЖОРК стандартаар 7.4 тэрбум тонн геологийн нөөцтэй бөгөөд коксжих нүүрс нь олон улсын чанарын шаардлага хангана гэж баталсан ажээ. Гэвч олборлолт эхлүүлэхэд дэд бүтэц хангалтгүй бөгөөд шинээр байгуулахын тулд 1.5 тэрбум орчим ам.доллар шаардлагатай гэж тооцов. Үүний дараа 1998 онд анхны гадаад сонирхогч BHB Billiton компани Тавантолгойн лицензийг авч ажлаа эхлүүлсэн хэдий ч нэг жилийн дараа дэд бүтэц хөгжөөгүй, дэлхийд нүүрсний ханш унасан гэх шалтгаанаар лицензээ буцааж тушаагаад Монголыг орхиж одсон түүхтэй. Үүнийг эс тооцвол Тавантолгойн орд газрыг монголчууд өөрсдөө ашигласаар ирсэн. Өмнө нь тус ордын нэг хэсгийг орон нутгийн “жижиг” Тавантолгой компани ашиглаж байсан. Олон улсын компаниуд нэгэнт хамтраагүй тул “жижиг” Тавантолгой компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсээр 2004 онд анхны 256 тонн нүүрсээ Хятад руу экспортод гаргав. Энэ үед дэлхийд нүүрсний ханш эрс өсөж байсан тул бүгд Тавантолгойн орд руу анхаарлаа хандуулж эхэлжээ. Улмаар 2008 онд Засгийн газрын 266 дугаар тогтоол гарч “Эрдэнэс МГЛ” ХК байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед “Энержи Ресурс” ХК-ийн мэдэлд шилжсэн байсан Тавантолгойн ордын 49 хувиас Ухаахудагийн хэсгийг үлдээж бусдыг нь төр буцааж мэдэлдээ авсан юм. Удалгүй олон улсад орд хамтран ашиглах тендер зарлахад найман орны 15 том компани санал ирүүлснээс эцсийн шатанд Хятад, ОХУ, Америкийн компаниуд шалгарсан. Гэвч энэ үед засаг солигдож тендерийн ажил сунжирсан бөгөөд эцэст нь Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл дэмжээгүй шалтгаанаар хамтын ажиллагаа эцэслэсэн юм. Үүний дараа 2010 оны аравдугаар сарын 20 өдөр алдарт 39 дүгээр тогтоолын дагуу “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг үүсгэн байгуулжээ. Ер нь үе үеийн Засгийн газар Тавантолгойн ордыг гадаад компаниудад эзэмшүүлэх ажил эхлүүлдэг боловч сонгууль тохиох тоолонд ажил зогсож улмаар бүтдэггүй байсан. Өнгөц харахад бүтэхгүй байгаа мэт боловч эцэстээ Монголчуудын эзэмшилд үлдсэн нь зөв замаа олсон гэлтэй. === Бартаат он жилүүд буюу 2011-2016 он === “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн төрсөн өдөр 2010 оны аравдугаар сарын 28 өдөр тохиодог. Гэвч энэ компанийн үйл ажиллагаанд улс төржилт хүчтэй нөлөөлсөөр ирсэн тул анхнаасаа цэвэр бизнес зарчмаар хөгжсөн гэж хэлэхэд бэрх. Үүний анхны жишээ бол “Чалко трейдинг Хонконг лимитэд” компанитай байгуулсан [[Хятад]] руу нүүрс нийлүүлэх гэрээ болно. Тус гэрээний дагуу “Эрдэнэс Тавантолгой” компани 2011 оны зун анхны экспортоо хийсэн байдаг. Харамсалтай нь, 2012 оны сонгуулийн өмнөх үе таарч улс төрчид иргэдэд бэлэн мөнгө тараах зорилгоор Чалкотой байгуулсан гэрээний урьдчилгаанд авсан 350 сая ам.долларыг нь “Эх орны хишиг” <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uuluurhai.mn/?p=5594 |wayback=20231006220824 |text=Эх орны хишиг |archiv-bot=2023-11-11 15:25:59 InternetArchiveBot }} uuluurhai.mn</ref> нэрийн дор сонгогчдод тараагаад дуусгасан юм. “Чалкод төлөх өр” гэх хэллэг үүнээс эхлэлтэй. Компанийн санхүү ийнхүү хүндэрснээс гадна дэлхийд нүүрсний ханш унаж Чалкотай байгуулсан хатуу гэрээний “чанар” танигдаж эхлэв. Тус гэрээнд тусгасны дагуу Хятадад нийлүүлэх нүүрсний үнийг Хятадын дотоод индексээр буюу үндсэндээ Чалкогийн хэлснээр тогтоож байлаа. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК алдагдалд оржээ. Нэг тонн нүүрс олборлох өртөг 58 ам.доллар байхад нүүрсээ тээвэрлэж аваачаад нийлүүлэх үнэ нь 53 орчим ам.доллар байв. Эцэст нь компани зөвхөн Чалкогийн өрийг барагдуулахын тулд ажиллах болов. Тэрчлэн 2011 онд “Макмахон Холдингс”-той байгуулсан гэрээ тэдэнд мөн адил дарамт болж байсан юм. Гадаад орчин туйлын таатай үед өөдрөгөөр харж байгуулсан эдгээр хатуу гэрээ нүүрсний ханш унах үед маш хүнд ачаа болж улмаар Зүүн Цанхийн уурхай хэд хэдэн удаа зогсохоос аргагүйд хүрч байлаа. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК энэ үед зоригтой алхам хийсэн нь “Хөгжлийн банк”-аас 200 сая ам.доллар, бусад арилжааны банкуудаас 150 сая ам.долларын зээл авч Баруун Цанхийн уурхайг нээсэн явдал юм. Тухайн үед “Монгол уурхайчид” нэгдэл<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mglnews.mn/content/read/71280.htm |wayback=20221207183600 |text=“ЭРДЭНЭС-ТАВАН ТОЛГОЙ” ХК-ИЙНХАН “МОНГОЛ УУРХАЙЧИД”-ТАЙ ТҮНШЛЭЛИЙН ГЭРЭЭ БАЙГУУЛЛАА |archiv-bot=2024-03-19 10:27:12 InternetArchiveBot }} "Монгол уурхайчид" mglnews.mn</ref> харьцангуй хямд хөлсөөр олборлолт хийж өгөхөөр тохирсон нь томоохон дэмжлэг болж удалгүй Чалкогоос гадна 28 компанитай 10 сая тонн нүүрс нийлүүлэх гэрээ шинээр байгуулж чаджээ. Товчхондоо Баруун Цанхийн уурхайгаар хямралыг гаталсан гэж хэлж болно. Тухайн үед улс төрчид Баруун Цанхийг нээх эсэх асуудалд тодорхой хариу шийдвэр өгөхгүй хойшлуулж, булзааруулж байсан тул удирдлагууд уурхайгаа чимээгүйхэн нээж ажлаа эхлүүлсэн тухай тэр үед гэрч болсон сэтгүүлчид өгүүлдэг. Баруун Цанхийн уурхайг 2012 оны аравдугаар сард нээсэн боловч албан баримтад 2013 онд нээлтээ хийсэн гэж тэмдэглэх болсон нь ийм учиртай гэдэг. Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам байгуулах тухай 2008 оноос яригдаж эхэлсэн<ref>{{Webarchiv|url=http://ttz.mn/mn/intro |wayback=20220326042130 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 22:04:22 InternetArchiveBot }} Тавантолгой төмөр зам ХХК</ref>. Гэвч улс төрийн эргэж буцсан олон шийдвэр гарч, нийгэмд “нарийн, өргөн цариг” гэх маргаан дэгдэж, эцэст нь концессын гэрээ гурван ч удаа буцсан зэрэг асуудлаас болж тус төсөл 2020 он хүртэл царцсан юм. Энэ үеийн онцлох үйл явдал бол “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 20 хувийг монгол улсын иргэн бүрт хувааж эзэмшүүлсэн ажил мөн. 2012 онд нийт 3 тэрбум хувьцааг иргэн бүрт хуваарилж тооцоход 1072 гэдэг тоо анх мэндэлжээ. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2014 онд БНСУ-ийн төрийн өмчит “КОГАЗ” компани, Монголын “Элгэн” компаниудтай хамтарч метан хий ашиглах төсөл эхлүүлсэн. Тус төслөө 2016 онд хамаарал бүхий компани “Эрдэнэс Метан”-д шилжүүлсэн бөгөөд өдгөө туршилтын үйлдвэрээ байгуулж амжилттай ажиллаж байна. Метан хийн нөөцийн хэмжээ одоогоор 40 сая тонн гэж тогтоогдоод байна. === Үсрэнгүй хөгжлийн жилүүд буюу 2017-2020 он === 2016-2017 оны үед [[Хятад|БНХАУ]]-ын нүүрсний дотоод бодлого, олон улсын нүүрсний ханш зэрэг гадаад нөхцөл байдал Монголын талд ашигтайгаар эргэсэн. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” 2017 оны гуравдугаар сард Чалкогийн өрийг 100 хувь барагдуулж дуусгав<ref>[https://www.mongolianminingjournal.com/a/64267 “Чалко” болон TTJVСо-ийн өрийг дарснаа мэдэгдэв] mongolianminingjournal.com</ref>. Улмаар хатуу гэрээгээ “нүүр бардам” шинэчлэх боломж бүрджээ. Чалкогийн өрийг тэглэснээс хойш борлуулалт нэг жилийн дүнгээр 13 хувиар өсөж, орлого 2.5 дахин, улсад төлсөн татвар, хураамжийн дүн 3.4 дахин нэмэгдэв. Удалгүй Хөгжлийн банк болон бусад банкнаас авсан зээлийн өрөө хугацаанаас нь өмнө төлж барагдуулсан бөгөөд 2018 он дуусахад дотоод, гадаадын ямар ч өргүй компани болсон байлаа. 2012 онд иргэн бүрт эзэмшүүлсэн хувьцааны үр шим иргэдийн хэтэвчинд орох боломж одоо бүрджээ. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 2019 оны ашгаас нэгж хувьцааг 90 төгрөгөөр тооцож 2020 онд нийт иргэдэд ноогдол ашиг<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/234743 1072 хувьцааны ноогдол ашиг] Montsame agency</ref> анх удаа тараав. Өмнө нь, голдуу сонгуультай холбоотойгоор төр иргэдийн хувьцааг худалдаж авах ажиллагаа хэд хэдэн удаа зохион байгуулж байсан тул анх иргэдэд эзэмшүүлсэн 20 хувь өдгөө 18 орчим хувь болж буурсан байгаа юм. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг түшиглэж 2018 онд байгуулсан “Тавантолгой түлш” ХХК нь утаагүй түлш буюу сайжруулсан шахмал түлш үйлдвэрлэж Улаанбаатар хотыг бүрэн хангасны дүнд нийслэлийн агаарын бохирдол 50 хувиар буурсан гэж үздэг. Мөн “Тавантолгой төмөр зам” ХХК байгуулж олон жил гацаад байсан Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 208 км төмөр замын ажлыг урагшлуулж өдгөө 65 хувийн гүйцэтгэлтэй явж байна. Харин 2020 онд байгуулагдсан "Зүүнбаян төмөр зам" ХК нь өдгөө Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн 414 км замыг барьж буй. Дээрх хоёр төмөр замын төсөлд 7000 орчим хүн, 4000 орчим техник ажиллаж байгаа бөгөөд ашиглалтад орсноор Монгол Улсын эдийн засаг 2.3 тэрбум ам.доллараар тэлэх тооцоо бий. == Компанийн удирдлагын талаарх товч мэдээлэл == Удирдлага Гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгч Х.МӨНХЖАРГАЛ Хяналтын менежер Н.ПУНЦАГ Бүтээмжийн менежер Б.МӨНХБОЛД Бизнес хөгжил хариуцсан менежер С.БАЯРМӨНХ Дотоод хяналт, эрсдэлийн удирдлагын газрын захирал Э.ТҮВШИНЖАРГАЛ Ерөнхий нягтлан бодогч Ш.ЦОГЗОЛМАА Уул уурхай, технологийн газрын дарга Ч.АЛТАНБАГАНА Борлуулалт, маркетинг, тээврийн газрын дарга О.ЦЭРЭНДОНДОГ Стратеги төлөвлөлт, төслийн газрын дарга Ц.АНХ-ОД Барилга, дэд бүтцийн газрын дарга Б.БОЛД-ЭРДЭНЭ Худалдан авах ажиллагааны газрын дарга Н.ЦЭРЭНСАМБУУ Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга Г.ГАНТУЛГА Хууль, эрх зүйн газрын дарга Э.УЯНГА Захиргаа, удирдлагын газрын дарга Н.АНУН Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сум дахь Салбарын захирал Л.ДОРЖСҮРЭН Үйлдвэрлэл, техникийн газрын дарга А.ДАВААХҮҮ Тээвэр логистикийн газрын дарга М.МЯНГАНЖАДАМБА Эрдэнэс нэгдсэн терминал цогцолборын дарга Э.БЯМБАДОРЖ Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, байгаль орчны газрын дарга Б.БАТСАЙХАН Шуурхай удирдлага, мэдээллийн технологийн газрын дарга Г.СЭРЖХОРОЛ Захиргаа, бүтээн байгуулалт, төслийн хөгжлийн газрын дарга А.БААТАРХҮҮ Нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн газрын дарга Ө.НЯМАА == Хариуцлагатай уул уурхай == “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2019 онд “Чанарын баг” байгуулж олон улсын гурван стандарт хэрэгжүүлж эхэлжээ. Үүнд: * Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал [[ISO 45001]] * Байгаль орчин ISO 14001 * Чанарын [[ISO 9001]] стандарт багтана. 2022 онд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК нь дараах 2 стандартыг үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлсэн: * Нийцлийн менежментийн тогтолцоо ISO 37301:2021 * Авлигын эсрэг менежментийн тогтолцоо ISO 37001:2016 Ингэснээр "Эрдэнэс Тавантолгой" ХК нь Нэгдсэн менежментийн тогтолцооны 5 стандартыг Нэгдсэн тогтолцоогоор хэрэгжүүлж буй Монгол Улсын анхны компани болсон юм. Түүнчлэн цаашид: * Нийгмийн хариуцлагатай [[ISO 26000]] * Мэдээллийн аюулгүй байдлыг эрхэмлэгч [[ISO 27001]] стандартуудыг нэвтрүүлэхээр төлөвлөсөн байна. ЭТТ ХК шилэн дансны хуулийн дагуу санхүүгийн бүх мэдээллээ ил тод тавьдаг. Тэрчлэн өөрсдийн санаачилгаар үйл ажиллагааны хүрээний бүх гэрээг вэбсайт дээрээ нээлттэй байршуулж эхэлжээ. === Нийгмийн суурь үйлчилгээ хүний эрх, боловсрол, эрүүл мэндийн чиглэлд === ЭТТ ХК ажилтнуудынхаа цалинг үе шаттай нэмсээр одоо Монголын хамгийн өндөр цалинтай ажил олгогч болжээ. Тухайлбал, үйлчилгээний ажилтан гар дээрээ сард 1.6 сая төгрөг, инженерүүд 4-5 сая ба түүнээс дээш цалинтай ажиллаж байна. Түүнчлэн, жилийн урамшуулал тооцохоос гадна уурхай сул зогссон ч ажилтнуудаа сарын цалингийнх нь 70-90 хувиар тогтмол цалинжуулдаг аж. Мөн 2018 оны есдүгээр сараас эхэлж компанийнхаа 0-2 насны хүүхэдтэй ээжүүдэд сар бүр 480 мянган төгрөгийн тэтгэмж олгох болсон бөгөөд ажилтнуудаа орон сууцны хөнгөлөлттэй зээлд хамруулдаг. Боловсролын чиглэлээр олон төрлийн сургалт тогтмол зохион байгуулдаг. Одоогоор ажилтныхаа магистр, бакалаврын төлбөрт дэмжлэг үзүүлсэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл нийт 584 оюутанд <ref>[https://news.mn/r/2495418/ Оюутнуудад сургалтын тэтгэлгийн батламж гардууллаа]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} news.mn</ref> сургалтын тэтгэлэг олгоод буй. Мөн 200 гаруй ажилтнаа Сингапур, Малайз, ОХУ, Хятад, Солонгост сургалтад хамруулсан. Орон нутгийн сургууль, цэцэрлэгүүдийн засвар, тохижилтын ажлыг гүйцэтгэж, тоног төхөөрөмж, сургалтын хэрэгсэл бэлэглэдэг. Эрүүл мэндийн чиглэлээр Цогтцэций сумын өрхийн эмнэлгийг тохижуулж тоног төхөөрөмж хандивлаж, нөлөөллийн бүсийн иргэдийг эрүүл мэндийн бүрэн үзлэгт хамруулсан. Түүнчлэн ковид цар тахалтай тэмцэх ажилд зориулж орон нутагт 52 сая төгрөг хандивлаад байна. === Орон нутгийн хөгжил, дэд бүтэц байгуулах, бизнес эрхлэгчдийг дэмжих чиглэлд === 2018 онд Өмнөговь аймгийг хөгжүүлэх зорилгоор “Эрдэнэс Тавантолгой хөгжлийг дэмжих сан” байгуулж 32 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн байдаг. Улмаар 170 гаруй сая төгрөгөөр “Шинэ Баянбүрд” хэмээх ногоон цогцолбор байгуулж, онцгой хүчний байгууллагуудад хүч сайтай автомашинууд хандивлаж, усан спортын барилгын ажилд 5 тэрбум төгрөг хандивласан мэдээлэл байна. Гэвч онцлох бүтээн байгуулалт нь “Эрдэнэсийн хот” буюу сургууль, цэцэрлэг, дэд бүтэц бүрэн шийдсэн 51,000 хүн ам оршин суух хүчин чадалтай уурхайчдын хот байгуулах төсөл юм. Мөн “А6-20” бизнес төлөвлөгөөнд тусгасан авто зам, төмөр замын төслүүдийг дурдах нь зүйтэй. ЭТТ хангамжаа аль болох дотоодын үйлдвэрлэгчдээс тэр дундаа орон нутгаас авахыг эрмэлздэг. Улмаар нутгийн иргэдээс бараа, үйлчилгээ авах арга хэмжээ зохион байгуулахад 112 орчим сая төгрөгийн худалдан авалт хийгджээ. ЭТТ компани улсын хэмжээнд 2019 онд 2 тэрбум төгрөг, 2020 онд цар тахалтай холбоотойгоор 1 тэрбум төгрөгөөр дотоодын бизнес эрхлэгчдээс бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ авсан тооцоо бий. Тэрчлэн түүх, соёл, уламжлалт мал аж ахуй хамгаалах ажлын хүрээнд “Монгол баатарлаг туульс”<ref>[https://www.mcaa.gov.mn/?p=12340 МОНГОЛ БААТАРЛАГ ТУУЛЬС”-ИЙН ТУХАЙ ТАНИН МЭДЭХҮЙН МЭДЭЭЛЭЛ]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Засгийн газрын агентлаг</ref> 10 боть ном хэвлүүлэх ажилд дэмжлэг үзүүлж байна. == Байгаль орчин == Говь нутаг маш ширүүн уур амьсгалтай, өвөл зуны улиралд 40 хэмийн халуун, хүйтэн агаар ээлжлэн солигдож байдаг тул байгаль орчны нөхөн сэргээлт тэр дундаа усны асуудал хүнд байдаг. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК говийн хөрсөн доорх баялгийг авсныхаа дараа нөхөр сэргээлт хийхдээ одоогийн шаргал говийг ногооруулж, говийн бүсийн усны асуудлыг бүрмөсөн шийдэх том зорилт тавьжээ. Одоогоор судалгааны ажил үргэлжилж байгаа бөгөөд дараах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байна. Үүнд: * Амьтны судалгааг говийн 20 цэгт үргэлжлүүлэх явцдаа шаардлагатай тохиолдолд зэрлэг амьтдад мөс, өвс тэжээл тавьж өгөх, шувуудыг цахилгааны шонд өртөж эндэхээс сэргийлж үргээгч байрлуулах зэрэг ажил гүйцэтгэж буй. * Ус хангамжийн судалгааны явцад гүний ус ашиглалтын шинэ эх үүсвэр нээсэн. Цаашид Орхон, Хэрлэн, Онги зэрэг голын урсцад өөрчлөлт оруулах замаар говь руу ус татах томоохон төсөл яригдаж байна. Тэгэхдээ дээрх голын экологид ердөө нэг хувийн нөлөө үзүүлэх хэмжээнд урсцыг өөрчлөх юм. * Говьд ургуулах олон наст ургамал, модны судалгааны хүрээнд туршилтын талбай байгуулсан. Одоогоор бүх газрыг хамруулаад нийт 100 мянга орчим мод <ref>{{Webarchiv|url=https://www.unen.mn/a/95260 |wayback=20231006220825 |text=Элсэн говьд 100 мянган мод тарина |archiv-bot=2024-07-06 18:10:03 InternetArchiveBot }} unen.mn</ref> шинээр тарьж ургуулсан байгаа. Цаашид энэ тоог нэмэхээр их хэмжээний үр нөөцөлжээ. * Орон нутгийн “Өв соёл” сантай хамтарч түүхийн 14 дурсгалт газрыг хамгаалалтдаа авч арчилгааг хариуцаж байна. * Тоосжилтыг бууруулах ажил өрнүүлсний дүнд 10-50 хувиар багасгаж чадсан бөгөөд цаашид илүү үр дүнд хүрэхээр төлөвлөжээ. * Утаагүй түлшний үйлдвэрийг 90.5 тэрбум төгрөгөөр санхүүжүүлж байгуулсан. Үр дүнд нь Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол 50 хувиар буураад буй. Цаашид багадаа 80 хувиар бууруулах зорилт тавьжээ. * Эцсийн байдлаар нөхөн сэргээлт хийсэн талбай одоогоор гараагүй бөгөөд техникийн нөхөн сэргээлт эхэлсэн байна. == Хамаарал бүхий компаниуд == “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 81 орчим хувийг түүний толгой компани болох “Эрдэнэс Монгол” ТӨХК, Монгол Улсын Засгийн газар эзэмшдэг. Харин 18 орчим хувийг монгол улсын иргэд хувааж эзэмшиж байна. Охин, хараат, санхүүжигч дөрвөн компани бий. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувь эзэмшдэг ба хамаарал бүхий компаниуд * Гашуунсухайт авто зам * Тавантолгой Төмөр зам * Тавантолгой дулааны цахилгаан станц 2010 оны УИХ-ын 39 дугаар тогтоол, Засгийн газрын 272 дугаар тогтоолоор стратегийн ач холбогдол бүхий Тавантолгойн чулуун нүүрсний орд газарт ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор төрийн өмчит “Эрдэнэс Тавантолгой” хувьцаат компанийг байгуулав. Тус компани нь сайн чанарын нүүрсний Тавантолгой брэнд бүтээгдэхүүн бий болгож, аюулгүй, тогтвортой, ил тод, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлж, улс орон болоод бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд бодитой хувь нэмэр оруулах тэргүүлэгч компани болох эрхэм зорилготой ажиллаж байна. == Цаг тоолол == * 2010 он Монгол Улсын Их Хурал (УИХ)-аас 2010 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдөр Тавантолгойн ордыг ашиглах зарчмуудыг тусгасан тогтоолыг баталж, Цанхийн зүүн талбайд нээсэн Тавантолгойн чулуун нүүрсний ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, ордод ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулах буюу нүүрс олборлох, бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэрүүдийг барьж байгуулах, нэмэлт хайгуул хийх, олон улсын зах зээлд хүргэх зорилго бүхий “Эрдэнэс Тавантолгой” төслийг хэрэгжүүлэхээр 2010 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн Засгийн газрын 272 дугаар тогтоолоор Эрдэнэс Тавантолгой компанийг байгуулахаар болов. 2010 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр Улсын бүртгэлийн ерөнхий газраас аж ахуйн нэгжийн гэрчилгээг хүлээн авч “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК анх 42 ажилтан, 1 экскаватор, 5 автосамосвалтой үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. * 2011 он Монгол Улсын Засгийн газрын 98 дугаар тогтоолоор компанийн нийт хувьцааны 20 хувийг Монгол Улсын иргэдэд эзэмшүүлэх шийдвэр гаргав. Цанхийн зүүн уурхайн техник эдийн засгийн үндэслэл (ТЭЗҮ)-ийг батлуулан олборлолтын үйл ажиллагааг эхлүүлэв. 2011 оны 08 дугаар сар Америкийн Нэгдсэн Улсын “Norwest” компани Жорк стандартад дүйцүүлэн ордын нийт нөөцийг 7.4 тэрбум тонн гэж тооцов. * 2012 он 2012 оны 04 дүгээр сарын 27-ны өдөр Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөс Цанхийн баруун хэсгийн уурхайн ТЭЗҮ-ийг батлав. Мөн оны 11 дугаар сарын 03-ны өдөр Засгийн газрын 121 дүгээр тогтоолоор төмөр замын суурь бүтцийг барих тусгай зөвшөөрлийг ‘’ Монголын Төмөр Зам’’ ТӨХК-д олгов.  2012 оны 04 дугаар сар Монгол Улсын бүх иргэнд 1,072 ширхэг хувьцааг эзэмшүүлэв. Аж ахуйн нэгжүүдэд худалдав. * 2013  он Цанхийн баруун хэсгээс жилд 20 сая тонн нүүрс олборлох шинэ ТЭЗҮ батлах хөрс хуулалт эхлүүлж, Төрийн өмчийн хорооны 2013 оны 3 дугаар сарын 55 тоот тогтоолоор ‘’Шинэ төмөр зам’’ тусгай зориулалтын охин компани байгуулав. * 2014 он Метан хий ашиглах ‘’Эрдэнэс Тавантолгой,’’ ‘’Элгэн,’’ ба БНСУ-ын ‘’Когаз’’ компанийн хамтын ажиллагааны төсөл эхлэв. * 2015 он Таван толгой ордын Бортээгийн хэсэгт метан хийн туршилтын үйлдвэр нээв.  * 2016 он “Сайн хувьцаа” хөтөлбөр хэрэгжиж иргэдийн гар дээрх 1072 хувьцааны тодорхой хэсгийг төр арилжин авав.  Метан хийг ашиглах төсөл ‘’ Эрдэнэс Монгол’’ компанид шилжив. 2016 оны 06 дугаар cард “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн уурхайн үйл ажиллагаа эхэлснээс хойшхи олборлосон нүүрсний хэмжээ 20 сая тоннд хүрэв. * 2017 он Монголын топ 100 аж ахуйн нэгжийн жагсаалтын хоёрдугаарт бичигдэв. * 2018 он 2018 оны 08 дугаар сард Тавантолгойн ордын нөөцийн нэгдсэн тайланг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулж 6.3 тэрбум тонн нөөц тогтоов. 2018 оны 10 дугаар сард Хөгжлийн банкны 200 сая ам.долларын өрийг барагдуулав. * 2019 он Засгийн газрын 135 дугаар тогтоолоор Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын төслийг эхлүүлэв. Загийн усны хоолойг баяжуулах үйлдвэрийн усан хангамжийн системд ашиглах ТЭЗҮ-ийг боловсруулж дуусав. 2019 оны 06 дугаар сард уурхайг Гашуун сухайтын авто замтай холбох 8.2 км хатуу хучилттай авто замыг ашиглалтад оруулав. 2019 оны 09 дүгээр сард ISO 9001:2015 чанарын удирдлагын тогтолцоо, ISO 45001:2018 ХАБЭА-н удирдлагын тогтолцоо, ISO 14001:2015 байгаль орчны удирдлагын тогтолцооны стандартыг нэвтрүүлэв. * 2020 он Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалт эхэллээ.  “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн хувь эзэмшсэн Зүүнбаян төмөр зам ХХК, Тавантолгой дулааны цахилгаан станц ХХК-иуд байгуулагдав. 2020 оны 09 дүгээр сард анх удаа 2.5 сая хувьцаа эзэмшигчид хувьцааны ногдол ашиг тараав. 2020 оны 11 дугаар сард компани 70 сая дахь тонн нүүрс олборлов. * 2021 он ЭТТ бонд гаргав. 2021 оны 03 дугаар сард компанийн дунд хугацааны А6-20 бизнес төлөвлөгөө боловсруулж батлуулав. 2021 оны 03 дугаар сард нүүрс баяжуулах үйлдвэрийн ТЭЗҮ-ийг Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав. 2021 дугаар сарын 10 сард “Тавантолгой нүүрс” ХХК-ийн 51 хувийг эзэмшихээр болов. * 2022 он 2022 оны 10 дугаар сард Монгол Улсын Засгийн газраас “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-д онцгой дэглэм тогтоов. Нүүрс баяжуулах үйлдвэр, дулааны цахилгаан станц, усан хангамжийн төслүүдийн барилгын ажлыг эхлүүлэв. ISO 37301:2021 нийцлийн удирдлагын тогтолцоо, ISO 37001:2016 авлигын эсрэг удирдлагын тогтолцооны стандартыг нэвтрүүлэв. * 2023 он Хил нөхцөлтэйгөөр биржээр нүүрсийг арилжаалж эхлүүлэв. “Тэрбум мод” хөдөлгөөний анхны ТЭЗҮ-ийг “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК батлуулав. Цогтцэций сумын “Шинэ суурьшлын бүс”-ийн төлөвлөгөөг хүлээлгэн өгөв. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК “Чалко” компаниас авсан урьдчилгаа төлбөрийг бүрэн төлж барагдуулав. Уурхайчдын “Эрдэнэс хотхон” ашиглалтад орж нээлтээ хийв. “ЭТТ” бондын 4 дүгээр транчийн бондыг эргүүлэн худалдан авахаар шийдвэрлэв. * 2024 он “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 30.4 сая тонн нүүрс олборлож, 29.6 сая тонн нүүрс борлуулж, 4.5 их наяд төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллав. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК ногдол ашгаа нийт хувьцаа эзэмшигчдэд олгож эхэллээ. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн “Нүүрс баяжуулах үйлдвэр, ажилчдын кемп”-ийн бүтээн байгуулалтыг “Олон улсын стандартын шаардлага хангасан, хүрээлэн буй орчинд ээлтэй орчин үеийн техник технологийг нэвтрүүлсэн, стратегийн ач холбогдол бүхий цогцолбор бүтээн байгуулалт” үндэслэлээр “ШИЛДГИЙН ШИЛДЭГ БАРИЛГА”-аар өргөмжлөв. Тавантолгойн ордын бодит чадавхыг тодорхойлж Цанхи, Бортээг болон Оорцогийн хэсгүүдэд иж бүрэн хайгуул, судалгааны ажлыг гүйцэтгэж ордын нөөцийг 29 хувиар буюу 1.8 тэрбум тооноор нэмэгдүүлж, 8.1 тэрбум тонн нөөцтэй болохыг тогтоож, Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлөөр батлуулав. 2021-2022 онд дотоодын зах зээлд гарсан ЭТТ-бондын үндсэн төлбөр болох 802.8 тэрбум төгрөгийг 178.9 тэрбум төгрөгийн хүүгийн хамт нийт 981.6 тэрбум төгрөгийг компанийн өөрийн эх үүсвэрээр хугацаанд нь буюу 2024 онд бүрэн төлж барагдуулав. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн нүүрс баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орж жилд 10 сая тонн түүхий нүүрс хүлээн авч хоёр төрлийн баяжмал үйлдвэрлэж эхлэв. Олон улсын хэрэглэгчийн чанарын шаардлага хангасан нэмүү өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж,  баяжуулсан нүүрсний анхны арилжааг амжилттай зохион байгуулан, худалдан авагч талд хүргэж өгөв. Монгол Улсад анх удаа бүрэн автомат, инженерийн байгууламж бүхий жилд 20 сая тонн нүүрс ачих хүчин чадалтай “Тавантолгойн нүүрс ачих логистикийн төв”-ийг ашиглалтад оруулав. ”Эрдэнэс Тавантолгой” ХК “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөний хүрээнд “Сая тонн - Сая мод” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, 2024 онд Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд 100 га талбайд 80 мянган заг, Өмнөговь аймгийн Номгон, Цогт-Овоо сумдад 70 га талбайд 56 мянган заг, Богдхан уулын дархан цаазат газарт 35 га талбайд 46 мянган шинэс мод тарилаа. == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:2010 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Эрдэнэс Тавантолгой ХК| ]] [[Ангилал:Монголын уул уурхайн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Өмнөговь аймаг]] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг]] qzwxzzvubq6vo9ocghc5z38nx3rjny3 0 121494 870493 697543 2026-09-21T22:13:35Z Enkhsaihan2005 64429 870493 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white"> {| class="wikitable" |- ! colspan="2" width="190"|'''<div style="font-size:130%">Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон'''<br />Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland</div>''' |- ! colspan="2" style="font-size: 105%;""| [[File:German order merit with special sash.jpg|230px]]<br />Одон |- |- ! colspan="2" style="font-size: 105%;""| [[File:GER Bundesverdienstkreuz 2 BVK.svg|120px]]<br />Одонгийн бүч |- {{!}} style="text-align:left; background:#F5F5F5;" {{!}} Улс {{!}} style="background:#FFFFFF;" {{!}} {{DEU|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс}} {{!}}- |- {{!}} style="text-align:left; background:#F5F5F5;" {{!}} Төрөл {{!}} style="background:#FFFFFF;" {{!}} Одон {{!}}- |- {{!}} style="text-align:left; background:#F5F5F5;" {{!}} Олгодог {{!}} style="background:#FFFFFF;" {{!}} Улс төр, нийгэм-эдийн засаг<br/> ба оюуны хөдөлмөр {{!}}- |- ! colspan="2" style="font-size: 105%;""| Статистик |- {{!}} style="text-align:left; background:#F5F5F5;" {{!}} Анх гардуулсан {{!}} style="background:#FFFFFF;" {{!}} 1951 оны есдүгээр сарын 19 {{!}}- |- {{!}} style="text-align:left; background:#F5F5F5;" {{!}} Гардуулсан тоо {{!}} style="background:#FFFFFF;" {{!}} ≈ 261 мянга {{!}}- |- {{!}} style="text-align:left; background:#F5F5F5;" {{!}} Цахим хаяг {{!}} style="background:#FFFFFF;" {{!}} {{official|https://www.bundespraesident.de/EN/Role-and-Functions/HonoursAndDecorations/TheOrderOfMerit/theorderofmerit-node.html}} {{!}}- |- |} </div> '''Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Гавьяаны Загалмай одон''' ({{lang-de|Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland}} [{{IPA|fɛɐ̯ˈdiːnstˌkʁɔɪ̯t͡s deːɐ̯ ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔɪ̯t͡ʃlant}}], ярианы хэлэнд ''Bundesverdienstkreuz'') буюу товчоор '''Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон''' эсвэл '''Холбооны Гавьяаны Загалмай одон''' нь [[Герман|Холбооны Улсын]] цорын ганц төрийн шагнал юм. Энэхүү шагналыг улс төр, эдийн засаг, соёл, оюуны хөдөлмөр болон сайн дурын албаныханаас онцгой амжилт гаргасан хүмүүст олгоно. Одон нийт найман зэрэглэлтэй боловч үүн дээр ''«Тусгайн Хийцтэй Их Загалмай»''-н зэрэг нэмэгдээд есөн зэрэглэлийг олгодог. [[Бремен (муж улс)|Бремен]] ба [[Хамбург]]ээс бусад бүх [[Германы Муж улс|муж улс]] өөрийн гэсэн [[Германы муж улсуудын гавьяаны одон|гавьяаны одонтой]]. == Түүх == Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одонг 1951 оны есдүгээр сарын 7-нд тухайн үеийн [[Холбооны ерөнхийлөгч (Герман)|Холбооны ерөнхийлөгч]] [[Теодор Хойс]]ын санаачилгаар бий болгосон аж. Теодор Хойс холбооны канцлер [[Конрад Аденауэр]] болон холбооны дотоод хэргийн сайд Роберт Лээрийн хамт гавьяаны одонг бий болгох зарлигт: {{Эшлэл |Германы ард түмэнд болон гадаадын иргэдийн байгуулсан гавьяаг хүндэтгэн үзэж талархаж буйгаа илэрхийлэхийн тулд Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одонг Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс байгуулагдсан хоёр жилийн ойг тохиолдуулан бий болгов. Энэхүү одонг улс төр, нийгэм-эдийн засаг ба оюуны хөдөлмөрийн салбарынханаас эх орноо дахин сэргээн босгох үйлсэд оруулсан гавьяаг нь үнэлэн олгох ба Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсыг тайван замаар дэвшин дээшлэхэд хувь нэмрээ оруулсан хүн бүхнийг алдаршуулах зорилготой болно. |Сангийн зарлиг}} Гавьяаны Загалмай одон нь олон улсын жишгээр зэрэглэл (Гавьяаны Загалмай, Их Гавьяаны Загалмай, Их Загалмай) болон хэд хэдэн шатлалаар олгодог. 1951 оны есдүгээр сарын 7-нд тус одонг дараах зэрэглэлтэйгээр олгохоор төлөвлөсөн байв: # Туузат Гавьяаны Загалмай # Гавьяаны Загалмай (ямар нэгэн нэмэлт нэршилгүйгээр хатгадаг загалмайн хийцтэй байсныг сүүлд 1. зэрэг болгон өөрчлөн нэрлэсэн) # Их Гавьяаны Загалмай # Одтой Их Гавьяаны Загалмай # Их Загалмай # Тусгай хийцтэй Их Загалмай. Хамгийн анхны Гавьяаны Загалмай одонг 1951 оны есдүгээр сарын 19-нд германы уурхайчин Франц Брандл ерөнхийлөгч Теодор Хойсоос гардан авчээ.<ref>Lars Amelung: [https://www.bundesarchiv.de/DE/Content/Virtuelle-Ausstellungen/Erste-Verleihung-Des-Bundesverdienstkreuzes-Der-Bundesrepublik-Deutschland-1951/erste-verleihung-des-bundesverdienstkreuzes-der-bundesrepublik-deutschland-1951.html ''Virtuelle Ausstellung. Erste Verleihung des Bundesverdienstkreuzes der Bundesrepublik Deutschland 1951.''] In: ''bundesarchiv.de,'' abgerufen am 6.&nbsp;Oktober 2019.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Order of Merit of the Federal Republic of Germany|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Гавьяаны Загалмай одон}} == Эх сурвалж == <references responsive /> [[Ангилал:Германы одон ба хүндэтгэлийн медаль]] [[Ангилал:Германы Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон| ]] [[Ангилал:1951 онд анх гардуулсан шагнал]] ndqbqkiajlp557yg84glkttn7hc3q6p 0 121849 870583 766846 2026-09-22T09:36:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 870583 wikitext text/x-wiki '''Австралийн Лейбор Нам''' ('''ААН''') буюу '''Австралийн Хөдөлмөрийн Нам''' ({{lang-en|Australian Labor Party}}) -Австралийн зүүн төвийн баримжаатай, улс төрийн ууган, нөлөө бүхий том улс төрийн нам. [[Файл:Australian Labor Party Logo.svg|thumb|Австралийн Лейбор намын Лого]] Намын гарал үүсэл нь Австралийн Үйлдвэрчний эвлэлтэй холбоотой бөгөөд тэдэнтэй өнөө хүртэл нягт холбоотой байдаг. Тус нам нь Үйлдвэрчний эвлэлтэй намын бодлогыг хамтран тодорхойлдог, удирдах байгууллагыг сонгодог, төрийн албанд хүмүүсээ нэр дэвшүүлдэг. Лейбор нам 50 мянга орчим гишүүнтэй. Намын даргыг парламентын лейбор намын бүлгийн гишүүд сонгодог. Тус нам нь "Дэвшилтэт Эвсэл"-ийн гишүүн бөгөөд өмнө нь "Социнтерний гишүүн" байсан юм. == Түүх == [[Файл:Labor 1901c.jpg|thumb|1901 онд парламентад сонгогдон Лейбор намын гишүүд]] AЛН нь [[Их Британи]], [[Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландын]] ижил төстэй Хөдөлмөрийн намуудаас өмнө байгуулагдсан. 1892 онд Квийнслэндийн "Ажилчны Намын тунхаг"-ийг /Манифест/ уншиж түгээснээс хойш Австралийн бусад мужид (Шинэ Өмнөд Уэльс, Викториа) Хөдөлмөрийн намын хөдөлгөөн өрнөж эхэлсэн байна. 1899 онд Квийнслэндмужид Лейбористууд дэлхийн анхны мужийн цөөнхийн Засгийн газрыг байгуулсан боловч ердөө долоо хоног эрх барьж чадсан түүхтэй. 1901 онд Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийг байгуулснаар мужуудын Хөдөлмөрийн нам тус улсын парламентад орж, үндэсний нам байгуулжээ. Тухайн үед батлагдсан хөтөлбөр нь ардчилсан болон дэвшилтэт шаардлагуудыг (бүх нийтийн сонгуулийн эрх, өндөр насны тэтгэвэр, хөдөлмөрийн маргааныг заавал арбитраар хянан шийдвэрлэх, цэрэг татлагыг халах, сайн дурын үндсэн дээр арми байгуулах) тавьж байсан боловч Австралийн арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхсан цагаан арьстны бодлогын заалтууд (Ази гаралтай цагаачдыг оруулахгүй байх зэрэг) оруулж байсан бөгөөд сүүлд 1960-аад онд энэ заалтууд хасагдсан байна. Гурван жилийн дараа буюу 1904 онд тус намын дарга '''Жон Кристиан Уотсон''' (1867-1941) Ерөнхий сайд болж, Хамтын нөхөрлөлийн Ажилчны намын анхны кабинетыг байгуулж байжээ. Дараагийн 10 жилийн хугацаанд АЛН 1904, 1908, 1910-1913, 1914-1915 онуудад гурван удаа Засгийн газраа байгуулсан боловч дараа нь 1941 он хүртэл зөвхөн 1929-1931 онд Засгийн эрхэнд гарч, бусад үед Либерал болон Аграр /Хөдөө аж ахуй/ намын кабинетууд байгуулагдаж байсан. == Намын хагарал == Нам дотор хэд хэдэн хагарал гарч Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр тус намыг удирдагч, Ерөнхий сайд Билли Хьюз намаа орхиж, өөрийн Үндэсний Хөдөлмөрийн намыг байгуулж, дараа нь Австралийн Либерал намтай нэгдэж, Үндэсний үзэлтэй нам болжээ. 1920 онд зүүн жигүүрийн хэд хэдэн лейбористууд намаа орхиж, Австралийн Коммунист намыг байгуулжээ (1921-1922 онд Оросын 1917 оны коммунист хувьсгалын нөлөөгөөр Хөдөлмөрийн нам болон холбогдох үйлдвэрчний эвлэлүүд бүхэлдээ зүүний үзэл баримтлалд шилжиж "Үйлдвэрлэл, үйлдвэрлэл, хуваарилалт, худалдааг нийгэмшүүлэх гэж зорилгоо тунхаглаж байжээ. 1931 онд Тасманийн Ерөнхий сайд Жозеф Лайонсын тэргүүлсэн баруун жигүүрийн хэсэг 1931-1941 онд Засгийн эрх барьж байсан консерватив "Нэгдсэн Австрали" намыг байгуулжээ. 1955 онд ААН-аас баруун консерватив үзэлтэй — ''Австралийн Ажилчны Нам (коммунизмын эсрэг)'' байгуулагдан тусгаар болж сүүлд Ардчилсан лейборист нам ([[Англи хэл|англи.]] ''Democratic Labor Party''; DLP) болжээ. == Дайны үед == [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үеэр буюу 1941-1945 онуудад '''Жон Жозеф Амброуз Кэртин''' (1885- 1945) 1941-1945) удирдсан Лейбористуудын Засгийн газар Австралийн цэргийг Номхон далайн руу илгээснээр АНУ-тай ирээдүйн холбоотон болох үндэс суурийг тавьсан. == Дайны дараа == 1945-1949 онд Засгийн газрыг тэргүүлж байсан '''Жозеф Бенедикт Чифли''' (1885-1951) АЛН-ын зүүн жигүүр, ялангуяа үйлдвэрчний эвлэлийн дарамт шахалтаар хэд хэдэн чухал үйлдвэрүүдийг үндэсний болгох замаар "ардчилсан социализм"-ын бодлогыг хэрэгжүүлж эдийн засгийн төрийн секторын хөгжүүлэх гэж оролдсон. 1945 онд төмөр зам, агаарын тээврийн зарим хэсгийг улсын мэдэлд шилжүүлсэн боловч 1947 онд Австралийн Дээд шүүх банкны салбарыг үндэсний болгох шийдвэрийг цуцалжээ. Энэ үеэр Нийгмийн хамгаалал, дээд боловсролын салбарт шинэчлэл хийж, долоо хоногт 40 цагаар ажиллах баталгаатай болж, уурхайчдад хөнгөлөлт үзүүлж эхэлсэн байна. Үүний зэрэгцээ АЛН ажил хаях эрхийг хязгаарлахыг оролдож, ажил хаялтыг хүчээр дарж байжээ. 1949-1972 онуудад AЛН сөрөг хүчин байсан бөгөөд 1960-аад он гэхэд мужуудад ч нөлөөгөө алджээ. Мензисийн бүрэн эрхийн эхэн үед лейбористууд Коммунист намыг хориглох тухай хуулийн төслийг нь дэмжсэн боловч Австралийн үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах бүх нийтийн санал асуулгыг (түүний дотор коммунистуудын эсрэг) унагасан байна. 1972-1975 онд '''Эдвард Гоф Уитлэм''' (1916-2014) Ерөнхий сайд байх үед Засгийн эрхийг эргүүлэн авсан тус нам улс төр, эдийн засгийн хэд хэдэн шинэчлэлийг хийсэн - цаазаар авах ялыг халах, бүх нийтийн цэргийн алба хаах, бүх нийтийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэх, их дээд сургуулиудад үнэ төлбөргүй боловсрол олгох, тэтгэлгийг нэмэгдүүлэх, бага, дунд боловсролын хэрэгцээнд зориулж төсвийн зардлыг нэмэгдүүлэх, татварыг бууруулах. Арьс өнгөөөр ялгаварлах зарим хуулийг цуцалж, уугуул иргэд улсаас татаас авдаг болсон. Австрали Вьетнамын дайнд оролцохоо зогсоож, Австралийн улаан буудайг нийлүүлж эхэлсэн Хятадтай харилцаагаа хэвийн болгосон байна. Лейбористуудын нийгэмд чиглэсэн улс төрийн бодлого нь том бизнес эрхлэгчдийн дургүйцлийг өдөөж, 1974 онд сонгуульд ялсан ч 1975 онд улс төрийн хямралын үеэр Уитлэмийн Засгийн газар татан буугдаж, парламентын шинэ сонгууль товлон зарлаад баруун төвийн намууд Засгийн эрхийг авчээ. 1981 онд болсон АЛН-ын 34-р бага хурлаар намаа "ардчилсан социалист" гэж тодорхойлсон ч 1983 онд лейбористууд дахин өөрийн намын кабинет байгуулах боломжтой болсон. Нам эдийн засгийн либерализмын байр суурьтай байсан юм. Эдийн засагт хямрал нэмэгдэж, төсвийн алдагдал, гадаад өр өсөн нэмэгдэж буй нөхцөлд Ерөнхий сайд '''Роберт Жеймс Ли «Боб» Хоук''' (1929-2019) болон түүний нам доторх өрсөлдөгч Сангийн сайд Пол Китинг нар "хэмнэлтийн бодлого", өмч хувьчлал, эдийн засгийн тогтолцоог халах бодлогыг удирдан явуулсан. Аж үйлдвэрийн салбарын төрийн өмчийн хувьчлагдсан үйлдвэрүүдийн татварын тогтолцоо, ашиггүй үйлдвэрүүдийн татаасыг зогсоож, нийгмийн хэрэгцээнд зарцуулах зардлыг танаж, гадаадын банкуудыг тус улсад нэвтрүүлжээ. 1991 онд '''Пол Жон Китинг''' намын дотоод сонгуулиар Боб Хоукийг ялж намын шинэ дарга, Ерөнхий сайд болсон. [[Файл:Australian Labor Party Leader Anthony Albanese MP (cropped - tight).jpg|thumb|Австралийн Ерөнхий сайд Энтони Норман Албаниз]] '''Энтони Норман Албаниз''' (1963 онд төрсөн) 2019 онд ААН-ын даргаар сонгогдсон бөгөөд 2022 оны 5-р сарын 23-наас хойш Австрали улсын ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. == Ажилчны намын үе үеийн удирдлагууд == * Крис Уотсон- 1901—08 (Ерөнхий сайд 1904) * Эндрю Фишер- 1908—15 (Ерөнхий сайд 1908—09, 1910—13, 1914—15) * Билли Хьюз- 1915—16 (Ерөнхий сайд 1915—23 ) * Фрэнк Тьюдор- 1916—22 * Мэтью Чарлтон- 1922—28 * Жеймс Скаллин- 1928—35 (Ерөнхий сайд 1929—32) * Жон Кэртин- 1935—45 (Ерөнхий сайд 1941—45) * Бен Чифли- 1945—51 (Ерөнхий сайд 1945—49) * Герберт Эватт- 1951—60 * Артур Колвелл- 1960—67 * Гоф Уитлэм- 1967—77 (Ерөнхий сайд 1972—75) * Билл Хейден- 1977—83 * Роберт Хоук- 1983—91 (Ерөнхий сайд 1983—91) * Пол Китинг- 1991—96 (Ерөнхий сайд 1991—96) * Ким Бизли- 1996—2001 * Саймон Крин- 2001—03 * Марк Лейтэм- 2003—05 * Ким Бизли- 2005—06 * Кевин Радд- 2006—10 (Ерөнхий сайд 2007—10) * Жулия Гиллард- 2010—13 (Ерөнхий сайд 2010—13) * Кевин Радд- 2013 (Ерөнхий сайд 2013) * Билл Шортен- 2013—2019 * [[Энтони Албанез]]- 2019 (2022 оноос Ерөнхий сайд) [[Ангилал:Австралийн Лейбор Нам| ]] [[Ангилал:Социал демократ нам]] [[Ангилал:Австралийн нам]] [[Ангилал:Канберрагийн байгууллага]] [[Ангилал:1901 онд байгуулагдсан]] fbygzk55gaulda7lwim432909r3pr59 0 122866 870534 731333 2026-09-22T03:38:31Z Chongkian 21163 870534 wikitext text/x-wiki [[File:Тогмидын Доржханд 2025.png|thumb|Тогмидын Доржханд]] '''Тогмидын Доржханд''' (1977 он Улаанбаатар хотод төрсөн) Улс төрийн зүтгэлтэн, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн, [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга. == Намтар == 1995 онд Нийслэлийн Д.Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1999 онд МУИС, төрийн санхүүч, бакалавраар төгссөн. 2004 онд Японы Хитоцубаши их сургууль, төрийн эдийн засгийн бодлого, магистр цол хамгаалсан. 2010 онд АНУ, Харвардын их сургууль, “Дэд бүтэц дэх төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа” магистр 2012 онд Их Британи Улс, Оксфордын их сургууль, “Санхүүгийн онол” магистр хамгаалсан. '''АЖИЛЛАСАН БАЙДАЛ''' 1999-2002 онд Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газар мэргэжилтэн. 2003-2004 онд Япон Улсын Сангийн яаманд дадлагын ажилтан. 2005-2012 онд Сангийн яамны Зээл тусламжийн бодлогын газрын орлогч дарга, “НҮБ-ын “Түмэн бүс хөтөлбөр”, Азийн хөгжлийн банкны “Төв азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа” хөтөлбөрийн зохицуулагч. 2012-2013 онд Сангийн яамны Санхүүгийн бодлого, өрийн удирдлагын газрын дарга. 2013-2015 онд АНУ Вашингтон хот. Олон улсын валютын сан,. Ази, Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан гүйцэтгэх захирлын зөвлөх. 2016-2020 онд Хүн намыг байгуулж намын удирдах зөвлөлийн дарга болсон. 2020 оны 6-р сард Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн 29-р тойргоос сонгогдсон. '''ШАГНАЛ''' 2012 онд Алтан гадас одон '''ГАДААД ХЭЛ''' Англи, Орос == Гэр бүл == Эхнэр дөрвөн хүүхэдтэй. [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:ХҮН нам]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] 38vd2qov7kzow1890c89hmaax2ffxd4 870535 870534 2026-09-22T03:38:42Z Chongkian 21163 870535 wikitext text/x-wiki [[File:Тогмидын Доржханд 2025.png|thumb|Тогмидын Доржханд]] '''Тогмидын Доржханд''' (1977 он Улаанбаатар хотод төрсөн) Улс төрийн зүтгэлтэн, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн, [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга. == Намтар == 1995 онд Нийслэлийн Д.Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1999 онд МУИС, төрийн санхүүч, бакалавраар төгссөн. 2004 онд Японы Хитоцубаши их сургууль, төрийн эдийн засгийн бодлого, магистр цол хамгаалсан. 2010 онд АНУ, Харвардын их сургууль, “Дэд бүтэц дэх төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа” магистр 2012 онд Их Британи Улс, Оксфордын их сургууль, “Санхүүгийн онол” магистр хамгаалсан. '''АЖИЛЛАСАН БАЙДАЛ''' 1999-2002 онд Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газар мэргэжилтэн. 2003-2004 онд Япон Улсын Сангийн яаманд дадлагын ажилтан. 2005-2012 онд Сангийн яамны Зээл тусламжийн бодлогын газрын орлогч дарга, “НҮБ-ын “Түмэн бүс хөтөлбөр”, Азийн хөгжлийн банкны “Төв азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа” хөтөлбөрийн зохицуулагч. 2012-2013 онд Сангийн яамны Санхүүгийн бодлого, өрийн удирдлагын газрын дарга. 2013-2015 онд АНУ Вашингтон хот. Олон улсын валютын сан,. Ази, Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан гүйцэтгэх захирлын зөвлөх. 2016-2020 онд Хүн намыг байгуулж намын удирдах зөвлөлийн дарга болсон. 2020 оны 6-р сард Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн 29-р тойргоос сонгогдсон. '''ШАГНАЛ''' 2012 онд Алтан гадас одон '''ГАДААД ХЭЛ''' Англи, Орос == Гэр бүл == Эхнэр дөрвөн хүүхэдтэй. {{commonscat}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:ХҮН нам]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] gycgd0cqumvxwktqlp7xarqhkx4ht9p 870536 870535 2026-09-22T03:38:58Z Chongkian 21163 870536 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Тогмидын Доржханд 2025.png|thumb|Тогмидын Доржханд]] '''Тогмидын Доржханд''' (1977 он Улаанбаатар хотод төрсөн) Улс төрийн зүтгэлтэн, [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн, [[ХҮН нам|ХҮН намын]] дарга. == Намтар == 1995 онд Нийслэлийн Д.Сүхбаатарын нэрэмжит 10 жилийн 2 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1999 онд МУИС, төрийн санхүүч, бакалавраар төгссөн. 2004 онд Японы Хитоцубаши их сургууль, төрийн эдийн засгийн бодлого, магистр цол хамгаалсан. 2010 онд АНУ, Харвардын их сургууль, “Дэд бүтэц дэх төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа” магистр 2012 онд Их Британи Улс, Оксфордын их сургууль, “Санхүүгийн онол” магистр хамгаалсан. '''АЖИЛЛАСАН БАЙДАЛ''' 1999-2002 онд Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газар мэргэжилтэн. 2003-2004 онд Япон Улсын Сангийн яаманд дадлагын ажилтан. 2005-2012 онд Сангийн яамны Зээл тусламжийн бодлогын газрын орлогч дарга, “НҮБ-ын “Түмэн бүс хөтөлбөр”, Азийн хөгжлийн банкны “Төв азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа” хөтөлбөрийн зохицуулагч. 2012-2013 онд Сангийн яамны Санхүүгийн бодлого, өрийн удирдлагын газрын дарга. 2013-2015 онд АНУ Вашингтон хот. Олон улсын валютын сан,. Ази, Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан гүйцэтгэх захирлын зөвлөх. 2016-2020 онд Хүн намыг байгуулж намын удирдах зөвлөлийн дарга болсон. 2020 оны 6-р сард Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн 29-р тойргоос сонгогдсон. '''ШАГНАЛ''' 2012 онд Алтан гадас одон '''ГАДААД ХЭЛ''' Англи, Орос == Гэр бүл == Эхнэр дөрвөн хүүхэдтэй. {{commonscat}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:ХҮН нам]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] 1sq822zngwpw7a4wtsgyi90lfvtl14a 0 123197 870537 852740 2026-09-22T03:40:04Z Chongkian 21163 870537 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Батмөнхийн Батцэцэг | image = Батмөнхийн Батцэцэг 2025.png | caption = Батцэцэг 2025 онд | birth_date = {{Birth date and age|1973|12|9}}<ref name=mofa_jp/> | birth_place = [[Баянхонгор аймаг]], Монгол | office1 = [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] | termstart1 = 2021 оны 1 сарын 29<ref name=mofa_jp>{{cite web|url=https://www.mofa.go.jp/mofaj/a_o/c_m1/mn/page22_002880.html|title=バトムンフ・バトツェツェグ外務大臣略歴|trans-title=Гадаад харилцааны сайд Батмөнхийн Батцэцэгийн намтар|publisher=[[Японы Гадаад хэргийн яам]]}}</ref> | termend1 = | office3 = Гадаад харилцааны дэд сайд<ref name=khongornutag>{{cite web|url=http://khongornutag.mn/humuus/%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%86%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%B3/|title=Батмөнхийн Батцэцэг|access-date=2024-01-27|archive-date=2021-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727202829/http://khongornutag.mn/humuus/%d0%b1%d0%b0%d1%82%d0%bc%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%b1%d0%b0%d1%82%d1%86%d1%8d%d1%86%d1%8d%d0%b3/|url-status=dead}}</ref> | termstart3 = 2016 | termend3 = 2020 | alma_mater = {{ubl|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]|[[Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль]]|[[Маастрихтын менежментийн их сургууль]]}} | party = [[Монгол Ардын Нам]] }} '''Батмөнхийн Батцэцэг''' (1973 оны 12 дугаар сарын 09-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн.) -2021 оноос Монгол улсын Гадаад харилцааны сайд. Монгол Ардын Намын Бага хурлын гишүүн. ==== '''Боловсрол''' ==== 1992 онд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотын 13 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996 онд МУИС-ийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль дүүрэгсэн. 2000 онд Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль төгссөн. 2005 онд Голландын Маастрихтийн менежментийн их сургууль суралцсан. Олон улсын харилцааны бакалавр, Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэгтэй ==== Ажлын туршлага ==== 1996-2005 онд “[[Мөнхийн үсэг]]” ХХК-ийн Ерөнхий захирал 2005-2007 онд Гадаадын хөрөнгө оруулалт, гадаад худалдааны агентлагийн Гадаад сурталчилгаа хамтын ажиллагааны хэлтсийн дарга 2007-2015 онд “Мөнхийн үсэг групп” ХХК-ийн Удирдах зөвлөлийн дарга 2010-2011 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх 2011-2012 онд Монгол Ардын Намын Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны хэлтсийн дарга 2015-2016 онд Монгол Улсын Сангийн сайдын гадаад бодлогын зөвлөх 2016-2020 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны дэд сайд 2021 оны 1-р сараас Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайдаар томилогдон ажиллаж байна. Гадаад хэл: Англи, орос хэлний мэдлэгтэй Гэр бүл: Нөхөр Ганбат аймгийн үндэсний бөхийн начин. 3 хүүхэдтэй. == Эх сурвалж == {{reflist}} {{commons category}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Батцэцэг, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] [[Ангилал:Баянхонгорынхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Маастрихт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Амьд хүн]] fh3sthswqtmkwzgwsugm7dn2l6hvxqf 0 124730 870501 727035 2026-09-22T00:40:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 870501 wikitext text/x-wiki [[Файл:Trees in Arlington National Cemetery (17039723707).jpg|thumb|326x326px|Арлингтоны үндэсний оршуулгын газар]] '''Арлингтоны үндэсний оршуулгын газар''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Arlington National Cemetery'')- АНУ-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотын дагуул Арлингтон тойрогт орших америкийн цэргийн оршуулгын газар. Энэхүү оршуулгын газар дайнд оролцогсод, [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч нар]], сансрын нисгэгчид болон АНУ-ын Дээд шүүхийн дарга нарыг оршуулсан байдаг ажээ. Өнөөгийн байдлаар энэхүү 2,53 км хавтай дөрвөлжин талбайтаа оршуулгын газар нийт 400 мянга орчим хүний оршуулга байгаа юм. Уг оршуулгын газрыг [[Америкийн иргэний дайн]]<nowiki/>д амь үрэгдсэн цэргүүдийг оршуулах зориулалттай 1865 онд байгуулагдсан бөгөөд анх Иргэний дайны үед Өмнөдийн армийн ерөнхий командлагч генерал [[Роберт Эдвард Ли]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Robert Edward Lee'';1807-1870) -гийн эзэмшиж байсан газрыг хураан авч оршуулгын газар байгуулжээ. АНУ-ын Холбооны журмын тухай хуулийн 32-р зүйлийн 553.2 дахь хэсэгт заасны дагуу дайнд оролцсон ахмад дайчид болон тэдний гэр бүлийн гишүүд, АНУ-ын Зэвсэгт хүчинд алба хааж байсан цэргийн албан хаагчид, тэтгэвэрт гарсан цэргийн албан хаагчид, ерөнхийлөгчид, Дээд шүүхийн дарга нар, төрийн албан хаагчид болон АНУ-ын Төрийн шагнал болох "[[Хүндэтгэлийн медаль (АНУ)|Хүндэтгэлийн медаль]]" "[[Хүрэл зүрх]]", "[[Мөнгөн од]]", "Гарамгай гавьяаны загалмай" зэрэг шагнал хүртсэн хүмүүсийг энд оршуулж болдог байна. Энэхүү оршуулгын газар АНУ-ын хоёр Ерөнхийлөгч [[Уильям Тафт]], [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] нарыг оршуулжээ. Жон Кеннедигийн булшин дээр мөнхий гал асдаг бөгөөд хажууд нь эхнэр [[Жаклин Кеннеди|Жаклин]], ах [[Жозеф Кеннеди|Жозеф]], дүү [[Роберт Кеннеди|Роберт]] , [[Эдвард Кеннеди|Эдвард]] нарын булш байдаг байна. [[Файл:Defense.gov photo essay 080614-A-0193C-015.jpg|thumb|332x332px|Нэр нь үл мэдэгдэх цэргийн булш]] == Нэр нь үл мэдэгдэх цэргийн булш == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] амиа алдсан үл мэдэгдэх цэргийг 1921 онд Арлингтоны үндэсний оршуулгын газарт мөн оршуулжээ. Түүний булшны чулуун дээр "Энд нэр нь зөвхөн Бурхан л мэддэг Америк цэрэг алдар суугаараа оршдог" гэж бичсэн байдаг. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд, түүнчлэн Солонгос, Вьетнамын дайнд амиа алдсан үл мэдэгдэх цэргүүдийн шарилыг хожим нь ойролцоо оршуулжээ. Энэ булшны дэргэд хүндэт харуулууд зогсодог байна. [[Ангилал:АНУ-ын барилга байгууламж]] [[Ангилал:Оршуулгын газар]] [[Ангилал:АНУ-ын зэвсэгт хүчин]] bjrvwzb397uptqbqvp9b1g4zpwx5tf3 14 128484 870525 739507 2026-09-22T03:08:34Z Chongkian 21163 870525 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] 0hp8syg07cqeu2x9sz2tbyodhordhxz 870526 870525 2026-09-22T03:08:42Z Chongkian 21163 870526 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] hrxubwjkirm88nsb5jwdpiaz59srcwq 14 128900 870587 804156 2026-09-22T09:56:23Z Chongkian 21163 870587 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол суурингаар]] [[Ангилал:Ази суурингаар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймаг| ]] 0f1n8hnucj9ahtnmt2isrrpyhm6kuyv 0 131176 870522 779183 2026-09-22T02:46:15Z ~2026-50963-61 107649 Эцэг Ванданнямыг шинэ өгүүлэлтэй холбосон 870522 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oyuny Khosbayar.jpg|thumb|Элчин сайд Оюуны Хосбаяр Дипломат корпусын маршал контр-адмирал Эрл Кэрнс нарын хамт Хатан хаан II Элизабетад Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барих замдаа]] '''O.Хосбаяр''' (1923 оны 2 сарын 1 - 2001 оны 10 сарын 26) орчин цагийн Монголын анхны мэргэжлийн дипломатчдын нэг юм. == Намтар == Элчин сайд О.Хосбаяр нь 1923 онд [[Өвөр Монгол|Өвөрмонголын]] [[Ордос хот|Ордост]] төрсөн. Хосбаярын эцэг [[Түмэнбаярын Ванданням|Ванданням]] нь 1872 онд Өвөрмонголын Их зуугийн чуулганы Вангийн хошууны захирагч Түмэнбаярын ганц хүү болон төрсөн байна. Тэрээр 8 насандаа Вангийн хошууны ламын сүмд гэгээнээр залагдан очиж төвөд ном заалгаж бандид гэгээн цол хүртжээ. О.Хосбаяр эх Оюуны асрамжид хүмүүжиж байгаад 9 наснаасаа [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хотын]] үлгэр жишээ бага, дунд сургууль болон бага ангийн багш нарыг бэлтгэх түр курст суралцаж 1939 онд төгссөн. 1939-1946 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотын]] дунд сургууль, [[1 дүгээр сургууль|Улаанбаатар хотын 1-р дунд сургуульд]] тус тус багшилж байв. 1946-1951 онд [[Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэн|Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг]] Олон улсын хууль зүйч мэргэжлээр сурч төгссөн. [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын Төв хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын Зөвлөгөөний 1946 оны 6 дугаар сарын 26-ны өдрийн 36 дугаар хурлаар О.Хосбаяр нарын 6 оюутныг [[Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэн|Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуульд]] суралцуулахаар явуулсан нь тус сургуульд суралцсан анхны гадаад оюутан нарын нэг болжээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын гадаад харилцааны салбарын мэргэжилтэй боловсон хүчинг бэлтгэж эхлэв. |url=http://www.mfa-archives.mn/blog/item/225 |url-status=dead |website=Монгол Улсын Гадаад харилцааны Төв архивын сан хөмрөгөөс. |access-date=2023-10-29 |archive-date=2023-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029111521/http://www.mfa-archives.mn/blog/item/225 }}</ref> Тэрээр Монголын анхны мэргэжлийн дипломатчдын нэг бөгөөд Гадаад явдлын яамны системд тасралтгүй 40 орчим жил ажилласан байна. == Ажил Эрхлэлт == * 1951-1956 ГЯЯ-д референт, мэдээллийн товчооны хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, * 1956 онд БНМАУ-аас [[Хятад|БНХАУ]]-д суугаа элчин сайдын яаманд 1-р нарийн бичгийн дарга, * 1956-1957 онд БНМАУ-аас [[Энэтхэг|БНЭУ]]-д суугаа элчин сайдын яаманд 1-р нарийн бичгийн дарга, * 1957-1960 онд ГЯЯ-д хэлтсийн дарга, * 1960-1962 онд БНМАУ-аас БНСВУ-д суугаа элчин сайд, * 1962-1964 онд ГЯЯ-д хэлтсийн дарга, орлогч сайд, * 1964-1968 онд БНМАУ-аас БНЭУ-д суугаа элчин сайд, * 1968-1970 онд ГЯЯ-д хэлтсийн дарга, * 1970-1973 онд БНМАУ-аас ХБНСЮУ-д элчин сайд, * 1973-1978 онд ГЯЯ-д орлогч сайд, * 1978-1984 онд БНМАУ-аас ИБУИНХУ-д элчин сайд, * 1984-1989 онд БНМАУ-аас БНЭУ-д суугаа элчин сайд Шри Ланка, Балба, Афганистан, Итали, Турк, Албани гэх зэрэг хавсран суусан орнуудыг оруулаад нийт 10 гаруй орны төр засгийн тэргүүнд Итгэмжлэх жуух бичгээ барьж байжээ. Үүнээс гадна Нэгдсэн үндэстний байгууллагын чуулган болон олон улсын чухал хурал цуглаанд оролцож байсан болно. == Бүтээлүүд == Өндөр насны тэтгэвэрт гарсны дараа Монгол улсын их сургуулийн Олон улсын харилцааны ангид багшилж, дипломатч М.Дүгэрсүрэнгийн хамт “Олон улсын эрх зүй”, ”Дипломат ажиллагаа, дипломат албаны үндэс”, “ХХ зууны гадаад бодлогын түүхэн тойм” зэрэг ном, сурах бичиг бичсэн. == Гэр бүл == О.Хосбаяр нь “Монголын Нууц товчоо”- г анх уйгаржин монгол хэлнээ хөрвүүлсэн Бодлогот баатар Цэнд гүний отгон охин Дуламсүрэнтэй гэр бүл болсон. Цэндийн Дуламсүрэн 1929 онд төрсөн, 9 нас хүртлээ эхийн асрамжид хүмүүжиж байгаад 1945 онд бүрэн бус дунд сургууль төгссөн. 1947 – 1954 онд Монгол улсын их сургуулийг хүний их эмчийн мэргэжлээр дүүргэсэн. 1954 оноос эхлэн хүүхдийн больница, хүүхдийн поликлиника, сүрьеэ өвчнийг эсэргүүцэх диспансерт их эмч, Хөдөлмөр цалин хөлсний улсын хорооны харьяа Улсын нийгэм хангамжийн газарт магадлагч эмчээр тус тус ажиллаж байв. Мөн түүнчлэн эр нөхрөө дагалдан гадаад оронд суугаа элчин сайдын яамдуудад дипломат албаны арын албанд ажиллаж байсан. Үүнийг нь улсаас үнэлэн ойн медалиар шагнаж байжээ. 1950 – 1980 оны элчин сайд нарын гэргий нар дипломат албаны арын албанд хэрхэн зүтгэж, үлгэр жишээ болсон хүмүүс байсан тухай “Алтан аргамжийн алтан үеийнхний бүсгүйчүүд” хэмээх номонд Дуламсүрэнгийн тухай гэгээн дурсамж орсон байна. 2021 онд нас барсан. Хосбаяр, Дуламсүрэн нар гэр бүл болж 4 хүүхэд төрүүлсэн. == Гавьяа, шагнал == * 1983 оны 1 дүгээр сарын 29 ны өдөр дипломат албаны дээд хэргэм болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол хүртэж, ерөнхийлөгчийн зарлигаар төрийн элчийг гэрчлэх албан тэмдэг алтан гэрэгэг нөхөн олгосон байна. * Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон * Алтангадас одонгоор хоёр удаа болон бусад медалиудаар шагнагджээ. == Эшлэл == [http://www.baabar.mn/article/5967 Ванданнямын Хосбаяр гэгч эгэл даруу, эрдэмт Элчин сайд] нийтлэлийг Д.Баярхүү 2014 оны 3-р сарын 18-ны өдөр бичжээ. apof1kw4ztaegamctiuwrnap7jasr1q 0 132054 870540 855984 2026-09-22T03:45:10Z Chongkian 21163 870540 wikitext text/x-wiki [[File:Battumuriin Enkbayar.jpg|thumb|Баттөмөрийн Энхбаяр]] '''Баттөмөрийн Энхбаяр''' (1977 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотод]] төрсөн)- Монгол Улсын Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын Дарга. == Намтар == Эх нь 30 гаруй жил боловсролын салбарт ажилласан багш. Эцэг нь Ц.Баттөмөр. 1994 онд Чойбалсан хотын Ерөнхий боловсролын 1 дүгээр дунд сургууль. 1998 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, эрх зүйч. 1999 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, магистр. 1998-2004 онд Улаанбаатар-Эрдэм дээд сургуулийн багш. 2000-2001 онд УИХ-ын гишүүний туслах. 2001-2002 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн ажлын албанд референт, хуулийн зөвлөх. 2003-2006 онд Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газрын Тамгын газрын дарга. 2006-2007 онд ХЗДХЯ-ны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын дарга. 2009-2011 онд Нийгмийн Даатгалын Ерөнхий газрын Тамгын газрын дарга. 2011-2013 онд Монгол Ардын Намын дарга Ө.Энхтүвшингийн хуулийн зөвлөх. 2014-2016 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн зөвлөх. 2016-2018 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд. Түүнийг танхимаар хамтран ажиллах зарчмыг зөрчсөн гэсэн шалтгаанаар Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайдын албан тушаалаас чөлөөлсөн байна. 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. 2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга. 2023 оны 10-р сараас Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Англи, орос хэлтэй. == Гэр бүл == Түүний эхнэрийг М.Мөнхзул гэдэг бөгөөд тэд хоёр хүү, нэг охинтой. {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Баттөмөрийн}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Чойбалсаны (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]] 3ha1avnv10ycew67x1xc1vp8khfnjmb 870541 870540 2026-09-22T03:45:27Z Chongkian 21163 870541 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Battumuriin Enkbayar.jpg|thumb|Баттөмөрийн Энхбаяр]] '''Баттөмөрийн Энхбаяр''' (1977 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотод]] төрсөн)- Монгол Улсын Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын Дарга. == Намтар == Эх нь 30 гаруй жил боловсролын салбарт ажилласан багш. Эцэг нь Ц.Баттөмөр. 1994 онд Чойбалсан хотын Ерөнхий боловсролын 1 дүгээр дунд сургууль. 1998 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, эрх зүйч. 1999 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, магистр. 1998-2004 онд Улаанбаатар-Эрдэм дээд сургуулийн багш. 2000-2001 онд УИХ-ын гишүүний туслах. 2001-2002 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн ажлын албанд референт, хуулийн зөвлөх. 2003-2006 онд Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газрын Тамгын газрын дарга. 2006-2007 онд ХЗДХЯ-ны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын дарга. 2009-2011 онд Нийгмийн Даатгалын Ерөнхий газрын Тамгын газрын дарга. 2011-2013 онд Монгол Ардын Намын дарга Ө.Энхтүвшингийн хуулийн зөвлөх. 2014-2016 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн зөвлөх. 2016-2018 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд. Түүнийг танхимаар хамтран ажиллах зарчмыг зөрчсөн гэсэн шалтгаанаар Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайдын албан тушаалаас чөлөөлсөн байна. 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. 2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга. 2023 оны 10-р сараас Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Англи, орос хэлтэй. == Гэр бүл == Түүний эхнэрийг М.Мөнхзул гэдэг бөгөөд тэд хоёр хүү, нэг охинтой. {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Баттөмөрийн}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Чойбалсаны (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]] bxha7zf38zpic34kx5d7eo9rxr84vx3 0 132180 870571 841533 2026-09-22T06:54:02Z Egzs 88168 870571 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Дуламын Бум-Очир''' нь (1977 оны 5-р сарын 14-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) [[:en:Linguistics|Хэл бичгийн]] ухааны доктор (Ph.D), [[:en:Anthropology|Антропологийн]] ухааны доктор, профессор (Ph.D), Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн юм. Түүний аав [[Сэндэнжавын Дулам]] бол Ардын багш, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, монголын түүх, хэл, соёлын шилдэг эрдэмтэн юм. Антропологич Д. Бум-Очир аавынхаа эрдмийн ажлыг өвлөн авч, хэл бичгийн ухаан болон антропологийн ухаанд хоёр магистр, хоёр доктор хамгаалсан. Эхний магистр, доктороо монголдоо МУИС, Шинжлэх Ухааны Академид монгол хэл, соёлын чиглэлээр хамгаалсан. Хоёр дахь магистр, доктороо антропологийн чиглэлээр Кембрижийн их сургуульд хамгаалсан. Дараа нь Лондонгийн их сургуульд пост-доктороо хийж англид номоо хэвлүүлсэн нь Оксфорд, Кембриж зэрэг дэлхийн шилдэг их сургуулиудад унших бичиг, гарын авлага болж байна. Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт 28 жил, түүнээс МУИС-д 26 ажилласан. Энэ хугацаанд МУИС-ийн Антропологийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж Монгол дахь антропологийн шинжлэх ухааныг олон улсын түвшинд хүргэн хөгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан. Тэрбээр зөвхөн шинжлэх ухаан, боловсролын салбартаа ажиллаад зогсохгүй монголын түүх, соёлоо судлан, олон нийтэд тайлбарлан таниулах, соён гэгээрлийн ач холбогдолтой ажил хийж өөрийн гэсэн үзэгчид, дэмжигчидтэй болсон. Тухайлбал, дэлхийд тархан суугаа монголчуудаа танилцуулах зорилгоор “[https://www.ori.mn/details/35455 Заншлын хэлхээ]”  телевизийн цуврал нэвтрүүлэг бэлтгэж үзэгчдэд хүргэсэн. Мөн МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 09 сарын 01-ний хичээлийн шинэ жилийн нээлтэд зориулсан “Чингис хаан ба Монголын их амар амгалан” (2022), “Дэлхийн нийслэл Хархорум” (2023) зэрэг цахим хичээлийг хүүхэд залуучуудад зориулан бүтээсэн. 2022-2024 онд МУ-ын Ерөнхийлөгчийн Соёл, шашны бодлогын зөвлөхөөр ажиллах хугацаандаа Чингис хааны эш хөргийг залах тухай, Хархорум хотыг сэргээн байгуулах тухай, Морин хуурыг түгээн дэлгэрүүлэх тухай зэрэг МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлиг, соёлын салбар дахь бодлого үйл ажиллагааг хариуцан ажиллаж байсан. Тухайлбал, 25 эрдэмтэн судлаачдыг удирдан ажиллаж “Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоон” бүтээлийг монгол, англи хэлээр уншигчдын хүртээл болгосон. 2024 оноос эхлэн Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна. == Боловсрол == 1993-1996 онд Бакалавр, Монгол хэл бичгийн дээд сургууль, Монгол-англи хэлний багш. 1996-1997 онд -336 цагийн Герман хэлний курс, Гадаад хэл, соёлын сургууль, Монгол Улсын Их сургууль. 1997.11-1998.1 онд '''-'''Магистрын ажлын судалгаа, Төв Ази Судлалын Төв, Боннын Их сургууль. 1996-1998 онд '''-'''Хэл бичгийн ухааны магистр, МУИС-ийн Монгол хэл, соёлын сургууль болон Боннын Их Сургуулийн Төв Ази судлалын төв. 1998-2000 онд '''-'''Хэлбичгийн ухааны доктор (PhD), Хэл зохиолын хүрээлэн, Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи. 2000-2001онд '''-'''Нийгэм-соёлын антропологийн магистр (MPhil), Нийгмийн антропологийн тэнхим, Кэмбрижийн Их сургууль. 2002-2006 онд Нийгэм-соёлын антропологийн доктор (PhD), Нийгмийн антропологийн тэнхим, Кэмбрижийн Их Сургууль. == Ажилласан байдал == 1996-1998 онд Монгол хэл бичгийн дээд сургууль, Багш 1998-2006 онд МУИС, Утга зохиол судлалын тэнхим, Дагалдан багш 2006-2009 онд МУИС, Угсаатан судлалын тэнхим, Профессор 2009-2014 онд МУИС, Нийгэм соёлын антропологийн тэнхим, Профессор, тэнхимийн эрхлэгч 2014-2015 онд Кембрижийн Их Сургууль, Монгол ба дотоод ази судлалын төв, Зочин судлаач 2015-2019 онд Лондон Коллеж Их Сургууль, Антропологийн тэнхим, Судлаач 2019-2021 онд МУИС, Антропологи, археологийн тэнхим, Профессор, тэнхимийн эрхлэгч 2021 онд Соёлын яам, Сайдын ахлах зөвлөх 2021-2024 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Ерөнхийлөгчийн Соёл, шашны бодлогын зөвлөх 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн == Д.Бум-Очирын бүтээлийн жагсаалт == ====== Ганц сэдэвт бүтээл, сурах бичиг ====== 2020 ''The state, popular mobilization and gold mining in Mongolia:'' ''Shaping neo-liberal policies.'' London: UCL Press. (Монголд дахь төр, нийтийн хөдөлгөөн, алтны уурхай: Шинэ либерал бодлогод нөлөөлж буй байдал. Лондон: Лондон Коллеж Их Сургуулийн Хэвлэл). 2012 ''Нийгэм, соёлын хүн судлалын онолын үүд,'' (Г. Мөнх-Эрдэнийн хамт). Улаанбаатар: Адмон хэвлэлийн газар. (монгол хэлээр). 2008 ''Улс төрийн хүн судлалын онолын үүд''. Улаанбаатар: Бэмби хэвлэлийн газар.  (монгол хэлээр) 2002 ''Монгол бөөгийн зан үйл: Аман яруу найргийн төрөл зүйлс (Mongol Shamanic Ritual: Types of Chants),'' Улаанбаатар: Мөнхийн үсэг хэвлэлийн газар (англи, монгол хэлээр). 2002 ''Мөнх тэнгэрийн шүтлэг тахилга: Сан тахилгын судруудын эх бичгийн судалгаа'', Улаанбаатар: Мөнхийн үсэг хэвлэлийн газар. (монгол хэлээр, англи товчлолын хамт). '''Эмхэтгэн найруулсан сэтгүүлийн тусгай дугаар''' 2018 ''Central Asian Survey'' Special Issue: Mongolian Capitalism (Co-edited with Rebekah Plueckhahn). Vol. 37, No. 3. (''Central Asian Survey'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монгол дахь капитализм''. Vol. 37 No. 3. (Ребека Плуканы хамт). 2014 ''Asian Ethnicity'' Special Issue: Mongolian Civilization, Nationality and Ethnicity. Vol. 15, No. 4 (Co-edited with Chih-yu). ''Asian Ethnicity'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монголын иргэншил, үндэстэн, угсаатан''. Боть 15(4). (Чы-юйн хамт). '''Номын бүлэг''' 2018 Mongolia. In ''Routledge Handbook of Civil Society in Asia'', ed. Akihiro Ogawa. London: Routledge. (Монгол, ''Ази дахь иргэний нийгмийн Рутлежийн гарын авлага''. эмхэт. Акихиро Огава). 2017 The Afterlife Nomadism: Pastoralism, Environmentalism, Civilisation  and Identity in Mongolia and China. In ''Pastoralist Livelihoods in Asian Drylands: Environment, Governance and Risk'', eds. Ariell Ahearn and Troy Sternberg. Cambridge: The White Horse Press. (Нүүдэллэхүй ёсны хойд нас: Монгол болон Хятад дахь мал аж ахуй, байгаль орчин, иргэншил, ижилсэл. ''Азийн хуурай бүс нутаг дахь малчдын ахуй амьдрал''. (эмхэт. Ариелл Ахерн, Трой Штернберг). хэмээх бүтээлд. (англи хэлээр). 2009 Хүүхдийн зан үйл. (Долгорсүрэнгийн хамт). ''Монгол ёс заншил, зан үйлийн нэвтэрхий толь''. Улаанбаатар. хэмээх бүтээлд. (монгол хэлээр). 2006 The Transmission and Source of Prophecy in Contemporary Mongolia, with Oyuntungalag Ayushiin. In ''Time, Causality and Prophecy in the Mongolian Cultural Region'', ed. Rebecca Empson. Inner Asia Series, Cambridge: Globe Oriental. (Өнөөгийн Монгол дахь зөн бэлгийн эх сурвалж, уламжлал. ''Монгол соёлын хүрээн дэх зөн бэлгэ: Зөн бэлгэ, цаглавар, учир зүй''. Дотоод Ази цуврал. (эмхэт. Ребекка Эмпсон) хэмээх бүтээлд). (англи хэлээр). '''Орчуулгын бүтээл''' 2010 Хай. М. ''Аюултай Хишиг: Монголын албан бус алтны уурхайн эдийн засаг дахь хөрөнгө ба эцэгчлэл''. Улаанбаатар (High, M. 2007. ''Dangerous Fortunes: An anthropological study of the Mongolian Informal Gold Mining Economy'', Thesis for the degree of PhD, University of Cambridge) ====== Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл ====== 2023 The Animalification of Nationalist Sentiments in Mongolia: Horse, Horse Herder and Homeland Relations in the Construction of Nationalism in Mongolia. (Монгол дахь националист сэтгэл дэх амьтанчлах үзэл: Монголын национализмын конструкц дахь адуу, адуучин, нутаг гурвын харилцаа холбоо) ''Acta Mongolica,'' 21(541), 127-146. <nowiki>https://doi.org/10.22353/am.v21i541.5619</nowiki> 2020 Herd Agency: Rethinking herd-herder relations in Mongolia and Qinghai, China. (Сүргийн аженси: Монгол болон Хятадын Хөх нуур дахь мал-малчин хоёрын харилцааг дахин шинжлэх нь). (А. Ахерн, И. Бямбабаатар нарын хамт). ''Inner Asia'' 22(2):183-198 2019 Nationalist sentiments under some ‘pejorative labels’: Birthplace, homeland and mobilisations against mining in Mongolia (Доромж нэр томьёонд дарагдсан националист сэтгэл: Төрсөн нутаг, эх орон, Монгол дахь уул уурхайн эсрэг хөдөлгөөн). ''Inner Asia''. 21(2): 162-179. DOI: <nowiki>https://doi.org/10.1163/22105018-12340124</nowiki> 2019 Revitalisation of Cultural Heritage in Mongolia (Монголд соёлын өвийг дахин чухалчилах болсон учир). (Г. Мөнх-Эрдэнийн хамт). ''Inner Asia.'' 21(1): 83-103. DOI: <nowiki>https://doi.org/10.1163/22105018-12340117</nowiki> 2018 “Mongolian capitalism: Ideology, Practice and Ambiguity” (Монголын капитализм: Үзэл суртал, үйл ажиллагаа, тодорхойгүй байдал), Ребекка Плуканы хамт. ''Central Asian Survey'' (''Төв Азийн Судлал''). Vol. 37 No. 3. х. 341-356. 2018 “Generating capitalism for independence in Mongolia” (Монгол дахь капитализм: Монголд тусгаар тогтнолын төлөө капитализмыг бүтээж буй нь). ''Central Asian Survey'' (''Төв Азийн Судлал''). Vol. 37 No. 3. х. 357-371.. (англи хэлээр). 2016 Contradictions in Schooling Children among Mongolian Pastoralists (co-authored with Ariell Ahearn). ''Human Organizations''. Vol. 75, No. 1. pp. 87-97 (Монгол малчдын дундах хүүхдийг сургуульд оруулахтай холбогдсон бэрхшээлүүд). (Ариелл Ахерны хамт).. (англи хэлээр). 2014 Introduction, ''Asian Ethnicity'' Special Issue: Mongolian Civilization, Nationality and Ethnicity. Vol. 15, No. 4, pp. 417-421 (Co-edited with Chih-Yu Shih). (Удиртгал. (Чы-юйн хамт). ''Asian Ethnicity'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монголын иргэншил, үндэстэн, угсаатан)''. (англи хэлээр). 2014 Institutionalization of Mongolian Shamanism: From primitivism to civilization. ''Asian Ethnicity'' Special Issue: Mongolian Civilization, Nationality and Ethnicity. Vol. 15, No 4. pp. 473-492. (Монголын бөө мөргөлийн институтчилэл: Эрт үеэс иргэншил хүртэл. ''Asian Ethnicity'' сэтгүүлийн тусгай дугаар: ''Монголын иргэншил, үндэстэн, угсаатан)''. (англи хэлээр). 2014 Монгол бөөгийн зан үйл шашин мөргөл болсон түүх. ''Mongolian Studies'', Солонгосын Монгол судлалын нийгэмлэгийн сэтгүүл. Vol. 37. No. 2. 49-85 –р тал. (монгол хэлээр). 2011 Ижилсэл дэх өргөн хэрэглээний барааны мөн чанар: Монголын хомсдол ба Монгол бусын илүүдэл, ''Угсаатан судлал''. Tomus XX, Fasc. 1-23. 228-240 –р тал. (монгол хэлээр). 2011 Бүтэж буй бөө мөргөл. ''Historia Mongolarum'', Tom X, No 267 (33), МУИС-ийн түүхийн тэнхимийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл. 2010 Degrees of Ritualization: Language Use in Mongolian Shamanic Ritual (Зан үйл дадгаалжих зэрэглэл: Монгол бөө мөргөлийн зан үйл дэх хэлний хэрэглээ), ''Shaman''. Vol. 18. NOS.1-2 2009 Respect for the State: Constructing the State on Present Humiliation and Past Pride (''Төрийн хүндэтгэл: Өнгөрсөний бахархал болон өнөөгийн хүлцэнгүй чанар дээр үндэслэн төрийг бүтээхүй''). ''Inner Asia'' '''11''' (2009): 259–281 (in English) 2007 ''Угсаатан судлал, нийгэм-соёлын хүн судлалын үүсэл хөгжил ба Монголын угсаатны зүй,'' Угсаатан судлал, ШУА-ийн түүхийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, Tomus XVII. 2006 ''Хайлж байгаа Дээд Монгол: Нийгэм соёлын хүн судлалын ач холбогдол ба монголчуудын танин мэдэхүй'', “Түүх” МУИС-ийн НУС-ийн эрдэм шинжилгээний бичиг, ¹ 262 (33) (монголоор). 2004 ''Cult of the State: State in the Culture of the Mongols (Төрийн шүтлэг: Монгол соёл дахь төр)'', “Acta Mongolica”, Боть. 3 (215), Монгол судлалын төвийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, Улаанбаатар (англиар). 2000 ''Toorog Divinations in Shamanic Ceremony (Бөөгийн зан үйл дэх төөрөг хаях ёс)''''',''' Монгол судлалын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, ХV боть (153), Улаанбаатар (англиар). 2000 ''Монгол бөө мөргөлийн аман зохиолын төрөл зүйл дэх хурайлгын ёсон''',''''' Монгол судлалын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, ХVI боть (160), Улаанбаатар. 1999 ''Бөөгийн зан үйл дэх төөрөг хаях ёс''''',''' Монгол судлалын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС, ХIV боть (151), Улаанбаатар. ===== Зэрэг горилсон бүтээл ===== 2006 ''Respect and Power without Resistance: Investigations of Interpersonal Relations among the Deed Mongols (Хүндэтгэл ба эсэргүүцэлгүй хүч: Дээд монголчуудын дундах хүмүүсийн харилцааны тухай судалгаа),'' Нийгэм-соёлын хүн судлалын PhD зэрэг горилсон бүтээл, Английн Кембрижийн Их Сурууль, Кембриж (англиар). 2001 ''Degrees of Ritualization'': ''Language Use in Mongolian Shamanic Ritual (Зан үйл дадгаалжих зэрэглэл: Монгол бөөгийн зан үйл дэх хэлний хэрэглээ),'' Нийгэм-соёлын хүн судлалын магистрын зэрэг горилсон бүтээл, Кембрижийн их сургууль, Кембриж (англиар). 2000 ''Монгол бөө мөргөлийн аман яруу найргийн төрөл зүйлс'', Хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг горилсон бүтээл (PhD), Шинжлэх ухааны академи, Хэл зохиолын хүрээлэн, Улаанбаатар. 1998 ''Мөнх тэнгэрийн сан тахилгын судруудын эх бичгийн судалгаа, '' Хэл бичгийн ухааны магистрын зэрэг горилсон бүтээл, Монгол улсын их сургууль, Бонны их сургууль, Улаанбаатар. 1996 ''Монголын нууц товчоон дахь ‘Цээлийн ус цалгив, цэгээн чулуу цуурав’ хэмээх үгийн утга,'' Хэл бичгийн ухааны баклаврын зэрэг горилсон бүтээл, Монгол хэл бичгийн дээд сургууль, Улаанбаатар. ==== Шүүмж ==== 2018 Enclosing the Gold Mining Commons of Mongolia:
The vanishing Ninja and the development project as resource, ''Current Anthropology'' 2017 Animal Autonomy and Intermittent Coexistences, ''Current Anthropology'', 58: 1, 71-72 2012 Not quite shamans: spirit worlds and political lives in northern Mongolia, ''Nationalities Papers'', 40:6, 951-952, DOI:10.1080/00905992.2012.708124 ==== Хурлын илтгэл ==== 2020 Rethinking ‘animal autonomy’ in Mongolia and China (paper co-authored with Ichinkhorloo Byambabaatar and Ariell Ahearn). ''Vienna Mongolian Studies Symposium 2020: Dispersed and Connected: Mobilities, Materiatlities and Belonging(s) in Mongolia and Beyond,'' January 23-24, Weltmuseum Wien. 2020 Agency and volatility in gold mining conflict in Mongolia. ''Vienna Mongolian Studies Symposium 2020: Dispersed and Connected: Mobilities, Materiatlities and Belonging(s) in Mongolia and Beyond,'' January 23-24, Weltmuseum Wien. 2019 Gold mining in Mongolia: Navigating nationalist and statist policies. ''Contemporary Mongolia: International Relations, Mining and Society.'' Groningen 28-29 November 2019. 2019 Understanding nationalism through ''nutag'' in contemporary Mongolia. ''Distance and Speed: Rethinking the imaginative potential of space and velocity in Inner Asia.'' Musée du Quai Branly (Paris), 7th and 8th of March 2019. 2017 Herders' Protests: Pasture, National Identity and State in Mongolia and China, ''Anthropology Matters'', 116^th Annual meeting of the American Anthropological Association, Nov 28 – Dec 3 Washington DC, USA.   2017 ''Import Machine: Democracy, civil society and environmental protest in Mongolia'', Civil Society in Asia: International Conference''.'' The Asia Institute of the University of Melbourne, February 2 and 3, Melbourne, Australia. 2016 ''Mongolian capitalism and its importance in independence'', National University of Mongolia, Nov 16, Ulaanbaatar, Mongolia. 2016 ''Afterlife of nomadism: Pastoralism and identity in Mongolia and China'', Inner Asian Lineages and Future Horizons, MIASU 30^th Anniversary Conference, Oct 7, Cambridge, UK 2016 ''Civilizational Difference Between Mongolia and China: Pastoralism, Environmentalism and Policy'', Exchange and Mutual Learning among Asian Civilizations, International Confucian Association, 9 – 11 July, Beijing, China. 2015 ''‘Environmental Pastoralism’ versus Mongol national identity: the situation in China and Mongolia.'' 3rd Oxford Interdisciplinary Desert Conference, Oxford, UK 2015 ''Internationalization of pastoralism in Mongolia and China'', The 6th North East Asia Ethnic Culture International Forum, Minzu University of China, 27-28 June Beijing, China. 2015 ''Non-state roots of political power in the grass root democracy in Qinghai, China'', The 2^nd Peking University Anthropology Forum, University of Beijing, 28-29 June, Beijing, China. 2015 ''Environmental Pastoralism: Situation in China and Mongolia,'' 3^rd Oxford Interdisciplinary Desert Conference, 15-18 April, Oxford University, UK. 2013 ''Construction of Mongolian Shamanism from Primitivism to Civilization,'' 11^th Conference of the International Society of Shamanistic Research, Guiyang, China 2013 ''Domestic versus Public Sphere: Deed Mongols order inside the felt tend and house''. 13^th Conference of the International Association for Tibetan Studies, Ulaanbaatar, Mongolia 2011 ''Shamanism under construction: From ‘black faith’ to ‘religion’'', Cross-Regional Discipline Meeting of AFP Fellows in Anthropology, Gender Studies, History, Psychology, Sociology, Istanbul, Turkey. 2011 ''Бүтэж буй бөө мөргөл. Олон Улсын Монгол Судлалын Холбооны хуралд тавсан илтгэл, Улаанбаатар.'' 2011 ''The Art of Being Solid: Deed Mongol way of solidarity and power.'' Cross-Regional Discipline Meeting of AFP Fellows in Anthropology, Gender Studies, History, Psychology, Sociology, Izmir, Turkey, 2011 2011 ''Living in Ritualization: Arrangement by concentrated and normal qualities in the Deed Mongol Family Ger''. Annual Conference of the Association for Asian Studies, March 31-April 3rd, 2011, Honolulu, Hawaii 2010 ''Anthropology for the masses: To what extent can anthropology serve as ‘traditional culture builder’ in Post-Soviet Mongolia,'' Cultural Practices in Post-Soviet Mongolia, Second Annual Conference of the American Center For Mongolian Studies, June 10-12, Ulaanbaatar 2009 ''Technology of Respecting: Life between the head and the foot governed by the power of yos''. Study of Mongol Symbolism: Quest and Perspectives. Ulaanbaatar 2009 ''Degrees of Ritualization: Language Use in Mongolian Shamanic Ritual.'' Traditional Belief and Healing Systems in a Changing World: an Interdisciplinary Approach, 9^th International Conference of the International Society for Shamanistic Research (ISSR), University of Anchorage, Anchorage, Alaska (Олон улсын бөө мөргөл судлалын олон улсын холбооны 9-р хуралд тавьсан илтгэл) 2009 ''Identity Commodification: Lack of Mongolness and Excess of Non-Mongolness in Qinghai, China.'' 16^th World Congress of the International Union of Anthropological & Ethnological Sciences (IUAES), Kunming, China 2008 ''Tradition and Innovation of Mongolian Anthropology'' (Монголын антропологийн уламжлал шинэчлэл), Mongolian historical and cultural heritage exchange conference (“Монголын түүх соёлын лөвийн солилцоо” сэдэвт Төвд-Монголын хорооны эрдэм шинжилгээний хурал), Taipei, Taiwan (англиар). 2007 ''Монголын хомсдол болон Монгол бусын илүүдэл: Дээд Монголчуудын үндсэрхэг үзэл'', “Тал нутгийн соёл” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, Хөх хот, БНХАУ (англи, монголоор) 2006 ''Respect and Power without Resistance: Leadership and Politics in the Deed Mongol Village of Qinghai'' (Хүндэтгэл ба эсэргүүцэлгүй хүч: Хөх нуурын Дээд Монголчуудын улс төр ба удирдахуй), Төв Евроази судлалын 13-р хурал, Индианагийн Их Сургууль, Блүүминтон, Америк (англиар). 2000 ''Монгол бөө мөргөлийн аман зохиол дахь зүхэл'', “Монголын түүхэнд Чингис хааны гүйцэтгэсэн үүрэг” нэрт эрдэм шинжилгээний бага хурал, Улаанбаатар. 2000  ''Монгол бөө мөргөлийн аман зохиол дахь  онгодын нэхэл  үг,'' “Монгол судлал” нэрт олон улсын эрдэм шинжилгээний хаврын бага хурал, Улаанбаатар. 1999 ''Smoke Ceremonies of Mongol Sacrifices (Монгол тайлга тахилга дахь сүр хиншүү өргөх ёс)'', “Төв азийн бөө мөргөл, бөө мөргөлийн ертөнцийг үзэх үзэл, бөө мөргөлийн уламжлал шинэчлэл” (Central Asian Shamanism, Shamanic Cosmology, and Shamanism in Transition), Олон улсын бөө мөргөл судлалын холбооны V хурлын илтгэл, товчлол, Улаанбаатар (англи, монголоор). 1997 ''Sacrificial Texts of the Eternal Heaven'' (''Мөнх тэнгэрийн сан тахилгын судрууд''), Олон Улсын бөө судлалын 4-р хурлын илтгэл, Франц, Шантийе (англиар). '''Угсаатны зүйн баримтат нэвтрүүлэг''' 2014-2015 '''Заншлын хэлхээ: ''Хөх нуур, Төвөдийн өндөрлөг дэх Дээд Монголчууд'',''' Дугаар 1-10. Телевизийн баримтат нэвтрүүлэг, Продюсер, Монгол телевиз Дугаар 1: ''Угсаа гарлын түүх'', 46:21                        Дугаар 2: ''Мал аж ахуй'', 48:38                        Дугаар 3: ''Felt'' ''Dwelling'', 46:11                        Дуаар 4: ''Идээ ундаа,'' 49:41                        Дугаар 5: ''Дээл хувцас'', 51:20                          Дугаар 6: ''Шашин шүтлэг'', 46:39                        Дугаар 7: ''Уул хайрханаа шүтэх нь,'' 46:39                        Дугаар 8: ''Оршуулгын ёслол'', 46:47                        Дугаар 9: ''Дээд Монголчуудын ирээдүй'', 49:12                        Дугаар 10: ''Монголын халуурал'', 46: 49 2015-2016 З'''аншлын хэлхээ: ''Кыргызстаны Сарт Халимагууд,''''' Дугаар 1-10. Телевизийн баримтат нэвтрүүлэг, Продюсер, Монгол телевиз Дугаар 1: ''Манасын эх орон'', 50:45                        Дугаар 2: ''Монголдор'', 48:52                        Дугаар 3: ''Нүүхээс татгалзсан түүх'', 54:56                        Дугаар 4: ''Төрөлмүүд минь салам,'' 46:34                        Дугаар 5: ''Хөлсөөр үнэлэгдсэн нэр төр'', 49:52                          Дугаар 6: ''Хоёр дахь амьдрал'', 46:39                        Дугаар 7: ''Хөх бөрү,'' 51:59                        Дугаар 8: ''Гурван баяр ёслол,'' 49:35                        Дугаар 9: ''Өнгөрснөө алдсан ирээдүй'', 44:13                        Дугаар 10: Ойрдоос “калмак” болсон монголчууд, 47:0 {{Инфобокс}}{{DEFAULTSORT:Бум-Очир, Дуламын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Кембрижийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Угсаатан судлаач]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] cf5mp8nur5s3gn7xej4x76itt3u6cpf 0 132506 870545 850200 2026-09-22T03:51:36Z Chongkian 21163 870545 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг=Minister of Environment and Climate Change Batyn Batbaatar in January 2026.png |тайлбар=Батбаатар 2026 онд |алба1={{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд |ээлж1=2025 оны 6 сарын 18-наас |сайд1 = I |өмнөх1=[[Салдангийн Одонтуяа]] |дараах1= |алба2={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] |ээлж2=2024 оны 7 сарын 2-ноос |ээлж3=2004 оны 7 сар - 2008 оны 8 сар<br>(4 жил) |алба4=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга |ээлж4=2023 оны 6 сараас |өмнөх4=[[Цэрэндоржийн Ганхуяг]] |төрсөногноо={{birth date and age|1973|12|30}} |төрсөнгазар=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар]] |улсорон={{MGL3}} |намэвсэл=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]<br>(2016 оноос хойш)<br>[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]<br>(2016 оноос өмнө) |сургууль=[[Монгол Улсын Их Сургууль]] |ажилүйл=улс төрч, эдийн засагч |нэр=Батын Батбаатар}} '''Батын Батбаатар''' (1973 оны 12-р сарын 30-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)- Улс төрч, [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга, УИХ-ын гишүүн. == Намтар == 1991 онд Нийслэлийн 10 жилийн 47-р дунд сургууль төгссөн, 1991-1994 онд "Санбэйс" ХЭАА-н дарга, 1999 онд Монгол Улсын Их Сургууль Эдийн засаг бизнесийн удирдлагын бакалавр, 2000 онд магистраар төгссөн, 2002 онд Монгол Улсын Их Сургууль Эрхзүйч мэргэжлээр бакалавр зэрэгтэй төгссөн, 2003-2016 онд Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн Ардчилсан намын хорооны дарга, 2004-2008 онд Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, 2012-2016 онд Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын гишүүн, төсвийн хяналтын хорооны дарга, 2016 онд АН-аас хөөгдөж УИХ-д нэр дэвшиж чадаагүй байна. 2023 онд ИЗНН-ын дарга болсон. 2024 оноос УИХ-ын гишүүн, ИЗНН-ын дарга. == Байр суурь == Иргэний зориг ногоон намын дарга Б.Батбаатар 2024 оны 10-р сарын 15-нд сүүдрийн Засгийн газар байгуулж, улс төрийн сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэж ажиллах болно гэж мэдэгдсэн байна. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Батбаатар, Батын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Иргэний Зориг Ногоон Намын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] pe8ebhjxybfmvngdjg9i9ghtq12mofs 870546 870545 2026-09-22T03:51:46Z Chongkian 21163 870546 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Төрийн зүтгэлтэн |зураг=Minister of Environment and Climate Change Batyn Batbaatar in January 2026.png |тайлбар=Батбаатар 2026 онд |алба1={{flagicon|Монгол}} Монгол Улсын Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд |ээлж1=2025 оны 6 сарын 18-наас |сайд1 = I |өмнөх1=[[Салдангийн Одонтуяа]] |дараах1= |алба2={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүн]] |ээлж2=2024 оны 7 сарын 2-ноос |ээлж3=2004 оны 7 сар - 2008 оны 8 сар<br>(4 жил) |алба4=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга |ээлж4=2023 оны 6 сараас |өмнөх4=[[Цэрэндоржийн Ганхуяг]] |төрсөногноо={{birth date and age|1973|12|30}} |төрсөнгазар=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Улаанбаатар]] |улсорон={{MGL3}} |намэвсэл=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]<br>(2016 оноос хойш)<br>[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]<br>(2016 оноос өмнө) |сургууль=[[Монгол Улсын Их Сургууль]] |ажилүйл=улс төрч, эдийн засагч |нэр=Батын Батбаатар}} '''Батын Батбаатар''' (1973 оны 12-р сарын 30-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)- Улс төрч, [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Ногоон Намын]] дарга, УИХ-ын гишүүн. == Намтар == 1991 онд Нийслэлийн 10 жилийн 47-р дунд сургууль төгссөн, 1991-1994 онд "Санбэйс" ХЭАА-н дарга, 1999 онд Монгол Улсын Их Сургууль Эдийн засаг бизнесийн удирдлагын бакалавр, 2000 онд магистраар төгссөн, 2002 онд Монгол Улсын Их Сургууль Эрхзүйч мэргэжлээр бакалавр зэрэгтэй төгссөн, 2003-2016 онд Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн Ардчилсан намын хорооны дарга, 2004-2008 онд Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, 2012-2016 онд Нийслэлийн Чингэлтэй дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын гишүүн, төсвийн хяналтын хорооны дарга, 2016 онд АН-аас хөөгдөж УИХ-д нэр дэвшиж чадаагүй байна. 2023 онд ИЗНН-ын дарга болсон. 2024 оноос УИХ-ын гишүүн, ИЗНН-ын дарга. == Байр суурь == Иргэний зориг ногоон намын дарга Б.Батбаатар 2024 оны 10-р сарын 15-нд сүүдрийн Засгийн газар байгуулж, улс төрийн сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэж ажиллах болно гэж мэдэгдсэн байна. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Батбаатар, Батын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Иргэний Зориг Ногоон Намын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 8b2up70vhxnnepgv6aunnyvymcfmbeg 0 134360 870589 776247 2026-09-22T11:56:51Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 870589 wikitext text/x-wiki '''Шинэтгэн засах 100 өдөр''' ([[Хятад хэл|хятад]]. уламж. 百日維新, хялбар. 百日维新, пиньинь ''bǎirì wéixīn'') — [[Чин улс|Чин улсын]] түүхэн дэх 1898 оны 6-р сараас 9-р сарын хоорондох үеийг хэлдэг. Энэ нь Чин улсын Эзэн хаан өөрийн зарлигуудаар улс орноо шинэчлэхийг оролдсон боловч консерваторууд буюу хуучинсаг үзэлтнүүд болон хатан хаан [[Цыши]]гийн хүчтэй эсэргүүцлийн улмаас энэ бодлого бүрэн нурж "Зуун өдөр"-ийн үеэр хийсэн ихэнх шинэчлэлийг цуцалсан байна. == Урьдчилсан нөхцөл байдал == "Гуаньшү" уриан дор захирч байсан [[Бадаргуулт төр]] 1875 онд 4 настай байхдаа хаан ширээнд суусан тул бодит байдал дээр түүний харгалзагч нагац эгч Цыши хатан захирч байжээ. 1889 онд залуу эзэн хаан насанд хүрч албан ёсоор захирч эхэлсэн боловч жинхэнэ эрх мэдэл [[Цыши]] хатны гарт хэвээр байв. Гэсэн хэдий ч эргэн тойрныхоо нөхцөл байдлыг ажиглаж байхдаа тэрээр улс оронд гүн гүнзгий шинэчлэл хийх шаардлагатай байгааг ойлгож, Цыши хэзээ ч хийж зүрхлэхгүй байсан тул шинэчлэгчидтэй ойртохыг эрэлхийлж байв. 1890-ээд онд Ордонд бие биеэ үздэггүй байсан хоёр том бүлэглэл байв. Эхнийх нь Цышиг дагагчдаас бүрдсэн, Хятадын хойд мужуудаас ирсэн, шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэхийг эсэргүүцэгчид байсан бөгөөд гадаад бодлогодоо [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] тусламжид найдаж байсан бүлэг юм. Эзэн хааны сурган хүмүүжүүлэгч Вэнь Тонгхэ нэр хүндтэй хоёр дахь бүлэг нь эсрэгээрээ Өмнөд Хятадын эрдэмт дээдсүүдийн дунд дэмжлэг авсан, маш болгоомжтой аажим өөрчлөлт хийх шаардлагатай байгааг хүлээн зөвшөөрдөг, Их Британи, Японы тусламжид тулгуурлах хэсэг байжээ. 1898 оны 5-р сарын 29-нд Их эзэн хааны дээд зөвлөлийн дарга, шүүх болон засгийн газарт онцгой нөлөөтэй Их гүн таалал төгсөв. Түүний үхлийг шинэчлэлийг дэмжигчид маш их сэтгэл ханамжтайгаар хүлээж авсан бөгөөд энэ тухайд [[Кан Ювэй]], Вэнь Тонгхэ нарт тусгай захидал бичиж, консерватив талынхан удирдагчаа алдсаныг далимдуулан төлөвлөсөн шинэчлэлээ яаралтай эхлүүлэхийг түүнд уриалсан байна. 1898 оны 6-р сарын 6-нд Кан Ювэй эзэн хаанд дахин нэгэн бичиг бичиж, түүнийг Ян Ичуанаар дамжуулан ордонд илгээв. Бичиг хүлээн авагчид хүрнэ гэдэгт итгэлтэй байхын тулд Кан Ювэй дахин нэг хувийг бичээд Ханлинь академийн орлогч дарга Сюй Жижинд гардуулан өгч, эзэн хаанд шилжүүлэв. Сюй Жижинээр дамжуулсан санамж бичиг эзэн хаанд хүрч, сүүлийн үед Хятад дахь харийн гүрнүүдийн түрэмгийллийн үйлдлүүдэд гүн сэтгэгдэл төрүүлсэн Эзэн хаан Бадаргуулт төр тус улсад шинэчлэл хийхээр шулууджээ. == Үйл явдал == 1898 оны 6-р сарын 11-нд Эзэн хаан зарлиг гаргаж, улс оронд шинэчлэл хийж эхэлснийг зарлав. Цыши хатанд сэжиг өгөхгүйн тулд үүнийг маш ерөнхий байдлаар боловсруулж, зөвхөн боловсролын салбарт шинэчлэл хийхийг уриалсан мэт боловч эзэн хаан консерватив эрх мэдэлтнүүдтэй тэмцэж, тус улсад шинэчлэлийг хурдан хэрэгжүүлэх асуудлыг шийдвэрлэхийг тодорхой онцлон тэмдэглэв. Мөн өдөр эзэн хаан өөр нэг зарлигт гарын үсэг зурж, гадаадад дипломат албанд илгээх боломжтой авьяаслаг, боловсролтой залуу хүмүүсийг Гадаад харилцааны албаар дамжуулан хаанд санал болгохыг уриалж, бүх захирагч, аймгийн захирагч нарт хандан уриалжээ. 1898 оны 6-р сарын 13-нд Кан Ювэй болон шинэчлэлийн хөдөлгөөний бусад удирдагчид болох Лян Цичао, Тан Ситонг, Хуан Зонгсяан, Жан Юанчи нарт эзэн хаан уулзах тухай зарлиг гарчээ. Тэд 6-р сарын 16-нд уулзахаар товлогджээ. Эзэн хааны энэ шийдвэр нь ёс заншилтай зөрчилдөж зогсохгүй Консерватив бүлгийн эсрэг ил тод алхам байсан юм. Цыши хатан Манжийн эрх баригч овгийн ахлагчийн албан тушаалаа ашиглан Вэнь Тонхэг бүх албан тушаалаас нь нэн даруй зайлуулж, тосгонд албадан гаргах тухай зарлигт гарын үсэг зурахыг эзэн хаанаас даруй шаардав. Цышигийн хатуу шаардлагад нийцүүлэн эзэн хаан 6-р сарын 15-нд уг зарлигийг гаргахаас өөр аргагүй болжээ. Тэр өдөр Цышигийн шаардлагын дагуу эзэнт гүрний бүх дээд албан тушаалтнууд томилогдсоныхоо дараа түүнд биечлэн хүндэтгэл үзүүлж, сайн сайхны төлөө түүнд талархал илэрхийлэхийг үүрэг болгов. Мөн энэ өдөр Цыши өөрийн хамаатан, хамаатан Жунлугаа мужийн захирагч, нийслэлийн цэргийн тойргийн бүх цэргийн жинхэнэ командлагчаар томилуулав. 6-р сарын 16-нд Кан Ювэйг эзэн хаан зуслангийн байрандаа хүлээн авч уулзав. Энэ уулзалт Канг Ювэйд сөрөг сэтгэгдэл төрүүлэв, учир нь энэ нь эзэн хаан Цыши хатны зөвшөөрөлгүйгээр ямар ч том алхам хийх боломжгүй гэдгийг ойлгосон байна. Шинэчлэлийг дэмжигчид уулзалтын дараа Кан Ювэй төрийн хариуцлагатай албан тушаал авна гэж найдаж байсан ч эзэн хаан түүнийг дэвшүүлж зүрхэлсэнгүй. Кан Ювэйг Их эзэн хааны дээд зөвлөлийн хоёрдугаар зэрэглэлийн нарийн бичгийн даргаар Гадаад харилцааны албанд томилсон нь түүнд маш их чамлалттай байв. == Эзэн хааны гаргасан зарлигууд == 6-р сарын 11-ний өдрийн зарлигаар улсын улс төрийн үндсэн чиглэл, өөрчлөлт шинэтгэл хийж, Хятадын боловсролыг Европын орнуудын түвшинд хүргэх нийслэлийн их сургууль нээх тухай. 6-р сарын 20-ны өдрийн Гар урлал, шинжлэх ухаан, хөдөө аж ахуйг сурталчлах, түүнчлэн улс орны янз бүрийн бүс нутагт уул уурхайн сургууль нээх саналыг яаралтай авч үзэх тухай тогтоол. 6-р сарын 23-ны өдрийн “Улсын шалгалтын “багу” маягийн шалгалтыг хасах тухай тогтоол. 6-р сарын 26-ны Бээжин-Ханкоу, Ханкоу-Гуанжоу, Нанжин-Шанхай чиглэлийн төмөр зам барих тухай тогтоол. 6-р сарын 27-ны Бээжингийн гарнизоны цэргийг гадаадын загвараар давтан сургах, зэвсэглэх асуудлыг хэлэлцэх тухай тогтоол. 6-р сарын 30-ны Сургууль, дүүргийн шалгалтын “багу” маягийн эссэ бичихгүй байх тухай тогтоол. 7-р сарын 3-ны Нийслэлийн их сургуулийн тухай тогтоол. 7-р сарын 4-ний Газар тариалангийн шинжлэх ухааны аргыг хөхүүлэн дэмжих, Европын хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааныг ашиглах, хоосон газар тариалах, хөдөө аж ахуйн тухай гадаадын ном зохиолыг орчуулах, судлах тухай тогтоол. 7-р сарын 5-ны өдрийн зарлигаар Хятадын аж үйлдвэр, худалдаа, хөдөө аж ахуйн хөгжлийг ахиулах шинэ бүтээл, шинжлэх ухааны нээлтийг хөхиүлэн дэмжих, шинэ бүтээлийн патент олгох, хувийн сургуулиудыг дэмжих, захын болон тариалангүй газар нутгийг хөгжүүлэх, зэвсгийн үйлдвэр, зэвсгийн нөөц байгуулахыг дэмжих тухай 7-р сарын 5-ны Цэргийн шалгалтыг шинэчлэх тухай асуудлыг хэлэлцэх тухай тогтоол. 7-р сарын 9-ний өдрийн Армийг гадаадын загвараар өөрчлөн зохион байгуулж, орчин үеийн хурдан галын зэвсгээр зэвсэглэх тухай тогтоол. 7-р сарын 10-ны Аймгуудын сургуулийн үйл ажиллагааг өөрчлөн байгуулах тухай тогтоол. 7-р сарын 13-ны Захиргааны болон эдийн засгийн боловсон хүчнийг бэлтгэх ажлыг сайжруулах зорилгоор улс төр, эдийн засгийн шалгалтыг нэвтрүүлэх тухай тогтоол. 7-р сарын 14-ний өдрийн Худалдааг дэмжих тухай зарлигаар худалдаачдыг дарамталж, тэднээс хууль бус татвар авдаг албан тушаалтнуудад хатуу сануулга өглөө. 7-р сарын 15-ны өдрийн Армийг хадгалах зардлыг бууруулах, боловсон хүчний жагсаалтыг "үхсэн сүнснүүдээс" цэвэрлэх, орон нутгийн өөрийгөө хамгаалах ангиудыг бий болгох тухай тогтоол. 7-р сарын 19-ний өдрийн зарлигаар улсын шалгалтын хөтөлбөрт өөрчлөлт оруулах саналыг дэмжсэнээр шалгуулагчид Хятад болон гадаадад улс төрийн өнөөгийн байдлын талаарх практик мэдлэг, ойлголтыг өндөр түвшинд эзэмшүүлэхийг баталгаажуулсан байна. 7-р сарын 27-ны Төрийн өмчийн үр тариа, хүнсний агуулахыг яаралтай цэгцлэх тухай тогтоол. 7-р сарын 29-ний өдрийн тогтоолоор бүх байгууллагад шинэчилсэн түүхийн өмнөх эмхтгэлийн эмхэтгэлийг хэвлэн нийтлэх, хэргийн дүн шинжилгээг хялбаршуулах, хурдасгах, бүх ойлгомжгүй, хуучирсан жишээг арилгах. 8-р сарын 2-ны өдрийн зарлигаар Бээжинд нүүрсний уурхай, төмөр замын төв хэлтэс байгуулах тухай. 8-р сарын 2-ны өдрийн зарлигаар бүх зэрэглэлийн албан тушаалтнууд, эрдэмтэд болон бусад ангиллын төлөөлөгчид эзэн хаанд чөлөөтэй, саадгүй санамж бичиг хүргүүлэхийг зөвшөөрөв. 8-р сарын 4-ний өдрийн захирамжаар Бээжин хотод залуучуудыг нийслэлийн их дээд сургуульд элсэлтийн шалгалтад бэлтгэх таван ахлах сургууль нээх тухай. 8-р сарын 6-ны өдрийн тогтоолоор Их Британи, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Японы боомт хотуудад Хятадын цагаачдын хүүхдүүдэд зориулсан сургууль байгуулах тухай. 8-р сарын 16-ны өдрийн "Гадаад номыг хятад хэл рүү яаралтай орчуулах тухай" тогтоол 8-р сарын 21-ний өдрийн зарлигаар Бээжин хотод [[Хөдөө аж ахуй]], үйлдвэр, худалдааны ерөнхий газрыг байгуулж, бүх мужид тус газрын салбарыг нээв. 8-р сарын 30-ны өдрийн тогтоолоор ордон, засгийн газрын зарим албан тушаал, идэвхгүй, шаардлагагүй захиргааны байгууллагуудыг татан буулгах, төрийн байгууллагуудын орон тоог цомхотгох тухай. 8-р сарын 30-ны өдрийн "Цай, торго, олсны ургамал гэх мэт үйлдвэрлэлийн орон нутгийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай" тогтоол. 9-р сарын 5-ны өдрийн Нийслэлийг тохижуулах, гудамж талбайг засах, ариутгах татуурга гэх мэт арга хэмжээг яаралтай хэрэгжүүлэх тухай тогтоол. 9-р сарын 5-ны Европын орнуудын армитай төстэй нутаг дэвсгэрийн арми байгуулах тухай тогтоол. 9-р сарын 7-ны өдрийн Иргэдтэй хамгийн ойр харилцдаг, тэдний хэрэгцээг мэддэг хошуу, дүүргийн дарга нарыг урамшуулах тухай зарлиг. 9-р сарын 8-ны өдрийн "Ургац хураагаагүй талбайн хүн амд барууны жишгээр олон нийтийн ажлыг зохион байгуулах замаар туслах тухай" зарлиг. 9-р сарын 8-ны Уурын хөдөлгүүр барих, худалдан авах, машины технологийн давуу талыг сурталчлах тухайтогтоол. 9-р сарын 9-ний Бээжинд Анагаах ухааны дээд сургууль байгуулах тухай тогтоол. 9-р сарын 10-ны Сычуань мужийн уул уурхайг хөгжүүлэх тухай тогтоол. 9-р сарын 10-ны өдрийн тогтоолоор Бээжин хот болон Ментүгөүгийн нүүрсний уурхайн хооронд төмөр зам барих тухай. 9-р сарын 12-ны өдрийн "Бэлэн татварыг мөнгөн татвараар солих асуудлыг Эзэн хааны дээд зөвлөлд оруулах тухай" зарлиг. 9-р сарын 12-ны өдрийн шуудан, телеграфын газруудыг өргөнөөр нээхэд бэлтгэх тухай тогтоол 9-р сарын 13-ны өдрийн Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухаанд улсын шалгалт оруулах төслийг хэлэлцэх тухай тогтоол. 9-р сарын 14-ний өдрийн зарлигаар “Алдарт хүмүүсийн” зэрэглэлийг шинэчлэн тогтоож, Манжид худалдаа, гар урлал эрхлэхийг зөвшөөрсөн хууль боловсруулах тухай. 9-р сарын 14-ний өдрийн Эзэн хааны сувгийн дагуу будаа тээвэрлэхийг сахиж байсан цэргийг татан буулгаж, өмнө нь эдгээр цэргүүдэд суваг дагуу хуваарилагдсан газрыг эрдэнэсийн санд шилжүүлэх тухай тогтоол. 9 дүгээр сарын 16-ны өдрийн Улсын төсөв боловсруулах, нийтлэх, гүйцэтгэлийн тухай тогтоол. 9-р сарын 19-ний өдрийн Гадаад хэргийн яамнаас гадаад улстай хийсэн худалдааны хэлэлцээрийн эмхэтгэлийг нийтлэх тухай тогтоол. == Цэргийн эргэлт == Бүрэлдэн бий болсон нөхцөл байдлын ноцтой байдлыг ухаарсан Канг Ювэй шинэчлэгчид армиа өөрийн талд оруулахгүйгээр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх боломжгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. 9-р сарын эхний өдрөөс эхлэн тэрээр эзэн хаанд өдөр бүр санамж бичиг илгээж, эзэн хааны харуулыг яаралтай байгуулах, эзэн хаанд үнэнч бүх цэргүүдийг оруулах, шинэчлэлийг дэмжигчдийг офицерын албан тушаалд томилох зэрэг санал гаргав. Консерватив үзэлтнүүдийн ноёрхол, Бээжин дэх Цыши хатны нөлөө, мөн нийслэлийн хүнд суртлыг хорлон сүйтгэж байсныг харгалзан Кан Ювэй нийслэлээ яаралтай өмнө зүг рүү нүүлгэхийг эзэн хаанд зөвлөв. Эзэн хаан эдгээр саналыг зарчмын хувьд хүлээн зөвшөөрч, ялангуяа армид дэмжлэг үзүүлэх санааг сайшаав. Шинэчлэгч нар Хятад жанжин [[Юань Шикай]] Солонгост удаан хугацаагаар цэрэг, дипломат ажил эрхэлж байсан, гадаад бодлогын асуудалд сайн мэдлэгтэй байсан, тэр ч байтугай нэгэн цагт Хятадад зарим шинэчлэл хийхийг хүртэл дэмжиж байсан тул түүнийг ашиглах боломжтой гэж үзжээ. 1898 оны есдүгээр сарын 14-нд Юань Шикай Бээжинд хүрэлцэн ирсэн бөгөөд тэр өдөр эзэн хаан зуны ордонд хүлээн авчээ. 9-р сарын 16-нд эзэн хаан тусгай зарлиг гаргаж, Юань Шикайгийн гавъяаг үнэлж, цэргийн бэлтгэл сургуулилт хийх тусгай эрхмээр томилсон байна. Юань Шикайг эзэн хаан Бээжинд дуудаж, шинэ хариуцлагатай албан тушаалд томилсныг мэдээд Жунлу хаан Юань Шикайн цэргийг ашиглах боломжоос сэргийлэхийн тулд даруй хэд хэдэн арга хэмжээ авчээ. Юань Шикай хүлээж байх зуур Жунлу жанжин Не Шичэний армийг Тяньжин руу шилжүүлэхийг тушаав; Үүний зэрэгцээ Жунлу Бээжингийн гарнизоныг бэхжүүлэхийн тулд генерал Дун Фушяны цэргийг нийслэлд дуудсан байна. Үүгээр ханасангүй, Жунлу Тяньжинаас Гадаад харилцааны албанд гурван цахилгаан илгээж, Хүнчүнь нутагт Орос, Английн хооронд цэргийн ажиллагаа эхэлсэн гэж таамаглаж, Тангу боомтод Английн долоон хөлөг онгоц гарч ирсэн тухай мэдээлэв. Нөхцөл байдал хурцадсантай холбогдуулан Юань Шикайг нэн даруй буцааж эргийн хамгаалалтын ажлыг зохион байгуулахыг Жунлу шаарджээ. Эдгээр цахилгаан мэдээг үндэслэн, Гадаад харилцааны албаны эрхэм хүмүүс Юань Шикайг Шяожань дахь цэргүүддээ суллахыг эзэн хаанд албан ёсоор өргөсөн байна. Энэ үед эзэн хаан Юань Шикай болон түүний армиа ашиглан Жунлу болон бусад хуучинсаг үзэлтнүүдийг устгахаар тууштай шийдсэн тул 9-р сарын 20-нд ордонд Юань Шикайд Жунлуг алахыг тушаасаны дараа шууд Тяньжин руу илгээв. 9-р сарын 20-ны үдээс хойш Юань Шикай Тяньжинд хүрч ирээд эзэн хаан болон шинэчлэгчдийн төлөвлөгөөг тэр даруй Жунлуд илчилсэн байна. Жунлу тэр даруй Цыши-д бүх зүйлийг цахилгаанаар мэдээлсэн бөгөөд 9-р сарын 21-нд тэрээр найдвартай цэргийн отрядын хамт Бээжин рүү хөдөлж, Юань Шикайг албан ёсоор Тяньжин дахь оронд нь үлдээсэн боловч түүнийг нууцаар хянахыг генерал Не Шичэнд даатгажээ. Жунглугийн цахилгааныг 9-р сарын 21-нд Цыши Манжийн ордны харуулуудын тусламжтайгаар эзэн хаан болон өөрийн хувийн харуулын үнэнч офицер, цэргүүд, мөн гаремаас нь тайган нарыг баривчилжээ. Эзэн хааныг баривчилсны дараа тэр даруй Цыши түүнээс эзэн хааны тамгыг авч, тэр өдөр эзэн хааны нэрийн өмнөөс эрх мэдлийг өөртөө шилжүүлэх тухай зарлиг гаргажээ. Мөн өдөр шинэчлэлийг дэмжигчдийг баривчлах ажиллагаа эхэлсэн байна. Кан Ювэйн авчирсан эм уусны дараа эзэн хаан нас барсан гэх цахилгаан мэдээг Тяньжин, Шанхай руу илгээж, Кан Ювэйг эзэн хааны алуурчин хэмээн нэн даруй баривчилж, газар дээр нь цаазлахыг шаардсан байна. Канг Ювэй Хонгконгод орогнож амжсан бөгөөд Лян Цичао, Ван Жао нар Япон руу зугтсан боловч Тан Ситонг Бээжингээс гарахаас эрс татгалзав. 9-р сарын 24-нд Бээжинд баривчлагдсан шинэчлэгчдийг гурван өдрийн турш ганцаарчлан хорьсон бөгөөд байцаалт аваагүй байна. 9-р сарын 27-ны өглөөний 2 цагт Эзэн хааны дээд зөвлөлийн гишүүд тэднийг байцааж эхлэх ёстой байсан ч баривчлагдсан хүмүүсийг тогтоох ажил эхэлмэгц тэднийг шүүх хуралгүйгээр нэн даруй цаазлах тушаал ордноос иржээ. 1898 оны 9-р сарын 28-ны үүрээр Тань Ситун, Лю Гуанди, Ян Рүй, Кан Юпу, Лин Сю, Ян Шэншиу нарыг Кайшикоу талбайд цаазлав. Тэднийг цаазалсаны дараа засгийн газар шинэчлэлийг дэмжигч бусад нэр хүндтэй хүмүүстэй шүүх хуралгүйгээр цаазалсан байна. == Үр дүн == Цыши хатан "зуун өдөр"-ийн үеэр эзэн хааны гаргасан зарлигуудын дийлэнхийг хүчингүй болгож, эзэн хааны огцруулсан бүх шинэчлэлийг эсэргүүцэгчдийг эргүүлэн татав. Өмнө нь татан буулгасан бүх шүүх, төрийн байгууллагуудыг сэргээж, хаан ширээнд санамж бичиг өргөн барих хуучин журмыг нэвтрүүлж, сүм хийдүүдийг сургуульд шилжүүлэхийг хориглож, барууны шинжлэх ухааныг судлах сургуулиудыг зохион байгуулахыг мөн хориглов. Хуучин дэг журмыг дэмжигчдийн тууштай эсэргүүцлийн улмаас эдгээр шинэчлэлийн ихэнх нь хэзээ ч хэрэгжих боломжгүй болсон байна. 2ube42h8ff4brzujtyall83deymgazk 0 134572 870576 870149 2026-09-22T07:16:58Z Egzs 88168 870576 wikitext text/x-wiki [[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|Монгол Улсын 32, 33 дахь Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|286x286px]]'''Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар''' нь анх 2021 оны 1-р сарын 29-нд [[Монгол|Монгол Улсын]] 32 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Л.Оюун-Эрдэнийн засгийн газар нь 2021 оноос [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]] хүртэл тогтвортой ажилласан ба тэрээр шинээр сонгогдсон Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар улиран томилогдож дахин өөрийн танхимаа 7-р сард бүрдүүлсэн. Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь засаг нь [[Монгол Ардын Нам]] (МАН), [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН), [[ХҮН нам]] гэсэн гурван том хүчний хамтарсан эвслийн засгийн газар гэдгээрээ онцлог байсан. 23 сайдын бүрэлдэхүүнтэй уг засгийн газар нь 2024 оны 7-р сарын 10-наас 2025 оны 6-р сарын 18-н хүртэл ажилласан. == 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 10|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]<br>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх<br>62 / 76 (81.6%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 76 |party1 = 62 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 10|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] <small>(2021 оны 5-р сар хүртэл)</small> | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] }}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1-р сарын 27-нд [[УИХ|Улсын Их Хурлын]] чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилож, тэрбээр 1-р сарын 29-нд танхимын сайд нараа УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр түүний засгийн газар ажилдаа орсон. Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ. 2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Засгийн газрын сайд нар<ref>{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}</ref> !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |[[Монголын намын жагсаалт|Нам, эвсэл]] ![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2021 оны 1 сарын 27 |2024 оны 7 сарын 5<br>{{small|(дахин томилогдсон)}} | rowspan="36" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хэнтий аймаг]]</small> |- !2 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |{{CSS image crop|Image=Amarsaikhan Deputy Prime Minister of Mongolia.jpg|bSize=160|cWidth=100|cHeight=140|oTop=5|oLeft=27}} |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Шадар сайд]] бөгөөд [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |{{CSS image crop|Image=Chimediin Khurelbaatar.jpg|bSize=180|cWidth=100|cHeight=140|oTop=23|oLeft=49}} |[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Увс аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |4 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[File:Tsendiin_Nyamdorj.jpg123x123px]] |[[Цэндийн Нямдорж]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[File:Amarbayasgalan_Dashzegve.jpg133x133px]] |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !5 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[File:Battsetseg_Batmunkh_(cropped)(cropped)..jpg|125x125px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !6 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |{{CSS image crop|Image=Boldyn Javkhlan.jpg|bSize=200|cWidth=100|cHeight=140|oTop=50|oLeft=70}} |[[Болдын Жавхлан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |7 | rowspan="2" |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[File:Khishgeegiin_Nyambaatar_(cropped).png|130x130px]] |[[Хишгээгийн Нямбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 оны 10 сарын 5<br>{{small|(хотын даргаар томилогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- |{{CSS image crop|Image=Battumuriin Enkbayar.jpg|bSize=160|cWidth=100|cHeight=140|oTop=10|oLeft=35|Align=}} |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2023 оны 10 сарын 5 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Баянзүрх|<small>Баянзүрх дүүрэг</small>]] |- ! rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]] |[[File:Н.Уртнасан_(cropped).jpg|125x125px]] |[[Нямжавын Уртнасан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[Файл:Bat-Ulzii BAT-ERDENE (cropped).jpg|125x125px]] |[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !9 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:23_06_2021_mcis_mongolia_1200_(cropped_2).jpg|125x125px]] |[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !10 |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]] | |[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хөвсгөл аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |11 | rowspan="2" |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]] | |[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2023 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]] |2023 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хөвсгөл аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн сайд]] | |[[Лувсангийн Халтар]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[File:Byambatsogt_(cropped).jpg|125x125px]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Ховд аймаг]]</small> |- ! rowspan="4" |13 | rowspan="4" |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] | |[[Аюушийн Ариунзаяа]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] |2022 оны 8 сарын 30 |2022 оны 10 сар | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хан-Уул|Хан-Уул дүүрэг]]</small> |- | |[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]] |2022 оны 10 сар |2023 оны 3 сар | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Чингэлтэй|<small>Чингэлтэй дүүрэг</small>]] |- | |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 3 сар |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Баянзүрх|<small>Баянзүрх дүүрэг</small>]] |- ! rowspan="2" |14 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | |[[Загджавын Мэндсайхан]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Хаянгаагийн Болорчулуун]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |15 | rowspan="2" |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн сайд]] | |[[Сэрээнэнгийн Энхболд]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Содномын Чинзориг]] |2022 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Өвөрхангай аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |16 | rowspan="2" |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]] | |[[Гэлэнгийн Ёндон]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- | |[[Жамбалын Ганбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Баянгол дүүрэг]]</small> |- ! rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] | |[[Нансалын Тавинбэх]] |2021 оны 1 сарын 29 |2022 оны 8 сарын 30 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- |[[File:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|140x140px]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Увс аймаг]]</small> |- !18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын сайд]] |[[File:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|133x133px]] |[[Чинбатын Номин]] |2021 оны 1 сарын 29 |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |- !19 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] |[[File:Nyam-Osoryn_Uchral_in_2022.jpg|100x100px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Сонгинохайрхан|<small>Сонгинохайрхан дүүрэг</small>]] |- ! rowspan="2" |20 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд,<br>Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга |[[File:Ж.Сүхбаатар_(cropped).jpg|125x125px]] |[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]] |2022 оны 8 сарын 30 |2023 оны 10 сарын 5<br>{{small|(огцорсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Чингэлтэй|<small>Чингэлтэй дүүрэг</small>]] |- |[[File:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2023 оны 10 сарын 5 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дорноговь аймаг]]</small> |- !21 |Монгол Улсын сайд,<br>Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга |[[File:GRIX3129-550(1)_(1).jpg|139x139px]] |[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] |2022 оны 8 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 10 | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хэнтий аймаг]]</small> |- ! rowspan="2" |22 | rowspan="2" |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга | |[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]] |2023 оны 1 сар |2023 оны 4 сар<br>{{small|(томилогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |[[Баянзүрх|<small>Баянзүрх дүүрэг</small>]] |- | |[[Буяагийн Тулга]] |2023 оны 4 сар |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>УИХ-д сонгогдоогүй</small> |} == 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар == {{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь<br>Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 10|incumbent=2024 оны 7 сарын 10 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн I<br>Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>118 / 126 (93.7%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 42 |partycolor2 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party3 = 8 |partycolor3 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} }}|deputy_government_head={{Unbulleted list | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] | [[Тогмидын Доржханд]] }}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын<br>Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|first_minister=[[Лувсаннямын Гантөмөр]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]}} [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа 7-р сарын 5-ны Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар Монгол Улсын 33 дахь Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг улираан томилох саналыг нийт 104 гишүүнээс 103 нь дэмжсэн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 33 дахь Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/62648/ |access-date=2026-09-18 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> 33 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон Л.Оюун-Эрдэнэ хамтарсан засгийн газрынхаа сайд нараа УИХ-д 7-р сарын 10-нд танилцуулсан.<ref>{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> Уг өдөр УИХ-ын дэмжлэгтэй шинэ танхимын бүтцийг батласнаар хамтарсан засгийн 22 гишүүд тангаргаа өргөж, тамгаа гардан авсан.<ref name=":0">{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710205103/https://news.mn/r/2738293/ |url-status=dead }}</ref> Нийт танхимын гишүүдээс 12 сайд нь МАН-аас, 8 сайд нь АН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас сонгогдсон билээ.<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Гэвч нэг жилийн дотор, Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс 2024 оны сүүлд бэлэглэсэн нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсэн.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn|title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв|url=http://isee.mn/n/78042|access-date=2025-06-18|website=iSee.mn|language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр|first=|date=2025-05-13|title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ|url=https://ikon.mn/n/3ekt|access-date=2025-06-18|website=ikon.mn|language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу|url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url|access-date=2025-06-18|website=www.graph.mn|language=en}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn|title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой|url=https://gogo.mn/r/2167n|access-date=2025-06-18|website=gogo.mn|language=mn}}</ref> УИХ-ын чуулганаар ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ноос 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, чуулганы сүүлээр [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын]] 24 гишүүд хурлаас гарч, санал хураалтанд оролцсон 82 гишүүний 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, хамтарсан засгийн газрыг татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр|first=|date=2025-06-03|title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо|url=https://ikon.mn/n/3f6x|access-date=2025-06-18|website=ikon.mn|language=}}</ref> 2025 оны 6-р сарын 13-нд УИХ-ын дарга асан [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] дараагийн 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилж, түүний танхим 6-р сарын 18-нд бүрдснээр Л.Оюун-Эрдэний засаг албан ёсоор тарсан. {| class="wikitable mw-collapsible" !д.д !Албан тушаал !Зураг||Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |[[Монголын намын жагсаалт|Нам, эвсэл]] ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|125x125px]]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |2024 оны 7 сарын 5 |2025 оны 6 сарын 13 {{Small|(огцорсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !2 |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[Файл:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|133x133px]]||[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2024 оны 7 сарын 10<ref name=":0" /> |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !3 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |[[Файл:Amarsaikhan Deputy Prime minister (cropped).jpg|134x134px]]||[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]] |[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|140x140px]]||[[Тогмидын Доржханд]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]||[[Ням-Осорын Учрал]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Файл:Batmunkh Battsetseg, Foreign Minister of Mongolia at the Department of State in Washington, D.C. on July 23, 2024 (cropped).jpg|133x133px]]||[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Файл:Болдын_Жавхлан_2025.png|140x140px]]||[[Болдын Жавхлан]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !8 |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] | ||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !9 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] | ||[[Салдангийн Одонтуяа]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:Byambatsogt_(cropped).jpg|125x125px]]||[[Сандагийн Бямбацогт]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],</small> <small>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !11 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] |[[Файл:Пүрэвсүрэнгийн_Наранбаяр_2025.png|140x140px]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !12 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] | ||[[Жамбын Батсуурь]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !13 |[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !14 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] | ||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !15 |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] |[[Файл:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|140x140px]]||[[Жадамбын Энхбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !16 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] | ||[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | || align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !17 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] |[[Файл:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|140x140px]]||[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 {{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],</small> <small>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !18 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] |[[Файл:Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg|133x133px]]||[[Чинбатын Номин]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] | |[[Тогтмолын Мөнхсайхан]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Хан-Уул]]</small> |- !20 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] | ||[[Цэндийн Баатархүү]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- !21 |Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга | ||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !22 |Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга | ||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]] |2024 оны 7 сарын 10 |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !23 |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга | ||[[Буяагийн Тулга]] |2024 оны 7 сарын 10<br>{{small|(улиран сонгогдсон)}} |2025 оны 6 сарын 18 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | || align="center" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]] 1cm2gmhajn0akah2rrd1vcikvitd88e 0 135277 870580 868154 2026-09-22T07:48:59Z Egzs 88168 870580 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Монголын Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ<br>ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | colorcode = #025aaa | foundation = 1990 оны 2 сарын 18 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформисм|Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] | [[Коммунизм|Коммунизмын]] эсрэг үзэл }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | country = Монголын | abbreviation = {{lang|mn|МоАН}} | dissolved = 1992 оны 10 сарын 25 | colors = {{color box|#025aaa|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = mn | merger = [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] | newspaper = | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = [[File:Flag of the Mongolian Democratic Party (1990).png|Монголын Ардчилсан Намын далбаа|border|200px]] | footnotes = | leader1_title = Үүсгэн байгуулагч | leader1_name = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1992–1996) | seats1 = {{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} }} '''Монголын Ардчилсан Нам''' ('''МоАН''') нь 1990-1992 онуудад, дахин 2000 онд оршин тогтносон Монголын улс төрийн нам байв. МоАН нь 1990-1992 онуудад Монголын гол [[Сөрөг хүчин (улс төр)|сөрөг хүчин]] байсан бөгөөд 1992 оны сүүлээр [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам|Монголын Сэргэн Мандлын Намтай]] нэгдэж, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намыг]] байгуулсан.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-04-30 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> 1996-2000 оны улс төрийн хямралын үеэр МоАН нь 2000 оны эхээр дахин байгуулагдаж, төд удалгүй тус оны 12-р сард сөрөг хүчний дөрвөн намтай нэгдэж, одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намыг]] үүсгэн байгуулсан.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2026-04-30 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn |archive-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101016/http://www.democraticparty.mn/page/17/ |url-status=dead }}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === [[File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|thumb|[[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны хувьсгалын]] үеэр [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зориг]] тэргүүтэй улс төрийн жагсаал]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын ардчилсан холбоог]] байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2-р сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав.<ref name=":1" /> 1990 оны 4-р сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Эрдэнийн Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5-р сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> 1990 оны 7 дугаар сард Монгол Улсын хамгийн анхны ардчилсан сонгууль явагдаж, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 430 суудлын 343-ийг авав. МоАН нь 23 суудал авснаар сөрөг хүчний хамгийн том нам болсон. 1990 оны 9 дүгээр сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), анхны ардчилсан Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар [[Дашийн Бямбасүрэн]] (МАХН), шадар сайдаар [[Дамбийн Дорлигжав]] (МоАН), [[Даваадоржийн Ганболд]] (МҮДН) нарыг томилж, Улсын дэд ерөнхийлөгч, [[Улсын Бага Хурал|Улсын]] [[Улсын Бага Хурал|Бага Хурлын]] даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) сонгосон. Улсын бага хурлын 51 гишүүний 13 нь МоАН-ынхан байв.<ref name=":0" /> === МҮДН, МНН-тай нэгдэв === 1992 оны Улсын Их Хурлын ээлжит анхдугаар сонгуулиар МоАН нь [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] (МҮДН), [[Монголын Нэгдсэн Нам]] (МНН) нартай эвсэж УИХ-д 4 суудалтай болов. 1992 оны 10-р сарын 25-нд МоАН, МҮДН, Монголын Сэр­гэн Мандлын Нам зэрэг намууд нэг­­­дэж, “[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэс­ний Ард­чилсан нам]]” (МҮАН) бай­­гуулаж, намын даргаар МҮДН-ын дарга Да.Ганболдыг сонгосон.<ref name=":0" /> === Дахин байгуулагдсан нь === [[File:5_намын_нэгдэл.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%BB.jpg|thumb|2000 оны 1 сарын 23-н дахь МоАН-ын Их Хурал. МоАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] (зүүн зах талд)]] Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] нь 2000 оны эхнээс эхлэн МоАН байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа. 2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд МоАН 76 тойрогт нэр дэвшиж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":0" /> Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]], [[Мнголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга Р.Гончигдорж, МАСМН-ын дарга Д.Бямбасүрэн, МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм. Тус нам 1996 оны 2 сард “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулж 1996 оны сонгуулиар УИХ-ын олонхи болон засгийн эрх барьж байв.<ref name=":0" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" |+ !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |1990-1991 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |1991-1992 |- |3 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2000 оны 1 сар - 12 сар |} == Сонгуулийн тухай == === Ардын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] |[[Эрдэнийн Бат-Үүл]] |236,087 |24.14% |<small>[[Ардын Их Хурал]]</small>{{Composition bar|16|430|hex=#025aaa}} ----<small>[[Улсын Бага Хурал]]</small>{{Composition bar|13|50|hex=#025aaa}} |''Шинэ'' |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Үр дүн |- |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] болон [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намтай]] эвссэн.}} |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |528,393 |17.49% |{{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}} |{{increase}} 4 |{{no2|Сөрөг хүчин}} |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] | colspan="3" |''[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] болж нэгдсэн'' |{{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} |— |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |18,167 |1.82% |{{Composition bar|0|76|hex=#025aaa}} |{{nochange}} |{{no|Суудалгүй}} |} {{Notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}}{{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]] 7uvultx30arp1rtxcga0u49bgwn25i8 0 135310 870542 783977 2026-09-22T03:46:17Z Chongkian 21163 870542 wikitext text/x-wiki [[File:Гонгорын Дамдинням 2025.png|thumb|Гонгорын Дамдинням]] '''Гонгорын Дамдинням''' - Монгол Улсын улс төрч, УИХ-ын гишүүн. == Намтар == Г.Дамдинням нь 1986 онд төржээ === Боловсрол === * 1999 онд Дархан-Уул аймгийн 7 дугаар дунд сургууль * 2004 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|МУБИС]], нийгэм судлал, эрх зүйн багш * 2005-2007 онд [[МУБИС]], улс төр судлалын магистр * 2013-2016 онд Бритиш Колумбын их сургууль, уул уурхайн засаглал, бодлого судлалын магистр === Ажилласан байдал === * 2008-2009 онд Байгаль орчны сайдын зөвлөх * 2009-2010 онд БСШУ-ны сайдын зөвлөх * 2010-2013 онд ШУТИС, Нийгмийн хөгжлийн проректор * 2015 онд Канад Улс Бритишийн Колумбын их сургуулийн судлаач * 2017 онд “Прокон Майнинг Монголия” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал == Сонгуульт ажил == * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2021-2022 онд Монгол Улсын Их хурлын Боловсрол,соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хорооны дарга === Гишүүнчлэл === [[Монгол Ардын Нам]] == Гавьяа шагнал == 2008 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль == Цахим холбоос == [https://www.parliament.mn/cv/88/ Гонгорын Дашням] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Улс төрч]] [[Ангилал:Монголчууд]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ d5aaly1swhh84pxp8b3rkqaqn4zjq67 870543 870542 2026-09-22T03:46:32Z Chongkian 21163 870543 wikitext text/x-wiki [[File:Гонгорын Дамдинням 2025.png|thumb|Гонгорын Дамдинням]] '''Гонгорын Дамдинням''' - Монгол Улсын улс төрч, УИХ-ын гишүүн. == Намтар == Г.Дамдинням нь 1986 онд төржээ === Боловсрол === * 1999 онд Дархан-Уул аймгийн 7 дугаар дунд сургууль * 2004 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|МУБИС]], нийгэм судлал, эрх зүйн багш * 2005-2007 онд [[МУБИС]], улс төр судлалын магистр * 2013-2016 онд Бритиш Колумбын их сургууль, уул уурхайн засаглал, бодлого судлалын магистр === Ажилласан байдал === * 2008-2009 онд Байгаль орчны сайдын зөвлөх * 2009-2010 онд БСШУ-ны сайдын зөвлөх * 2010-2013 онд ШУТИС, Нийгмийн хөгжлийн проректор * 2015 онд Канад Улс Бритишийн Колумбын их сургуулийн судлаач * 2017 онд “Прокон Майнинг Монголия” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал == Сонгуульт ажил == * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2021-2022 онд Монгол Улсын Их хурлын Боловсрол,соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хорооны дарга === Гишүүнчлэл === [[Монгол Ардын Нам]] == Гавьяа шагнал == 2008 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль == Цахим холбоос == * [https://www.parliament.mn/cv/88/ Гонгорын Дашням] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Улс төрч]] [[Ангилал:Монголчууд]] 67xy4ug6sdfrchgbzbww6eds1fo0h24 0 135352 870531 853062 2026-09-22T03:23:36Z Chongkian 21163 870531 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жадамбын Энхбаяр | image = Жадамбын Энхбаяр 2025.png | office = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start = 2026 оны 4 сарын 4 | prime_minister = [[Гомбожавын Занданшатар]]<br>[[Ням-Осорын Учрал]] | predecessor = [[Ням-Осорын Учрал]] | office1 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start1 = 2024 7 сарын 2 | term_end1 = | constituency1 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|5-р, Дархан-Уул, Сэлэнгэ, Төв аймаг]] | term_start2 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end2 = 2020 оны 6 сарын 30 | constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|50-р, Баянзүрх дүүрэг]] | term_start3 = 2012 оны 7 сарын 6 | term_end3 = 2016 оны 7 сарын 5 | constituency3 = Намын жагсаалтын эрэмбэ 7 | term_start4 = 2008 оны 8 сарын 28 | term_end4 = 2012 оны 7 сарын 6 | constituency4 = [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт#Бүрэлдэхүүн|5-р, Говь-Алтай аймаг]] | office5 = [[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | term_start5 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end5 = 2025 оны 11 сарын 25 | prime_minister5 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]] | predecessor5 = [[Хаянгаагийн Болорчулуун]] | successor5 = [[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] | office6 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн]] Үндэсний аюулгүй байдал, улс төрийн бодлогын зөвлөх | term_start6 = 2023 оны 12 сарын 28 | term_end6 = 2024 оны 7 сарын 2 | president6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office7 = [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн]] Нарийн бичгийн дарга | term_start7 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end7 = 2023 оны 12 сарын 28 | president7 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor7 = [[Амаржаргалын Гансүх]] | successor7 = [[Алтангэрэлийн Бямбажаргал]] | office8 = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]] Ахлах зөвлөх бөгөөд Ажлын албаны дарга | term_start8 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end8 = 2021 оны 6 сарын 25 | prime_minister8 = Ухнаагийн Хүрэлсүх<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | office9 = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] | term_start9 = 2012 оны 1 сарын 27 | term_end9 = 2012 оны 8 сарын 17 | prime_minister9 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | predecessor9 = [[Лувсанвандангийн Болд]] | successor9 = [[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] | birth_date = {{Birth date and age|1973|2|16}} | birth_place = [[БНМАУ]], [[Улаанбаатар]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = [[Үндэсний Батлан Хамгаалахын Их Сургууль]]<br>[[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>Маастрихт Их Сургууль (MBA) }} '''Жадамбын Энхбаяр''' (1973 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн, [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд, Батлан хамгаалахын сайд, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байв. == Намтар == 1990 онд Нийслэлийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль, 1991 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургуульд 1 жил суралцсан, 1999 онд Монгол Улсын их сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр төгсөж, 2005 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] Маастрихтын их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. * 1992-2000 онд “Нэхий” ХХК, “Сүлжмэл” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, “Газар” ХХК-ийн захирал, * 2000-2002 онд Нефть, онцгой албан татварын гаалийн газрын дарга, * 2002-2004 онд Улаанбаатар хотын гаалийн газрын Хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, дэд дарга, * 2004-2006 онд Гаалийн ерөнхий газарт зөвлөх, * 2006-2008 онд Улсын Мэргэжлийн хяналтын газрын дэд дарга, Тамгын газрын дарга, * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Говь-Алтай аймгаас нэр дэвшсэн. * 2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд, * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, * 2014-2017 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга, * 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Баянзүрх дүүргийн 50-р тойргоос нэр дэвшсэн. * 2020-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Ажлын албаны дарга, ахлах зөвлөхөөр тус тус ажилласан. * 2021-2023 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын нарийн бичгийн дарга. * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын 4-р буюу Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Төв аймгийн тойргоос сонгогдсон гишүүн. * 2024-2025 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд * 2025 оноос Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд 2008-2015 онуудад Говь-Алтай аймгийн бөхийн “Хантайшир” бөхийн дэвжээний тэргүүнээр ажиллажээ. ==Гавьяа шагнал== 2008 онд “Алтангадас” одон хүртжээ. == Гэр бүл == Тэрээр БНМАУ-ын Батлан хамгаахын сайд агсан, дэслэгч генерал [[Шагалын Жадамбаа|Шагалын Жадамбаагийн]] хүү. Эхнэр Нямбуугийн Ариунчимэг, 3 хүүтэй. Гурван хүүхдийнх нь хоёр нь цэргийн дунд сургуульд, тухайлбал, ОХУ ба АНУ-д суралцсан. Тэрээр Латин америк бүжгээр хичээллэж эхлээд сайтар сурсан, каратегийн гуравдугаар дантай, гадаад оронд явахдаа улс улсын онцлогийг харуулсан аяга цуглуулах хоббитой ажээ. {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Жадамбаагийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Маастрихт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 4vx6lj5a8m8nvxx7c0ddvl3un9mpv32 870532 870531 2026-09-22T03:30:06Z Chongkian 21163 870532 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жадамбын Энхбаяр | image = Жадамбын Энхбаяр 2025.png | office = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start = 2026 оны 4 сарын 4 | prime_minister = [[Гомбожавын Занданшатар]]<br>[[Ням-Осорын Учрал]] | predecessor = [[Ням-Осорын Учрал]] | office1 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start1 = 2024 7 сарын 2 | term_end1 = | constituency1 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|5-р, Дархан-Уул, Сэлэнгэ, Төв аймаг]] | term_start2 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end2 = 2020 оны 6 сарын 30 | constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|50-р, Баянзүрх дүүрэг]] | term_start3 = 2012 оны 7 сарын 6 | term_end3 = 2016 оны 7 сарын 5 | constituency3 = Намын жагсаалтын эрэмбэ 7 | term_start4 = 2008 оны 8 сарын 28 | term_end4 = 2012 оны 7 сарын 6 | constituency4 = [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт#Бүрэлдэхүүн|5-р, Говь-Алтай аймаг]] | office5 = [[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | term_start5 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end5 = 2025 оны 11 сарын 25 | prime_minister5 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]] | predecessor5 = [[Хаянгаагийн Болорчулуун]] | successor5 = [[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] | office6 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн]] Үндэсний аюулгүй байдал, улс төрийн бодлогын зөвлөх | term_start6 = 2023 оны 12 сарын 28 | term_end6 = 2024 оны 7 сарын 2 | president6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office7 = [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн]] Нарийн бичгийн дарга | term_start7 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end7 = 2023 оны 12 сарын 28 | president7 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor7 = [[Амаржаргалын Гансүх]] | successor7 = [[Алтангэрэлийн Бямбажаргал]] | office8 = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]] Ахлах зөвлөх бөгөөд Ажлын албаны дарга | term_start8 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end8 = 2021 оны 6 сарын 25 | prime_minister8 = Ухнаагийн Хүрэлсүх<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | office9 = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] | term_start9 = 2012 оны 1 сарын 27 | term_end9 = 2012 оны 8 сарын 17 | prime_minister9 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | predecessor9 = [[Лувсанвандангийн Болд]] | successor9 = [[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] | birth_date = {{Birth date and age|1973|2|16}} | birth_place = [[БНМАУ]], [[Улаанбаатар]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = [[Үндэсний Батлан Хамгаалахын Их Сургууль]]<br>[[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>Маастрихт Их Сургууль (MBA) }} '''Жадамбын Энхбаяр''' (1973 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн, [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд, Батлан хамгаалахын сайд, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байв. == Намтар == 1990 онд Нийслэлийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль, 1991 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургуульд 1 жил суралцсан, 1999 онд Монгол Улсын их сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр төгсөж, 2005 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] Маастрихтын их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. * 1992-2000 онд “Нэхий” ХХК, “Сүлжмэл” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, “Газар” ХХК-ийн захирал, * 2000-2002 онд Нефть, онцгой албан татварын гаалийн газрын дарга, * 2002-2004 онд Улаанбаатар хотын гаалийн газрын Хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, дэд дарга, * 2004-2006 онд Гаалийн ерөнхий газарт зөвлөх, * 2006-2008 онд Улсын Мэргэжлийн хяналтын газрын дэд дарга, Тамгын газрын дарга, * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Говь-Алтай аймгаас нэр дэвшсэн. * 2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд, * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, * 2014-2017 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга, * 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Баянзүрх дүүргийн 50-р тойргоос нэр дэвшсэн. * 2020-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Ажлын албаны дарга, ахлах зөвлөхөөр тус тус ажилласан. * 2021-2023 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын нарийн бичгийн дарга. * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын 4-р буюу Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Төв аймгийн тойргоос сонгогдсон гишүүн. * 2024-2025 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд * 2025 оноос Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд 2008-2015 онуудад Говь-Алтай аймгийн бөхийн “Хантайшир” бөхийн дэвжээний тэргүүнээр ажиллажээ. ==Гавьяа шагнал== 2008 онд “Алтангадас” одон хүртжээ. == Гэр бүл == Тэрээр БНМАУ-ын Батлан хамгаахын сайд агсан, дэслэгч генерал [[Шагалын Жадамбаа|Шагалын Жадамбаагийн]] хүү. Эхнэр Нямбуугийн Ариунчимэг, 3 хүүтэй. Гурван хүүхдийнх нь хоёр нь цэргийн дунд сургуульд, тухайлбал, ОХУ ба АНУ-д суралцсан. Тэрээр Латин америк бүжгээр хичээллэж эхлээд сайтар сурсан, каратегийн гуравдугаар дантай, гадаад оронд явахдаа улс улсын онцлогийг харуулсан аяга цуглуулах хоббитой ажээ. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Жадамбаагийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Маастрихт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 4fezelopnhbeoaxa6r1hrl6elcrbl0g 0 136404 870500 793126 2026-09-22T00:31:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 870500 wikitext text/x-wiki '''Баяндэлгэрийн Жамсран''' (1933 онд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Халзан сум|Халзан сумын]] нутаг Алтай гэдэг газар төрсөн- 1991 онд нас барсан) -Монгол Улсын кино [[найруулагч]], жүжигчин. == Намтар == Б.Жамсран айлын гурван хүүхдийн отгон нь болж төржээ. Улаанбаатар хотод багшийн сургуульд сурч байгаад сургуулиа орхин урлагийн хүн болохоор сэтгэл шулууджээ. Тэрээр 1953 онд Урлагийн ажилтны мэргэжлийг шалгах комиссоос Улсын 4-р зэргийн жүжигчний үнэмлэх авчээ. Тэрээр 1951 онд анх Дорнод аймгийн театрын найруулагч байгаад ирсэн гайхамшигт жүжигчин [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|Дэндэвийн Чимэд-Осорын]] шавь болсон байна. 1956-1957 онд “Мосфильм” үйлдвэрт найруулагч В.Петровын шавь болж “Поединок” /Өрсөлдөөн/ кинонд нь ажиллаж кино найруулах мэдлэг, дадлагыг олжээ. Монгол кино үйлдвэрт туслах найруулагчаар томилогдсон байна. Ирсэн даруйдаа “[[Гурван найз (1958 он)|Гурван найз]]”, ”[[Ардын элч]]” кинонд туслах болон олны хэсэгт оролцон тоглож байсны дээр [[Жамьянгийн Бунтар|Жамьянгийн Бунтартай]] хамтран Ш.Гаадамбын “Элбэг дээл” өгүүллэгээр сэдэвлэн уран сайхны киноны зохиол бичсэн нь Урлагийн Хэрэг Эрхлэх Хорооны 1959 оны 39 тоот тушаалаар зөвшөөрөгдөж анхны киногоо туслах найруулагч байхдаа хийх болжээ. [[Равжаагийн Доржпалам|Равжаагийн Доржпаламын]] “ [[Сэтгэлийн дуудлагаар]]”,  “[[Нөмрөг хадны цуурай]]”, [[Бадрахын Сумхүү|Бадрахын Сумхүүгийн]] “[[Хил дээр]]”, “[[Төөрсөөр төрөлдөө]]” зэрэг кинонд туслах найруулагчаар ажилласны дараа уран сайхны киноны ерөнхий найруулагчаар томилогдсон юм. === Найруулсан кино === # [[Элбэг дээл]]                                              1960 он # [[Үүрээр]]                                                     1961 он # [[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]]                             1962 он # [[Аман хуур (кино)|Аман хуур]]                                               1963 он # [[Нийслэл хүү]]                                           1968 он # Тулалдааны өмнө                                 1972 он # [[Тууврын замд]]                                        1979 он # [[Ингэх гээд байсан юм]]                         1983 он === Тоголсон кино === * [[Нандин эрдэнэ (кино)|Нандин Эрдэнэ]]   -                                  Чулуун * [[Шинэ жил (1954 оны монгол кино)|Шинэ жил]] * [[Хуучин сүмийн нууц]]    -                          Содном * [[Гурван найз (1958 он)|Гурван найз]] * [[Үүрээр]] * [[Хүний мөр]]      -                                         Сүрьеэ * [[Эргүүлэг]] - Б.Жамсран үүнээс гадна олон кинонд тоглосон бөгөөд гадаадын 30 орчим киноны орчуулгын найруулагчаар ажиллаж олон арван дүрд дуу оруулсан юм. d36xtjfaqy0xvmc89676fomfegqlozt 10 138765 870489 809815 2026-09-21T22:10:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Decreasepositive]] to [[Загвар:DecreasePositive]] 809815 wikitext text/x-wiki [[File:Decrease Positive.svg|{{{size|11px}}}|alt={{{1|Positive decrease}}}|link=|{{{1|Positive decrease}}}]]<noinclude> {{documentation}} </noinclude> q6upqjrownohl32p78jzax2qmtttn9q 10 138766 870491 809816 2026-09-21T22:11:59Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Increasenegative]] to [[Загвар:IncreaseNegative]] 809816 wikitext text/x-wiki [[File:Increase Negative.svg|{{{size|11px}}}|alt={{{1|Negative increase}}}|link=|{{{1|Negative increase}}}]]<noinclude> {{documentation}} </noinclude> qupbefzz0pj6lp5rpcyeor8nb6hm3gc 0 138931 870582 811839 2026-09-22T09:07:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 870582 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of CDU 2023.svg|thumb|Германы Христийн Ардчилсан Холбоо намын далбаа]] '''Германы Христийн''' '''Ардчилсан Холбоо''' (товч. '''ГХАХ''') ([[Герман хэл|герм]]. ''Christlich Demokratische Union Deutschlands'' (CDU))- 1945 оны 6-р сарын 26-нд АНУ, Их Британи, Францын хяналтад байсан Германы нутаг дэвсгэрт байгуулагдсан Германы баруун төвийн үзэл баримтлалтай улс төрийн нам бөгөөд [[Германы Социал-демократ нам]] ([[Герман хэл|герман]]. ''Sozialdemokratische Partei Deutschlands'', ''SPD'') нэгэн адил Германы хамгийн том улс төрийн намуудын нэг юм. Тус нам нь Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс (ХБНГУ) болон сүүлд хоёр Герман нэгдсэний дараа орчин үеийн Герман улс үүсэн хөгжихөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. == Түүх == Холбооны хэмжээний Германы Христийн Ардчилсан холбоо (ГХАХ) нам нь 1949 онд гурван бүс нутгийн Христийн Ардчилсан холбоонуудыг нэгтгэснээр байгуулагдсан байна. Эхлээд Христийн Ардчилсан холболо нь католик болон протестантуудын төлөөлөгчдийн "улс төрийн эх орон" болох ёстой иргэний хөдөлгөөн байсан юм. Намын нэр доторх “Холбоо” гэдэг ойлголт энэ ардын намын мөн гэсэн агуулгыг хүмүүст ойлгуулах учиртай байсан ажээ. Аль 1945 онд Христийн Ардчилсан холбоо Баруун Берлин, [[Кёльн]] хотуудад өөрийн гэсэн хөтөлбөрийн төслүүдийг гаргаж иржээ. Анхны дарга [[Конрад Аденауэр]] (1950-1966)-ийн удирдлаган дор эрчимтэй хөгжсөн юм. 1957 онд Германы Христийн Ардчилсан Холбоо болон [[Бавари]] дахь Христийн нийгмийн холбоо /ХНН/ хоёрын эвсэл [[Бундестаг|Бундестагт]] үнэмлэхүй олонх болсон нь Германы дайны дараах түүхэн дэх цорын ганц тохиолдол юм. Энэ үед ГХАХ нь ГСДН-аас ялгаатай нь хувь хүний ​​гишүүнчлэлд суурилсан ердийн нам биш байсан ч Конрад Аденауэрийн амжилттай бодлогын ачаар ГХАХ нам сонгогчдын дунд өргөн дэмжлэг авсан юм. [[Файл:Merkel CDU Landtagswahlplakate 2005.jpg|thumb|Ангела Меркель, 2005 он]] Сүүлд 1969 онд ГХАХ/ХНН хамгийн олон санал авсан хэдий ч засгийн газраа байгуулахад шаардлагатай олонхийн санал авч чадаагүй байна. Үүнээс хойш нам шинэ гишүүд элсүүлэн татах сурталчилгаагаа эрчимжүүлсэн байна. 1969-1978 оны хооронд ГХАХ-ын гишүүдийн тоо 304,000-аас 675,000 болж өссөн байна. [[Хельмут Коль]] удирдлаганд гарсаны дараа тус нам аажмаар байр сууриа сэргээж, 1976 оны сонгуульд мэдэгдэхүйц амжилтанд хүрсэн. 1980 оны сонгуулиар ГХАХ/ХНН намын эвсэл Штраусыг Бундестагийн канцлерт нэр дэвшүүлсэн боловч дахин ялагдал хүлээв. Гэсэн хэдий ч 1982 оны намар либерал Германы Чөлөөт ардчилсан нам нь Социал демократ намтай эвслээс гарч, ГХАХ/ХНН-тай нэгдэж, Хельмут Коль Бундесканцлер болсон юм. Түүний удирдлаган дор намын эвсэл 1983, 1987 оны [[Бундестаг|Бундестагийн]] сонгуульд ялалт байгуулсан. 1989 оны 6-р сарын 30-нд намын гишүүдийн тоо ойролцоогоор 668,000 байсан. Конрад Аденауэр (1950–1966) дараачийн намын дарга нар бол Людвиг Эрхард (''Ludwig Wilhelm Erhard''; 1966–1967), Курт Георг Кизингер (''Kurt Georg Kiesinger,'' 1967–1971), Райнер Барзел (''Rainer Barzel'', 1971–1973), [[Хельмут Коль]] (1973–1998), Вольфганг Шойбле (''Wolfgang Schäuble''; 1998) нар намыг удирдаж байв. [[Ангела Меркель]] 2000 оны 4-р сараас 2018 оны 12-р сар хүртэл ГХАХ намын даргаар ажиллаж байсан байна. Аннегрет Крамп-Карренбауэр (''Annegret Kramp-Karrenbauer'', 2018-2021), дараа нь Армин Лашет (''Armin Laschet,'' 2021-2022) нар ГХАХ намын даргаар ажилласан юм. 2022 оны 1-р сарын 31-ээс хойш ГХАХ/ХНН-ийн эвслийн ээлжит даргаар [[Фридрих Мерц]] сонгогдоод байгаа юм. 2025 оны 2-р сарын сүүлээр болсон парламентын сонгуульд Фридрих Мерцийн тэргүүлсэн ХАХ/ХАХ-ын эвсэл 28.5%-ийн санал авч, тэргүүн байр эзэлсэн. Германы Христийн Ардчилсан холбоо намын төлөөлөл ХБНГУ-ын Ерөнхийлөгчөөр зургаан удаа: [[Карл Хайнрих Любке]], Карл Карстенс, Ричард фон Вайззекер, [[Роман Херцог|Роман]] [[Роман Херцог|Херцог]], Хорст Кёлер, [[Кристиан Вульф]] нар ажилласан бөгөөд таван удаа Холбооны Канцлераар: [[Конрад Аденауэр]], [[Людвиг Эрхард]], [[Курт Георг Кизингер]], [[Хельмут Коль]], [[Ангела Меркель]] нар сонгогдож байжээ. == Намын удирдлага == {| class="wikitable" !Намын дарга !Хугацаа |- |[[Конрад Аденауэр]] |1950-1966 |- |Людвиг Эрхард |1966-1967 |- |Курт Георг Кизингер |1967-1971 |- |Райнер Барцель |1971-1973 |- |[[Хельмут Коль]] |1973-1998 |- |Вольфганг Шойбле |1998-2000 |- |[[Ангела Меркель]] |2000-2018 |- |Аннегрет Крамп-Карренбауэр |2018-2021 |- |Армин Лашет |2021 оны 1-р сарын 16-наас 2022 оны 1-р сарын 22 |- |[[Фридрих Мерц]] |2022 оны 1-р сарын 22-ноос хойш |} == Бүтэц == Германы Христийн Ардчилсан Холбоо нам нь Берлин, Хамбург мужуудын дүүрэг, чөлөөт хот, гүнлиг бүрт муж улсын холбоод (landesverband), дүүргийн холбоодоос (kreisverband), хотын холбоодоос (stadtverband) - хот тус бүрт нэг, олон нийтийн холбоод (gemeindeverband) - коммун тутамд нэг, хотын дүүргийн холбоод (stadtbezirksverband) - хотын дүүрэг тус бүрт нэг, хотын хороолол эсвэл тосгоны түвшинд орон нутгийн холбоодоос (ortsverband) том хот, нийгэмлэг, хотын дүүргийн холбоодоос бүрдэнэ. Хамгийн дээд байгууллага нь Холбооны намын хурал (''Bundesparteitag''), холбооны намын их хурлын хооронд - Холбооны хороо (''Bundesausschuss''), холбооны хороодын хооронд - Холбооны зөвлөл (''Bundesvorstand''), гүйцэтгэх байгууллага нь Холбооны Тэргүүлэгчид (''Bundespräsidium''), хамгийн өндөр албан тушаалтан нь Холбооны дарга (Bundesvorsitzender), бусад албан тушаалтан юм. Холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (Bundesgeneralsekretaer), Холбооны захирал (Bundesgeschaeftsfuehrer), Холбооны санхүүч (Бундесчатцмайстер) болон Холбооны нягтлан бодох бүртгэлийн хянагч (Bundesrechnungspruefer), хяналтын дээд байгууллага нь Холбооны намын шүүх (''Bundesparteigericht'') юм. rlcatjp1z08qa59tadoa6gfp7eo016k 0 140465 870530 870150 2026-09-22T03:23:28Z Chongkian 21163 870530 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4|first_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' нь 2025 оны 6-р сарын 18-нд өдөр бүрэлдсэн [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] тэргүүтэй [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] юм. Уг засгийн газар нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд татан буугдсан. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] чуулганаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ноос 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref>[[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|258x258px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]|left]]Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар == Засгийн газар нийт 19 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй ба үүнээс 16 сайд нь МАН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас, 1 сайд нь ИЗНН-аас томилогдсон. Засгийн газрын гишүүдийн 50 хувь (10) нь өмнөх Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд ажиллаж байсан бол үлдсэн 50 хувь (9) нь анх удаа томилогдож байна.<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn|date=2025-06-18|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[File:Zandanshatar_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zandanshatar_2025.png|140x140px]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 |2026 оны 3 сарын 30<br>{{Small|(огцорсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>Улсын Их Хуралд сонгогдоогүй</small> |- ! rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[File:Ням-Осорын_Учрал_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9D%D1%8F%D0%BC-%D0%9E%D1%81%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D1%87%D1%80%D0%B0%D0%BB_2025.png|140x140px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025{{nbsp}}оны{{nbsp}}11 сарын 20 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Сайнбуянгийн_Амарсайхан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 10 сарын 29<br>{{Small|(чөлөөлөгдсөн)<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029014808/https://news.mn/r/2830946/ |url-status=dead }}</ref>}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- |[[File:Ганхуяг_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%85%D1%83%D1%8F%D0%B3_(cropped).jpg|123x123px]] |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112071601/https://news.mn/r/2833412/ |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баянгол дүүрэг|<small>Баянгол</small>]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Тогмидын_Доржханд_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%B6%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4_2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[File:Сандагийн_Бямбацогт_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D1%8F%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%82_2025.png|140x140px]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[File:Батмөнхийн_Батцэцэг_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%86%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%B3_2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[File:Болдын_Жавхлан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D0%B2%D1%85%D0%BB%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Болдын Жавхлан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[File:Лхагвын_Мөнхбаатар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9B%D1%85%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025 оны 10 сарын 24 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- |[[File:Battumuriin_Enkbayar.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Battumuriin_Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref name=":2">{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !9 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[File:Гонгорын_Дамдинням_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%BC_2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:Дамбын_Батлут_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BB%D1%83%D1%82_2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !11 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] |[[File:Батын_Батбаатар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Батын Батбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !12 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] |[[File:Пүрэвсүрэнгийн_Наранбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" align="center" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !13 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы_Аубакир_2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баян-Өлгий аймаг|<small>Баян-Өлгий</small>]] |- !14 |[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !15 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] |[[File:Чинбатын_Ундрам_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC_2025.png|140x140px]] |[[Чинбатын Ундрам]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[File:Энхтайваны_Бат-Амгалан_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BD%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан|Энхтайваны<br>Бат-Амгалан]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- ! rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 11 сарын 25<br>{{Small|(томилогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- | |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[File:Энхбаярын_Батшугар_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%AD%D0%BD%D1%85%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80_2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] |[[File:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BE%D1%85%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D0%BE%D0%B9%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[File:Жигжидсүрэнгийн_Чинбүрэн_2025.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B8%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%B4%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B1%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD_2025.png|140x140px]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 онд байгуулагдсан]] 4ygpqffpgdcyfj53aosgew2y0n7650c 870577 870530 2026-09-22T07:19:17Z Egzs 88168 870577 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Г.Занданшатарын Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=21|date_formed=2025 оны 6-р сарын 18|incumbent=2025 оны 6-р сарын 18 - 2026 оны 4-р сарын 4|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Гомбожавын Занданшатар]]|members_number=16|total_number=20|predecessor=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II<br>Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]] | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар<br>80 / 126 (63.5%) {{Composition_bar/advanced |divisionname = |boxwidth = 126 |total = 126 |party1 = 68 |partycolor1 = {{party color|Монгол Ардын Нам}} |party2 = 8 |partycolor2 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}} |party3 = 4 |partycolor3 = {{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}} }}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Хассуурийн Ганхуяг]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}<br>[[Тогмидын Доржханд]]|image=Cabinet of Zandanshatar being appointed on 18 June 2025.jpg|successor=[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын<br>Засгийн газар]]|date_dissolved=2026 оны 4-р сарын 4|first_minister=[[Ням-Осорын Учрал]]<br>{{small|(2025 он хүртэл)}}<br>[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>{{small|(2025 оноос хойш)}}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}} '''Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар''' нь 2025 оны 6-р сарын 18-нд өдөр бүрэлдсэн [[Монгол|Монгол Улсын]] 34 дэх Ерөнхий сайд [[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]] тэргүүтэй [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] юм. Уг засгийн газар нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд татан буугдсан. [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс бэлэглэсэн<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв |url=http://isee.mn/n/78042 |access-date=2025-06-18 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-05-13 |title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ |url=https://ikon.mn/n/3ekt |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу |url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url |access-date=2025-06-18 |website=www.graph.mn |language=en }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой |url=https://gogo.mn/r/2167n |access-date=2025-06-18 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсний эцэст [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] чуулганаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ноос 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, 82 гишүүн оролцсоны 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|түүний засгийн газрыг]] татан буулгасан.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2025-06-03 |title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо |url=https://ikon.mn/n/3f6x |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref>[[Файл:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|thumb|258x258px|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Гомбожавын Занданшатар]]|left]]Ингээд 2025 оны 6-р сарын 9-нд хуралдсан УИХ-ын олонх болох [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын Бага хурлаас [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] Монгол Улсын Ерөнхий сайдад дэвшүүлэх санал дэмжигдэж, 6-р сарын 12-нд эхэлсэн УИХ-ын чуулганаар уг асуудлыг хэлэлцээд, 6-р сарын 13-ны шөнө 117 гишүүн санал өгснөөс 108 нь дэмжиж, 92.3 хувийн саналаар Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилогдсон.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/75028/ |website=parliament.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатарыг томиллоо |url=http://nam.mn/te |website=nam.mn }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-13 |title=Монгол Улсын 34 дэх Ерөнхий сайдаар Г.Занданшатар томилогдлоо |url=https://ikon.mn/n/3fgr |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> УИХ-ын ээлжит чуулганаар 2025 оны 6-р сарын 17-18-нд хуралдаж шинэ засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүн, яамдын сайдыг томилох асуудлыг хэлэлцсэний дүнд 15 яам 19 сайдтайгаар энэхүү засгийн газар байгуулагдсан. 2026 оны 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Занданшатар огцрох хүсэлтээ гаргасныг УИХ-ын чуулганд оролцсон 73 гишүүний 54 нь (74%) огцрохыг дэмжсэн.<ref>{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр |first= |date=2026-03-27 |title=Г.Занданшатар Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд ажилласан дөрөв дэх Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mdj |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=}}</ref> == Засгийн газрын сайд нар == Засгийн газар нийт 19 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй ба үүнээс 16 сайд нь МАН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас, 1 сайд нь ИЗНН-аас томилогдсон. Засгийн газрын гишүүдийн 50 хувь (10) нь өмнөх Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд ажиллаж байсан бол үлдсэн 50 хувь (9) нь анх удаа томилогдож байна.<ref name=":0">{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүдийг томилж, Засгийн газрын гишүүд Улсын Их Хуралд тангараг өргөв |url=https://www.parliament.mn/nn/75068/ |website=parliament.mn|date=2025-06-18|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=А. Ням-Өлзий |first= |date=2025-06-17 |title=ТАНИЛЦ: Үндэсний хороодыг татан буулгаж, 9 сайдыг шинээр томилж, 10 сайдыг үргэлжлүүлэн ажиллуулах гэж байна |url=https://ikon.mn/n/3fld |access-date=2025-06-18 |website=ikon.mn |language=}}</ref> {| class="wikitable" !д.д !Албан тушаал !Зураг !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл ![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]] |- !1 |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |[[File:Zandanshatar_2025.png|140x140px]] |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2025 оны 6 сарын 13 |2026 оны 3 сарын 30<br>{{Small|(огцорсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>Улсын Их Хуралд сонгогдоогүй</small> |- ! rowspan="2" |2 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] |[[File:Ням-Осорын_Учрал_2025.png|140x140px]] |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025{{nbsp}}оны{{nbsp}}11 сарын 20 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]</small> |- |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |3 | rowspan="2" |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Сайнбуянгийн_Амарсайхан_2025.png|140x140px]] |[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 10 сарын 29<br>{{Small|(чөлөөлөгдсөн)<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-10-29 |title=С.Амарсайханд хариуцлага тооцож, албан тушаалаас нь огцрууллаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2830946/ |access-date=2025-11-06 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251029014808/https://news.mn/r/2830946/ |url-status=dead }}</ref>}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]</small> |- |[[File:Ганхуяг_(cropped).jpg|123x123px]] |[[Хассуурийн Ганхуяг]] |2025 оны 11 сарын 12<ref>{{Cite web |title=Шадар сайд Х.Ганхуяг тангараг өргөлөө - News.MN |url=https://news.mn/r/2833412/ |access-date=2025-11-13 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112071601/https://news.mn/r/2833412/ |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баянгол дүүрэг|<small>Баянгол</small>]] |- !4 |[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]] |[[File:Тогмидын_Доржханд_2025.png|140x140px]] |[[Тогмидын Доржханд]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !5 |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[File:Сандагийн_Бямбацогт_2025.png|140x140px]] |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !6 |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[File:Батмөнхийн_Батцэцэг_2025.png|140x140px]] |[[Батмөнхийн Батцэцэг]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]</small> |- !7 |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[File:Болдын_Жавхлан_2025.png|140x140px]] |[[Болдын Жавхлан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- ! rowspan="2" |8 | rowspan="2" |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] |[[File:Лхагвын_Мөнхбаатар_2025.png|140x140px]] |[[Лхагвын Мөнхбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2025 оны 10 сарын 24 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- |[[File:Battumuriin_Enkbayar.jpg|143x143px]] |[[Баттөмөрийн Энхбаяр]] |2025 оны 10 сарын 24<ref name=":2">{{Cite web |last=cabinetAdmin |title=УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Засгийн газрын гишүүн-Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томиллоо – cabinet.gov.mn |url=https://cabinet.gov.mn/13032.html |access-date=2025-11-06 |language=mn-MN |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109065128/https://cabinet.gov.mn/13032.html |url-status=dead }}</ref> |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !9 |[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]] |[[File:Гонгорын_Дамдинням_2025.png|140x140px]] |[[Гонгорын Дамдинням]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !10 |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[File:Дамбын_Батлут_2025.png|140x140px]] |[[Дамбын Батлут]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]</small> |- !11 |[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]] |[[File:Батын_Батбаатар_2025.png|140x140px]] |[[Батын Батбаатар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}};" | | align="center" |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |[[Намын хаалттай жагсаалт|<small>Намын жагсаалт</small>]] |- !12 |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] |[[File:Пүрэвсүрэнгийн_Наранбаяр_2025.png|140x140px]] |[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | bgcolor="{{party color|ХҮН нам}}" align="center" | | align="center" |[[ХҮН нам|ХҮН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- !13 |[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]] |[[Файл:Тилеуханы_Аубакир_2025.png|140x140px]] |[[Тилеуханы Аубакир]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |[[Баян-Өлгий аймаг|<small>Баян-Өлгий</small>]] |- !14 |[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]] |[[Файл:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]] |[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]</small> |- !15 |[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]] |[[File:Чинбатын_Ундрам_2025.png|140x140px]] |[[Чинбатын Ундрам]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- !16 |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]] |[[File:Энхтайваны_Бат-Амгалан_2025.png|140x140px]] |[[Энхтайваны Бат-Амгалан|Энхтайваны<br>Бат-Амгалан]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |- ! rowspan="2" |17 | rowspan="2" |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] |[[File:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|140x140px]] |[[Жадамбын Энхбаяр]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2025 оны 11 сарын 25<br>{{Small|(томилогдсон)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]</small> |- | |[[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] |2025 оны 11 сарын 25 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]</small> |- !18 |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]] |[[File:Энхбаярын_Батшугар_2025.png|140x140px]] |[[Энхбаярын Батшугар]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Сонгинохайрхан]]</small> |- !19 |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]] |[[File:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|140x140px]] |[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18<br>{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}} |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],<br>[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]</small> |- !20 |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] |[[File:Жигжидсүрэнгийн_Чинбүрэн_2025.png|140x140px]] |[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн]] |2025 оны 6 сарын 18 |2026 оны 4 сарын 4 | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | align="center" |[[МАН]] |<small>[[Баянзүрх]]</small> |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Эшлэл == <references responsive="" />{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй]] [[Ангилал:2025 онд байгуулагдсан]] 6sv3xta0qnxlu78af377wf0038ejglk 0 142990 870588 856577 2026-09-22T10:18:57Z Chongkian 21163 870588 wikitext text/x-wiki [[File:Baruun Urt Bichigt road construction plan 2025.jpg|thumb|Баруун-Урт – Бичигт чиглэлийн авто замын төлөвлөлт]] [[File:Baruun Urt Bichigt road specification 2025.jpg|thumb|Төслийн техникийн үзүүлэлт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia1.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun-Urt and Bichigt port road construction Engineering team in Mongolia 2025.webm|thumb|Төслийн авто замын инжинерийн баг: Г.Цацрал, Ц.Эрдэнэбаатар, Ж.Баярсайхан, Б.Октёбрь, Г.Мягмарнаран]] [[File:20250918 1Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia3.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia 4.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia5.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia6.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] [[File:20250918_1Baruun_Urt_Bichigt_port_Road_Mongolia6a.webm|thumb|Замын бүтээн байгуулалт]] '''[[Баруун-Урт]] - Бичигтийн авто зам''' нь 2010 оноос судалгаа, төлөвлөлт нь хийгдэж 2025 оноос барилгын ажил нь Зам Тээврийн яамны захиалгаар эхэлж байгаа, [[Ази]] [[Европ]]ыг холбосон замын сүлжээний 277 км-ийг хамарсан бүрдэл байгууламж болно. Төслийн гүйцэтгэгчээр “Монгол Зам Групп” ХХК, хяналтын зөвлөхөөр [[“Аварга зам” ХХК]] ажиллаж, 2025 оны төлөвлөгөөгөөр замын суурийг байгуулах ажлыг амжилттай гүйцэтгэв. 2024-2028 онд уг замыг барихаар ажиллаж байна.<ref>Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим систем|https://user.tender.gov.mn/mn/download/1742181100830{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PDF файл Баруун-Урт Бичигт чиглэлийн хатуу хучилттай авто замын тайлбар бичиг</ref> <ref>Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим систем|https://user.tender.gov.mn/mn/download/1742466364279{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PDF файл Зам барилгын ажлын зураг</ref> <ref>Төрийн худалдан авах ажиллагааны цахим систем|{{Webarchiv|url=https://www.tender.gov.mn/mn/invitation/detail/1742466364904 |wayback=20250409130350 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-05-18 03:26:31 InternetArchiveBot }} Баруун-Урт-Бичигт чиглэлийн хатуу хучилттай авто зам /Зүүн бүс/|</ref> <ref>МОНЦАМЭ|https://montsame.mn/mn/read/373282 СҮХБААТАР: Баруун-Урт - Бичигт чиглэлийн 152 км авто зам|</ref> ==Ач холбогдол== Эдийн засгийн өсөлтийг хангах, экспортыг нэмэгдүүлэх, зам тээврийн сүлжээг өргөжүүлөх зорилтын хүрээнд томоохон суурин газруудыг хилийн боомттой холбох, [[аялал жуулчлал]]ыг хөгжүүлэх болон эдийн засаг, нийгмийн ач холбогдол бүхий зарим сум, суурин газрууд руу чиглэсэн авто зам барих, эдийн засгийн үр ашигтай, хөдөө аж ахуйн тээвэрлэлтийг дэмжсэн томоохон төсөл хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн. Үүнд олон улсын CAREC-4C буюу Төв Азийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны 4C коридорт Баруун-Урт-Бичигт чиглэлийн авто зам хамаардаг бөгөөд тус зам нь хатуу хучилттай болсноор [[Монгол]] Улсаар дайран өнгөрөх Ази [[Европ]]ыг холбосон авто замын сүлжээ нэгээр нэмэгдэж, Бичигтийн боомт нь [[Замын-Үүд]] боомтын дараа орох томоохон боомт болон хөгжиж, улмаар [[БНХАУ]]-ын [[Тянжин]], Жинзоу, Далиан зэрэг боомтоор дамжин Зүүн хойд азийн улстай худалдаа хийх боломжийг бүрдүүлж өгөх эдийн засгийн чухал ач холбогдолтой юм. <ref>Bloomberg|https://www.bloombergtv.mn/news/mcietq [[Баруун-Урт]]-Бичигт чиглэлийн хатуу хучилттай авто зам ашиглалтад орсноор Монгол Улсаар дайран өнгөрөх Ази, Европыг холбосон авто замын сүлжээ шинээр нэмэгдэнэ</ref> Мөн Сүхбаатар аймгийн эдийн засагт хөдөө аж ахуй, мал аж ахуй болон уул уурхайн салбар зонхилдог бөгөөд дээрх салбаруудад түшиглэн мах боловсруулалт, аялал жуулчлал, бүс нутгийн худалдаа зэргийг хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлэх юм. ==Замын бүтээн байгуулалт== 1: Авто зам барилгийн 90%-ийг ачааны тэрэг, бульдозер, эксковатор, ковш, автогрейдер, цистерн, индүүдэгч зэрэг хүнд техникээр гүйцэтгэдэг нарийн технологийн ажил юм. Монгол оронд цаг уураас хамаарч 4-11-р сард авто замыг барьдаг. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia1.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia2.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia3.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia4.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia5.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia 6.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia6a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia8.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia9.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia10.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia11.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia12.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} 2: {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia13.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia14.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia15.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia16.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia16a.jpg|center|x68px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia18.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia19.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia20.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia21.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia22.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia23.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia24.jpg|center|x38px]] |- | | | | | |} 3: {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia25.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia26.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia26a.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia28a.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia30.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia31.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia32.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia33.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia34.jpg|center|x38px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia35.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia36.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia36a.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} 4: {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia38.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia39.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia40.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia41.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia42.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia43.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia45.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia46a.png |center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia48.png|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia49.png|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia80.png|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia81.png|center|x88px]] |- | | | | | |} 5: Авто замын барилга нь олон төрлийн хөрсний бүтэцийг чанартай замын суурь давхрагууд болгход төвлөрөн ажилладаг тул хөрсний шинжилгээний лаброторыг ажлын талбартаа байгуулан байнгын шинжилгээ хийдэг. {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia51.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia52.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia53.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia54.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia63.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia92.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} {|class="greentable" style="text-align:center" |+ |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia64.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia59.jpg|center|x88px]] |[[Зураг:20250918 Baruun Urt Bichigt port Road Mongolia62.jpg|center|x88px]] |- | | | | | |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын авто тээврийн хөдөлгөөн]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймаг]] mcmx9k7hgqyy307e7nntwr02iovj0im 0 143792 870544 839575 2026-09-22T03:47:25Z Chongkian 21163 870544 wikitext text/x-wiki [[File:Дамбын Батлут 2025.png|thumb|Дамбын Батлут]] '''Дамбын Батлут''' нь Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайдаар ажилладаг улс төрч юм. == Боловсрол == *1985 онд Архангай аймгийн Ерөнхий боловсролын сургууль *1992 онд Орхон аймгийн Ерөнхий боловсролын V дунд сургууль *2004 онд ШУТИС-ийн харьяа Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит технологийн сургууль, цахилгааны инженер *2007 онд Удирдлагын академи, төрийн удирдлага === Ажилласан байдал === *1994-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХХК-д туслах ажилтан *2003-2006 онд “Дэлхийн Зөн Монголд” олон улсын байгууллагад гүйцэтгэх захирал *2006-2007 онд Орхон аймгийн газрын Харилцаа барилга хот байгуулалтын газарт мэргэжилтэн *2008-2012 онд Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын Засаг даргын орлогч *2006-2013 онд НАМЗХ-ны дарга *2013-2020 онд Орхон аймгийн МАН-ын дарга *2010-2012 онд Баян-Өндөр сумын НАШБ-ын дарга *2008-2020 онд Орхон аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгч, тэргүүлэгч, бүлгийн дарга *2016-2020 онд Орхон аймгийн Засаг дарга бөгөөд Эрдэнэт хотын захирагч *2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн *2025 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд === Шагнал === *2006 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн медаль *2011 онд Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн медаль *2017 онд Алтан гадас одон {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{DEFAULTSORT:Батлут, Дамбын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Орхон аймгийн засаг дарга]] [[Ангилал:Монголчууд]] rabzxped4imer9tp8vgsz6p5po7a8e3 0 145365 870585 862113 2026-09-22T09:53:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 870585 wikitext text/x-wiki '''Ганзоригийн Тэмүүлэн''' (1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн) -2016 оноос хойш [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр улиран ажиллаж буй улс төрч юм. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын (МАН)]] гишүүн тэрээр Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймгуудыг томсгосон тойргийг төлөөлдөг. Тэмүүлэн 2016, 2020, 2024 онд УИХ-д дахин сонгогдож, парламентын Байнгын хороодод хэд хэдэн удирдах албан тушаал хашиж байжээ. 2022 оноос 2024 он хүртэл тэрээр Төсвийн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр одоогоор Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар ажиллаж байна. УИХ-ын гишүүн асан Ганзоригийн хүү юм. == Бага нас ба боловсрол == Г.Тэмүүлэн 1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн.<ref name=":1">{{Cite web |last=Я. |first=Болор |date=2025-07-09 |title=Г.Тэмүүлэнг Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улируулан сонгохыг дэмжлээ |url=https://www.zindaa.mn/54h2 |access-date=2025-11-15 |website=www.zindaa.mn |language=mn}} [[Category:CS1 Mongolian-language sources (mn)]]</ref> Тэрээр Их сургуульд орохоосоо өмнө [[Австрали|Австралийн]] [[Канберра]] хотын Дикинсон коллежид суралцсан. <ref>{{Cite web |title=УИХ сонгуулийн 1-р тойрог: Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН |url=https://ikon.mn/uix/c/705 |access-date=2019-11-30 |website=ikon.mn |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123013509/https://ikon.mn/uix/c/705 |url-status=dead }}</ref> Тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] -д дээд боловсрол эзэмшиж, [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хотын]] Америкийн Их Сургуульд олон улсын харилцаа, менежментийн чиглэлээр суралцаж, 2003 онд бакалаврын зэрэг хамгаалсан <ref>{{Cite web |title=ТЭМҮҮЛЭН ГАНЗОРИГИЙН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2019-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130105217/https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |url-status=dead }}</ref> бөгөөд дараа нь 2005 онд тус сургуульдаа Олон улсын нийтийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан <ref>{{Cite web |date=2017-12-08 |title=Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/766386/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Коллежид сурч байхдаа Тэмүүлэн чөлөөт бөхийн багт барилдаж, олны талархлыг хүлээсэн. == Карьерийн эхлэл == [[Файл:OT_2010_workinggroup.jpg|thumb|Оюу Толгойн ажлын хэсэг уурхайн төслийн эхлэлийг олон нийтэд танилцуулж байна.]] Г.Тэмүүлэн мэргэжлийн гараагаа Монголын эрдэс баялгийн салбраас эхлүүлсэн. 2006-2009 онд тэрээр Монголын Ашигт малтмалын газарт ажиллаж, мэргэжилтэнгээс ахлах мэргэжилтэн, дараа нь гэрээлтийн хэлтсийн дарга хүртэл дэвшсэн. Гэрээлтийн хэлтэст ажиллаж байх хугацаандаа Тэмүүлэн 2009 оны Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулахад хүргэсэн ажлын хэсгийг ахалж байжээ. 2009 онд тэрээр стратегийн ач холбогдолтой ашигт малтмалын ордуудтай холбоотой асуудлаар Засгийн газрын өмчлөл, ашиг сонирхлыг төлөөлөх үүрэг бүхий улсын гол төрийн өмчит аж ахуйн нэгж болох [[Эрдэнэс Монгол]] компанийн дэд захирал болж, 2014 он хүртэл энэ албан тушаалыг хашиж байжээ. Энэ хугацаанд тэрээр 2013-2015 онуудад [[Оюутолгой|Оюу Толгой]] компанийн ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. 2014 онд түүнийг Засгийн газрын танхимд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайдаар томилсон. Тэрээр [[Оюутолгой|Оюу Толгойн]] шинэ гэрээ буюу Дубайн гэрээг эсэргүүцэн 2015 онд өөрийн хүсэлтээр огцрох хүртлээ хоёр албан тушаалыг хашиж байжээ. Тэмүүлэн Оюу Толгой төслөөс Монголын ногдол ашгийг олон жилээр хойшлуулах болгосон [[Дубайн гэрээ|Дубайн гэрээг]] олон нийтэд ил болгон эсэргүүцсэн. == Улс төрийн карьер == Тэмүүлэн нь [[Монгол Ардын Нам]] (МАН)-аар дамжуулан улс төрд идэвхтэй оролцох болсон. 2015-2020 онд тэрээр МАН-ын залуучуудын байгууллага болох Социал Демократ Залуучуудын (SDY) (хуучнаар НАМЗХ) ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, МАН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. <ref>{{Cite web |title=Ганзориг Тэмүүлэн » Төр.мн |url=http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=www.tur.mn |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209083020/http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |url-status=dead }}</ref> [[Файл:Responsible_Mining_Lobby_Group.jpg|thumb|Тэмүүлэн 2016 онд Хариуцлагатай Уул Уурхайн Лобби Бүлгийн зүүний үзэлтнүүдийн нэг.]] Тэмүүлэн [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийг]] төлөөлж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдсон. Тэрээр [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] дахин сонгогдож, [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийг]] томсгосон тойргоор төлөөлж, парламентад дараалан гурав дахь удаагаа сонгогдоод байна. Тэмүүлэн 2022-2024 онд УИХ-ын Төсвийн Байнгын Хорооны даргаар ажиллаж, Улсын төсвийг танах олон алхамууд хийж ба хууль боловсруулж өргөн барисан. Тэрээр 2022 онд байнгын хороонд дэргэдэх Төсвийн тогтвортой байдлийн зөвлөв санначлан байгуулсан. Тус зөвлөл нь Улсын төсвийг хянах үүрэгтэй юм. 2024 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын Байнгын хорооны дарга болж, Монгол Улсын аюулгүй байдал олон улсын харилцаа, гадаад бодлогын чиглэлийг манлайлж яваа нэгэн. Тэрээр мөн парламент хоорондын олон улсын ажиллагаанд оролцож, Монголын парламент болон Европын парламентын хоорондын уулзалтуудад удирдаж байжээ. Тэмүүлэн 2025 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улиран сонгогдсон. <ref>{{Cite web |last=State Great Khural |first=Mongolian |date=09.07.2025 |title=Temuulen Ganzorig re-elected as Chairman. |url=https://www.parliament.mn/nn/75377/ |access-date=07.03.2026 |website=Mongolian Parliament}}</ref> Ганзоригийн Тэмүүлэн 2026 оны 9-р сарын 22-нд Монгол Улсын Хууль зүй Дотоод хэргийн сайдаар томилогдсон. == Хувийн амьдрал == Тэмүүлэн англи, орос хэлтэй. Тэрээр эхнэр, гурван хүүхэдтэй. <ref name=":0">{{Cite web |title=Ганзоригийн Тэмүүлэн |url=https://www.parliament.mn/cv/201/ |access-date=2019-11-30 |website=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}</ref> <ref name=":1"/> == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Архангайнхан]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] f1qe0xseualqz3zbkk68xpwbplq3hof 0 146220 870578 855333 2026-09-22T07:44:15Z Egzs 88168 зөв сонгуулийн дүн. 870578 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс парламентын сонгууль |country=Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс |previous_election=[[1986 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1986]] |next_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]|module={{Инфобокс парламентын сонгууль | embed = yes | election_name = [[Ардын Их Хурал]] | election_date = 1990 оны 7 сарын 22 (эхний шат)<br>1990 оны 7 сарын 29 (хоёр дахь шат) | seats_for_election = [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] бүх 430 суудал | majority_seats = 216 | nopercentage = yes | turnout = 97.89% ({{decrease}}2.11[[Хувь|%]]) | party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] | leader1 = [[Гомбожавын Очирбат]] | seats1 = 357 | last_election1 = 346 | party2 = [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] | leader2 = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] | seats2 = 16 | last_election2 = шинэ | color2 = #1D43A4 | party3 = [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]] | leader3 = – | seats3 = 9 | last_election3 = шинэ | color3 = #ba2a25 | party4 = [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] | leader4 = [[Даваадоржийн Ганболд]] | seats4 = 6 | last_election4 = шинэ | color4 = #0082BA | party5 = Монголын Социал-Демократ Нам | leader5 = [[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] | seats5 = 4 | last_election5 = шинэ | party6 = [[Бие даагч|Бие даагчид]] | leader6 = – | seats6 = 38 | last_election6 = шинэ | module = {{Инфобокс парламентын сонгууль | embed = yes | election_name = [[Улсын Бага Хурал]] | election_date = 1990 оны 9 сарын 13 | seats_for_election = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] бүх 50 суудал | majority_seats = 26 | noleader = yes | party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] | percentage1 = 61.26 | seats1 = 31 | last_election1 = шинэ | party7 = [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] | percentage7 = 24.14 | seats7 = 13 | last_election7 = шинэ | color7 = #1D43A4 | party8 = [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] | percentage8 = 5.90 | seats8 = 3 | last_election8 = шинэ | color8 = #0082BA | party9 = Монголын Социал-Демократ Нам | leader9 = | percentage9 = 5.48 | seats9 = 3 | last_election9 = шинэ | title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] | posttitle = Сонгуулийн дараах [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | before_election = [[Шаравын Гунгаадорж]] | before_party = [[МАХН]] | after_election = [[Дашийн Бямбасүрэн]] | after_party = [[МАХН]] }}}}}}'''1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль''' нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатуудыг сонгох 16 дахь удаагийн сонгууль юм. Монголын хамгийн анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль байсан ба уг сонгуулийг 1990 оны [[7 сарын 29|7-р сарын 29]]-ний Ням гарагт явуулсан. [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хуралд]] [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] 357, сөрөг хүчнй [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Намаас]] 16, [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэлээс]] 9, [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|Монголын Үндэсний Дэвшлийн Намаас]] 6, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал-Демократ Намаас]] 4, [[Бие даагч]] 38 хүн сонгогджээ. == Урьдчилан бүрэлдсэн нөхцөл == {{Further|1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}} 1985 оноос [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Коммунист Намаас]] явуулж байсан [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөлт шинэчлэлт]], ил тод байдал дээр суурилан [[Социализм|социалист]] системийн орнуудад олон хөдөлгөөн өрнөж байсан тэр үед БНМАУ-д ардчилсан хөдөлгөөн анх [[1989 он|1989]] онд үүссэн. Ардчилсан хувьсгалын гол зорилтуудын нэг нь олон намын тогтолцоотой болох, улмаар олон намын суурин дээр чөлөөт сонгууль явуулж, Монголын ард түмэн төрөө өөрсдөө сонгож байгуулах явдал байсан юм. Монгол орон ардчилсан хөгжлийн замд эргэж буцалтгүй ороход БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийг баталсан Ардын Их Хурлын 11 дэх удаагийн сонгуулийн есдүгээр чуулган чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Уг Чуулган 1990 оны 5-р сарын 10-нд хуралдаж Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат]] “БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллагын бүтцийг өөрчлөн шинэчлэх тухай БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөл” гэсэн илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн байна. Гэхдээ энэхүү чуулганы өмнөхөн буюу 3-р сарын 23–нд хуралдсан Ардын Их Хурлын 8-р чуулган МАХН “төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч”-ийн үүргээсээ татгалзсаныг ёсоор болгосноор манай оронд олон намын систем үүсэх Үндсэн хуулийн үндэслэл бий болсон байна. Ингээд П.Очирбат илтгэлдээ “намын дээд, төв байгууллагын шийдвэрлэж байсан олон асуудлыг эдүгээ төрийн эрх барих дээд байгууллага бүрэн эрх мэдэлдээ авч шийдвэрлэх хэрэгтэй боллоо” гэж тэмдэглээд Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөлд “төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал; хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах байнгын дээд байгууллага нь Улсын Бага Хурал байх, түүнчлэн БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаал бий болгох, эдгээртэй уялдаатай БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд гарах өөрчлөлтийн эрх зүйн үндэслэлийг тодорхойлохыг зорьсон” гэж байсан. Уг чуулганы өмнө П.Очирбат дарга, тухайн үед Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн газрын хуулийн хэлтсийн дарга байсан [[Бяраагийн Чимид]] болон ардчилсан хөдөлгөөний төлөөлөгч зэрэг хүмүүс засаглалын ямар хэлбэр манай оронд тохиромжтой талаар удаа дараа зөвлөлдөн ярилцаж парламентын хэлбэрийг илүү зохимжтой гэдэг дээр санал нийлж байжээ. Ийм ч учраас П.Очирбат даргын илтгэлд “нэг хүний засаглал зонхилсон биш...дэлхий нийтийн хэлээр парламент гэдэг төлөөлөгчдийн дээд байгууллагын засаглалтай Бүгд Найрамдах Улсын хэлбэрээр оршин хөгжих нь илүү зохистой гэж үзэж байна” гэсэн байдаг. П.Очирбатын илтгэл болон хуулийн төсөл дээр ажилласан гол хүн нь Б.Чимид байсан ажээ. Ингээд 1990 оны 5-р сард Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, МАХН удирдан чиглүүлэгч хүчин байсан, мөн МАХН, МҮЭ, МХЗЭ хууль санаачлах эрхтэй байсныг өөрчилж, хоёр танхимтай парламентын тогтолцоог бүрдүүлэхээр болсон. Парламентын сонгуулийг хийхдээ сонгуулийн хамгийн сонгодог хоёр системээр, тухайлбал, дээд танхим буюу АИХ-ыг мажоритар системээр нийт 430 депутаттай, доод танхим буюу 50 хүнтэй Улсын бага хурлыг пропорционал системээр явуулахаар болсон. Мажоритар тогтолцоонд нэр дэвшүүлэх субьект нь ганц нам биш, олон нийтийн байгууллага, хамт олон зэрэг байсан бол харин байнгын ажиллагаатай Бага хуралд зөвхөн намын нэрээр санал хураалт явуулсан. == Сонгуулийн өмнө == БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 5-р сарын 14-ний өдрийн 110 дугаар зарлигаар Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 12 дахь удаагийн сонгууль, аймаг, хот, хороо, район, орон нутгийн хотын Ардын Хурлын депутатуудын 16 дахь удаагийн сонгуулийг 1990 оны [[6 сарын 29|6-р сарын 29-ний]] Ням гарагт явуулахаар тогтоож, Ардын Их Хурлын депутатуудын сонгуульд бэлтгэх ажлын хэсэг, сонгуулийн нутаг дэвсгэрийн комиссыг байгуулж байжээ. Энэ сонгуулиар сонгуульд нэр дэвшүүлэх субьект нь дан ганц нам байгаагүй, харин олон нийтийн байгууллага, хувь хүн, хамт олон чөлөөтэй нэр дэвшүүлэх эрхтэй байлаа. Тиймээс энэ сонгуульд маш олон хүн нэр дэвшиж өрсөлдсөн болохоор Монголын түүхэнд хамгийн олон нэр дэвшигчтэй сонгууль болсноороо бас онцлогтой. Улмаар тус сонгуульд нийтдээ улс төрийн 6 нам оролцож, сонгуулийн зарим тойрогт 70 гаруй хүн нэр дэвшиж байжээ. Энэ нь анхны ардчилсан сонгууль хир өрсөлдөөнтэй явагдаж байсны нэгээхэн илрэл юм. Хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан 2 хүнийг өрсөлдүүлэн дахин санал хураах журам тогтоосон байв. == Үр дүн == === Ардын Их Хурал === Ардын Их Хуралд БНМАУ-ын сум, хороо бүрээс нэг, нийт 430 депутат сонгогдож байсан. Сонгуулийн санал хураалтаар 430 тойргоос 402 депутат сонгогдсон. Харин үлдсэн 28 тойрогт 8 дугаар сарын 15-нд дахин санал хураалт явуулж сонгуулийн дүн гаргаж байжээ. Энэхүү сонгуулиар МАХН 357, МоАН 16, МХЗЭ 9, МҮДН 6, МСДН 4 суудал авч, 38 бие даан нэр дэвшигч сонгогдож байв. Улмаар хоёр танхимтай буюу нэг нь байнгын бус ажиллагаатай Ардын Их Хурал, нөгөө нь байнгын ажиллагаатай [[Улсын Бага Хурал]] бий болов. Ийм тогтолцоотой хууль тогтоох дээд байгууллага Монгол Улсын төрийн байгууллагын түүхэнд өмнө нь байгаагүй. Энэ нь цоо шинэ тогтолцоо байсан бөгөөд анхны ардчилсан сонгуулиар бий болгосон байна. {{Сонгуулийн үр дүн |image=[[File:Mongolia People's Grand Khural 1990.svg]] |party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=|seats1=357|sc1=-3 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes2=|seats2=16|sc2=Шинэ|color2=#1D43A4 |party3=[[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл]]|votes3=|seats3=9|sc3=Шинэ|color3=#ba2a25 |party4=[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]]|votes4=|seats4=6|sc4=Шинэ|color4=#0082BA |party5=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes5=|seats5=4|sc5=Шинэ |party6=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes6=|seats6=0|sc6=Шинэ |party7=[[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам]]|votes7=|seats7=0|sc7=Шинэ |party8=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes8=|seats8=38|sc8=Шинэ |total_sc=+60 |totalvotes=1005629 |electorate=1027277 |source=Nohlen ''et al.'', [https://www.gec.gov.mn/blog/2367 СЕХ], [http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2219_90.htm IPU] }} === Улсын Бага Хурал === Ардын Их Хурлын анхдугаар хуралдаан 1990 оны [[9 сарын 13|9-р сарын 13-нд]] болж байнгын ажиллагаатай парламент болох Улсын Бага Хурлын дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга болон 50 гишүүнийг сонгон баталсан. Улсын Бага хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (МСДН), орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан|К.Зардыхан]] (МАХН), нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Б.Чимид]] (МАХН) нар сонгогдсон байна. Улсын Бага Хуралд МАХН нийт 33, МоАН 13, МСДН 4, МҮДН 3 суудал тус тус авч байв. {{Сонгуулийн үр дүн |image=[[File:Mongolia State Little Khural 1990.svg]] |party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=598984|seats1=31 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes2=236087|seats2=13|color2=#1D43A4 |party3=[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]]|votes3=57691|seats3=3|color3=#0082BA |party4=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes4=53545|seats4=3 |party5=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes5=12044|seats5=0 |party6=[[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам]]|votes6=11823|seats6=0 |row7=Бусад нэр дэвшигчдийг хассан|votes7=7638 |invalid=27817 |electorate=1027277 |source=Nohlen ''et al.'' }} == Ач холбогдол == Энэхүү сонгууль нь Монгол Улсад [[олон ургальч үзэл]], [[олон намын тогтолцоо]] бий болох цаашлаад "[[Парламентын засаглалын систем|Парламентын засаглал]]" төлөвших улс төрийн үйл явц, хувьслын эхлэл нь байсан юм. == Эшлэл == {{Reflist}}{{Монголын сонгууль}} 4ww38r65qla4moxgtojqm571bskotpj 870579 870578 2026-09-22T07:47:40Z Egzs 88168 870579 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс парламентын сонгууль |country=Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс |previous_election=[[1986 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1986]] |next_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]|module={{Инфобокс парламентын сонгууль | embed = yes | election_name = [[Ардын Их Хурал]] | election_date = 1990 оны 7 сарын 22 (эхний шат)<br>1990 оны 7 сарын 29 (хоёр дахь шат) | seats_for_election = [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] бүх 430 суудал | majority_seats = 216 | nopercentage = yes | turnout = 97.89% ({{decrease}}2.11[[Хувь|%]]) | party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] | leader1 = [[Гомбожавын Очирбат]] | seats1 = 357 | last_election1 = 346 | party2 = [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] | leader2 = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] | seats2 = 16 | last_election2 = шинэ | color2 = #1D43A4 | party3 = [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]] | leader3 = – | seats3 = 9 | last_election3 = шинэ | color3 = #ba2a25 | party4 = [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] | leader4 = [[Даваадоржийн Ганболд]] | seats4 = 6 | last_election4 = шинэ | color4 = #0082BA | party5 = Монголын Социал-Демократ Нам | leader5 = [[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] | seats5 = 4 | last_election5 = шинэ | party6 = [[Бие даагч|Бие даагчид]] | leader6 = – | seats6 = 38 | last_election6 = шинэ | module = {{Инфобокс парламентын сонгууль | embed = yes | election_name = [[Улсын Бага Хурал]] | election_date = 1990 оны 9 сарын 13 | seats_for_election = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] бүх 50 суудал | majority_seats = 26 | noleader = yes | party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] | percentage1 = 61.26 | seats1 = 31 | last_election1 = шинэ | party7 = [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] | percentage7 = 24.14 | seats7 = 13 | last_election7 = шинэ | color7 = #1D43A4 | party8 = [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] | percentage8 = 5.90 | seats8 = 3 | last_election8 = шинэ | color8 = #0082BA | party9 = Монголын Социал-Демократ Нам | leader9 = | percentage9 = 5.48 | seats9 = 3 | last_election9 = шинэ | title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] | posttitle = Сонгуулийн дараах [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | before_election = [[Шаравын Гунгаадорж]] | before_party = [[МАХН]] | after_election = [[Дашийн Бямбасүрэн]] | after_party = [[МАХН]] }}}}}}'''1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль''' нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатуудыг сонгох 16 дахь удаагийн сонгууль юм. Монголын хамгийн анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль байсан ба уг сонгуулийг 1990 оны [[7 сарын 29|7-р сарын 29]]-ний Ням гарагт явуулсан. [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хуралд]] [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] 357, сөрөг хүчнй [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Намаас]] 16, [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэлээс]] 9, [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|Монголын Үндэсний Дэвшлийн Намаас]] 6, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал-Демократ Намаас]] 4, [[Бие даагч]] 38 хүн сонгогджээ. Сонгуулийн үр дүнд АИХ-ын 84.6 хувь нь МАХН-ын гишүүд байв.<ref>https://www.parliament.mn/nn/73824/</ref> == Урьдчилан бүрэлдсэн нөхцөл == {{Further|1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}} 1985 оноос [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Коммунист Намаас]] явуулж байсан [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөлт шинэчлэлт]], ил тод байдал дээр суурилан [[Социализм|социалист]] системийн орнуудад олон хөдөлгөөн өрнөж байсан тэр үед БНМАУ-д ардчилсан хөдөлгөөн анх [[1989 он|1989]] онд үүссэн. Ардчилсан хувьсгалын гол зорилтуудын нэг нь олон намын тогтолцоотой болох, улмаар олон намын суурин дээр чөлөөт сонгууль явуулж, Монголын ард түмэн төрөө өөрсдөө сонгож байгуулах явдал байсан юм. Монгол орон ардчилсан хөгжлийн замд эргэж буцалтгүй ороход БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийг баталсан Ардын Их Хурлын 11 дэх удаагийн сонгуулийн есдүгээр чуулган чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Уг Чуулган 1990 оны 5-р сарын 10-нд хуралдаж Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат]] “БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллагын бүтцийг өөрчлөн шинэчлэх тухай БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөл” гэсэн илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн байна. Гэхдээ энэхүү чуулганы өмнөхөн буюу 3-р сарын 23–нд хуралдсан Ардын Их Хурлын 8-р чуулган МАХН “төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч”-ийн үүргээсээ татгалзсаныг ёсоор болгосноор манай оронд олон намын систем үүсэх Үндсэн хуулийн үндэслэл бий болсон байна. Ингээд П.Очирбат илтгэлдээ “намын дээд, төв байгууллагын шийдвэрлэж байсан олон асуудлыг эдүгээ төрийн эрх барих дээд байгууллага бүрэн эрх мэдэлдээ авч шийдвэрлэх хэрэгтэй боллоо” гэж тэмдэглээд Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөлд “төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал; хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах байнгын дээд байгууллага нь Улсын Бага Хурал байх, түүнчлэн БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаал бий болгох, эдгээртэй уялдаатай БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд гарах өөрчлөлтийн эрх зүйн үндэслэлийг тодорхойлохыг зорьсон” гэж байсан. Уг чуулганы өмнө П.Очирбат дарга, тухайн үед Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн газрын хуулийн хэлтсийн дарга байсан [[Бяраагийн Чимид]] болон ардчилсан хөдөлгөөний төлөөлөгч зэрэг хүмүүс засаглалын ямар хэлбэр манай оронд тохиромжтой талаар удаа дараа зөвлөлдөн ярилцаж парламентын хэлбэрийг илүү зохимжтой гэдэг дээр санал нийлж байжээ. Ийм ч учраас П.Очирбат даргын илтгэлд “нэг хүний засаглал зонхилсон биш...дэлхий нийтийн хэлээр парламент гэдэг төлөөлөгчдийн дээд байгууллагын засаглалтай Бүгд Найрамдах Улсын хэлбэрээр оршин хөгжих нь илүү зохистой гэж үзэж байна” гэсэн байдаг. П.Очирбатын илтгэл болон хуулийн төсөл дээр ажилласан гол хүн нь Б.Чимид байсан ажээ. Ингээд 1990 оны 5-р сард Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, МАХН удирдан чиглүүлэгч хүчин байсан, мөн МАХН, МҮЭ, МХЗЭ хууль санаачлах эрхтэй байсныг өөрчилж, хоёр танхимтай парламентын тогтолцоог бүрдүүлэхээр болсон. Парламентын сонгуулийг хийхдээ сонгуулийн хамгийн сонгодог хоёр системээр, тухайлбал, дээд танхим буюу АИХ-ыг мажоритар системээр нийт 430 депутаттай, доод танхим буюу 50 хүнтэй Улсын бага хурлыг пропорционал системээр явуулахаар болсон. Мажоритар тогтолцоонд нэр дэвшүүлэх субьект нь ганц нам биш, олон нийтийн байгууллага, хамт олон зэрэг байсан бол харин байнгын ажиллагаатай Бага хуралд зөвхөн намын нэрээр санал хураалт явуулсан. == Сонгуулийн өмнө == БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 5-р сарын 14-ний өдрийн 110 дугаар зарлигаар Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 12 дахь удаагийн сонгууль, аймаг, хот, хороо, район, орон нутгийн хотын Ардын Хурлын депутатуудын 16 дахь удаагийн сонгуулийг 1990 оны [[6 сарын 29|6-р сарын 29-ний]] Ням гарагт явуулахаар тогтоож, Ардын Их Хурлын депутатуудын сонгуульд бэлтгэх ажлын хэсэг, сонгуулийн нутаг дэвсгэрийн комиссыг байгуулж байжээ. Энэ сонгуулиар сонгуульд нэр дэвшүүлэх субьект нь дан ганц нам байгаагүй, харин олон нийтийн байгууллага, хувь хүн, хамт олон чөлөөтэй нэр дэвшүүлэх эрхтэй байлаа. Тиймээс энэ сонгуульд маш олон хүн нэр дэвшиж өрсөлдсөн болохоор Монголын түүхэнд хамгийн олон нэр дэвшигчтэй сонгууль болсноороо бас онцлогтой. Улмаар тус сонгуульд нийтдээ улс төрийн 6 нам оролцож, сонгуулийн зарим тойрогт 70 гаруй хүн нэр дэвшиж байжээ. Энэ нь анхны ардчилсан сонгууль хир өрсөлдөөнтэй явагдаж байсны нэгээхэн илрэл юм. Хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан 2 хүнийг өрсөлдүүлэн дахин санал хураах журам тогтоосон байв. == Үр дүн == === Ардын Их Хурал === Ардын Их Хуралд БНМАУ-ын сум, хороо бүрээс нэг, нийт 430 депутат сонгогдож байсан. Сонгуулийн санал хураалтаар 430 тойргоос 402 депутат сонгогдсон. Харин үлдсэн 28 тойрогт 8 дугаар сарын 15-нд дахин санал хураалт явуулж сонгуулийн дүн гаргаж байжээ. Энэхүү сонгуулиар МАХН 357, МоАН 16, МХЗЭ 9, МҮДН 6, МСДН 4 суудал авч, 38 бие даан нэр дэвшигч сонгогдож байв. Улмаар хоёр танхимтай буюу нэг нь байнгын бус ажиллагаатай Ардын Их Хурал, нөгөө нь байнгын ажиллагаатай [[Улсын Бага Хурал]] бий болов. Ийм тогтолцоотой хууль тогтоох дээд байгууллага Монгол Улсын төрийн байгууллагын түүхэнд өмнө нь байгаагүй. Энэ нь цоо шинэ тогтолцоо байсан бөгөөд анхны ардчилсан сонгуулиар бий болгосон байна. {{Сонгуулийн үр дүн |image=[[File:Mongolia People's Grand Khural 1990.svg]] |party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=|seats1=357|sc1=-3 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes2=|seats2=16|sc2=Шинэ|color2=#1D43A4 |party3=[[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл]]|votes3=|seats3=9|sc3=Шинэ|color3=#ba2a25 |party4=[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]]|votes4=|seats4=6|sc4=Шинэ|color4=#0082BA |party5=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes5=|seats5=4|sc5=Шинэ |party6=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes6=|seats6=0|sc6=Шинэ |party7=[[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам]]|votes7=|seats7=0|sc7=Шинэ |party8=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes8=|seats8=38|sc8=Шинэ |total_sc=+60 |totalvotes=1005629 |electorate=1027277 |source=Nohlen ''et al.'', [https://www.gec.gov.mn/blog/2367 СЕХ], [http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2219_90.htm IPU] }} === Улсын Бага Хурал === Ардын Их Хурлын анхдугаар хуралдаан 1990 оны [[9 сарын 13|9-р сарын 13-нд]] болж байнгын ажиллагаатай парламент болох Улсын Бага Хурлын дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга болон 50 гишүүнийг сонгон баталсан. Улсын Бага хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (МСДН), орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан|К.Зардыхан]] (МАХН), нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Б.Чимид]] (МАХН) нар сонгогдсон байна. Улсын Бага Хуралд МАХН нийт 33, МоАН 13, МСДН 4, МҮДН 3 суудал тус тус авч байв. {{Сонгуулийн үр дүн |image=[[File:Mongolia State Little Khural 1990.svg]] |party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=598984|seats1=31 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes2=236087|seats2=13|color2=#1D43A4 |party3=[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]]|votes3=57691|seats3=3|color3=#0082BA |party4=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes4=53545|seats4=3 |party5=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes5=12044|seats5=0 |party6=[[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам]]|votes6=11823|seats6=0 |row7=Бусад нэр дэвшигчдийг хассан|votes7=7638 |invalid=27817 |electorate=1027277 |source=Nohlen ''et al.'' }} == Ач холбогдол == Энэхүү сонгууль нь Монгол Улсад [[олон ургальч үзэл]], [[олон намын тогтолцоо]] бий болох цаашлаад "[[Парламентын засаглалын систем|Парламентын засаглал]]" төлөвших улс төрийн үйл явц, хувьслын эхлэл нь байсан юм. == Эшлэл == {{Reflist}}{{Монголын сонгууль}} g26rse7ajqtdxuh06h4uegrgnr8l8mf 0 147631 870463 869474 2026-09-21T14:04:07Z HorseBro the hemionus 100126 870463 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] iaqlenbeq88tv98karbvhtqz4dg6jzx 870464 870463 2026-09-21T14:05:58Z HorseBro the hemionus 100126 870464 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] r1lfhntyg11lfslir2uk91tn0rxf60b 870465 870464 2026-09-21T14:11:56Z HorseBro the hemionus 100126 870465 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} === Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо === === Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил === === Дайны явц === === Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал === == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} === Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа === === Дайны явц === === Эвлэрэл (1734–1739) === === Худалдаа === == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] pe3ezlxw1dio4gy7rdq2rri971rdvke 0 148012 870467 866575 2026-09-21T14:26:59Z Onarakusai 104822 870467 wikitext text/x-wiki {{coord|49|29|04|N|105|55|49|E|display=title}} [[Зураг:Darkhan-1 Railway Station.jpg|thumb|Дархан 1 өртөө]] '''Дархан 1 өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Дархан]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. Нээгдсэн он нь тодорхойгүй байна. 1961 онд нээгдсэн өртөө гэж үздэг<ref>[https://darkhan.darkhan-uul.khural.mn/n/12770?utm]</ref>. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Энхтал өртөө|Энхтал]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| - |align="center"| ''273, 274'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]]<br /><small>[[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]] муж</small> |align="center"| ''273/312, 274/311'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Darkhan-1 Railway Station|Дархан 1 өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:1961 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} 4zbo3ufr4hglax4u228rn6vquj1ssou 0 148214 870553 869435 2026-09-22T06:09:05Z Egzs 88168 870553 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаал | native_name ={{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠤᠭ᠎ᠠ}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Сандагийн Бямбацогт]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 4 сарын 3-наас одоо хүртэл | style = | type = | status = | abbreviation = УИХ-ын дарга | member_of = [[Улсын Их Хурал]]<br/>[[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] | reports_to = | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] | nominator = Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга | formation = [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны 7-р сар]] | first = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (УБХ)<br/>[[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] (УИХ) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Улсын Их Хурлын дэд дарга]] | salary = | website = {{URL|https://www.parliament.mn/}} | footnotes = |name=Монгол Улсын Их Хурлын дарга}} '''Улсын Их Хурлын дарга''' нь [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг, төлөөлдөг, нэгдсэн хуралдаан, чуулганыг даргалдаг тэргүүлэгч албан тушаалтан юм.<ref name=":0" /> Улсын Их Хурлын даргыг УИХ-д суудалтай [[Монголын намын жагсаалт|нам эвсэл]] нэр дэвшүүлж, хэлэлцүүлэггүйгээр сонгох бөгөөд гишүүн саналаа илээр гаргаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын санал авснаар сонгодог.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-05-16 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140610916031 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> 2026 оны 4-р сарын 3-наас хойш [[Сандагийн Бямбацогт]] УИХ-ын даргын албыг хашиж байгаа.<ref>{{Cite web |title=Сандагийн Бямбацогт |url=https://www.parliament.mn/cv/224/ |access-date=2026-09-03 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] түр эзгүйд эсхүл Ерөнхийлөгч огцорсон, нас барсан, хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн бол УИХ-ын дарга нь хуулийн дагуу Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite web |date=1993-06-05 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/338 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Энэ утгаараа УИХ-ын дарга нь Монгол Улсын хоёр дахь хамгийн өндөр төрийн дээд албан тушаалтан юм.<ref>{{Cite web |last=Д.Оюун-Эрдэнэ |date=2016-04-04 |title=Нэг, хоёрдугаар хүний эсрэгцэл ба эдийн засаг дахь улстөржилт |url=https://ikon.mn/n/pen |access-date=2026-09-03 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын гишүүнээс гадна УИХ-ын дарга нь мөн [[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] (ҮАБЗ)-ийн гишүүн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн бүрэлдэхүүн |url=https://nsc.gov.mn/mn/p/104 |access-date=2026-09-03 |website=nsc.gov.mn |language=mn}}</ref> == Бүрэн эрх == {{Монгол улсын улс төр}} Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд заасны дагуу Улсын Их Хурлын дарга гишүүнд хууль тогтоомжоор олгосон бүрэн эрхээс гадна дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:<ref name=":0" /> * УИХ-ын үйл ажиллагаанд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], бусад хуулийг сахин биелүүлэх ажлыг зохион байгуулах; * ээлжит, ээлжит бус чуулган, хүндэтгэлийн хуралдаан зарлах, бэлтгэлийг хангах, нэгдсэн хуралдааныг даргалах; * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газартай]] Улсын Их Хурлыг төлөөлөн харилцах; * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагуудын хяналтын үйл ажиллагааг УИХ-ын хяналт шалгалтын ажилтай уялдуулах; * Улсын Их Хурлыг бүрэн эрхийнхээ хүрээнд дотоод, гадаадад төлөөлөх; * УИХ-ын гадаад харилцаа, парламент хоорондын хамтын ажиллагааг зохион байгуулах; * гишүүд болон УИХ-д ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын даргад дотоод, гадаад томилолт олгох, түүний журмыг баталж мөрдүүлэх; * Тамгын газрын үйл ажиллагааны бие даасан, хараат бус байдлын баталгааг хангуулах; * хууль тогтоомжийн төсөл, бодлогын баримт бичиг боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * холбогдох Байнгын хорооны саналаар Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * хуульд заасан үндэслэлээр Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын дарга, дэд даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * шаардлагатай гэж үзвэл Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх хууль тогтоомжийн төслийн талаар хууль зүйн дүгнэлт гаргуулж, хуульд заасан шаардлага хангуулах; * хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг харьяаллын дагуу холбогдох Байнгын хороонд хуваарилж, нэгдсэн хуралдаанд мэдээлэх; * Ерөнхий сайдаас гаргасан хүсэлтийг үндэслэн хууль тогтоомжийн төслийг баталсан тов, дараалал харгалзахгүйгээр чуулганы хуралдаанаар яаралтай хэлэлцэх эсэхийг нэгдсэн хуралдаанд оруулж шийдвэрлүүлэх; * чуулганыг түр завсарлуулах болон хаах асуудлыг уг хуулийн 13.3-т заасан Зөвлөлөөр хэлэлцүүлэн, захирамж гаргаж шийдвэрлэх; * Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * Улсын Их Хурлын даргын зөвлөхийг томилох, чөлөөлөх; * Улсын Их Хурлын төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх; * Улсын Их Хурлын шагналын журмыг батлах; * Улсын Их Хурлын дарга уг хуулийн 13.1-д заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд захирамж гаргана. УИХ-ын дарга бүрэн эрхийнх нь хугацаа дууссанаас эхлэн 2 жилийн хугацаанд суудлын автомашин болон холбоогоор үйлчлүүлж, төрийн тусгай хамгаалалтад байх бөгөөд энэ талаар тусгайлан шийдвэр гаргахгүй.<ref name=":0" /> === УИХ-ын даргын дэргэдэх Зөвлөл === Нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын үйл ажиллагаа, УИХ-ын хяналт шалгалтын ажлыг уялдуулан зохицуулах, нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын саналыг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох, тухайн долоо хоногт чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэх асуудлын тов, дараалал, хууль тогтоомжийн төслийг нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх хугацааг хэлэлцүүлгийн үе шат бүрээр тогтоох, УИХ-ын төсөв болон УИХ-ын дотоод үйл ажиллагаатай холбогдолтой бусад асуудлыг зөвшилцөх чиг үүрэг бүхий Зөвлөл УИХ-ын даргын дэргэд ажиллана.<ref name=":0" /> Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд УИХ-ын дарга, дэд дарга, нам, эвслийн бүлгийн дарга, Байнгын хороодын дарга, УИХ-д суудалтай бөгөөд нам, эвслийн бүлэг байгуулаагүй нам, эвслийн төлөөлөл болох гишүүн, УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар орно. Зөвлөлийн хуралд нам, эвслийн бүлгийн дэд дарга таслах эрхгүйгээр оролцох бөгөөд холбогдох албан тушаалтныг байлцуулж болно. Зөвлөлийн ажиллах журмыг УИХ-н дарга батална.<ref name=":0" /> == Албан тушаалаас чөлөөлөх == Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлд заасны дагуу УИХ-ын даргын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байх бөгөөд түүнийг хуульд заасан үндэслэлээр хугацаанаас нь өмнө чөлөөлж, огцруулж болно.<ref name=":0" /> УИХ-ын даргын бүрэн эрх уг хуулийн 45 дугаар зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн, 9 дүгээр зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрх нь дуусгавар болсноос гадна дараах тохиолдолд хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болно:<ref name=":0" /> * Улсын Их Хурлын даргын үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өөрөө гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн авсан; * [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]] Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэлтэй гэсэн дүгнэлт гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонх (50 хувиас дээш) Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэл бүхий санал гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг үндэслэн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж, чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг ил санал хураалтаар шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулахыг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол энэ тухай тогтоол баталсанд тооцно. == Үе үеийн дарга нар == {| class="wikitable" !д.д !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл !Сонгууль |- !1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 оны 9 сар |1992 оны 7 сар | bgcolor="#2554A7" | |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] | style="text-align:center" |{{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} |- !2 |[[Нацагийн Багабанди]] |1992 оны 7 сар |1996 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- !3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1996 оны 7 сар |2000 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] | style="text-align:center" |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- !4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 оны 7 сар |2001 оны 9 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- !5 |[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] |2001 оны 10 сар |2004 оны 8 сарын 13 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !6 |[[Намбарын Энхбаяр]] |2004 оны 8 сарын 13 |2005 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- !7 |[[Цэндийн Нямдорж]] |2005 оны 7 сар |2007 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !8 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]] |2007 оны 6 сар |2008 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- !9 |[[Дамдины Дэмбэрэл]] |2008 оны 8 сар |2012 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" |[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- !10 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2012 оны 7 сар |2016 оны 7 сарын 5 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] | style="text-align:center" |[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- !11 |[[Миеэгомбын Энхболд]] |2016 оны 7 сарын 5 |2019 оны 1 сарын 29 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2019 оны 2 сарын 1 |2020 оны 6 сарын 30 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |2020 оны 6 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 2 | style="text-align:center" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- !13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 оны 7 сарын 2 |2025 оны 10 сарын 17 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- !14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 10 сарын 17 |2026 оны 4 сарын 3 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 оны 4 сарын 3 |одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] * [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{commons category}} * [https://www.parliament.mn/cv/?appointmentId=1 Монгол Улсын Их Хурлын Дарга - parliament.mn] {{Улсын Их Хурлын дарга}} [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан|Улсын Бага Хурлын дарга]] [[Category:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] qae6bh48h34q86n9jebj6wbfr12pvbs 870575 870553 2026-09-22T07:10:30Z Egzs 88168 870575 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаал | native_name ={{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠤᠭ᠎ᠠ}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Сандагийн Бямбацогт]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 4 сарын 3-наас одоо хүртэл | style = | type = | status = | abbreviation = УИХ-ын дарга | member_of = [[Улсын Их Хурал]]<br/>[[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] | reports_to = | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] | nominator = Улсын Их Хуралд суудалтай нам эвсэл | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] дарга | formation = [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны 7-р сар]] | first = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (УБХ)<br/>[[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] (УИХ) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Улсын Их Хурлын дэд дарга]] | salary = | website = {{URL|https://www.parliament.mn/}} | footnotes = |name=Монгол Улсын Их Хурлын дарга}} '''Улсын Их Хурлын дарга''' нь [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг, төлөөлдөг, нэгдсэн хуралдаан, чуулганыг даргалдаг тэргүүлэгч албан тушаалтан юм.<ref name=":0" /> Улсын Их Хурлын даргыг УИХ-д суудалтай [[Монголын намын жагсаалт|нам эвсэл]] нэр дэвшүүлж, хэлэлцүүлэггүйгээр сонгох бөгөөд гишүүн саналаа илээр гаргаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын санал авснаар сонгодог.<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-05-16 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140610916031 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> 2026 оны 4-р сарын 3-наас хойш [[Сандагийн Бямбацогт]] УИХ-ын даргын албыг хашиж байгаа.<ref>{{Cite web |title=Сандагийн Бямбацогт |url=https://www.parliament.mn/cv/224/ |access-date=2026-09-03 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}</ref> [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] түр эзгүйд эсхүл Ерөнхийлөгч огцорсон, нас барсан, хүсэлтээрээ чөлөөлөгдсөн бол УИХ-ын дарга нь хуулийн дагуу Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite web |date=1993-06-05 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТУХАЙ ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/338 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> Энэ утгаараа УИХ-ын дарга нь Монгол Улсын хоёр дахь хамгийн өндөр төрийн дээд албан тушаалтан юм.<ref>{{Cite web |last=Д.Оюун-Эрдэнэ |date=2016-04-04 |title=Нэг, хоёрдугаар хүний эсрэгцэл ба эдийн засаг дахь улстөржилт |url=https://ikon.mn/n/pen |access-date=2026-09-03 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> УИХ-ын гишүүнээс гадна УИХ-ын дарга нь мөн [[Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] (ҮАБЗ)-ийн гишүүн.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн бүрэлдэхүүн |url=https://nsc.gov.mn/mn/p/104 |access-date=2026-09-03 |website=nsc.gov.mn |language=mn}}</ref> == Бүрэн эрх == {{Монгол улсын улс төр}} Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд заасны дагуу Улсын Их Хурлын дарга гишүүнд хууль тогтоомжоор олгосон бүрэн эрхээс гадна дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:<ref name=":0" /> * УИХ-ын үйл ажиллагаанд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], бусад хуулийг сахин биелүүлэх ажлыг зохион байгуулах; * ээлжит, ээлжит бус чуулган, хүндэтгэлийн хуралдаан зарлах, бэлтгэлийг хангах, нэгдсэн хуралдааныг даргалах; * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]], [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газартай]] Улсын Их Хурлыг төлөөлөн харилцах; * Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагуудын хяналтын үйл ажиллагааг УИХ-ын хяналт шалгалтын ажилтай уялдуулах; * Улсын Их Хурлыг бүрэн эрхийнхээ хүрээнд дотоод, гадаадад төлөөлөх; * УИХ-ын гадаад харилцаа, парламент хоорондын хамтын ажиллагааг зохион байгуулах; * гишүүд болон УИХ-д ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын даргад дотоод, гадаад томилолт олгох, түүний журмыг баталж мөрдүүлэх; * Тамгын газрын үйл ажиллагааны бие даасан, хараат бус байдлын баталгааг хангуулах; * хууль тогтоомжийн төсөл, бодлогын баримт бичиг боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * холбогдох Байнгын хорооны саналаар Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг байгуулах; * хуульд заасан үндэслэлээр Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагын дарга, дэд даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * шаардлагатай гэж үзвэл Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх хууль тогтоомжийн төслийн талаар хууль зүйн дүгнэлт гаргуулж, хуульд заасан шаардлага хангуулах; * хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг харьяаллын дагуу холбогдох Байнгын хороонд хуваарилж, нэгдсэн хуралдаанд мэдээлэх; * Ерөнхий сайдаас гаргасан хүсэлтийг үндэслэн хууль тогтоомжийн төслийг баталсан тов, дараалал харгалзахгүйгээр чуулганы хуралдаанаар яаралтай хэлэлцэх эсэхийг нэгдсэн хуралдаанд оруулж шийдвэрлүүлэх; * чуулганыг түр завсарлуулах болон хаах асуудлыг уг хуулийн 13.3-т заасан Зөвлөлөөр хэлэлцүүлэн, захирамж гаргаж шийдвэрлэх; * Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг томилох, чөлөөлөх санал гаргаж, Байнгын хорооны болон нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэх; * Улсын Их Хурлын даргын зөвлөхийг томилох, чөлөөлөх; * Улсын Их Хурлын төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх; * Улсын Их Хурлын шагналын журмыг батлах; * Улсын Их Хурлын дарга уг хуулийн 13.1-д заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд захирамж гаргана. УИХ-ын дарга бүрэн эрхийнх нь хугацаа дууссанаас эхлэн 2 жилийн хугацаанд суудлын автомашин болон холбоогоор үйлчлүүлж, төрийн тусгай хамгаалалтад байх бөгөөд энэ талаар тусгайлан шийдвэр гаргахгүй.<ref name=":0" /> === УИХ-ын даргын дэргэдэх Зөвлөл === Нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын үйл ажиллагаа, УИХ-ын хяналт шалгалтын ажлыг уялдуулан зохицуулах, нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын саналыг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох, тухайн долоо хоногт чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэх асуудлын тов, дараалал, хууль тогтоомжийн төслийг нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх хугацааг хэлэлцүүлгийн үе шат бүрээр тогтоох, УИХ-ын төсөв болон УИХ-ын дотоод үйл ажиллагаатай холбогдолтой бусад асуудлыг зөвшилцөх чиг үүрэг бүхий Зөвлөл УИХ-ын даргын дэргэд ажиллана.<ref name=":0" /> Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд УИХ-ын дарга, дэд дарга, нам, эвслийн бүлгийн дарга, Байнгын хороодын дарга, УИХ-д суудалтай бөгөөд нам, эвслийн бүлэг байгуулаагүй нам, эвслийн төлөөлөл болох гишүүн, УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар орно. Зөвлөлийн хуралд нам, эвслийн бүлгийн дэд дарга таслах эрхгүйгээр оролцох бөгөөд холбогдох албан тушаалтныг байлцуулж болно. Зөвлөлийн ажиллах журмыг УИХ-н дарга батална.<ref name=":0" /> == Албан тушаалаас чөлөөлөх == Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлд заасны дагуу УИХ-ын даргын бүрэн эрхийн хугацаа дөрвөн жил байх бөгөөд түүнийг хуульд заасан үндэслэлээр хугацаанаас нь өмнө чөлөөлж, огцруулж болно.<ref name=":0" /> УИХ-ын даргын бүрэн эрх уг хуулийн 45 дугаар зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн, 9 дүгээр зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрх нь дуусгавар болсноос гадна дараах тохиолдолд хугацаанаасаа өмнө дуусгавар болно:<ref name=":0" /> * Улсын Их Хурлын даргын үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлтээ өөрөө гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн авсан; * [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]] Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэлтэй гэсэн дүгнэлт гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонх (50 хувиас дээш) Улсын Их Хурлын даргыг огцруулах үндэслэл бүхий санал гаргасныг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрсөн; * Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг үндэслэн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж, чөлөөлөх, огцруулах асуудлыг ил санал хураалтаар шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын даргыг чөлөөлөх, огцруулахыг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол энэ тухай тогтоол баталсанд тооцно. == Үе үеийн дарга нар == {| class="wikitable" !д.д !Нэр ! colspan="2" |Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам эвсэл !Сонгууль |- !1 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1990 оны 9 сар |1992 оны 7 сар | bgcolor="#2554A7" | |[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] | style="text-align:center" |{{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} |- !2 |[[Нацагийн Багабанди]] |1992 оны 7 сар |1996 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" |[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- !3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |1996 оны 7 сар |2000 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]] | style="text-align:center" |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- !4 |[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]] |2000 оны 7 сар |2001 оны 9 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- !5 |[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]] |2001 оны 10 сар |2004 оны 8 сарын 13 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !6 |[[Намбарын Энхбаяр]] |2004 оны 8 сарын 13 |2005 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- !7 |[[Цэндийн Нямдорж]] |2005 оны 7 сар |2007 оны 6 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |- !8 |[[Данзангийн Лүндээжанцан]] |2007 оны 6 сар |2008 оны 8 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]] |- !9 |[[Дамдины Дэмбэрэл]] |2008 оны 8 сар |2012 оны 7 сар | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" |[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- !10 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2012 оны 7 сар |2016 оны 7 сарын 5 | bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]] | style="text-align:center" |[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- !11 |[[Миеэгомбын Энхболд]] |2016 оны 7 сарын 5 |2019 оны 1 сарын 29 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="2" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="2" |12 | rowspan="2" |[[Гомбожавын Занданшатар]] |2019 оны 2 сарын 1 |2020 оны 6 сарын 30 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |2020 оны 6 сарын 30 |2024 оны 7 сарын 2 | style="text-align:center" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- !13 |[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] |2024 оны 7 сарын 2 |2025 оны 10 сарын 17 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="text-align:center" rowspan="3" |[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- !14 |[[Ням-Осорын Учрал]] |2025 оны 10 сарын 17 |2026 оны 4 сарын 3 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- !15 |[[Сандагийн Бямбацогт]] |2026 оны 4 сарын 3 |одоог хүртэл | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |} == Мөн үзэх == * [[Улсын Их Хурал]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] * [[Монгол Улсын Засгийн газар]] * [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]] == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{commons category}} * [https://www.parliament.mn/cv/?appointmentId=1 Монгол Улсын Их Хурлын Дарга - parliament.mn] {{Улсын Их Хурлын дарга}} [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан|Улсын Бага Хурлын дарга]] [[Category:1992 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга| ]] dfpwdfzewm57cwuaeeyutas0dl9skbu 0 148465 870548 870453 2026-09-22T04:00:13Z Fenglin1020 80310 870548 wikitext text/x-wiki '''Дөрвөн Махранз''' буюу '''Махранзын дөрвөн хаан''' ({{МонголЮникод|ᠳᠦᠷᠪᠡᠨ ᠮᠠᠾᠠᠷᠠᠨᠽᠠ}}[[Англи хэл|англи]]. Four Heavenly Kings [[Санскрит хэл|самгарди]]. चतुरमहाराज Caturmahārāja) нь [[Буддын шашин|Буддын шашинд]] дөрвөн зүгийг сахьдаг, догшин дүр бүхий бурхад юм. Бурханы сүм хийдүүдэд дөрвөн Махранзыг сүмийн үүдэнд залдаг уламжлалтай. Буддын шашныг хамгаална хэмээн бурхан багшид ам тангараг өгсөн Дөрвөн их махранз сахиусыг сүм хийдэд залан тахиснаар саад тотгорыг арилгаж, шашны дайснаас хамгаалдаг байжээ. Махранз гэдэг нь “Махаража” хэмээх санскрит үг бөгөөд монголоор их хаан гэсэн утгатай.<ref name=":1">{{Cite web |last=ХХК |first=Аяллын андууд |title=Махранзын дөрвөн хаан :: www.touristinfocenter.mn |url=https://touristinfocenter.mn/cate15_more.aspx?ItemID=32 |access-date=2026-09-21 |website=www.touristinfocenter.mn |language=en}}</ref> [[Файл:Fourheavenlykings4096x1360.jpg|center|thumb|800x800px|Дөрвөн Махранз. Зүүнээс баруун: Намсрай, Пагжийбуу, Ёлхорсүрэн, Жамийсан.]] * Ёлхорсүрэн: Цагаан лагшин биетэй, ертөнцийн зүүн зүгийг сахин хамгаалагч. Хуяг дуулга өмссөн баатар дүртэй, мутартаа [[пийпаа]] хөгжим барьсан байдаг бөгөөд өөрийн амнаас гарах хорт дууг бийбаа хөгжмөөр хаана гэсэн домогтой.<ref name=":1" /> * Пагжийбуу: Хөх лагшин биетэй, өмнө зүгийг сахин хамгаалагч, аварга биет чөтгөрүүдийг захирагч хаан юм. Хуяг дуулга өмсөн, илд далайн, уурлан хилэгнэсэн дүрээр залардаг. Мутартаа  барьсан сэлмээр айлган, өөрийн хорт биенд амьтдыг үл хүргэнэ гэсэн домогтой.<ref name=":1" /> * Жамийсан: Улаан лагшин биетэй, баруун зүгийг сахин хамгаалагч, лус савдагийг захирагч хаан юм. Хуяг дуулга өмсөн, зүүн мутартаа могой, баруун мутартаа алтан суварга барьсан байдаг бөгөөд өөрийн нүдэнд байх хорыг өөр бусад амьтан харахаас өмнө алтан суваргаа дээш өргөн хаана гэсэн домогтой.<ref name=":1" /> * Намсрай: Алтан шаргал лагшин биетэй, хойд зүгийг сахин хамгаалагч, өвчин эмгэг авчрагч ягчис чөтгөрүүдийг захирагч хаан сахиус. Баруун мутартаа ялан дийлэхийн бэлгэдэл болсон хиур туг, зүүн мутартаа эрдэнээр бөөлжигч хулгана барин, амаа жимийсэн дүрээр залардаг. Түүний амьсгал нь хортой тул амаа ангайхгүй жимийдэг гэсэн домогтой.<ref name=":1" /> <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles> <references /> [[Ангилал:Буддын шашны шүтээн]] [[Ангилал:Хятадын буддын шашин]] [[Ангилал:Төвөдийн буддын шашин]] [[Ангилал:Төвөдийн бурхны шүтээн]] 121f9qt73qxvs5supy4r8s8ti2b3zwn 0 148466 870459 2026-09-21T13:48:01Z Onarakusai 104822 Хуудас үүсгэв: "{{coord|46|21|28|N|108|21|25|E|display=title}} [[Зураг:At Choir Mongolia (11532660476).jpg|thumb|Чойр өртөө]] [[Зураг:At Choir Mongolia (11532662326).jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Чойр өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Чойр]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. ???? онд нээгдсэн өртөө гэж үздэг. == Зэргэлдээх бууда..." 870459 wikitext text/x-wiki {{coord|46|21|28|N|108|21|25|E|display=title}} [[Зураг:At Choir Mongolia (11532660476).jpg|thumb|Чойр өртөө]] [[Зураг:At Choir Mongolia (11532662326).jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Чойр өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Чойр]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. ???? онд нээгдсэн өртөө гэж үздэг. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Choir train station|Чойр өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} at0wctqnz0hd26cnx3t4v3hyznh03zk 870460 870459 2026-09-21T13:56:45Z Onarakusai 104822 870460 wikitext text/x-wiki {{coord|46|21|28|N|108|21|25|E|display=title}} [[Зураг:At Choir Mongolia (11532660476).jpg|thumb|Чойр өртөө]] [[Зураг:At Choir Mongolia (11532662326).jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Чойр өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Чойр]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. 1955 онд нээгдсэн өртөө гэж үздэг<ref>[https://safe-rgs.ru/7437-zheleznodorozhnye-soedineniya-i-chasti-v-mnr.html Военные железнодорожники - строители железных дорог Монголии]</ref>. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Choir train station|Чойр өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} gw0ry777728rs607d06f6fh250qq9h5 870462 870460 2026-09-21T14:01:45Z Onarakusai 104822 870462 wikitext text/x-wiki {{coord|46|21|28|N|108|21|25|E|display=title}} [[Зураг:At Choir Mongolia (11532660476).jpg|thumb|Чойр өртөө]] [[Зураг:At Choir Mongolia (11532662326).jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Чойр өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Чойр]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. 1955 онд нээгдсэн өртөө гэж үздэг<ref>[https://safe-rgs.ru/7437-zheleznodorozhnye-soedineniya-i-chasti-v-mnr.html Военные железнодорожники - строители железных дорог Монголии]</ref>. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Choir train station|Чойр өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} oj8tclwnfbr85dveck54v44upj3qyx6 0 148467 870466 2026-09-21T14:16:20Z Onarakusai 104822 Хуудас үүсгэв: "{{coord|48|51|25|N|106|27|16|E|display=title}} [[Зураг:Züünkharaa Station 1985.jpg|thumb|Зүүнхараа өртөө]] '''Зүүнхараа өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Зүүнхараа]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| Транс-Монголын төмө..." 870466 wikitext text/x-wiki {{coord|48|51|25|N|106|27|16|E|display=title}} [[Зураг:Züünkharaa Station 1985.jpg|thumb|Зүүнхараа өртөө]] '''Зүүнхараа өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Зүүнхараа]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} 8hqh7jy83pd0lrlp3oftusmj9bmgoaj 870468 870466 2026-09-21T14:28:39Z Onarakusai 104822 870468 wikitext text/x-wiki {{coord|48|51|25|N|106|27|16|E|display=title}} [[Зураг:Züünkharaa Station 1985.jpg|thumb|Зүүнхараа өртөө]] '''Зүүнхараа өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Зүүнхараа]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]] муж</small> |align="center"| ''273, 274'' |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Дархан 1 өртөө|Дархан 1]]<br /><small>[[Эрдэнэт өртөө|Эрдэнэт]] муж</small> |align="center"| ''273/312, 274/311'' |align="center"| [[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} ijubmsvmopyhxl8rci94r8uq4x3i20f 10 148468 870490 2026-09-21T22:10:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Decreasepositive]] to [[Загвар:DecreasePositive]] 870490 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:DecreasePositive]] oe8wuwrf2n3p397qku0e6p7w0jztcl7 10 148469 870492 2026-09-21T22:11:59Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Increasenegative]] to [[Загвар:IncreaseNegative]] 870492 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:IncreaseNegative]] 92gu9gx54g3z5ibpv4ssudo0xj2xxfk 10 148470 870497 2026-09-21T22:18:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#invoke:EditAtWikidata |showMessage |qid={{{qid|}}} |pid={{{pid|}}} |nbsp={{{nbsp|}}} |{{{1|}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 870497 wikitext text/x-wiki {{#invoke:EditAtWikidata |showMessage |qid={{{qid|}}} |pid={{{pid|}}} |nbsp={{{nbsp|}}} |{{{1|}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> k3dnbwgfi8ka45sgpcor4r8i5d2lmjb 0 148471 870503 2026-09-22T01:19:55Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Мехелен бол Антверпен болон Брюссель хотуудын дунд байрладаг түүхэн хот юм. Тус хот нь Гэгээн Румболдын катедрал сүм болон карильон (хонхот хөгжим)-ы сургуулиараа дэлхийд алдартай бөгөөд дундад зууны урлагийн чухал төв байв." 870503 wikitext text/x-wiki Мехелен бол Антверпен болон Брюссель хотуудын дунд байрладаг түүхэн хот юм. Тус хот нь Гэгээн Румболдын катедрал сүм болон карильон (хонхот хөгжим)-ы сургуулиараа дэлхийд алдартай бөгөөд дундад зууны урлагийн чухал төв байв. qqut8qmvmo6ezjjkrd6x29ccef7y6r8 0 148472 870504 2026-09-22T01:20:51Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Монс бол Бельгийн Валлони мужийн Эно аймгийн төв хот юм. Баялаг түүх, архитектурын дурсгалт газруудтай бөгөөд 2015 онд Европын соёлын нийслэлээр тодорч байсан. Энд ЮНЕСКО-гийн өвд бүртгэгдсэн хонхот цамхаг байдаг." 870504 wikitext text/x-wiki Монс бол Бельгийн Валлони мужийн Эно аймгийн төв хот юм. Баялаг түүх, архитектурын дурсгалт газруудтай бөгөөд 2015 онд Европын соёлын нийслэлээр тодорч байсан. Энд ЮНЕСКО-гийн өвд бүртгэгдсэн хонхот цамхаг байдаг. 2cndp07q156928k2x6xqbof05npyjbu 0 148473 870505 2026-09-22T01:21:34Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Мускрон бол Эно аймагт, Францын хилтэй маш ойрхон оршдог хот юм. Түүхийн хувьд нэхмэлийн үйлдвэрлэлээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг байсан бөгөөд өдгөө соёл холимог, франц хэл давамгайлсан хот юм." 870505 wikitext text/x-wiki Мускрон бол Эно аймагт, Францын хилтэй маш ойрхон оршдог хот юм. Түүхийн хувьд нэхмэлийн үйлдвэрлэлээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг байсан бөгөөд өдгөө соёл холимог, франц хэл давамгайлсан хот юм. j97n1yxhfucjozwrlkxwc0y07k8jdiq 0 148474 870506 2026-09-22T01:22:14Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Нивель бол Валлони мужийн Валлон Брабант аймагт орших хот юм. 7-р зуунд байгуулагдсан Гэгээн Гертрудагийн коллеж сүмээрээ алдартай бөгөөд энэ нь Романеск стилийн архитектурын гайхалтай жишээ юм." 870506 wikitext text/x-wiki Нивель бол Валлони мужийн Валлон Брабант аймагт орших хот юм. 7-р зуунд байгуулагдсан Гэгээн Гертрудагийн коллеж сүмээрээ алдартай бөгөөд энэ нь Романеск стилийн архитектурын гайхалтай жишээ юм. bba8621z8rnx95h9ol9rsrqn6ycw49d 0 148475 870507 2026-09-22T01:22:57Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Остенде бол Хойд тэнгисийн эрэг дээр байрладаг Бельгийн хамгийн том далайн эргийн хот юм. Энэ хот нь элсэн далайн эрэг, усан боомт, далайн хоолны ресторануудаараа алдартай бөгөөд "Далайн эргийн хатан хаан" гэгддэг." 870507 wikitext text/x-wiki Остенде бол Хойд тэнгисийн эрэг дээр байрладаг Бельгийн хамгийн том далайн эргийн хот юм. Энэ хот нь элсэн далайн эрэг, усан боомт, далайн хоолны ресторануудаараа алдартай бөгөөд "Далайн эргийн хатан хаан" гэгддэг. 6wxpkgs99dkorsqae8pfj2j1h6losqg 0 148476 870508 2026-09-22T01:25:06Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Руселаре бол Баруун Фландри аймгийн төв хэсэгт орших хот юм. Хүнсний үйлдвэрлэл, худалдааны төв бөгөөд алдартай Роденбах шар айрагны үйлдвэр болон дугуйн спортын үндэсний музей энд байрладаг.<ref>{{Citation |title=Руселаре |date=2025-10-19 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D..." 870508 wikitext text/x-wiki Руселаре бол Баруун Фландри аймгийн төв хэсэгт орших хот юм. Хүнсний үйлдвэрлэл, худалдааны төв бөгөөд алдартай Роденбах шар айрагны үйлдвэр болон дугуйн спортын үндэсний музей энд байрладаг.<ref>{{Citation |title=Руселаре |date=2025-10-19 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B5&oldid=149258635 |work=Википедия |access-date=2026-09-22 |language=ru}}</ref> 032i2wydxkxorvsnwxihezwo6ybbbv5 0 148477 870509 2026-09-22T01:26:13Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Синт-Трёйден бол Лимбург аймагт байрладаг хот юм. Энэ бүс нутаг нь жимсний модны тариалангаараа алдартай тул хотыг "Жимсний бүс нутгийн зүрх" гэдэг. Мөн олон тооны эртний сүм хийдтэй.<ref>{{Citation |title=Синт-Трёйден |date=2024-06-21 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1..." 870509 wikitext text/x-wiki Синт-Трёйден бол Лимбург аймагт байрладаг хот юм. Энэ бүс нутаг нь жимсний модны тариалангаараа алдартай тул хотыг "Жимсний бүс нутгийн зүрх" гэдэг. Мөн олон тооны эртний сүм хийдтэй.<ref>{{Citation |title=Синт-Трёйден |date=2024-06-21 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82-%D0%A2%D1%80%D1%91%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD&oldid=138489264 |work=Википедия |access-date=2026-09-22 |language=ru}}</ref> ekwrsyqkrff3bfy8knxxjh5derk9ow3 0 148478 870510 2026-09-22T01:27:35Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Тинен бол Фландрийн Брабант аймагт оршдог хот юм. Бельги улсын элсэн чихрийн үйлдвэрлэлийн гол төв бөгөөд хотод томоохон элсэн чихрийн үйлдвэр болон чихрийн музей ажилладаг.<ref>{{Citation |title=蒂嫩 |date=2025-11-14 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E8%92%82%E5%AB%A9&oldid=89991061 |work=维基百..." 870510 wikitext text/x-wiki Тинен бол Фландрийн Брабант аймагт оршдог хот юм. Бельги улсын элсэн чихрийн үйлдвэрлэлийн гол төв бөгөөд хотод томоохон элсэн чихрийн үйлдвэр болон чихрийн музей ажилладаг.<ref>{{Citation |title=蒂嫩 |date=2025-11-14 |url=https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E8%92%82%E5%AB%A9&oldid=89991061 |work=维基百科，自由的百科全书 |access-date=2026-09-22 |language=zh-Hans-CN}}</ref> leg9xum3zusg9ct4lc5eip5i7takgtl 0 148479 870511 2026-09-22T01:28:52Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Турне бол Бельгийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд Эно аймагт байдаг. Таван цамхагт Турнегийн катедрал сүм болон хонхот цамхаг нь ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхийн үнэт дурсгалууд юм.<ref>{{Citation |title=Tournai |date=2026-09-21 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tournai&..." 870511 wikitext text/x-wiki Турне бол Бельгийн хамгийн эртний хотуудын нэг бөгөөд Эно аймагт байдаг. Таван цамхагт Турнегийн катедрал сүм болон хонхот цамхаг нь ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн түүхийн үнэт дурсгалууд юм.<ref>{{Citation |title=Tournai |date=2026-09-21 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tournai&oldid=1375937696 |work=Wikipedia |access-date=2026-09-22 |language=en}}</ref> 072fff2dxifnk5bleeh78lmlhwbd9yw 0 148480 870512 2026-09-22T01:30:05Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Варегем бол Баруун Фландри аймагт, Лейе голын хөндийд байрладаг хот юм. Жил бүр зохиогддог морин уралдаан (Waregem Koerse)-араа маш алдартай бөгөөд спортын дэд бүтэц сайн хөгжсөн хот юм.<ref>{{Citation |title=Варегем |date=2026-09-18 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%..." 870512 wikitext text/x-wiki Варегем бол Баруун Фландри аймагт, Лейе голын хөндийд байрладаг хот юм. Жил бүр зохиогддог морин уралдаан (Waregem Koerse)-араа маш алдартай бөгөөд спортын дэд бүтэц сайн хөгжсөн хот юм.<ref>{{Citation |title=Варегем |date=2026-09-18 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC&oldid=155155585 |work=Википедия |access-date=2026-09-22 |language=ru}}</ref> elyux30yk7my4ymuc37q0pdl9ag0vkd 870517 870512 2026-09-22T02:06:20Z Zorigt 49 870517 wikitext text/x-wiki '''Варегем''' ({{langx|nl|Waregem}}) бол [[Бельги]]йн Баруун Фландр аймагт, Лейе голын хөндийд байрладаг хот юм. Жил бүр зохиогддог морин уралдаан (Waregem Koerse)-араа маш алдартай бөгөөд спортын дэд бүтэц сайн хөгжсөн хот юм. [[Ангилал:Бельгийн суурин]] 3rnbw78zydfz3h8cm67ddqf2l958955 0 148481 870513 2026-09-22T01:46:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Сергей Ожегов''' ([[Орос хэл|орос.]]''Серге́й Ива́нович О́жегов,'' 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын эзэнт гүрний Тверь мужийн Новоторжский дүүрэг, Каменное тосгонд төрсөн– 1964 оны 12-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэ..." 870513 wikitext text/x-wiki '''Сергей Ожегов''' ([[Орос хэл|орос.]]''Серге́й Ива́нович О́жегов,'' 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын эзэнт гүрний Тверь мужийн Новоторжский дүүрэг, Каменное тосгонд төрсөн– 1964 оны 12-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, үгсийн санч, филологийн ухааны доктор, профессор байв. Тэрээр олон удаа дахин хэвлэгдсэн "Орос хэлний толь бичиг"-ийн зохиогч байв. Тэрээр мөн [[Дмитрий Ушаков|Дмитрий Ушаковын]] (1935–1940) редакторласан "Орос хэлний тайлбар толь бичиг"-ийн эмхэтгэгчийн нэг байв. == Намтар == Сергей Ожегов 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын Эзэнт улсын Тверийн мужийн Каменное (одоогийн Кувшиново) тосгонд Каменскийн цаасны үйлдвэрийн инженер, технологич Иван Иванович Ожегов, Александра Федоровна Ожегова (Дегожская) нарын гэр бүлд төрсөн. Сергей Иванович 3 ах дүү нарын ууган нь байжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны өмнөхөн тэдний гэр бүл нь Санкт-Петербург руу нүүж, Сергей тэнд ахлах сургуулиа төгссөн. Дараа нь тэрээр Петроградын Их Сургуулийн филологийн тэнхимд элссэн боловч С.Ожеговыг фронтод дуудсанаар түүний хичээл тасалдсан юм. Хувьсгалын дараа тэрээр [[Улаан Арми|Улаан армид]] алба хааж, баруун Орос, Украинд болсон тулалдаанд оролцсон. 1922 онд Сергей Ожегов Харьковын цэргийн тойргийн төв байранд цэргийн албаа хааж, дараа нь Петроградын Их Сургуулийн хэл шинжлэл, материаллаг соёлын тэнхимд суралцаж эхэлсэн. 1926 онд тэрээр сургулиа төгсөж, Ленинградын Их Сургуулийн диплом авчээ. Профессор [[Виктор Виноградов]], [[Лев Щерба]] нар 1929 онд төгссөн түүнд Баруун ба Дорнодын утга зохиол, хэлний харьцуулсан түүхийн хүрээлэнд магистрын зэрэг хамгаалахыг санал болгосон байна. 1936 онд Ожегов Москва руу нүүж очоод 1937 оноос Москвагийн Уран зохиол болон багшийн дээд сургуулиудад багшилж байжээ. 1939 оноос Хэл, бичгийн хүрээлэнд, дараа нь ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хэл шинжлэлийн хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж байжээ. [[Аугаа их эх орны дайн|Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны]] үеэр С.Ожегов нийслэлээс нүүж яваагүй, багшлахаар үлджээ. 1940, 1950-иад онд тэрээр Оросын үг зүй, үг зүй, Оросын утга зохиолын хэлний түүх, социолингвистик, орос хэлний ярианы соёл, хувь зохиолчдын хэл (П.А. Плавилщикова, И.А. Крылов, Н. Островский) болон бусад чиглэлээр судалгаа хийж байв. ЗХУ-ын ШУА-ийн Орос хэлний хүрээлэнгийн Ярианы соёлын секторын үүсгэн байгуулагч, анхны эрхлэгч (1952 оноос хойш). "Орос хэлний зөв бичих толь бичиг" (1956, 5-р хэвлэл 1963), "Оросын утга зохиолын дуудлага ба онцлох үгс" (1955), "Орос хэлний ярианы зөв байдал" (1962) лавлах толь бичгүүдийн редактор. "Ярианы соёлын асуудлууд" (1955-1965) цуглуулгын үүсгэн байгуулагч, ерөнхий редактор. С.Ожеговын санаачилгаар 1958 онд Орос хэлний хүрээлэнд Орос хэлний лавлах алба байгуулагдсан бөгөөд орос хэлний ярианы зөв байдлын талаарх байгууллага, хувь хүмүүсийн хүсэлтийг хүлээн авч ажилласан. Түүний шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг үндэслэн Дээд аттестатчлалын комисс Сергей Ожеговт дэд профессор (1938), ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтан (1947), профессор (1961) зэрэг цол, мөн филологийн шинжлэх ухааны нэр дэвшигч (1943), филологийн шинжлэх ухааны доктор (1958) зэрэг цол олгосон байна. Тэрээр Москва хотын гудамжнуудын нэршлийн Москва хотын зөвлөлийн комиссын гишүүн, Зөвлөлт Оросын Боловсролын яамны Орос хэлний сэдэвчилсэн комиссын гишүүн, ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Гадаад хэлний жинхэнэ болон газарзүйн нэршлийн зөв бичгийн дүрэм, дуудлагыг зохицуулах комиссын орлогч дарга, Бүх Оросын театрын нийгэмлэг болон ЗХУ-ын Улсын телевиз, радио нэвтрүүлгийн компанийн шинжлэх ухааны зөвлөх, "Оросын зөв бичгийн дүрэм, цэг таслалын дүрэм"-ийг боловсруулсан Шинжлэх ухааны академийн зөв бичгийн комиссын гишүүн байв. Сергей Ожегов 1964 оны 12-р сарын 15-нд Москвад нас барсан. == Орос хэлний тайлбар толь бичигүүд == 1935 онд Зөвлөлтийн нэрт хэл шинжлэлийн эрдэмтэд В.В.Виноградов, Г.О.Винокур, Б.А.Ларин, С.И.Ожегов, Б.В.Томашевский нар Дмитрий Ушаковын удирдлага дор "Орос хэлний тайлбар толь бичиг" дээр ажиллаж эхэлсэн. Ажлыг хурдасгахын тулд Сергей Ожегов Ленинградаас Москва руу нүүж очоод Д.Ушаковын хамгийн дотны туслах болсон бөгөөд тэдний хамтын ажиллагаа Сергей Ивановичийн бүтээлд гүн гүнзгий ул мөр үлдээжээ. Тэрээр амьдралынхаа туршид дурсамждаа үнэнч байсан: Ушаковын хөрөг профессорын ширээн дээр үргэлж байдаг байв. Д.Ушаковын редакторласан Тайлбар толь бичиг дээр ажиллаж эхэлсний гучин жилийн ойд зориулсан тэмдэглэлдээ С.И.Ожегов: "Д.Н.Ушаковын редакторласан Тайлбар толь бичиг..." гэж тэмдэглэжээ. Д.Н.Ушаковын бүтээл нь бидний үед Оросын хэл шинжлэлийн соёлын бэлгэдэл болж... дэлхий даяар алдар нэрийг олж авсан бөгөөд энэ нь дайны дараах жилүүдэд ялангуяа өссөн юм. Дөрвөн боть "Тайлбар толь бичиг..."-д үндэслэн С.И.Ожегов орос үндэстний толь бичгүүдийн стандарт үгсийн санг бүтээсэн нь үндэсний бүгд найрамдах улсуудад хөгжиж буй үгсийн зүйн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Энэхүү үгсийн сан нь хоёр хэлний толь бичиг эмхэтгэхэд зайлшгүй шаардлагатай практик гарын авлага болсон юм. 1939–1940 онд нэг боть толь бичиг бичих ажил эхэлж, хэвлэх төлөвлөгөө батлагдаж, Д.Н.Ушаковын удирдсан редакцийн зөвлөл байгуулагдсан. 1942 онд Ушаков нас барсны дараа С.Ожегов уг толь бичгийн гол зохиогчоор ажиллажээ. Г.О.Винокур, В.А.Петросян нар анхны хэвлэлийг эмхэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм. Нэг боть толь бичиг 1949 онд хэвлэгдэж, С.П.Обнорский ерөнхий редактороор ажиллажээ. Толь бичиг дуусахад Сергей Ожеговын нэрийг Владимир Даль, Дмитрий Ушаков нарын зэрэгт өргөмжилсөн байна. == Уран зохиолууд == * Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Большая российская энциклопедия. Том 23.&#x20;— <abbr>М.</abbr>, 2013.&#x20;— С.&#x20;718—719. * ''Реформатский А. А.'' Памяти Сергея Ивановича Ожегова (1900—1964) // Вопросы культуры речи. — Вып. 6. — {{М.}}, 1965. * {{статья|автор=Реформатский А. А.|заглавие=Сергей Иванович Ожегов (Некролог)|издание=[[Известия РАН. Серия литературы и языка|Известия АН СССР. Серия литературы и языка]]|год=1965|том=24|выпуск=2|ref=Реформатский}} * ''Скворцов Л. И.'' Сергей Иванович Ожегов // «Русская речь», 1967, № 6. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов (к 75-летию со дня рождения) // Русский язык в школе. 1975. № 3. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов. — {{М.}}: Издательство «Просвещение», 1982. — (Люди науки). * ''Скворцов Л. И.''&#x20;Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Отечественные лингвисты XX в. — Ч. 2: М—С&#x20;&#x2F;&#x20;отв. ред. Ф. М. Березин.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: ИНИОН РАН, 2003.&#x20;— С.&#x20;32—55.&#x20;— [Архивировано 14&#x20;июля 2016&#x20;года.] * {{Из КЛЭ|том=5|столбец=399|ссылка=https://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-3992.htm|автор=Скворцов Л. И., Шварцкопф Б. С.}} * Словарь и культура русской речи. К 100-летию со дня рождения С. И. Ожегова. — {{М.}}, 2001. fdvhxseu8ufspzu4idzcfpq5rfr7iln 870514 870513 2026-09-22T01:47:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 870514 wikitext text/x-wiki '''Сергей Ожегов''' ([[Орос хэл|орос.]]''Серге́й Ива́нович О́жегов,'' 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын эзэнт гүрний Тверь мужийн Новоторжский дүүрэг, Каменное тосгонд төрсөн– 1964 оны 12-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, үгсийн санч, филологийн ухааны доктор, профессор байв. Тэрээр олон удаа дахин хэвлэгдсэн "Орос хэлний толь бичиг"-ийн зохиогч байв. Тэрээр мөн [[Дмитрий Ушаков|Дмитрий Ушаковын]] (1935–1940) редакторласан "Орос хэлний тайлбар толь бичиг"-ийн эмхэтгэгчийн нэг байв. == Намтар == Сергей Ожегов 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын Эзэнт улсын Тверийн мужийн Каменное (одоогийн Кувшиново) тосгонд Каменскийн цаасны үйлдвэрийн инженер, технологич Иван Иванович Ожегов, Александра Федоровна Ожегова (Дегожская) нарын гэр бүлд төрсөн. Сергей Иванович 3 ах дүү нарын ууган нь байжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны өмнөхөн тэдний гэр бүл нь Санкт-Петербург руу нүүж, Сергей тэнд ахлах сургуулиа төгссөн. Дараа нь тэрээр Петроградын Их Сургуулийн филологийн тэнхимд элссэн боловч С.Ожеговыг фронтод дуудсанаар түүний хичээл тасалдсан юм. Хувьсгалын дараа тэрээр [[Улаан Арми|Улаан армид]] алба хааж, баруун Орос, Украинд болсон тулалдаанд оролцсон. 1922 онд Сергей Ожегов Харьковын цэргийн тойргийн төв байранд цэргийн албаа хааж, дараа нь Петроградын Их Сургуулийн хэл шинжлэл, материаллаг соёлын тэнхимд суралцаж эхэлсэн. 1926 онд тэрээр сургулиа төгсөж, Ленинградын Их Сургуулийн диплом авчээ. Профессор [[Виктор Виноградов]], [[Лев Щерба]] нар 1929 онд төгссөн түүнд Баруун ба Дорнодын утга зохиол, хэлний харьцуулсан түүхийн хүрээлэнд магистрын зэрэг хамгаалахыг санал болгосон байна. 1936 онд Ожегов Москва руу нүүж очоод 1937 оноос Москвагийн Уран зохиол болон багшийн дээд сургуулиудад багшилж байжээ. 1939 оноос Хэл, бичгийн хүрээлэнд, дараа нь ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хэл шинжлэлийн хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж байжээ. [[Аугаа их эх орны дайн|Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны]] үеэр С.Ожегов нийслэлээс нүүж яваагүй, багшлахаар үлджээ. 1940, 1950-иад онд тэрээр Оросын үг зүй, үг зүй, Оросын утга зохиолын хэлний түүх, социолингвистик, орос хэлний ярианы соёл, хувь зохиолчдын хэл (П.А. Плавилщикова, И.А. Крылов, Н. Островский) болон бусад чиглэлээр судалгаа хийж байв. ЗХУ-ын ШУА-ийн Орос хэлний хүрээлэнгийн Ярианы соёлын секторын үүсгэн байгуулагч, анхны эрхлэгч (1952 оноос хойш). "Орос хэлний зөв бичих толь бичиг" (1956, 5-р хэвлэл 1963), "Оросын утга зохиолын дуудлага ба онцлох үгс" (1955), "Орос хэлний ярианы зөв байдал" (1962) лавлах толь бичгүүдийн редактор. "Ярианы соёлын асуудлууд" (1955-1965) цуглуулгын үүсгэн байгуулагч, ерөнхий редактор. С.Ожеговын санаачилгаар 1958 онд Орос хэлний хүрээлэнд Орос хэлний лавлах алба байгуулагдсан бөгөөд орос хэлний ярианы зөв байдлын талаарх байгууллага, хувь хүмүүсийн хүсэлтийг хүлээн авч ажилласан. Түүний шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг үндэслэн Дээд аттестатчлалын комисс Сергей Ожеговт дэд профессор (1938), ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтан (1947), профессор (1961) зэрэг цол, мөн филологийн шинжлэх ухааны нэр дэвшигч (1943), филологийн шинжлэх ухааны доктор (1958) зэрэг цол олгосон байна. Тэрээр Москва хотын гудамжнуудын нэршлийн Москва хотын зөвлөлийн комиссын гишүүн, Зөвлөлт Оросын Боловсролын яамны Орос хэлний сэдэвчилсэн комиссын гишүүн, ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Гадаад хэлний жинхэнэ болон газарзүйн нэршлийн зөв бичгийн дүрэм, дуудлагыг зохицуулах комиссын орлогч дарга, Бүх Оросын театрын нийгэмлэг болон ЗХУ-ын Улсын телевиз, радио нэвтрүүлгийн компанийн шинжлэх ухааны зөвлөх, "Оросын зөв бичгийн дүрэм, цэг таслалын дүрэм"-ийг боловсруулсан Шинжлэх ухааны академийн зөв бичгийн комиссын гишүүн байв. Сергей Ожегов 1964 оны 12-р сарын 15-нд Москвад нас барсан. == Орос хэлний тайлбар толь бичигүүд == 1935 онд Зөвлөлтийн нэрт хэл шинжлэлийн эрдэмтэд В.В.Виноградов, Г.О.Винокур, Б.А.Ларин, С.И.Ожегов, Б.В.Томашевский нар Дмитрий Ушаковын удирдлага дор "Орос хэлний тайлбар толь бичиг" дээр ажиллаж эхэлсэн. Ажлыг хурдасгахын тулд Сергей Ожегов Ленинградаас Москва руу нүүж очоод Д.Ушаковын хамгийн дотны туслах болсон бөгөөд тэдний хамтын ажиллагаа Сергей Ивановичийн бүтээлд гүн гүнзгий ул мөр үлдээжээ. Тэрээр амьдралынхаа туршид дурсамждаа үнэнч байсан: Ушаковын хөрөг профессорын ширээн дээр үргэлж байдаг байв. Д.Ушаковын редакторласан Тайлбар толь бичиг дээр ажиллаж эхэлсний гучин жилийн ойд зориулсан тэмдэглэлдээ С.И.Ожегов: "Д.Н.Ушаковын редакторласан Тайлбар толь бичиг..." гэж тэмдэглэжээ. Д.Н.Ушаковын бүтээл нь бидний үед Оросын хэл шинжлэлийн соёлын бэлгэдэл болж... дэлхий даяар алдар нэрийг олж авсан бөгөөд энэ нь дайны дараах жилүүдэд ялангуяа өссөн юм. Дөрвөн боть "Тайлбар толь бичиг..."-д үндэслэн С.И.Ожегов орос үндэстний толь бичгүүдийн стандарт үгсийн санг бүтээсэн нь үндэсний бүгд найрамдах улсуудад хөгжиж буй үгсийн зүйн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Энэхүү үгсийн сан нь хоёр хэлний толь бичиг эмхэтгэхэд зайлшгүй шаардлагатай практик гарын авлага болсон юм. 1939–1940 онд нэг боть толь бичиг бичих ажил эхэлж, хэвлэх төлөвлөгөө батлагдаж, Д.Н.Ушаковын удирдсан редакцийн зөвлөл байгуулагдсан. 1942 онд Ушаков нас барсны дараа С.Ожегов уг толь бичгийн гол зохиогчоор ажиллажээ. Г.О.Винокур, В.А.Петросян нар анхны хэвлэлийг эмхэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм. Нэг боть толь бичиг 1949 онд хэвлэгдэж, С.П.Обнорский ерөнхий редактороор ажиллажээ. Толь бичиг дуусахад Сергей Ожеговын нэрийг Владимир Даль, Дмитрий Ушаков нарын зэрэгт өргөмжилсөн байна. == Уран зохиолууд == * Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Большая российская энциклопедия. Том 23.&#x20;— <abbr>М.</abbr>, 2013.&#x20;— С.&#x20;718—719. * ''Реформатский А. А.'' Памяти Сергея Ивановича Ожегова (1900—1964) // Вопросы культуры речи. — Вып. 6. — {{М.}}, 1965. * ''Скворцов Л. И.'' Сергей Иванович Ожегов // «Русская речь», 1967, № 6. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов (к 75-летию со дня рождения) // Русский язык в школе. 1975. № 3. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов. — {{М.}}: Издательство «Просвещение», 1982. — (Люди науки). * ''Скворцов Л. И.''&#x20;Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Отечественные лингвисты XX в. — Ч. 2: М—С&#x20;&#x2F;&#x20;отв. ред. Ф. М. Березин.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: ИНИОН РАН, 2003.&#x20;— С.&#x20;32—55.&#x20;— [Архивировано 14&#x20;июля 2016&#x20;года.] * Словарь и культура русской речи. К 100-летию со дня рождения С. И. Ожегова. — {{М.}}, 2001. 1l03ifd5fqm5zzkp64lnl74aejk2u8w 870516 870514 2026-09-22T02:02:21Z Zorigt 49 870516 wikitext text/x-wiki '''Сергей Ожегов''' ({{langx|ru|Серге́й Ива́нович О́жегов}}, 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын эзэнт гүрний Тверь мужийн Новоторжский дүүрэг, Каменное тосгонд төрсөн – 1964 оны 12-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Москва хотод нас барсан) - Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, үгсийн санч, филологийн ухааны доктор, профессор байв. Тэрээр олон удаа дахин хэвлэгдсэн "Орос хэлний толь бичиг"-ийн зохиогч байв. Тэрээр мөн [[Дмитрий Ушаков|Дмитрий Ушаковын]] (1935–1940) редакторласан "Орос хэлний тайлбар толь бичиг"-ийн эмхэтгэгчийн нэг байв. == Намтар == Сергей Ожегов 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын Эзэнт улсын Тверийн мужийн Каменное (одоогийн Кувшиново) тосгонд Каменскийн цаасны үйлдвэрийн инженер, технологич Иван Иванович Ожегов, Александра Федоровна Ожегова (Дегожская) нарын гэр бүлд төрсөн. Сергей Иванович ах дүү гурвын ууган нь байжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны өмнөхөн тэдний гэр бүл Санкт-Петербург руу нүүж, Сергей тэнд ахлах сургуулиа төгссөн. Дараа нь тэрээр Петроградын Их Сургуулийн филологийн тэнхимд элссэн боловч С.Ожеговыг фронтод дуудсанаар түүний хичээл тасалдсан юм. Хувьсгалын дараа [[Улаан Арми|Улаан армид]] алба хааж, баруун Орос, Украинд болсон тулалдаанд оролцсон. 1922 онд Сергей Ожегов Харьковын цэргийн тойргийн төвд цэргийн албаа хааж, дараа нь Петроградын Их Сургуулийн хэл шинжлэл, материаллаг соёлын тэнхимд суралцаж эхэлсэн. 1926 онд тэрээр сургулиа төгсөж, Ленинградын Их Сургуулийн диплом авчээ. Профессор [[Виктор Виноградов]], [[Лев Щерба]] нар 1929 онд төгссөн түүнд Баруун ба Дорнодын утга зохиол, хэлний харьцуулсан түүхийн хүрээлэнд магистрын зэрэг хамгаалахыг санал болгосон байна. 1936 онд Ожегов Москва руу нүүж очоод 1937 оноос Москвагийн Уран зохиол болон багшийн дээд сургуулиудад багшилж байжээ. 1939 оноос Хэл, бичгийн хүрээлэнд, дараа нь ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хэл шинжлэлийн хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж байжээ. [[Аугаа их эх орны дайн|Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны]] үеэр С.Ожегов нийслэлээс нүүж яваагүй, багшлахаар үлджээ. 1940, 1950-иад онд тэрээр Оросын үг зүй, үг зүй, Оросын утга зохиолын хэлний түүх, социолингвистик, орос хэлний ярианы соёл, хувь зохиолчдын хэл (П.А. Плавилщикова, И.А. Крылов, Н. Островский) болон бусад чиглэлээр судалгаа хийж байв. ЗХУ-ын ШУА-ийн Орос хэлний хүрээлэнгийн Ярианы соёлын секторын үүсгэн байгуулагч, анхны эрхлэгч (1952 оноос хойш). "Орос хэлний зөв бичих толь бичиг" (1956, 5-р хэвлэл 1963), "Оросын утга зохиолын дуудлага ба онцлох үгс" (1955), "Орос хэлний ярианы зөв байдал" (1962) лавлах толь бичгүүдийн редактор. "Ярианы соёлын асуудлууд" (1955-1965) цуглуулгын үүсгэн байгуулагч, ерөнхий редактор. С.Ожеговын санаачилгаар 1958 онд Орос хэлний хүрээлэнд Орос хэлний лавлах алба байгуулагдсан бөгөөд орос хэлний ярианы зөв байдлын талаарх байгууллага, хувь хүмүүсийн хүсэлтийг хүлээн авч ажилласан. Түүний шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг үндэслэн Дээд аттестатчлалын комисс Сергей Ожеговт дэд профессор (1938), ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтан (1947), профессор (1961) зэрэг цол, мөн филологийн шинжлэх ухааны нэр дэвшигч (1943), филологийн шинжлэх ухааны доктор (1958) зэрэг цол олгосон байна. Тэрээр Москва хотын гудамжнуудын нэршлийн Москва хотын зөвлөлийн комиссын гишүүн, Зөвлөлт Оросын Боловсролын яамны Орос хэлний сэдэвчилсэн комиссын гишүүн, ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Гадаад хэлний жинхэнэ болон газар зүйн нэршлийн зөв бичгийн дүрэм, дуудлагыг зохицуулах комиссын орлогч дарга, Бүх Оросын театрын нийгэмлэг болон ЗХУ-ын Улсын телевиз, радио нэвтрүүлгийн компанийн шинжлэх ухааны зөвлөх, "Оросын зөв бичгийн дүрэм, цэг таслалын дүрэм"-ийг боловсруулсан Шинжлэх ухааны академийн зөв бичгийн комиссын гишүүн байв. Сергей Ожегов 1964 оны 12-р сарын 15-нд Москвад нас барсан. == Орос хэлний тайлбар толь бичгүүд == 1935 онд Зөвлөлтийн нэрт хэл шинжлэлийн эрдэмтэд В.В.Виноградов, Г.О.Винокур, Б.А.Ларин, С.И.Ожегов, Б.В.Томашевский нар Дмитрий Ушаковын удирдлага дор "Орос хэлний тайлбар толь бичиг" дээр ажиллаж эхэлсэн. Ажлыг хурдасгахын тулд Сергей Ожегов Ленинградаас Москва руу нүүж очоод Д.Ушаковын хамгийн дотны туслах болсон бөгөөд тэдний хамтын ажиллагаа Сергей Ивановичийн бүтээлд гүн гүнзгий ул мөр үлдээжээ. Тэрээр амьдралынхаа туршид дурсамждаа үнэнч байсан: Ушаковын хөрөг профессорын ширээн дээр үргэлж байдаг байв. Д.Ушаковын редакторласан Тайлбар толь бичиг дээр ажиллаж эхэлсний гучин жилийн ойд зориулсан тэмдэглэлдээ С.И.Ожегов: "Д.Н.Ушаковын редакторлосон Тайлбар толь бичиг..." гэж тэмдэглэжээ. Д.Н.Ушаковын бүтээл нь бидний үед Оросын хэл шинжлэлийн соёлын бэлгэдэл болж... дэлхий даяар алдар нэрийг олж авсан бөгөөд энэ нь дайны дараах жилүүдэд ялангуяа өссөн юм. Дөрвөн боть "Тайлбар толь бичиг..."-д үндэслэн С.И.Ожегов орос үндэстний толь бичгүүдийн стандарт үгсийн санг бүтээсэн нь үндэсний бүгд найрамдах улсуудад хөгжиж буй үгсийн зүйн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Энэхүү үгсийн сан нь хоёр хэлний толь бичиг эмхэтгэхэд зайлшгүй шаардлагатай практик гарын авлага болсон юм. 1939–1940 онд нэг боть толь бичиг бичих ажил эхэлж, хэвлэх төлөвлөгөө батлагдаж, Д.Н.Ушаковын удирдсан редакцын зөвлөл байгуулагдсан. 1942 онд Ушаков нас барсны дараа С.Ожегов уг толь бичгийн гол зохиогчоор ажиллажээ. Г.О.Винокур, В.А.Петросян нар анхны хэвлэлийг эмхэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм. Нэг боть толь бичиг 1949 онд хэвлэгдэж, С.П.Обнорский ерөнхий редактороор ажиллажээ. Толь бичиг дуусахад Сергей Ожеговын нэрийг Владимир Даль, Дмитрий Ушаков нарын зэрэгт өргөмжилсөн байна. == Уран зохиолууд == * Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Большая российская энциклопедия. Том 23.&#x20;— <abbr>М.</abbr>, 2013.&#x20;— С.&#x20;718—719. * ''Реформатский А. А.'' Памяти Сергея Ивановича Ожегова (1900—1964) // Вопросы культуры речи. — Вып. 6. — {{М.}}, 1965. * ''Скворцов Л. И.'' Сергей Иванович Ожегов // «Русская речь», 1967, № 6. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов (к 75-летию со дня рождения) // Русский язык в школе. 1975. № 3. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов. — {{М.}}: Издательство «Просвещение», 1982. — (Люди науки). * ''Скворцов Л. И.''&#x20;Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Отечественные лингвисты XX в. — Ч. 2: М—С&#x20;&#x2F;&#x20;отв. ред. Ф. М. Березин.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: ИНИОН РАН, 2003.&#x20;— С.&#x20;32—55.&#x20;— [Архивировано 14&#x20;июля 2016&#x20;года.] * Словарь и культура русской речи. К 100-летию со дня рождения С. И. Ожегова. — {{М.}}, 2001. {{DEFAULTSORT:Ожегов, Сергей}} [[Ангилал:Оросын эрдэмтэн]] [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1954 онд өнгөрсөн]] 50h1kf4yo5hobsme3o5up91efjjvfbr 870581 870516 2026-09-22T08:47:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 870581 wikitext text/x-wiki '''Сергей Ожегов''' ({{langx|ru|Серге́й Ива́нович О́жегов}}, 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын эзэнт гүрний Тверь мужийн Новоторжский дүүрэг, Каменное тосгонд төрсөн – 1964 оны 12-р сарын 15-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) - Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, үгсийн санч, филологийн ухааны доктор, профессор байв. Тэрээр олон удаа дахин хэвлэгдсэн "Орос хэлний толь бичиг"-ийн зохиогч байв. Тэрээр мөн [[Дмитрий Ушаков|Дмитрий Ушаковын]] (1935–1940) редакторласан "Орос хэлний тайлбар толь бичиг"-ийн эмхэтгэгчийн нэг байв. == Намтар == Сергей Ожегов 1900 оны 9-р сарын 22-нд Оросын Эзэнт улсын Тверийн мужийн Каменное (одоогийн Кувшиново) тосгонд Каменскийн цаасны үйлдвэрийн инженер, технологич Иван Иванович Ожегов, Александра Федоровна Ожегова (Дегожская) нарын гэр бүлд төрсөн. Сергей Иванович ах дүү гурвын ууган нь байжээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны өмнөхөн тэдний гэр бүл Санкт-Петербург руу нүүж, Сергей тэнд ахлах сургуулиа төгссөн. Дараа нь тэрээр Петроградын Их Сургуулийн филологийн тэнхимд элссэн боловч С.Ожеговыг фронтод дуудсанаар түүний хичээл тасалдсан юм. Хувьсгалын дараа [[Улаан Арми|Улаан армид]] алба хааж, баруун Орос, Украинд болсон тулалдаанд оролцсон. 1922 онд Сергей Ожегов Харьковын цэргийн тойргийн төвд цэргийн албаа хааж, дараа нь Петроградын Их Сургуулийн хэл шинжлэл, материаллаг соёлын тэнхимд суралцаж эхэлсэн. 1926 онд тэрээр сургулиа төгсөж, Ленинградын Их Сургуулийн диплом авчээ. Профессор [[Виктор Виноградов]], [[Лев Щерба]] нар 1929 онд төгссөн түүнд Баруун ба Дорнодын утга зохиол, хэлний харьцуулсан түүхийн хүрээлэнд магистрын зэрэг хамгаалахыг санал болгосон байна. 1936 онд Ожегов Москва руу нүүж очоод 1937 оноос Москвагийн Уран зохиол болон багшийн дээд сургуулиудад багшилж байжээ. 1939 оноос Хэл, бичгийн хүрээлэнд, дараа нь ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Хэл шинжлэлийн хүрээлэнд судлаачаар ажиллаж байжээ. [[Аугаа их эх орны дайн|Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны]] үеэр С.Ожегов нийслэлээс нүүж яваагүй, багшлахаар үлджээ. 1940, 1950-иад онд тэрээр Оросын үг зүй, үг зүй, Оросын утга зохиолын хэлний түүх, социолингвистик, орос хэлний ярианы соёл, хувь зохиолчдын хэл (П.А. Плавилщикова, И.А. Крылов, Н. Островский) болон бусад чиглэлээр судалгаа хийж байв. ЗХУ-ын ШУА-ийн Орос хэлний хүрээлэнгийн Ярианы соёлын секторын үүсгэн байгуулагч, анхны эрхлэгч (1952 оноос хойш). "Орос хэлний зөв бичих толь бичиг" (1956, 5-р хэвлэл 1963), "Оросын утга зохиолын дуудлага ба онцлох үгс" (1955), "Орос хэлний ярианы зөв байдал" (1962) лавлах толь бичгүүдийн редактор. "Ярианы соёлын асуудлууд" (1955-1965) цуглуулгын үүсгэн байгуулагч, ерөнхий редактор. С.Ожеговын санаачилгаар 1958 онд Орос хэлний хүрээлэнд Орос хэлний лавлах алба байгуулагдсан бөгөөд орос хэлний ярианы зөв байдлын талаарх байгууллага, хувь хүмүүсийн хүсэлтийг хүлээн авч ажилласан. Түүний шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг үндэслэн Дээд аттестатчлалын комисс Сергей Ожеговт дэд профессор (1938), ахлах эрдэм шинжилгээний ажилтан (1947), профессор (1961) зэрэг цол, мөн филологийн шинжлэх ухааны нэр дэвшигч (1943), филологийн шинжлэх ухааны доктор (1958) зэрэг цол олгосон байна. Тэрээр Москва хотын гудамжнуудын нэршлийн Москва хотын зөвлөлийн комиссын гишүүн, Зөвлөлт Оросын Боловсролын яамны Орос хэлний сэдэвчилсэн комиссын гишүүн, ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Гадаад хэлний жинхэнэ болон газар зүйн нэршлийн зөв бичгийн дүрэм, дуудлагыг зохицуулах комиссын орлогч дарга, Бүх Оросын театрын нийгэмлэг болон ЗХУ-ын Улсын телевиз, радио нэвтрүүлгийн компанийн шинжлэх ухааны зөвлөх, "Оросын зөв бичгийн дүрэм, цэг таслалын дүрэм"-ийг боловсруулсан Шинжлэх ухааны академийн зөв бичгийн комиссын гишүүн байв. Сергей Ожегов 1964 оны 12-р сарын 15-нд Москвад нас барсан. == Орос хэлний тайлбар толь бичгүүд == 1935 онд Зөвлөлтийн нэрт хэл шинжлэлийн эрдэмтэд В.В.Виноградов, Г.О.Винокур, Б.А.Ларин, С.И.Ожегов, Б.В.Томашевский нар Дмитрий Ушаковын удирдлага дор "Орос хэлний тайлбар толь бичиг" дээр ажиллаж эхэлсэн. Ажлыг хурдасгахын тулд Сергей Ожегов Ленинградаас Москва руу нүүж очоод Д.Ушаковын хамгийн дотны туслах болсон бөгөөд тэдний хамтын ажиллагаа Сергей Ивановичийн бүтээлд гүн гүнзгий ул мөр үлдээжээ. Тэрээр амьдралынхаа туршид дурсамждаа үнэнч байсан: Ушаковын хөрөг профессорын ширээн дээр үргэлж байдаг байв. Д.Ушаковын редакторласан Тайлбар толь бичиг дээр ажиллаж эхэлсний гучин жилийн ойд зориулсан тэмдэглэлдээ С.И.Ожегов: "Д.Н.Ушаковын редакторлосон Тайлбар толь бичиг..." гэж тэмдэглэжээ. Д.Н.Ушаковын бүтээл нь бидний үед Оросын хэл шинжлэлийн соёлын бэлгэдэл болж... дэлхий даяар алдар нэрийг олж авсан бөгөөд энэ нь дайны дараах жилүүдэд ялангуяа өссөн юм. Дөрвөн боть "Тайлбар толь бичиг..."-д үндэслэн С.И.Ожегов орос үндэстний толь бичгүүдийн стандарт үгсийн санг бүтээсэн нь үндэсний бүгд найрамдах улсуудад хөгжиж буй үгсийн зүйн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Энэхүү үгсийн сан нь хоёр хэлний толь бичиг эмхэтгэхэд зайлшгүй шаардлагатай практик гарын авлага болсон юм. 1939–1940 онд нэг боть толь бичиг бичих ажил эхэлж, хэвлэх төлөвлөгөө батлагдаж, Д.Н.Ушаковын удирдсан редакцын зөвлөл байгуулагдсан. 1942 онд Ушаков нас барсны дараа С.Ожегов уг толь бичгийн гол зохиогчоор ажиллажээ. Г.О.Винокур, В.А.Петросян нар анхны хэвлэлийг эмхэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм. Нэг боть толь бичиг 1949 онд хэвлэгдэж, С.П.Обнорский ерөнхий редактороор ажиллажээ. Толь бичиг дуусахад Сергей Ожеговын нэрийг Владимир Даль, Дмитрий Ушаков нарын зэрэгт өргөмжилсөн байна. == Уран зохиолууд == * Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Большая российская энциклопедия. Том 23.&#x20;— <abbr>М.</abbr>, 2013.&#x20;— С.&#x20;718—719. * ''Реформатский А. А.'' Памяти Сергея Ивановича Ожегова (1900—1964) // Вопросы культуры речи. — Вып. 6. — {{М.}}, 1965. * ''Скворцов Л. И.'' Сергей Иванович Ожегов // «Русская речь», 1967, № 6. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов (к 75-летию со дня рождения) // Русский язык в школе. 1975. № 3. * ''Скворцов Л. И.'' С. И. Ожегов. — {{М.}}: Издательство «Просвещение», 1982. — (Люди науки). * ''Скворцов Л. И.''&#x20;Ожегов Сергей Иванович&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Отечественные лингвисты XX в. — Ч. 2: М—С&#x20;&#x2F;&#x20;отв. ред. Ф. М. Березин.&#x20;— <abbr>М.</abbr>: ИНИОН РАН, 2003.&#x20;— С.&#x20;32—55.&#x20;— [Архивировано 14&#x20;июля 2016&#x20;года.] * Словарь и культура русской речи. К 100-летию со дня рождения С. И. Ожегова. — {{М.}}, 2001. {{DEFAULTSORT:Ожегов, Сергей}} [[Ангилал:Оросын эрдэмтэн]] [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1954 онд өнгөрсөн]] e36ask757z1l2kbvfdyzp24g2bi1s86 0 148482 870515 2026-09-22T01:56:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ушаков Дмитрий Николаевич.jpg|thumb|Дмитрий Ушаков, 1940 он.]] '''Дмитрий Ушаков''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Дми́трий Никола́евич Ушако́в,'' 1873 оны 1-р сарын 24-нд Москва хотод төрсөн - 1942 оны 4-р сарын 17-нд Зөвлөлт Узбекистаны Ташкент хотод нас барсан) - Оросын болон Зөв..." 870515 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ушаков Дмитрий Николаевич.jpg|thumb|Дмитрий Ушаков, 1940 он.]] '''Дмитрий Ушаков''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Дми́трий Никола́евич Ушако́в,'' 1873 оны 1-р сарын 24-нд Москва хотод төрсөн - 1942 оны 4-р сарын 17-нд Зөвлөлт Узбекистаны Ташкент хотод нас барсан) - Оросын болон Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, Оросын зөв бичгийн дүрмийн шинэчлэлийг зохион байгуулагчдын нэг, ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн гишүүн (1939) байв. Тэрээр голчлон орос хэлний үндсэн тайлбар толь бичгүүдийн нэгний редактор, хамтран зохиогч гэдгээрээ алдартай. == Намтар == Москвагийн цэргийн эмнэлгийн ахлах нүдний эмч Николай Васильевич Ушаков (1837-1874) болон түүний эхнэр Москва дахь Успен сүмийн лам Дмитрий Петрович Новскийн (1799-1879) охины Анна Дмитриевна нарын хүү болж 1873 онд төрсөн байна. Дмитрий Николаевичийн эцэг нас барж, хоёр настайгаасаа эхлэн Кремлийн Москвагийн Их Успен сүмийн лам, "Ортодокс тойм" сэтгүүлийн хянагч байсан эхийн талын өвөө Дмитрий Петрович Новскийн гэрт өссөн байна. 1882 онд Дмитрий Ушаков 9 настайдаа өвөөгийнхөө гэрт гэртээ анхны боловсрол эзэмшсэний дараа Москвагийн 1-р зургаан ангийн гимназийн бэлтгэл ангид, 1889 онд Москвагийн 5-р гимназийн (одоогийн Москвагийн 91-р сургууль) долоодугаар ангид суралцжээ. 1891 онд Ушаковт олгосон боловсролын гэрчилгээнд: "Москвагийн Тавдугаар Гимназид суралцах хугацаандаа түүний зан авир ерөнхийдөө маш сайн байсан, хичээлдээ суух, бэлтгэх, мөн бичгийн даалгавраа гүйцэтгэхдээ цаг баримталдаг, сониуч зан нь сайшаалтай байсан" гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. 1895 онд тэрээр Москвагийн Их Сургуулийн Түүх, Филологийн факультетийг нэгдүгээр зэргийн дипломтой төгссөн. Тэрээр Ушаковын сэдвийг санал болгосон Ф.Ф. Фортунатовын шавь байсан бөгөөд тэрээр "Гомер дахь хазайлт" хэмээх дипломын ажлынхаа сэдвийг санал болгосон. Тэрээр харьцуулсан хэл шинжлэл ба санскрит хэлний тэнхимд профессорын албан тушаалд бэлтгэхийн тулд их сургуульдаа үлджээ. Ф.Ф. Фортунатовоос гадна Ушаков нь филологич Ф.Е. Корш, түүхч В.О. Ключевскийг Москвагийн Их Сургуульд өөрийн багш гэж үздэг байв. Тэрээр филологич, Фортунатовын шавь нарын хүрээлэлд багтдаг байсан бөгөөд үүнд А.А. Шахматов, М.М. Покровский, А.И. Томсон, Н.Н. Дурново, А.М. Пешковский болон бусад хүмүүс багтдаг байв. Тэрээр дунд сургуульд багшилж байсан бөгөөд үүний зэрэгцээ Оросын тариачдын итгэл үнэмшил, ёс заншлын талаар эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд угсаатны зүйн нийтлэл нийтлүүлжээ. 1900–1901 онд тэрээр магистрын зэрэг хамгаалах шалгалтаа амжилттай өгч, хоёр туршилтын лекц уншсан: эхнийх нь "Оросын ардын туульсын судалгааны үндсэн чиглэл", хоёр дахь нь "Москвагийн аялгуу нь Оросын утга зохиолын хэлний үндэс суурь болсон." 1901 оноос тэрээр орос хэлний магистрын зэрэг хамгаалж, Москвагийн их сургуульд хувийн багшаар ажиллаж байжээ. 1ve0y359cq10j4v4ngquhbp413y5g6k 870549 870515 2026-09-22T04:18:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 870549 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ушаков Дмитрий Николаевич.jpg|thumb|Дмитрий Ушаков, 1940 он.]] '''Дмитрий Ушаков''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Дми́трий Никола́евич Ушако́в,'' 1873 оны 1-р сарын 24-нд Москва хотод төрсөн - 1942 оны 4-р сарын 17-нд Зөвлөлт Узбекистаны Ташкент хотод нас барсан) - Оросын болон Зөвлөлтийн хэл шинжлэлийн мэргэжилтэн, Оросын зөв бичгийн дүрмийн шинэчлэлийг зохион байгуулагчдын нэг, ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн гишүүн (1939) байв. Тэрээр голчлон [[Орос хэл|орос хэлний]] үндсэн тайлбар толь бичгүүдийн нэгний редактор, хамтран зохиогч гэдгээрээ алдартай эрдэмтэн юм. == Намтар == Москвагийн цэргийн эмнэлгийн ахлах нүдний эмч Николай Васильевич Ушаков (1837-1874) болон түүний эхнэр Москва дахь Успен сүмийн лам Дмитрий Петрович Новскийн (1799-1879) охины Анна Дмитриевна нарын хүү болж 1873 онд төрсөн байна. Дмитрий Николаевичийн эцэг эрт нас барж, хоёр настайгаасаа эхлэн Кремлийн Москвагийн Их Успен сүмийн лам, "Үнэн алдартны сүмийн тойм" /Православное обозрение/ сэтгүүлийн хянагч байсан эхийн талын өвөг эцэг Дмитрий Петрович Новскийн гэрт өссөн байна. 1882 онд Дмитрий Ушаков 9 настайдаа өвөөгийнхөө гэрт гэрийн анхны боловсрол эзэмшсэний дараа Москвагийн 1-р зургаан ангийн гимназийн бэлтгэл ангид, 1889 онд Москвагийн 5-р гимназийн (одоогийн Москвагийн 91-р сургууль) долоодугаар ангид суралцжээ. 1891 онд Д.Ушаковт олгосон боловсролын гэрчилгээнд: "Москвагийн Тавдугаар Гимназид суралцах хугацаандаа түүний зан авир ерөнхийдөө маш сайн байсан, хичээлдээ суух, бэлтгэх, мөн бичгийн даалгавраа гүйцэтгэхдээ цаг баримталдаг, сониуч зан нь сайшаалтай байсан" гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. 1895 онд тэрээр [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Их Сургуулийн]] Түүх, Филологийн факультетийг нэгдүгээр зэргийн дипломтой төгссөн. Тэрээр Ушаковын дипломын сэдвийг санал болгосон хэл зүйч профессор [[Филипп Фортунатов|Филипп Фортунатовын]] шавь байсан бөгөөд тэрээр "Гомерын үйл үгний хувиралт" хэмээх дипломын ажлынхаа сэдвийг санал болгосон. Тэрээр харьцуулсан хэл шинжлэл ба [[Санскрит хэл|санскрит хэлний]] тэнхимд профессорын албан тушаалд бэлтгэхийн тулд их сургуульдаа үлджээ. Ф.Фортунатовоос гадна Д.Ушаков нь филологич Ф.Е. Корш, түүхч В.О. Ключевскийг Москвагийн Их Сургуульд өөрийн багш гэж үздэг байв. Тэрээр филологич, Фортунатовын шавь нарын хүрээлэлд багтдаг байсан бөгөөд үүнд А.А. Шахматов, М.М. Покровский, А.И. Томсон, Н.Н. Дурново, А.М. Пешковский болон бусад хүмүүс багтдаг байв. Тэрээр дунд сургуульд багшилж байсан бөгөөд үүний зэрэгцээ Оросын тариачдын итгэл үнэмшил, ёс заншлын талаар эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд угсаатны зүйн нийтлэл нийтлүүлжээ. 1900–1901 онд тэрээр магистрын зэрэг хамгаалах шалгалтаа амжилттай өгч, хоёр туршилтын лекц уншсан: эхнийх нь "Оросын ардын туульсын судалгааны үндсэн чиглэл", хоёр дахь нь "Москвагийн аялгуу нь Оросын утга зохиолын хэлний үндэс суурь болсон." 1901 оноос тэрээр орос хэлний магистрын зэрэг хамгаалж, Москвагийн их сургуульд хувийн багшаар ажиллаж байжээ. 1907-1930 онд Д.Ушаков Москвагийн Их Сургуулийн Түүх, Филологийн факультетийн Орос хэлний тэнхимийн профессороор ажиллаж байжээ. Тэрээр мөн Дээд Эмэгтэйчүүдийн Багшийн Курс (1907-1918), Дээд Эмэгтэйчүүдийн Курс (1909-1919), В.А.Полторатскаягийн Дээд Эмэгтэйчүүдийн Курс (1910-1919), Дээд Цэргийн Багшийн Сургууль (1919-1922), Брюсовын Утга Зохиолын Хүрээлэн (1924-1925), Улсын Үгийн Хүрээлэн (1920-1925), ОГИЗ Редакцийн Хүрээлэн (1932-1933)-д багшилж, мөн Москвагийн театруудад орфоэпийн хичээл зааж байжээ. Дайны үеэр Дмитрий Ушаковыг [[Ташкент]] хот руу нүүлгэн шилжүүлж, 1942 оны 4-р сарын 17-нд нас барсан юм. == Ушаковын толь бичиг == Дмитрий Ушаков толь бичиг дээр ажиллаж эхлэх үед тэрээр хэл шинжлэл, аялага судлал, зөв ​​бичих, орфоэпи, үгсийн сан, орос хэлний түүхийн чиглэлээр хийсэн бүтээлээрээ алдартай болсон байв. Түүний 1911 онд хэвлэгдсэн "Оросын зөв бичих" ([[Орос хэл|орос.]] ''Русское правописание'') номонд утга зохиолын орос хэлний зөв бичих, дуудлагын хоорондын хамаарлыг шинжилсэн. Энэ бүтээлдээ Д.Ушаков анх орос хэлний зөв бичих дүрмийг шинэчлэх шаардлагатай байгааг нотолж, 1917-1918 онд зөв бичих дүрмийг шинэчлэх төслийг боловсруулахад идэвхтэй оролцсон. 20-р зууны эхний 12 жилд Орос улсад гарсан хувьсгалт нийгмийн өөрчлөлтүүд орос хэлний үгсийн санг эрс өөрчилсөн. Орос хэлний тайлбар толь бичиг дээр ажиллах ажил 1920-иод оноос эхэлсэн бөгөөд Дмитрий Николаевич Ушаков эмхэтгэгч, ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ. 4 боть "Орос хэлний тайлбар толь бичиг" нь 1935-1940 онд хэвлэгдсэн. Энэ нь 20-р зууны орос хэлний хөгжлийн тодорхойлолтод үлдсэн цоорхойг нөхсөн юм. Мэргэжилтнүүд энэхүү толь бичгийг 19-20-р зууны толь бичгүүдийн дунд зайлшгүй шаардлагатай гэж үздэг бөгөөд үүнгүйгээр орчин үеийн орос хэлний дүр төрхийг бүрэн дүүрэн ойлгох боломжгүй гэдэг юм. 90,000 гаруй үг агуулсан энэхүү толь бичиг нь өргөн хүрээний уншигчдад зориулагдсан байна. == Үндсэн бүтээлүүд == * Русское правописание: очерк его происхождения, отношения его к языку и вопроса о его реформе: переработано из летних лекций 1911 г. при педагогических курсах Московского о-ва воспитат. и учительниц. — М.: В. С. Спиридонов, 1911. — 102 с. * Краткое введение в науку о языке: Из лекций на Моск. жен. пед. курсах / Д. Н. Ушаков, прив.-доц. Моск. ун-та. — Москва: В. С. Спиридонов, 1913. — 118 с. (9 изданий — при жизни автора; 10-е изд. — 2004) — популяризация положений фортунатовской школы. * Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии (1915, в соавт. с Н. Н. Дурново, Н. Н. Соколовым). * Русский язык: Краткое систематическое школьное руководство по грамматике, правописанию и произношению / проф. Д. Н. Ушаков. — Москва; Ленинград: Гос. изд-во, 1926. — 144 с. — (Учебные пособия для школ I и II ступени). * «Русская орфоэпия и её задачи» (1928). * Русский литературный язык / Д. Н. Ушаков проф. 1 Моск. госуд. ун-та. — Москва: изд-во 1 Моск. госуд. ун-та, «Мосполиграф», 1929 (13-я типо-цинкография «Мысль печатника»). — 22 с., [2] с. — (История. Литература / Воскресный ун-т 1 М.Г.У.). * Орфографический словарь русского языка. — 6-е изд., испр. и доп. — М.: Учпедгиз, 1944 (58 изданий с 1934 по 2015). * Русский язык: избранные работы. — М.: Просвещение, 1995. 4pb66wrtsf8iuos2y6tyvqsc3nwfqvo 0 148483 870519 2026-09-22T02:23:56Z ~2026-50963-61 107649 Ордосын дугуйлангийн удирдагч Түмэнбаярын Ванданнямын намтар (Хосбаяр 1992, Мягмар 2022) 870519 wikitext text/x-wiki '''Түмэнбаярын Ванданням''' (1872–1926) нь Ордосын дугуйлангийн нэрт удирдагч, Бандида гэгээн юм.<ref name="Khosbayar1992" /><ref name="Myagmar2022" /> == Товч намтар == Өвөр Монголын ард түмний үндэсний ардчилсан хөдөлгөөний удирдагч Ванданням 1872 онд Өвөр Монголын Их Зуугийн чуулганы Вангийн хошууны Буудгийн шил хэмээх газар хошууны захирагч Түмэнбаярын хөвгүүн болон төрсөн. Түмэнбаяр захирагч боржигон овогтой алтан ургийн тайж язгууртан хүн байсан. Ванданням 8 насандаа Вангийн хошуунаас Засаг хошууны Ламын сүмд гэгээнээр залагдан очив. Тэнд 8 жил төвөд ном заалгаж Бандида гэгээн цол хүртжээ. Тэрээр монгол, төвөд, хятад хэл бичиг мэддэг байв. 1887 онд Хөхнуурын Гүнбүм, Төвөдийн Лхас зэрэг газраар явж ном эрдэм сурч байгаад сүүлээр нь Засаг хошуундаа буцан ирж Ордосын шарын шашны нэрт хувраг болжээ. Түүний талаар ид шидтэй хувилгаан мэт яригддаг зүйлс нэлээд байдаг. == Үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд зүтгэсэн нь == 1903 оны хавар Ванданням Засаг хошууны «Дугуйлан»-гийн удирдагч болж, 1908 онд Цагаанболдтой хамтран зэвсэгт дугуйлан зохион байгуулжээ. 1913 оны 6 дугаар сарын 1-нд Ма Фусян Цагаан тохойд баривчилж, Юань Шикай Бээжинд Юнь Хэгүн сүмийн ойролцоо 12–13 жил гэрийн хорионд байлгажээ. 1925 оны 10 дугаар сарын 27-нд Чуулалт хаалганд Дотоод Монголын Ардын Хувьсгалт Нам-ыг Мэрсэ нартай байгуулж, 1926 оны намар Өвөр Монголын ардын хувьсгалт цэргийн ерөнхий командлагч болжээ. == Нас барсан нь == 1926 онд Ванданнямыг Бугат хотод хордуулан алсан. Нас 54. == Гэр бүл == Гэргий Оюунтод. Хүү [[Оюуны Хосбаяр]]. == Эшлэл == <references> <ref name="Khosbayar1992">О. Хосбаяр, 1992.</ref> <ref name="Myagmar2022">Н. Мягмар, 2022.</ref> </references> [[Ангилал:1872 онд төрсөн]] [[Ангилал:1926 онд өнгөрсөн]] [[zh:旺丹尼玛]] nutq8mruklhy0byi8wsx23px0vfvwva 870521 870519 2026-09-22T02:45:38Z ~2026-50963-61 107649 Намтрыг эх сурвалжийн дэлгэрэнгүй хэсгээр нэмэв (Хосбаяр 1992, Мягмар 2022) 870521 wikitext text/x-wiki '''Түмэнбаярын Ванданням''' (1872–1926) нь Ордосын дугуйлангийн нэрт удирдагч, Бандида гэгээн юм.<ref name="Khosbayar1992" /><ref name="Myagmar2022" /> == Товч намтар == Өвөр Монголын ард түмний үндэсний ардчилсан хөдөлгөөний удирдагч Ванданням 1872 онд Өвөр Монголын Их Зуугийн чуулганы Вангийн хошууны Буудгийн шил хэмээх газар хошууны захирагч Түмэнбаярын хөвгүүн болон төрсөн. Түмэнбаяр захирагч боржигон овогтой алтан ургийн тайж язгууртан хүн байсан. Ванданням 8 насандаа Вангийн хошуунаас Засаг хошууны Ламын сүмд гэгээнээр залагдан очив. Тэнд 8 жил төвөд ном заалгаж Бандида гэгээн цол хүртжээ. Тэрээр монгол, төвөд, хятад хэл бичиг мэддэг байв. 1887 онд Хөхнуурын Гүнбүм, Төвөдийн Лхас зэрэг газраар явж ном эрдэм сурч байгаад сүүлээр нь Засаг хошуундаа буцан ирж Ордосын шарын шашны нэрт хувраг болжээ. Түүний талаар ид шидтэй хувилгаан мэт яригдаг зүйлс нэлээд байдаг. Ванданням хэдийгээр лам хувилгаан хүн боловч Монголчуудын талаар Чин улсаас явуулж байсан түрэмгий бодлого болон нутгийн ван гүн, хар шар феодлын дарлал, мөлжлөгийг үзэн яддаг байсан учир лам дээлээ орхин эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд нэгдэн орж, Засаг хошуун дахь дугуйлангийн хөдөлгөөнийг толгойлох болжээ. 1903 оны хавар Ванданням Засаг хошууны «Дугуйлан»-гийн хөдөлгөөний удирдагч болжээ. Тэрээр ард олныг дагуулж газар нутгийг бусниулан худалддаг засаг төрийн өөдөөс тэмцэж, хятадуудын байшин, хашаа хүрээг нураан эвдэв. Бас ард олныг хөдөлгөн гааль гувчуур татварлахыг эсэргүүцэв. Ванданням ардын дугуйланг толгойлох болсон нь хошууны засаг ноёны уур хилэнг бадрааж тэдний хоорондын маргаан, зөрчилдөөнийг улам хурцатгажээ. Ийм нөхцөл байдал Ванданнямд муугаар нөлөөлж болзошгүй гэж ойр дотны нөхөд нь үзээд, хошуунаас түр гарч явахыг зөвлөсөн байна. Энэ ёсоор Ванданням 1906 онд өөрийн хоёр шавиа дагуулан Засаг хошуунаас гарч Ордос Их Зуугийн чуулганы Хангин, Далад, Зүүнгар зэрэг хошуугаар явж, нутаг орны байдалтай танилцжээ. Энэ хугацаанд Хангин хошууны дугуйлангийн хөдөлгөөний тэмцэгч хүмүүстэй танил болж тэдний газар нутгийг хамгаалах тэмцлийг хүчтэй явуулжээ. Ванданням феодал нийгмийн амьдрал болон харийн эзэрхэг түрэмгийлэгчдээс үндэстнийг хэрхэн хэрцгийгээр дарлан мөлжиж байгаа хүнд байдлыг биеэрээ мэдэрч, харийн дээрэмчдийн эсрэг үргэлжлүүлэн босох болов. Тэрээр үндэстний эрх чөлөөгөө тэмцэн олох ардчилсан үзэл санаатай хүн байсан. Засаг хошууны ард олон Ванданнямыг Цахар нутагт хүнд хэцүү амьдарч байгаа тухай чимээ сургаар олж мэдээд хошуу яаманд өргөдөл өгч Бандида багшийгаа хошуу нутагтаа залж авчрахыг шаарджээ. Үүний дагуу хошууны ноёд түшмэд олон түмний шаардлага болон дарамт дор арга буюу Ванданнямыг Засаг хошуунд дахин залж авчирчээ. == Үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд зүтгэсэн нь == 1908 онд Ванданням, Цагаанболдтой хамтран ардын дугуйлангийн зэвсэгт хүчийг зохион байгуулж Хатан голын сав газраар дайн явуулж байжээ. Ордосын ард түмэн нь бүх улсын эл үндэстний ард түмэнтэй хамтран цагаагчин гахай жилийн хувьсгалаар дамжин Чингийн засгийг түлхэн унагаасан байна. Улмаар Ванданням лам Цолмон, Цагаанболд, Даладын Очирдарь зэрэг хүмүүсийг цуглуулж ард түмнийг хөдөлгөж дугуйлангийн хөдөлгөөнийг идэвхжүүлэхийн зэрэгцээгээр тэр үеийн Ар Монголоос ирсэн цэрэгтэй нийлж, тэднээс буу зэвсгийн тусламж олж Монгол үндэстний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэхээр хэлэлцэв. Харин энэ үеэр Ниншаа (Иргайт) хотын цэргийн ерөнхий захирагч Ма Фусян Алшаагийн ноёдтой хуйвалдан Ванданням, Цагаанболд нарыг баривчилж хорихоор зэхэж байжээ. Ингээд 1913 оны 6 дугаар сарын 1-нд Ниншаагаас захидал илгээн Ванданнямтай уулзаж зөвлөлдөх зүйл байгаа тул түүнийг Хатан голын хөвөөн дэх Цагаан тохой хэмээх газар хүрэлцэн ирэхийг урьсан байдаг. Ванданням товлосон өдөртөө хүрэлцэн очиж, усан онгоцон дээр гарч ирмэгц нь тэнд бүгэж байсан зэвсэгт цэргүүд буу тулган түүнийг баривчилжээ. Ванданням, Цагаанболд нарыг шүүх явцад Ванданнямын хувилгаан гаралтайг олж мэдээд Бээжин рүү мэдэгдсэн байна. Удалгүй Юань Шикайн Засгийн газраас Ванданнямыг Бээжинд түргэн хүргэх тушаал өгчээ. Ингээд Ванданням Бээжинд хүргэгдсэн юм. Юань Шикай Ванданнямыг «Цэргийн яамны зөвлөх» нэрийдлээр Бээжинд Юнь Хэгүн сүмийн ойролцоо гэрийн хорионд 12–13 жил байлгажээ. Ванданням Бээжинд хоригдох хугацаандаа Үйшин хошуунд Шинэ ламын дугуйлан өрнөсөн хийгээд цаашлаад нэгэн хурал дээр Шинэлам тэргүүтнийг баривчилж хүндээр шийтгэн ялласан чимээг сонссон хэдий ч ямар нэгэн байдлаар далдуур дугуйлангийн хөдөлгөөнийг өрнүүлж байгаа гэдгийг мэдэж байсан байна. Ванданням лам Бээжинд сууж байхдаа тухайн үеийн дэлхийн байдал ба улсын доторх улс төрийн байдлын мэдээллийг хүлээн авч байв. Үйшин хошууны дугуйлангийн удирдагч Шинэлам буюу Өлзийжаргал Ванданнямын тухай олонтаа сонсож байсан боловч нүүр учран золгож байгаагүй учир түүнтэй уулзаж дугуйлангийн хөдөлгөөний талаар зөвлөн ярилцахаар 1921 оны эхээр зориуд Бээжинд иржээ. Тэд Бээжинд уулзаж танилцсандаа ихэд баярлаж Ордос ардын дугуйлангийн хөдөлгөөний талаар удтал зөвлөн ярилцсан байна. Энэ үед Өвөр Монголын ардын хувьсгалт нам байгуулах бэлтгэл ажлыг Ванданням гардан гүйцэтгэжээ. Умард цэргийн эрхтний сүрдүүлэл дор Өвөр Монголын ардын намыг байгуулах гэдэг нь маш бэрхшээлтэй байсан билээ. Гэвч Ванданням Бээжингээс салж монгол газартаа хүрч хувьсгалын ажлыг өрнүүлэх явцдаа тэр үеийн цэргийн эрхтэн нарын хоорондох тэмцлийг ч ашиглаж чадсан юм. Тэрээр энэ хугацаандаа Монголын нэлээдгүй олон сэхээтэнтэй золгож, БНМАУ-тай холбоо тогтоож, БНМАУ-ын хувьсгалын замаар Өвөр Монголд ардын хувьсгалыг өрнүүлэхийг зорьж 1925 онд Бээжингээс дутаан гараад Чуулалт хаалганд Өвөр Монголын Ардын намыг байгуулах их хуралд оролцсоны дараа бүх Ордосын хэмжээнд ардын хувьсгалыг өрнүүлэхээр буцан ирж ажилласан байна. Улмаар Дундад улсын Коммунист намын дэмжлэгтэйгээр Өвөр Монголын зарим сэхээтэн Ванданням, Мэрсэ зэрэг хүмүүс 1925 оны 10 дугаар сарын 27-ны өдөр «Дотоод Монголын Ардын Хувьсгалт Нам»-ыг (ДМАХН) байгуулж, анхдугаар хурлыг Чуулалт хаалга хотод хуралдуулжээ. 1926 онд ДМАХН-ын төв хороог Бугат хотод шилжүүлж, олон чуулган хошуудад цэрэг дайчлан арми байгуулжээ. Мөн тус хурлаас Ванданням, Шинэлам нар төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон байна. Ванданням, Шинэлам нар нам байгуулагдсаны дараа Ордост буцаж дугуйлангийн хөдөлгөөнийг намтай холбох талаар ихээхэн ажил зохиожээ. Гэгээнтнийх нь хувьд Ванданнямыг бишрэн шүтэж хүндэтгэдэг байсан Ордос нутгийн олон түмэн түүнд гүнээ итгэн намын эгнээнд олноор элсэн орсон байдаг. Үүний үр дүнд Ордосын дугуйлангийн хөдөлгөөн урьд өмнө үзэгдээгүй хүчтэй өрнөж зарим хошуунд ардын засаг байгуулагдсан юм. 1926 оны намар Өвөр Монголын ардын хувьсгалт цэрэг байгуулагдаж, Ванданням ерөнхий командлагч болсон байна. == Нас барсан нь == 1926 онд Ванданнямыг Бугат хотод хордуулан алсан юм. Тухайн үед нас сүүдэр 54-тэй байсан байна. Шарилыг нь төрлөх нутагт нь авчирч, гашуудлын цуглаанд хувьсгалт цэрэг, нутгийн зон олон, ДМАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчид, Зөвлөлтийн болон БНМАУ-ын төлөөлөгчид оролцжээ. == Гэр бүл == Гэргий Оюунтод нь түүнийг баривчлагдан хоригдож байх үед 80 цэргийг нь удирдаад тэмцэж байсан юм. Хүү [[Оюуны Хосбаяр|Хосбаяр]] нь Монгол Улсын анхны мэргэжлийн дипломатчдын нэг, онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд билээ. == Дурсгал == Өвөрмонголын үндэсний музейд Ванданнямд зориулсан тусгай булан байдаг. == Эшлэл == <references> <ref name="Khosbayar1992">О. Хосбаяр, «Ордосын дугуйлангийн нэрт удирдагчийн нэг Ванданнямын үйл амьдралаас», 1992 он.</ref> <ref name="Myagmar2022">Н. Мягмар, доктор, Ph.D, «Ордосын дугуйлангийн хөдөлгөөн ба удирдагч Ванданнямын үйл ажиллагааг тодруулах нь», 2022 он.</ref> </references> [[Ангилал:1872 онд төрсөн]] [[Ангилал:1926 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Өвөрмонгол]] [[Ангилал:Ордос]] [[zh:旺丹尼玛]] hdshgdlhwn4unjawdt9fdacf9jgse0u 870551 870521 2026-09-22T04:33:15Z Tenuung 107654 Хөрөг болон музейн зургийг нэмэв 870551 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Түмэнбаярын Ванданням | image = Tumenbayaryn Vandannyam portrait.jpg | caption = Түмэнбаярын Ванданням (1872–1926) | birth_date = 1872 | birth_place = Буудгийн шил, Вангийн хошуу, Их Зуугийн чуулган, Өвөр Монгол | death_date = 1926 (нас 54) | death_place = Бугат | other_names = Бандида гэгээн | spouse = Оюунтод | children = [[Оюуны Хосбаяр]] }} '''Түмэнбаярын Ванданням''' (1872–1926) нь Ордосын дугуйлангийн нэрт удирдагч, Бандида гэгээн юм.<ref name="Khosbayar1992" /><ref name="Myagmar2022" /> == Товч намтар == Өвөр Монголын ард түмний үндэсний ардчилсан хөдөлгөөний удирдагч Ванданням 1872 онд Өвөр Монголын Их Зуугийн чуулганы Вангийн хошууны Буудгийн шил хэмээх газар хошууны захирагч Түмэнбаярын хөвгүүн болон төрсөн. Түмэнбаяр захирагч боржигон овогтой алтан ургийн тайж язгууртан хүн байсан. Ванданням 8 насандаа Вангийн хошуунаас Засаг хошууны Ламын сүмд гэгээнээр залагдан очив. Тэнд 8 жил төвөд ном заалгаж Бандида гэгээн цол хүртжээ. Тэрээр монгол, төвөд, хятад хэл бичиг мэддэг байв. 1887 онд Хөхнуурын Гүнбүм, Төвөдийн Лхас зэрэг газраар явж ном эрдэм сурч байгаад сүүлээр нь Засаг хошуундаа буцан ирж Ордосын шарын шашны нэрт хувраг болжээ. Түүний талаар ид шидтэй хувилгаан мэт яригдаг зүйлс нэлээд байдаг. Ванданням хэдийгээр лам хувилгаан хүн боловч Монголчуудын талаар Чин улсаас явуулж байсан түрэмгий бодлого болон нутгийн ван гүн, хар шар феодлын дарлал, мөлжлөгийг үзэн яддаг байсан учир лам дээлээ орхин эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд нэгдэн орж, Засаг хошуун дахь дугуйлангийн хөдөлгөөнийг толгойлох болжээ. 1903 оны хавар Ванданням Засаг хошууны «Дугуйлан»-гийн хөдөлгөөний удирдагч болжээ. Тэрээр ард олныг дагуулж газар нутгийг бусниулан худалддаг засаг төрийн өөдөөс тэмцэж, хятадуудын байшин, хашаа хүрээг нураан эвдэв. Бас ард олныг хөдөлгөн гааль гувчуур татварлахыг эсэргүүцэв. Ванданням ардын дугуйланг толгойлох болсон нь хошууны засаг ноёны уур хилэнг бадрааж тэдний хоорондын маргаан, зөрчилдөөнийг улам хурцатгажээ. Ийм нөхцөл байдал Ванданнямд муугаар нөлөөлж болзошгүй гэж ойр дотны нөхөд нь үзээд, хошуунаас түр гарч явахыг зөвлөсөн байна. Энэ ёсоор Ванданням 1906 онд өөрийн хоёр шавиа дагуулан Засаг хошуунаас гарч Ордос Их Зуугийн чуулганы Хангин, Далад, Зүүнгар зэрэг хошуугаар явж, нутаг орны байдалтай танилцжээ. Энэ хугацаанд Хангин хошууны дугуйлангийн хөдөлгөөний тэмцэгч хүмүүстэй танил болж тэдний газар нутгийг хамгаалах тэмцлийг хүчтэй явуулжээ. Ванданням феодал нийгмийн амьдрал болон харийн эзэрхэг түрэмгийлэгчдээс үндэстнийг хэрхэн хэрцгийгээр дарлан мөлжиж байгаа хүнд байдлыг биеэрээ мэдэрч, харийн дээрэмчдийн эсрэг үргэлжлүүлэн босох болов. Тэрээр үндэстний эрх чөлөөгөө тэмцэн олох ардчилсан үзэл санаатай хүн байсан. Засаг хошууны ард олон Ванданнямыг Цахар нутагт хүнд хэцүү амьдарч байгаа тухай чимээ сургаар олж мэдээд хошуу яаманд өргөдөл өгч Бандида багшийгаа хошуу нутагтаа залж авчрахыг шаарджээ. Үүний дагуу хошууны ноёд түшмэд олон түмний шаардлага болон дарамт дор арга буюу Ванданнямыг Засаг хошуунд дахин залж авчирчээ. == Үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд зүтгэсэн нь == 1908 онд Ванданням, Цагаанболдтой хамтран ардын дугуйлангийн зэвсэгт хүчийг зохион байгуулж Хатан голын сав газраар дайн явуулж байжээ. Ордосын ард түмэн нь бүх улсын эл үндэстний ард түмэнтэй хамтран цагаагчин гахай жилийн хувьсгалаар дамжин Чингийн засгийг түлхэн унагаасан байна. Улмаар Ванданням лам Цолмон, Цагаанболд, Даладын Очирдарь зэрэг хүмүүсийг цуглуулж ард түмнийг хөдөлгөж дугуйлангийн хөдөлгөөнийг идэвхжүүлэхийн зэрэгцээгээр тэр үеийн Ар Монголоос ирсэн цэрэгтэй нийлж, тэднээс буу зэвсгийн тусламж олж Монгол үндэстний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэхээр хэлэлцэв. Харин энэ үеэр Ниншаа (Иргайт) хотын цэргийн ерөнхий захирагч Ма Фусян Алшаагийн ноёдтой хуйвалдан Ванданням, Цагаанболд нарыг баривчилж хорихоор зэхэж байжээ. Ингээд 1913 оны 6 дугаар сарын 1-нд Ниншаагаас захидал илгээн Ванданнямтай уулзаж зөвлөлдөх зүйл байгаа тул түүнийг Хатан голын хөвөөн дэх Цагаан тохой хэмээх газар хүрэлцэн ирэхийг урьсан байдаг. Ванданням товлосон өдөртөө хүрэлцэн очиж, усан онгоцон дээр гарч ирмэгц нь тэнд бүгэж байсан зэвсэгт цэргүүд буу тулган түүнийг баривчилжээ. Ванданням, Цагаанболд нарыг шүүх явцад Ванданнямын хувилгаан гаралтайг олж мэдээд Бээжин рүү мэдэгдсэн байна. Удалгүй Юань Шикайн Засгийн газраас Ванданнямыг Бээжинд түргэн хүргэх тушаал өгчээ. Ингээд Ванданням Бээжинд хүргэгдсэн юм. Юань Шикай Ванданнямыг «Цэргийн яамны зөвлөх» нэрийдлээр Бээжинд Юнь Хэгүн сүмийн ойролцоо гэрийн хорионд 12–13 жил байлгажээ. Ванданням Бээжинд хоригдох хугацаандаа Үйшин хошуунд Шинэ ламын дугуйлан өрнөсөн хийгээд цаашлаад нэгэн хурал дээр Шинэлам тэргүүтнийг баривчилж хүндээр шийтгэн ялласан чимээг сонссон хэдий ч ямар нэгэн байдлаар далдуур дугуйлангийн хөдөлгөөнийг өрнүүлж байгаа гэдгийг мэдэж байсан байна. Ванданням лам Бээжинд сууж байхдаа тухайн үеийн дэлхийн байдал ба улсын доторх улс төрийн байдлын мэдээллийг хүлээн авч байв. Үйшин хошууны дугуйлангийн удирдагч Шинэлам буюу Өлзийжаргал Ванданнямын тухай олонтаа сонсож байсан боловч нүүр учран золгож байгаагүй учир түүнтэй уулзаж дугуйлангийн хөдөлгөөний талаар зөвлөн ярилцахаар 1921 оны эхээр зориуд Бээжинд иржээ. Тэд Бээжинд уулзаж танилцсандаа ихэд баярлаж Ордос ардын дугуйлангийн хөдөлгөөний талаар удтал зөвлөн ярилцсан байна. Энэ үед Өвөр Монголын ардын хувьсгалт нам байгуулах бэлтгэл ажлыг Ванданням гардан гүйцэтгэжээ. Умард цэргийн эрхтний сүрдүүлэл дор Өвөр Монголын ардын намыг байгуулах гэдэг нь маш бэрхшээлтэй байсан билээ. Гэвч Ванданням Бээжингээс салж монгол газартаа хүрч хувьсгалын ажлыг өрнүүлэх явцдаа тэр үеийн цэргийн эрхтэн нарын хоорондох тэмцлийг ч ашиглаж чадсан юм. Тэрээр энэ хугацаандаа Монголын нэлээдгүй олон сэхээтэнтэй золгож, БНМАУ-тай холбоо тогтоож, БНМАУ-ын хувьсгалын замаар Өвөр Монголд ардын хувьсгалыг өрнүүлэхийг зорьж 1925 онд Бээжингээс дутаан гараад Чуулалт хаалганд Өвөр Монголын Ардын намыг байгуулах их хуралд оролцсоны дараа бүх Ордосын хэмжээнд ардын хувьсгалыг өрнүүлэхээр буцан ирж ажилласан байна. Улмаар Дундад улсын Коммунист намын дэмжлэгтэйгээр Өвөр Монголын зарим сэхээтэн Ванданням, Мэрсэ зэрэг хүмүүс 1925 оны 10 дугаар сарын 27-ны өдөр «Дотоод Монголын Ардын Хувьсгалт Нам»-ыг (ДМАХН) байгуулж, анхдугаар хурлыг Чуулалт хаалга хотод хуралдуулжээ. 1926 онд ДМАХН-ын төв хороог Бугат хотод шилжүүлж, олон чуулган хошуудад цэрэг дайчлан арми байгуулжээ. Мөн тус хурлаас Ванданням, Шинэлам нар төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон байна. Ванданням, Шинэлам нар нам байгуулагдсаны дараа Ордост буцаж дугуйлангийн хөдөлгөөнийг намтай холбох талаар ихээхэн ажил зохиожээ. Гэгээнтнийх нь хувьд Ванданнямыг бишрэн шүтэж хүндэтгэдэг байсан Ордос нутгийн олон түмэн түүнд гүнээ итгэн намын эгнээнд олноор элсэн орсон байдаг. Үүний үр дүнд Ордосын дугуйлангийн хөдөлгөөн урьд өмнө үзэгдээгүй хүчтэй өрнөж зарим хошуунд ардын засаг байгуулагдсан юм. 1926 оны намар Өвөр Монголын ардын хувьсгалт цэрэг байгуулагдаж, Ванданням ерөнхий командлагч болсон байна. == Нас барсан нь == 1926 онд Ванданнямыг Бугат хотод хордуулан алсан юм. Тухайн үед нас сүүдэр 54-тэй байсан байна. Шарилыг нь төрлөх нутагт нь авчирч, гашуудлын цуглаанд хувьсгалт цэрэг, нутгийн зон олон, ДМАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчид, Зөвлөлтийн болон БНМАУ-ын төлөөлөгчид оролцжээ. == Гэр бүл == Гэргий Оюунтод нь түүнийг баривчлагдан хоригдож байх үед 80 цэргийг нь удирдаад тэмцэж байсан юм. Хүү [[Оюуны Хосбаяр|Хосбаяр]] нь Монгол Улсын анхны мэргэжлийн дипломатчдын нэг, онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд билээ. == Дурсгал == [[File:Ordos duguilang museum display Vandannyam.jpg|thumb|280px|Өвөрмонголын үндэсний музейн дугуйлангийн үзэсгэлэн. Голд Ванданням, зүүн талд Шинэ лам.]] Өвөрмонголын үндэсний музейд Ванданнямд зориулсан тусгай булан байдаг. == Эшлэл == <references> <ref name="Khosbayar1992">О. Хосбаяр, «Ордосын дугуйлангийн нэрт удирдагчийн нэг Ванданнямын үйл амьдралаас», 1992 он.</ref> <ref name="Myagmar2022">Н. Мягмар, доктор, Ph.D, «Ордосын дугуйлангийн хөдөлгөөн ба удирдагч Ванданнямын үйл ажиллагааг тодруулах нь», 2022 он.</ref> </references> [[Ангилал:1872 онд төрсөн]] [[Ангилал:1926 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Өвөрмонгол]] [[Ангилал:Ордос]] [[zh:旺丹尼玛]] dcaitr84prnwwkqmrqsaftygzp0lcz6 0 148484 870520 2026-09-22T02:39:47Z ~2026-51180-93 107651 Хуудас үүсгэв: "2018 оны Мэдээлэл зүйн Улсын олимпиадын багш ангилалд 1-р байр Д.Батмөнх /Хөвсгөл/, 2-р байр Даржаа /Өвөрхангай/, С.Цагаан /3-р байр/ эзэлсэн." 870520 wikitext text/x-wiki 2018 оны Мэдээлэл зүйн Улсын олимпиадын багш ангилалд 1-р байр Д.Батмөнх /Хөвсгөл/, 2-р байр Даржаа /Өвөрхангай/, С.Цагаан /3-р байр/ эзэлсэн. q447glb1qlqpsvedgffo6qjg9mb5eny 0 148485 870529 2026-09-22T03:15:32Z Necotur 107653 2019 оны 05 сарын 24 ний Их хурлаас ЕНБД-аар сонгогдсон. 870529 wikitext text/x-wiki Гэрэл зурагчин. Монголын гэрэл зургийн холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан. Намрын өнгө, Бидний өнгө үзэсгэлэн гаргаж байсан. <ref>{{Cite web |date=2019-05-24 |title=МГЗНХ-ны их хурлаас сонгогдсон удирдах зөвлөл анхны хуралдаанаа хийлээ |url=https://www.shuud.mn/a/509155 |access-date=2026-09-22 |website=www.shuud.mn |language=en}}</ref> 9rgf8gbg6w32aogvzvl7zffmhty1lo3 870533 870529 2026-09-22T03:36:49Z Necotur 107653 870533 wikitext text/x-wiki Гэрэл зурагчин. '''Монголын Гэрэл Зурагчдын Нэгдсэн Холбоо (МГЗНХ)'''-ны III Их хурлаас сонгогдсон Удирдах зөвлөлийн анхны хуралдаанаар тус холбооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар гэрэл зурагчин '''Н.Төрбатыг''' томилж байсан түүхтэй. Намрын өнгө, Улаанбаатарын өнгө, Бидний өнгө үзэсгэлэн гаргаж байсан. <ref>{{Cite web |date=2019-05-24 |title=МГЗНХ-ны их хурлаас сонгогдсон удирдах зөвлөл анхны хуралдаанаа хийлээ |url=https://www.shuud.mn/a/509155 |access-date=2026-09-22 |website=www.shuud.mn |language=en}}</ref> 2011 оны Пресс фото уралдааны Спортын төрөлд тэргүүн байр, "Монгол үндэсний урлагийн гайхамшиг" зэрэг томоохон фото зургийн уралдаануудын тэргүүн байрын шагнал эзэлж байсан. Гэрэл зурагчин сэтгүүлийн нийтлэлч.Мөн гэрэл зургийн мастер шагналын үндэслэгч j0xotionhqnqvcge6rlpixppoqyieme 14 148486 870555 2026-09-22T06:11:52Z Egzs 88168 [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] руу чиглүүлэгдлээ 870555 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] jzip6a1wvu3xwn3dr672p4pcak6xxzf 870558 870555 2026-09-22T06:28:42Z Egzs 88168 Removed redirect to [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] 870558 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал|дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн| ]] [[Ангилал:Хууль тогтооx байгууллагын тэргүүн|Монгол Улсын #ИХ-ын дарга]] hkxa1j7mni38pdyzx46ci4o780hrp01 0 148487 870564 2026-09-22T06:33:49Z Egzs 88168 [[Улсын Их Хурлын дарга]] руу чиглүүлэгдлээ 870564 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Улсын Их Хурлын дарга]] 7oihaord0qbmsxf1qkhxjjn4wo784fk